پدیدآورگروه علمی
گروه اجتماعی و سیاسی
توضیحات
موضوع این نوشتار «حرمت ترور و قتل غافلگیرانه در اسلام» است. مقاله حاضر برگرفته از کتاب «مطلع انوار» اثر علامه سید محمدحسین حسینی طهرانی است و با استناد به روایات و گزارش‌های تاریخی، دلایل عدم جواز فتک و ترور را بررسی می‌کند. بحث با توضیح معنای لغوی فتک و تفاوت آن با دیگر شیوه‌های قتل پنهانی آغاز می‌شود و سپس با استناد به روایت پیامبر اکرم درباره ممنوعیت فتک، رفتار مسلم بن عقیل در خودداری از کشتن غافلگیرانه عبیدالله بن زیاد تبیین می‌گردد. در ادامه، با نقل سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام، سیره پیامبر اکرم و نهی صریح امام صادق علیه السلام، شواهد دیگری بر این حکم ارائه می‌شود. سپس ماجرای کشته‌شدن زبیر و خودداری محمد نفس زکیه از ترور منصور دوانیقی مطرح می‌گردد. سرانجام، با بررسی دو واقعه از سیره پیامبر و توضیح ماهیت دستورات صادرشده در آنها، شبهه تعارض این گزارش‌ها با ممنوعیت ترور پاسخ داده می‌شود.
هوالعليم
حرمت ترور و قتل غافلگیرانه از دیدگاه اسلام
بررسی هفت دلیل روایی و تاریخی بر ممنوعیت فتک
برگرفته از کتاب «مطلع الانوار»
حضرت علاّمه آيت‌اللّه حاج سيّد محمدحسين حسينی طهرانی
قدس سره
بسم اللَه الرّحمن الرّحیم
و صلّی اللَه علی محمّد و آله الطاهرین
و لعنة اللَه علی اعدائهم اجمعین من الآن الی قیام یوم الدین
و لا حول و لا قوّة الا باللَه العلیّ العظیم
بررسی معنای لغوی کلمه فتک
در سفينة البحار، جلد 2، صفحه 344، در مادّه فَتَكَ گويد:
«الصادقىّ أنّ الإسلام قيّد الفتك. قال الجزرىّ فيه: الإيمان قيّد الفتك، أى: الإيمان يمنَع من الفتك كما يمنع القيد عن التصرّف. و الفتك أن يأتِىَ الرجل صاحبَه و هو غارٌّ غافلٌ، فيشُدَّ عليه فيقتُلَه (يا كز 143)»- انتهى.
و در نهاية، ابن اثير جزرى گويد:
«فَتَك، فيه:-" الإيمان قَيَّد الفتك." الفتك: أن يأتِىَ الرّجلُ صاحِبَه وهو غارٌّ غافلٌ، فيَشُدَّ عليه فيَقتُلَه؛ و الغيلَة: أن يخدَعَه ثمّ يقتُلَه فى مَوضعٍ خَفىٍ. و قد تكرّر ذكر الفَتكِ فى الحديث.»1
و در مستدرك حاكم، جلد 4، صفحه 353، وارد است كه:
«أخبَرنا على‌بن محمّد عقبة الشّيبانى بالكوفه، حدّثَنا إبراهيمُ‌بن اسحاق الزُّهرى، حدّثنا أسباطبن نصر الهمدانى، حدّثنا إسماعيل‌بن عبدالرحمن السُّدّى عن أبيه عن أبى‌هريره، قال:
قال رسولُ الله صلّى الله عليه و آله و سلّم:" لايَفتِكُ المؤمنُ، الإيمانُ قَيَّدَ الفَتكَ".» (هذا حديث صحيح على شرط مسلم و لم يخرجاه).
فَتَك از دو باب ضرَب يضرِب و نصَر ينصُر آمده است و داراى چهار مصدر است:
فَتَك يفتِكُ فَتكًا فِتكًا و فُتكًا و فُتوكًا.
در مجمع الأمثال، ميدانى، جلد 2، صفحه 107، در تحت شماره 2897، اين مثال را آورده است:
«قَيَّدَ الإيمانُ الفتكَ يعنى: الغيلةَ، و هى القتل مَكرًا و فُجأةً؛ و هذا يروَى عن النّبىّ صلّى الله عليه و آله و سلّم.»2
ادله عدم جواز فتک و ترور:
دلیل اول:استشهاد مسلم بن عقیل به روایت پیامبر
در جلد دهم بحار، [طبع] كمپانى، احوالات حضرت سيّدالشّهداء عليه‌السّلام، صفحه 215، مرحوم مجلسى در تذنيبى كه ذكر مى‌كند، از كتاب تنزيه‌الأنبياء سيّد بن طاووس مطالبى را ذكر مى‌كند؛ تا آنجا كه نقل مى‌كند:
«چون شريك بن الأعور با مسلم‌بن عقيل مواعده كردند كه چون ابن زياد به ديدن شريك آيد حضرت مسلم غيلةً او را بكشد، مسلم انجام نداد و چون ابن زياد رفت شريك از حضرت مسلم سؤال كرد: چرا نكشتى؟! حضرت در جواب فرمود:
بأنّ ذلك فَتكٌ و أنّ النبىَّ قال:" الإيمانُ قَيَّد الفَتكَ".1»
[همچنین] در كتاب دمعُ السّجوم شعرانى، صفحه 45 از أبوالفرج آورده است كه:
«چون هانى‌بن عروه از علّت عدم كشتن مسلم‌بن عقيل، عبيدالله‌بن زياد را در منزل هانى سؤال كرد، از جمله مسلم در جواب گفت:
حديثى است كه مردم از پيغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم روايت كرده‌اند:" الإسلامُ قَيّد الفَتكَ، فلا يفتَكُ مُؤمِنٌ"2 يعنى اسلام از كشتن ناگهانى منع كرده است و مسلمان چنين كشته نشود.»- انتهى.
و در اينجا مى‌بينيم فعل فتك را به صيغه مجهول ذكر كرده است، يعنى مؤمن را نبايد به طور فتك كشت؛ ولى از اين جمله استفاده عدم جواز فتك كافر ثابت نمى‌شود، و اين از جهاتى بعيد است؛ زيرا عبيدالله چگونه مؤمن بود؟! و ثانياً از روايات سابقه استفاده مى‌شود كه اسلام به طور كلّى جلوى فتك را گرفته است و آن را مقيّد نموده است.
دلیل دوم: کلام أمیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه
و در شرح نهج البلاغه، ابن أبى‌الحديد، 20 جلدى، جلد اوّل، صفحه 219 گويد كه:
«چون رسول خدا رحلت فرمود و على عليه‌السّلام به غسل و دفن او مشغول شد و مردم با ابوبكر بيعت كردند، جماعتى از مهاجرين با زبير و ابوسفيان به نزد على عليه‌السّلام و عباس آمدند و آنها را تحريك به قيام و نهضت نمودند؛ فقال العبّاس رضى الله عنه:
" قد سمِعنا قولَكم؛ فلا لقِلّةٍ نَستعين بكم و لا لظِنّةٍ نترُك آراءَكم، فأمهِلونا نراجعِ الفِكر. فإن يكن لنا من الإثم مَخرَجٌ يصِرَّ3 بنا و بهم الحقُّ صَرِيرَ الجُدجُد، و نبسُطْ إلى المجد أكُفًّا، لا نَقبِضُها أو نبلُغَ المَدى؛ و إن تكن الأُخرى، فلا لِقلّةٍ فى العدد و لا لوَهَنٍ فى الأيد. والله لولا أنّ الإسلام قَيَّد الفتك، لَتدَكدَكتُ جَنادِلَ صَخرٍ يسمَعُ اصطِكاكُها من المحلّ العلىّ [الأعلى]."
فحَلَّ علىٌّ عليه‌السّلام حَبوَته، و قال:" الصَّبر حلمٌ، و التقوى دينٌ، و الحجّة محمّدٌ، و الطريق الصراط. أيّها الناس! شُقُّوا أمواجَ الفتن بسُفن النجاة."- الخطبة (خطبه پنجم از نهج البلاغة) ثمّ نهَض فدخل إلى منزله، و افترق القوم.»
دلیل سوم: عملکرد پیامبر اکرم با یکی از مشرکین
مسعودى در التنبيه و الأشراف، صفحه 232 و 233 آورده است:
«رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم در وقت فتح مكه امر به قتل ابن أخطل و عبدالله‌بن سعدبن [أبى] سَرح و مِقيَس‌بن حَبابة نمودند»، إلى أن قال: «و أمّا عبدُالله‌بن سعدبن أبى‌سرح [بن حبيب‌بن جذيمةبن نصربن مالك‌بن حسل‌بن عامربن لؤى و] كان أخا عثمان‌بن عَفّان لأُمّه، و أحدَ مَن كتَب الوحى، فارتدّ مشركًا و لحق بمكّةَ. فلمّا أمَر النّبىُّ صلّى الله عليه و آله بقتلة، أخفاه عثمانُ، ثمّ أتى به النّبىَّ صلّى الله عليه و آله سائلًا فيه، فصمَتَ النّبىُّ صلّى الله عليه و آله طويلًا ثمّ قال:" نعم!" فلمّا انصرف به عثمانُ قال رسول الله لمن حضَرَه من أصحابه:" أما والله لقد صَمَتُّ ليقومَ إليه بعضُكم، فيضربَ عُنقَه." فقال رجلٌ من الأنصار: فَهَلَّا أومَأْتَ يا رسولَ الله؟! فقال:" إنّ النّبىّ لايَقتُلُ بالإشارة."»
دلیل چهارم: نهی امام صادق علیه السلام از فتک
در كافى، جلد 7، كه پنجم فروع است، در صفحه 375 و صفحه 376 از على‌بن ابراهيم از پدرش از ابن محبوب عن رجل من أصحابنا از أبوصباح كنانى روايت كرده است كه:
«قال: قلت لأبى‌عبدالله عليه‌السّلام: إنّ لنا جارًا من هَمْدان يقال له الجَعدبن عبدالله، و هو يجلس إلينا فنذكر عليًّا أميرَالمؤمنين عليه‌السّلام و فضلَه، فيقعُ فيه! أفتأذن لى فيه؟
فقال لى:" يا أباالصّباح! أ فكنتَ فاعلًا؟" فقلت: إى والله، لئن أذِنتَ لى فيه لأرصُدَنّه؛ فإذا صار فيها، اقتَحَمتُ عليه بسيفى، فخبَطتُه حتّى أقتُلَه.
قال: فقال:" يا أباالصّباح! هذا الفَتك! و قد نهى رسولُ الله صلّى الله عليه و آله عن الفتك. يا أباالصّباح! إنّ الإسلام قَيَّد الفتكَ؛ ولكن دَعْهُ فسَتُكفى بغيرك."
قال أبوالصباح: فلمّا رجعتُ من المدينة إلى الكوفة، لم ألبَثْ بها إلّا ثمانية عشر يومًا فخرجتُ إلى المسجد فصلّيتُ الفجر ثمّ عقّبتُ، فإذا رجلٌ يحرّكُنى برِجله؛ فقال:" يا أباالصّباح، البُشرى!" فقلت: بشَّرك اللهُ بخيرٍ؛ فما ذاك؟ فقال:" إنّ الجَعدَبن عبدالله مات البارحةَ فى داره الّتى فى الجَبّانة، فأيقَظوه للصّلاة فإذا هو مِثلُ الزِقّ1 المنفوخِ ميتًا. فذهبوا يحملونه، فإذا لحمُه يسقُطُ عن عَظْمه، فجمعوه فى نَطعٍ2، فإذا تحتَه أسودُ، فدَفَنوه."
محمّدبن يحيى عن محمّدبن الحسن عن ابن محبوب مثله.
دلیل پنجم: کلام أمیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه
در نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 193 از طبع مصر با تعليقه عبده، در حكمت 259 گويد:
«و قال عليه‌السّلام:" الوفاءُ لأهل الغَدر غدرٌ عندَ الله، و الغَدر بأهل الغَدر وفاءٌ عند الله."»1
و اين كلمه حكمت را زمخشرى در ربيع الأبرار، جلد 4، صفحه 271، از آن حضرت نقل كرده است.
دلیل ششم: نهی پیامبر اکرم از فتک
در ربيع الأبرار، جلد 4، صفحه 268، گويد:
«فَتْكَتا الإسلامِ: فَتكةُ عبدِالملك‌بن مروان بعَمروبن سعيد الأشدَق، و فَتكةُ المنصور بأبى مسلم.»
و در ربيع الأبرار، جلد 4، صفحه 284، گويد:
«النبىّ صلّى و اله عليه (و آله):" لا فَتكَ فى الإسلام."2 و عنه:" قَيّدَ الإسلامُ الفَتك".»3
دلیل هفتم: فرمایش أمیرالمؤمنین علیه السلام به قاتل زبیر
ما در جلد 9 از امام شناسى مطبوع، صفحه 65 از مسعودى آورده‌ايم كه:
«چون زبير از جنگ كناره گرفت و حركت كرد تا به وادى السّباع رسيد، چند نفر از بنوتميم از جمله آنها عمروبن جرموز خود را به وى رسانيدند، در حالى‌كه زبير پياده شده بود و آماده نماز بود، عمروبن جرموز به او گفت: آيا تو امام من مى‌شوى يا من امام تو باشم؟
و زبير امام براى او شد. عمروبن جرموز در حال نماز زبير را كشت در سنّ هفتاد و پنج سالگى. عمروبن جرموز شمشير و انگشترى و سر زبير را نزد أميرالمؤمنين عليه‌السّلام آورد؛ و بعضى گفته‌اند: سر را نياورده است.
حضرت فرمود:" سيفٌ طالَ‌ما جَلا الكَربَ عن [وجهِ] رسولِ الله صلّى عليه وآله و سلّم، و لكنَّهُ الحَيْنُ4 و مَصارِعُ السُّوء، و قاتلُ ابن صَفيّةَ فى النّار". (مروج‌الذهب، جلد 2، صفحه 373)5
براى آنكه زبير را غيلَةً و غَفلةً كشت و در اسلام فَتك نيامده است؛ و كشتن به طور غفلت، كه امروز آن را ترور گويند، جايز نيست و علاوه در كشتن زبير خودسرى نموده و بدون دستور امام او را كشته است. زبير اينك دست از جنگ برداشته و به راه ديگر مى‌رفت، به چه مجوّز شرعى بدون اجازه امام او را كشت؟»
عملکرد محمد نفس زکیه در مقابل منصور دوانیقی
در تاريخ طبرى، جلد 7، صفحه 525 از طبع دارالمعارف مصر و تحقيق محمّد ابوالفضل ابراهيم، آمده است كه:
«محمّد نفس زكيّه اجازه فتك منصور دوانيقى را نداد.»
با اسناد خود از أبوهبّار مُزَنىّ آورده است كه:
«لمّا حجّ أبوجعفر سنةَ أربعين و مائة، حجّ فى تلك السّنة محمّد و إبراهيم إبنا عبدالله و هما متغيّبان. فاجتمعوا بمكّةَ، فأرادوا اغتيالَ أبى‌جعفر. فقال لهم الأشترُ عبدُالله‌بن محمّدبن عبدالله:" أنا أكفيكُموه!" فقال محمّد:" لا والله لا أقتُلُه أبدًا غيلَةً حتّى أدعوه."»
قال: «فنقَض أمرَهم ذلك و ما كانوا أجمعوا عليه.»1
پاسخ به شبه امر پیامبر به کشتن شخصی که در حال نماز بود
اقول: امر رسول خدا به حسب قواعد شرعيّه ابوبكر و عمر را، به كشتن شخصى كه در خارج بود و آنها وى را در حال نماز يافتند نكشتند و چون به أميرالمؤمنين امر كردند كه وى را بكُشد و حضرت رفتند و براى كشتنْ او رفته بود، امر حقيقى به فتك نبوده است؛ بلكه نظاير اوامر امتحانيّه- كه حقيقت مأمورٌبه در خارج واقع نمى‌شود- بوده است و مصلحت امر، امتحان ابوبكر و عمر و ارائه به امّت اسلام بوده است كه آنان در مقابل نص، اجتهاد مى‌نموده‌اند.
امر رسول خدا به أميرالمؤمنين عليهماالسّلام كه مابور را- كه مُقَوقِس همراه ماريّه قبطيّه فرستاده بود- به واسطه تهمت عائشه وى را به زناى با ماريّه و تولد حضرت ابراهيم از او شده بود بكشند، امر واقعى نبوده است بلكه صورى بوده براى انكشاف امر مابور كه خصىّ بوده و ماريّه دامنش پاك و ابراهيم فرزند رسول خدا بوده است؛ وگرنه به غير اين طريق از انكشاف امر مابور كه خصىّ بوده است ممكن نبود، و اگر اين انكشاف و امتحان به عمل نمى‌آمد، تا ابد دامان ماريّه و مابور به اين تهمت آلوده بود و با وجود عصمت آنان راهى براى رفع تهمت به غير اين صورت نبود. فلهذا أميرالمؤمنين در كشتن مابور از رسول خدا اختيار «الشّاهد يرى ما لايَرى الغائبُ» گرفتند و رسول خدا بعد از قضيه فرمود: «الحمدُ للّه الّذى يصرِفُ عنّا أهلَ البيت الامتحانَ.»
و اين قضيه را حضرت أميرالمؤمنين عليه‌السّلام در احتجاجشان با ابوبكر جزء 23 خصلت [خويش]، شاهدى براى فضيلت خود مى‌شمرند. داستان ماريّه و مابور را در مناقب، ابن شهر آشوب، طبع حروفى، جلد 2، صفحه 225، آورده است.
امر رسول خدا به كشتن مابور، فتك نبوده است. و اشكال آن، امر به كشتن شخص برى‌ء و بى‌گناه بوده است، كه بدين طريق علم غيب آن حضرت به برائت وى معلوم و با مصلحت انكشاف داستان براى همه عالم بوده است1و2و3