مفهوم و منطوق در نقد دیدگاه آیت‌الله بروجردی

هوالعلیم

مفهوم و منطوق در نقد دیدگاه آیت‌الله بروجردی

نقش عقل و قرینه در فهم لوازم سخن

سلسله دروس خارج اصول فقه: باب مفاهیم، جلسه پنجم

استاد

آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدّس‌الله‌سرّه

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرّحیم

دیدگاه بروجردی درباره منطوق و مفهوم

عرض شد که علما در تعریف منطوق و مفهوم مطالب متفاوتی فرموده‌اند. مرحوم آقای بروجردی ( رضوان‌الله‌تعالی‌علیه ) ملاکی را برای تشخیص منطوق و تمییز بین منطوق و مفهوم ارائه داده‌اند.¹ 

لوازم کلام و تعهد گوینده

ایشان معتقد هستند که گاهی‌اوقات متکلّم در مقام بیان، مطلب را به‌نحوی ادا می‌کند که به لوازم آن مطلب از نقطه‌نظر بنای عقلائیه متعهّد است و جای ردّ و انکاری برای او نیست؛ ولی گاهی‌اوقات مطلب را به‌نحوی بیان می‌کند که برای انکار لوازم کلامش مفرّی وجود دارد. 

مثلاً در جملۀ شرطیۀ «إن جاءک زیدٌ فأکرمه»، اگر این جمله مفهوم داشته باشد به این معناست که این جملۀ شرطیه دارای لوازمی است که خواهی‌نخواهی متکلّم به اقرار آن لوازم متعهد است؛ من‌باب‌مثال اگر زید همیشه با غلامش بیاید، اکرام غلامش هم واجب است یا اگر زید مقدار غذای مشخصی می‌خورد، تهیّه آن مقدار لازم است. اگر زید مریض است، باید در کیفیت غذا رعایت کند و امثال‌ذلک، از آن لوازمی که مخاطب نمی‌تواند انکار کند.

و اگر گفتند: «چرا غذای نامناسب دادید؟!» او نمی‌تواند بگوید: «من گفتم که اکرامش می‌کنم؛ ولی نگفتم که چه نوع غذایی برایش تهیه می‌کنم یا چه وسائلی برایش آماده می‌کنم!» چون وقتی که اکرام زید را قبول کرد و وجوب اکرام زید آمد، این وجوب اکرام، وجوب لوازم و وجوب آن مفاد تضمّنی و مطابقی این کلام را هم در بر دارد و مخاطب نمی‌تواند انکار کند. این یک‌سری از لوازمی است که بر کلام مترتّب است و خواهی‌نخواهی دامن‌گیر متکلّم یا مخاطب خواهد شد. این قسم اول.

نبود تلازم ذاتی میان شرط و نفی حکم

قسم دوم از لوازم: اینکه ممکن است لوازمی باشد که ثبوتاً در عالم واقع و نفس‌الأمر بین این‌دو مفاد هیچ‌گونه تلازمی وجود نداشته باشد، اگرچه مردم این تلازم را بفهمند. در همین مثال «إن جاءک زیدٌ فأکرمه»، تعلّق وجوب اکرام بر مجیء با نفی اکرام عند عدم المجیء، ثبوتاً و فی نفس‌الأمر هیچ‌گونه تلازمی ندارد؛ یعنی در عالم واقع و در حاقّ واقع، بین وجوب اکرام عند المجیء و بین عدم وجوب اکرام عند عدم المجیء هیچ‌گونه تلازمی از حیث کلام وجود ندارد؛ به‌عبارت‌دیگر به کلام مربوط نیست و این استنباط عرفی، به بیان متکلّم دخل و ربطی ندارد.

مرز دلالت لفظی و بنای عقلا

بناءًعلی‌هذا، آن مفاهیمی که به‌نحو اطلاق، ثبوتاً بر معنا و مفاد منطوق مترتّب نباشد مفهوم می‌نامیم. و به آنچه متکلّم ملتزم به تعهّد به آن است منطوق می‌نامیم؛ سواءٌ اینکه مفاد مطابقی باشد یا تضمّنی یا التزامی. به‌عبارت‌دیگر مفاد مطابقی و تضمّنی و التزامی، مفاد دلالت لفظیّۀ وضعیّه هستند. و مفاد مفهوم و جملات مفهومیّه به دلالت لفظیّه کاری ندارند؛ بلکه مربوط به بنای عقلایی هستند.

مقدمات حکمت و نقش عقل در فهم کلام

یعنی وقتی که متکلّم در مقام بیان است و مقدّمات حکمت به ترتیب تمام است؛ یعنی اول: اینکه مرید، در مقام افادۀ معناست؛ دوم: اینکه مرید، در مقام افادۀ معنا از ظهور و ظواهر کلام خود است؛ چون ممکن است که در مقام تقیّه باشد یا در مقام غیر تقیّه از مصالح و از دواعی مختلفه باشد؛ سوم: اینکه کلام او کلام مجمل و مبهمی نباشد و در مقام تفهیم و در مقام تبیین و تبیّن تمام باشد و چهارم: اینکه ظهور حجّیت داشته باشد. بنابراین وقتی که این مقدمات تمام شد، آن‌وقت ما حکم می‌کنیم بر اینکه منظور و مراد جدّی متکلّم از این کلام، این معناست.

صحبت در این است که در آن دو معنای اول که عبارت از اراده و ارادۀ افاده از این ظهور می‌باشد، این بنا را عقلا می‌گذارند؛ نه‌اینکه خود لفظ چنین دلالتی داشته باشد. این روشن است که وقتی متکلّم لفظی را بیان می‌کند، خود این لفظ بر ارادۀ متکلّم دلالت ندارد و همین‌طور بر این هم دلالت ندارد که معنای ظاهری این لفظ قصد شده باشد.

قصد گوینده و غایت طبیعی الفاظ

در اینجا عقلا هستند که می‌گویند: «یک متکلّم حکیم باید در مقام بیان، غایت طبیعی کلام را همچون سایر افعال خود لحاظ کند.» هر فعلی را که فاعل حکیم ( یعنی فاعلی که فعل او از روی عقل و تعقّل است، نه از روی جنون و سهو و امثال‌ذلک ) انجام می‌دهد، غایتی را بر این فعل خود مترتّب می‌کند. افعال ما شامل الفاظ ما هم خواهند شد و الفاظ هم یکی از افعال هستند. بنابراین خواهی‌نخواهی متکلّم در مقام بیان، غایت طبیعی این الفاظ را که افادۀ معناست، در نظر دارد و ما نمی‌توانیم این معنا را از کلام متکلّم منسلخ کنیم؛ و اِلّا دیگر سنگ روی سنگ بند نمی‌شود و دیگر کسی به کسی توجه ندارد و دیگر تمام کلام‌ها هزل و لغو می‌شود.

اثر شرط و وصف در گستره حکم

حالا وقتی که متکلّم قیدی را در کلام می‌آورد یا شرطی را در کلام می‌آورد یا لقبی را در کلام می‌آورد یا وصف و یا غایت و امثال‌ذلک را در کلام می‌آورد، آیا بنای عقلا بر دخالت این امور در مفاد و افادۀ معنا از متکلّم نیست؟! متکلّم بی‌جهت معنایی را اضافه نمی‌کند! اگر قرار باشد که وجوب اکرام بر مجیء مترتّب نباشد، چرا وجوب اکرام را به‌نحو عموم و مطلق «أکرم زیدًا» بیان نکرد؟! چرا تعلّق زکات به غنم را مترتّب بر وصف سائمه بودن ذکر کرد؟! اگر منظور شارع در تعلّق زکات، خود نموّ و کیفیت و کمیّت اغنام است، بنابراین باید بگوید: «فی الغنم زکوة.»

این ازدیاد لفظ «سائمه» در این کلام از یک متکلّم حکیم به چه منظور است؟! لولا دخالت این قید در افادۀ معنا، وجهی برای ادخال این قید در این کلام باقی نمی‌ماند؛ بنابراین بنای عقلا از باب «زیادة المبانی تدلّ علی زیادة المعانی» بر این است که وقتی کلامی دارای قیدی زائد بر آن معنای اطلاق خود کلام است، قطعاً آن قید در توسعه و تضییق آن معنای اطلاقی دخالت دارد.

وجوب اکرام زید به توسعه و اطلاق خود با تعلیق بر مجیء حدّ می‌خورد. وجوب زکات بر اغنام در حال اطلاق با تعلیق بر سائمه بودن حدّ می‌خورد. بناءًعلی‌هذا، بنای عقلا بر دخالت یک قید، چه شرط و چه غایت و چه وصف و چه لقب و امثال‌ذلک ( البتّه قید را مطلق می‌گیریم ) در تضییق و توسعۀ حکم بر موضوع، از مواردی است که لا یُنکر است.

ملاک تفکیک مفهوم از منطوق

فلهذا دلالت لفظ بر معنای مطابقی و تضمّنی و التزامی از این باب که کلام بنفسه و بذاته بر این سه دلالت دارد، داخل در منطوق می‌شود. اما دلالت کلام بر آن معنای التزامی که به‌واسطۀ قید حاصل شده است، چون از باب بنای عقلاست، از دلالات لفظیۀ وضعیه خارج می‌شود. پس مفهوم به‌لحاظ بنای عقلا از منطوق خارج می‌شود و منطوق از باب دلالت لفظ بذاته بر آن مفاد مطابقی و تضمّنی و التزامی داخل در دلالات سه‌گانه می‌شود. این ملاک برای تمییز بین منطوق و بین مفهومی است که ذکر شد.

بنابراین حدّ فاصل بین منطوق و مفهوم عبارت است از دلالت لفظیّۀ وضعیّه و بنای عقلائیه؛ حالا چه در مفهوم موافقت و چه در مفهوم مخالفت و چه مفهوم مخالفت و موافقت به‌عنوان توسعه و یا به‌عنوان تضییق باشد؛ هریک از اینها که باشد از جهت بنای عقلائیه است.

نقد ملاک بروجردی در تفکیک مفهوم و منطوق

به‌نظر می‌رسد که در باب دلالت الفاظ بر معانی و مفاد خود، مسامحه‌ای شده است. همان‌طور که عرض شد دلالت لفظ بر معنای مطابقی و بر معنای تضمّنی، دلالت لفظیۀ وضعیه است، چه متکلّم در مقام بیان باشد و چه در مقام بیان نباشد. حتی دلالت الفاظ بر معانی التزامیه، همچون جود بر حاتم یا حاتم بر جود یا کثرت رماد که بر جود دلالت می‌کند و امثال‌ذلک، تمام اینها به‌واسطۀ دلالت لفظیّه و وضعیّه است.

إنّما الکلام در اینکه دلالت جدّی و دلالت ثبوتی که عرض کردیم دلالت وجودی بر تحقّق این مفاد در عالم اعیان است و در نفس‌الأمر نیاز به ارادۀ جدّی متکلّم دارد؛ چون مخاطب این معنا را از بنای عقلائیه می‌فهمد؛ در این مطلب حرفی نیست.

یکسانی بنای عقلا و حکم عقل

حالا صحبت در این است که بنای عقلائیه چه بنایی است؟ آیا این بنای عقلایی خارج از بنای عقل است یا اینکه خارج نیست؟ و آیا بنای عقلا یک معنایی جدای از حکومت عقل بر ترتّب حکم بر موضوع است یا اینکه همان حکومت عقل است؟ لاشکّ و لاشبهه که هیچ‌گونه دخلی برای عرف من حیث إنّه عرف در بنای عقلائیه وجود ندارد. و یؤیّد ذلک اینکه بسیاری از افراد و بلکه کافّۀ عرف و ناس در ترتّب لوازم بنای عقلائیه بر کلام، هیچ‌گاه نظر عرف را نمی‌دانند و نظر بنای عقلائیه را نمی‌دانند؛ مثلاً بچه‌ای که به‌واسطۀ بنای عقلائیه بر احکام پدرش ترتیب‌اثر می‌دهد! این بچه که نمی‌داند بنای عقلائیه چیست! این بچه چه می‌فهمد که عرف کیست و عقلا چه کسانی هستند؟!

فهم فرمان بدون آگاهی از بنای عقلا

شما وقتی که به بچۀ چهارساله‌تان امری می‌کنید، او به‌دنبال امر شما می‌دود. آیا او بنای عقلائیه می‌فهمد؟! آیا می‌فهمد که شما در مقام ارادۀ جدی هستید یا نیستید؟! آیا ارادۀ ظهور از این کلام کرده‌اید یا نکرده‌اید؟! آیا تمام اینها را با هم جمع می‌کند و با هم حلّ و فصل می‌کند و به مقتضای بنای عقلائیه و مقدّمات حکمت حکم می‌کند بر اینکه شما در مقام ارادۀ جدی هستید و بعد به‌دنبال مطلب می‌رود؟! این حرف‌ها چیست؟! اصلاً به این نحو نیست!

بلکه وقتی که به بچه می‌گویید: «برو و این کار را انجام بده!» او می‌رود و انجام می‌دهد. اگر به بزرگ‌تر هم بگویید، او هم می‌رود و انجام می‌دهد. اگر مولا به شما امر کند، آن کار را انجام می‌دهید. اگر شما عبد مولا باشید، از امر او امتثال می‌کنید. پس بنای عقلائیه در اینجا چه معنایی دارد؟! یعنی منظور من این است که این تفکیکی که تابه‌حال بین حکم عقلی و حکم عقلائی شده است جای ندارد و اصلاً این تفکیک غلط است! بین بنای عقلائیه و بین بنای عقل تفکیکی نیست تا اینکه ما مسئلۀ بنای عقلائیه را از مسائل احکام عرفیه بدانیم و حکم عقل را از احکام عرفیه جدا بدانیم. هر دو یکی است.

حاکمیت عقل در امتثال امر مولا

اما صحبت در این است که وقتی یک فرد در مقام تخاطب در قبال حکم مولا قرار می‌گیرد، عقل او حاکم است بر اینکه مولا قصد جدی دارد؛ مادامی که خلافش ثابت نشود. چطور اینکه عبد، چه به الفاظ و وضع الفاظ اطلاع داشته باشد یا نداشته باشد، از هیئت مولا از فعل و یا از لفظ به ارادۀ مولا پی می‌برد. وقتی که مولا می‌گوید: «این عمل را انجام بده!» این عبد با این عمل و با این کیفیت به‌سمت اتیان مطلوب منبعث می‌شود. حالا آیا از خودش سؤال می‌کند که بنای عقلائیه در اینجا چیست؟! به این نحو نیست! بلکه عقلِ عبد، عقل صبیّ، عقل مردم در اینجا حاکم است بر اینکه به‌سمت مطلوب حرکت کند و این مسئله عرفی نیست.

اگر در دنیا هیچ‌کس نباشد و اصلاً عرفی هم نباشد، بلکه یک نفر روی کرۀ زمین باشد به نام عبد و بنده، در آنجا هم همین مسئله هست؛ یعنی نه کتابی خوانده‌اند و نه قانونی دیده‌اند.

بنابراین اولاً تفکیک بین بنای عقلائیه و حکم عقل اصلاً معنا ندارد. البتّه بعداً راجع به مسائل بنای عقلائیه بحث مفصل می‌آید که مباحث حسن و قبح عقلی و استحسان و استقباح و... است. ما فعلاً فقط به‌عنوان خالی نبودن عریضه راجع به این قضیّه اشاره‌ای کردیم.

نیاز دلالت التزامی به قرینه

مطلب دوم: اینکه مگر ما در دلالت لفظ بر معنای التزام، نیاز به قرینه نداریم؟! چطور شد که شما در افادۀ آن معنای جدّی و آن معنای مفاد و مفهوم، به بنای عقلا نیاز داشتید و دلالت لفظ را بر آن مفاد، دلالت لفظیّه نمی‌دانستید و آن را دلالت بنفسه و بذاته نمی‌دانستید؟! و گفتید که استفاده مفهوم از کلام براساس حاکمیت بنای عقلاست و لذا متکلّم می‌تواند بگوید که: «من این مفهوم را نگفتم و به آن هم متعهد نیستم.» یا اینکه مخاطب می‌تواند انکار کند که: «من هیچ ملتزم به اتیان به مفهوم نیستم.» اینها به‌خاطر این است که منطوقش وجوب اکرام زید عند المجی است و بقیه‌اش هم دلالتی ندارد.

ولی نکته در اینجاست که دلالت لفظ بر معنای التزامی هم به دلالت لفظیۀ وضعیه نیست؛ بلکه به حکم عقل است و در آنجا هم ما به قرائن نیاز داریم؛ منتها یک‌وقت قرائن، قرائن بیّن است و یک‌وقت غیربیّن است و برحسب اختلاف مخاطبین، افادۀ آن معنای التزامی تفاوت پیدا می‌کند؛ یعنی چون یک مخاطب ذهنش حدید است و یک مخاطب ذهنش بلید است، تفاوت پیدا می‌کند.

نقش قرائن در دلالت کثرت رماد بر جود

وقتی که من می‌گویم: «زیدٌ کثیر الرماد»، یک‌وقت در مقام بیان جود او هستم، در اینجا باید قرائن باشد. کثرت رماد فی‌حدّ‌نفسه بر جود دلالت نمی‌کند. قرائن حالیه و مقامیه باید در اینجا باشد تا آن را برساند. ممکن است که این کثرت رماد در زمستان باشد و بر زیادی اشتعال هیزم به‌خاطر سرما دلالت می‌کند و این چه ربطی به جود دارد؟!

این کثرت رماد یک‌وقت در تابستان است و به‌خاطر مصلحتی است که آن مصلحت اقتضا کرده که صاحب‌خانه و زید، نار زیادی را مشتعل کند. باید قرائن مقامیه و حالیه باشد تا شما به‌واسطۀ آن قرائن به جود زید پی ببرید. پس این زیادی و کثرت رماد در یک موقعیت دلالت دارد و در یک موقعیت هم هیچ دلالتی ندارد.

لهذا فرموده‌اند که برای دلالت الفاظ بر معانی کنایی، همچون دلالت الفاظ بر معانی مجازیه، به قرائن نیاز داریم؛ یعنی در هردوی اینها قرینه می‌خواهیم، چه در معانی مجازیه و چه در معانی کنائیه؛ چه قرائن، قرائن حالیه و مقامیه باشد و چه مقالیه باشد.

همسانی مفهوم و دلالت التزامی در استناد به عقل

و اینکه شما می‌فرمایید: «مفهوم به‌واسطۀ بنای عقلائیه مترتّب بر کلام می‌شود و متکلّم ملتزم به آن می‌شود نه به‌واسطۀ دلالت لفظیه»، محل تأمل است! در دلالت الفاظ بر معانی التزامیه که شما آن را داخل در دلالت لفظیۀ وضعیه گرفتید، در آنجا هم بنای عقلائیه هست، پس چرا در آنجا این حرف را نمی‌زنید؟! عقلا می‌گویند: «در اینجا این کلام بر آن معنای کنایی دلالت دارد و در آنجا ندارد.» همان‌طور که عقلا می‌گویند: «إن جاءک زیدٌ فأکرمه»، دلالت بر عدم اکرام عند عدم مجیء دارد، در آنجا هم همین‌طور است و هیچ فرقی بین آنها نیست!

اگر شما مفهوم را از باب بنای عقلائیه حجّت می‌دانید و به این لحاظ از منطوق جدا می‌کنید، در دلالت الفاظ بر معانی التزامیه هم باید بگویید که مفهوم هست؛ درحالتی‌که لم یتفوّه به أحد! و اگر شما بنای عقلائیه را کنار می‌گذارید و دلالت خود لفظ را در اینجا دخیل می‌دانید، پس چرا می‌گویید که در صورت اول متکلّم ملتزم به این است که این مطلب را تفوّه کرده است؛ ولی در صورت دوم می‌تواند انکار کند که: «من نگفته‌ام.» این چه فرقی است؟!

بنابراین آنچه به‌نظر می‌رسد این است که هیچ‌گونه فرقی بین مفهوم و بین منطوق در دلالت التزامیۀ بالمعنی الأعم یا بالمعنی الأخص وجود ندارد و مفهوم بأیِّ‌نحوٍکان شامل دلالت لفظیه بر معانی التزامیه خواهد شد. و این مطلب شما هم در اینجا جایگاهی ندارد.

تعهد گوینده به مفهوم کلام

ثالثاً اینکه چه کسی گفته است که اگر من بگویم: «إن جاءک زیدٌ فأکرمه»، در اینجا متکلّم می‌تواند عدم التزام به آن مفهوم را اثبات کند؟! نه‌خیر، چه در دلالت منطوقیه و چه در دلالت مفهومیه ( اگر ما قائل به مفهوم در شرط بشویم ) در اینکه به آن مفاد منطوقی یا تضمّنی یا التزامی بأیِّ‌نحوٍکان ملتزم شود هیچ‌گونه فرقی نیست! بله، به عدم اکرام عند عدم مجیء، ملتزم می‌شود و ما این را برعهده‌اش می‌گذاریم. چه فرقی می‌کند؟! وقتی قرار باشد که شما در دلالت التزامیه بگویید: «او ملتزم است»، چطور در مفهوم ملتزم نباشد؟! در مفهوم هم ملتزم است.

شمول التزام نسبت به مفاهیم اقرار

و لذا «إقرار العقلاء علی أنفسهم جائز» را در باب مفاهیم هم ذکر می‌کنند و در آنجا می‌گویند که اگر شخص عاقلی اقرار کند، ملتزم به مفاهیم اقرارش هم خواهد شد و همۀ آنها چه بخواهد و چه نخواهد التزام‌آور هستند و در التزامش فرقی نمی‌کند. چطور اینکه چه غافل از آن معنای التزامی باشد یا نباشد، ملتزم به آن معنای التزام بالمعنی الأخص خواهد بود.

التزام به معنای کلام بدون توجه آگاهانه

مثلاً اگر بگوید: «زیدٌ أعمی»، ملتزم به ملکۀ بصر در مقابل أعمی خواهد بود، چه ملتفت به بصر باشد یا نباشد؛ از این نقطه‌نظر هیچ فرقی نمی‌کند. بنابراین می‌توانیم بگوییم که این ملاک هم در جای خودش واقع نیست تا اینکه ببینیم چه باید واقع بشود؟ بقیّۀ مطالب ان‌شاءالله برای روز بعد.

اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد