قاعده اشتراک و اعتبار خطاب برای حاضران و غایبان

هو العلیم

قاعده اشتراک و اعتبار خطاب برای حاضران و غایبان

نقد ثمره محدود کردن مخاطبان به شنوندگان حاضر

سلسله دروس خارج اصول فقه ـ باب عام و خاص ـ جلسه هشتادونهم

استاد

آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی 

قدس‌الله‌سرّه

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

نقد دیدگاه عراقی درباره شمول خطاب

[در این جلسه] به‌طور اجمال بیان می‌کنیم و از مطالبی که [مورد نظر] نیست صرف‌نظر می‌کنیم.

حق مسئله در اینجا همان مطلبی است که مرحوم عراقی فرمودند، بنا بر تقریر مرحوم آقا شیخ محمدتقی بروجردی. و ای کاش همین مطلب را در بقیۀ جاها هم تسرّی می‌دادند؛ البته ما دیگر در این مباحث متعرّض تفاصیل نمی‌شویم؛ گرچه مطالبی هست که تعرّضش بد نیست؛ ولکن خیلی ضرورتی ندارد؛ چون مسئله روشن است.

ادعای کشف مصلحت مطلقه از اطلاق خطابات

دو مطلب در اینجا به‌طور اجمال عرض می‌کنم؛ یک مسئله مربوط به اطلاقاتی است که در خطابات هست و آن اطلاقات، ظهور در کشفیت از مصلحت مطلقه دارند. بنا بر این مبنا، دیگر خطاب که اختصاص به مشافهین داشته باشد یا نداشته باشد، آن ظهوری که به‌واسطۀ خطابات در کشفیت مصلحت مطلقه است برای تعلق خطاب به غیر مشافهین کفایت می‌کند و همین‌طور برای تعمیم حکم بالنسبه به غیر مشافهین هم کفایت می‌کند.

اشکال توقیفی بودن احکام و محدودیت دلالت خطاب

اشکالی که در اینجا به‌نظر می‌رسد این است که خطاب، ظهوری نسبت به کشفیت مطلقۀ مصلحت ندارد؛ بلکه آنچه خطاب درصدد تبیین و القاء آن است، عبارت است از مفاد حکم بالنسبه به غیر مَن قُصد إفهامُه؛ اما اینکه آیا این خطاب دارای مصلحت مطلقه بالنسبه به مقصودین و غیر مقصودین است، ظهوری در اینجا نیست.

خصوصاً در اینکه احکام الله همه توقیفی هستند و معنا ندارد که ما مصلحت مطلقه‌ای را در احکام توقیفیه لحاظ بدانیم، الاّ به‌واسطۀ یک امر ارتکازی و آن امر ارتکازی عبارت است از تعمیم حکم بالنسبه به غیر مخاطبین. 

اما صرف‌نظر از این قضیه، لوخُلیَّ و طَبعَه، خطاب هیچ‌وقت ظهور در مصلحت مطلقه ندارد؛ خطاب فقط در بیان اداء مراد و مفهوم مولاست. حالا اگر به مَن قُصِدَ إفهامُه باشد، به یک نحو و اگر به غیر مَن قُصِدَ إفهامُه باشد، به‌نحو دیگر؛ یعنی مشمولین به خطاب حقیقی یا غیر خطاب حقیقی. 

نقد ظهور هیئت امر در تکلیف عاجز

همان‌طور که ایشان می‌فرمایند، خود هیئت در اتیان مأمورٌبه ظهور دارد، سواءٌ اینکه عجز از قدرت داشته باشد یا نداشته باشد. این مطلب هم کاملاً بر خلاف است و مسئله عکس است؛ همین‌که خطاب به مخاطب القاء می‌شود، ظهور در اتیان فعل دارد. معنا ندارد بگوییم که این در مطلق اتیان ظهور دارد، در مطلق مأمورٌبه، سواءٌ قَدَرَ علَی الفِعل أو لم یَقدِر علی الفعل، سواءٌ عَجَزَ أو لم یَعجز. کجا چنین ظهوری در اینجا هست؟!

شاهد امر مولا و فرض ناتوانی مخاطب

وقتی که مولا به بنده خطاب می‌کند: «إفعل!» آیا صحیح است بگوییم: «خطاب می‌کند حتی در صورتی‌که تو عاجز باشی»؟! چنین چیزی از کجا استفاده می‌شود؟! این خلاف وجدان است؛ بلکه در اتیان فعل ظهور دارد و چون فعل را می‌خواهد خطاب می‌کند، الاّ اینکه به لحاظ عنایاتی از باب اختبار باشد یا از باب مجاز باشد که آنها مسائل دیگری است. ما از هیئت چنین ظهوری که دلالت بر اتیان به مطلق فعل [باشد]، استفاده نمی‌کنیم.

ثمره اختصاص خطاب به حاضران در حجیت ظهور

مسئلۀ دوم این است که با توجه به آنچه گفته شد، ثمره‌ای که در اینجا ذکر کرده‌اند به‌نظر می‌رسد که اصلاً وجهی نداشته باشد. بنا بر مبنای آقایان ثمره در دو جاست:

حجیت ظهور برای غیر مقصودین بر مبنای عمومیت

در وهلۀ اوّل حجّیت ظهور است به غیر مَن قُصِدَ إفهامُه و غیر مخاطبین حقیقی بنا بر اینکه ما قائل باشیم به اینکه خطاب اختصاص به مشافهین ندارد.

عدم حجیت برای دیگران بر مبنای اختصاص

و [در وهلۀ دوم] عدم حجّیت ظهور بالنسبه به غیر مَن قُصِدَ إفهامُه و غیر مخاطبین به خطاب حقیقی بنا بر مبنای آقایان و غیر مشافهین. 

نقد ثمره با لحاظ قاعده اشتراک

در اینجا هم ما باید عرض کنیم که اگر شما قاعدۀ اشتراک را مهمل می‌گذارید و به قاعدۀ اشتراک توجه ندارید و آن را لحاظ نمی‌کنید، بنابراین این مسئله در اینجا صحیح است؛ در واقع اگر خطاب اختصاص به مخاطبین داشته باشد، در این‌صورت، به غیر مخاطبین تسرّی پیدا نمی‌کند و ظهور بالنسبه به غیر مخاطبین حجّیت ندارد.

تعمیم مفاد ظهور با قرائن لفظی و مقامی

ولی چنانچه ما قاعدۀ اشتراک را لحاظ کنیم که این‌طور هم هست و لم یَقُل احدٌ بِعَدَمِ لحاظه و بإهماله، بنابراین این ظهور هم برای مخاطبین و هم برای غیر مخاطبین حجّیت دارد و حجّیتش از این باب است که اگر ما قاعدۀ اشتراک را در اینجا لحاظ کنیم، به ما این را می‌رساند که آن مفادی که از این ظهور استفاده شده است، با توجه به لحاظ قرائن لفظیۀ معهودۀ بین مولا و عبد و با توجه به لحاظ قرائن حالیه و مقامیه، آن ظهور و آن مفاد بالنسبه به غیر مشافهین حجّیت دارد. اگر آن مفاد بحدوده و جوانبه حجّیت داشته باشد، عبارة اُخرای همان ظهور است که بالنسبه به مخاطبین حجّیت دارد.

یکسانی مفاد خطاب برای حاضر و غایب

همان‌طور که این ظهور برای مخاطبین با توجه به قرائن حالیه و مقالیۀ معهودیه بین مولا و مخاطبین حجت بود، همین‌طور به‌واسطۀ قاعدۀ اشتراک، آن مفادی که از همین ظهور استفاده می‌شود، بالنسبه به غیر مخاطبین حجّیت دارد؛ آن مفادی که از همین ظهور استفاده می‌شود نه از جای دیگر. اگر بگوییم که از جای دیگر استفاده می‌شود، پس اصلاً به خطاب ربطی ندارد؛ اما اگر بگوییم که این مفاد به‌واسطۀ قاعدۀ اشتراک به غیر مخاطبین تعمیم داده می‌شود، بنابراین خود آن ظهوری که موجب این مفاد شده است، هم به‌واسطۀ قاعدۀ اشتراک بالنسبه به غیر مخاطبین حجّیت دارد، [البته] اگر ما حکم را از همین خطاب استفاده و استنتاج کنیم نه از خطابات دیگر. بنابراین ثمره اصلاً در اینجا هیچ فایده‌ای ندارد.

امکان تمسک غایبان به اطلاقات

به‌دنبال این قضیه ثمرۀ دیگری که بر این مترتّب است این می‌باشد که آیا مغایَبین می‌توانند به این اطلاقات تمسک کنند یا نه؟ این هم پی کارش می‌رود؛ یعنی وقتی که ما خصوصیت حضور را دیگر در اینجا لحاظ نکردیم و گفتیم که آن قاعدۀ اشتراک در اینجا تعمیم دارد، تمسک به اطلاقات و تمسک به خطابات و تمسک به ظهورات برای غیر مخاطبین هم در این‌صورت بلا اشکال خواهد بود. من خواستم همه را نقل کنم که دیگر چیزی باقی نمانده باشد.

ارتکاز اشتراک حکم و بی‌ثمری تفکیک مخاطبان

آن‌وقت نکته‌ای که در اینجا هست، این است که اینها با توجه به این ارتکازی که در ذهن دارند، باز هم در اینجا یک بحث دیگر مطرح می‌کنند؛ درحالی‌که ( جان من! ) تمام ادلّه‌ای که برای تعمیم می‌آورند، به‌خاطر این اصل مفروغٌ‌عنه و موضوعه است که در ذهن آنهاست بر اینکه مغایَبین با مخاطبین در حکم، مشترک هستند. این اصل را در ذهن گرفته‌اند و می‌گویند که: «آیا خطاب مختصّ به مَن قُصِد است؟» خُب این چه نتیجه‌ای در اینجا دارد؟! حالا مَن قُصِد یا غیر مَن قُصِد باشد، آیا شما می‌توانید به ظهور تمسک کنید یا نمی‌توانید؟! اگر نمی‌توانید که این با قاعدۀ اشتراک منافات دارد؛ اگر هم می‌توانید، پس فایدۀ این بحث‌ها در اینجا چیست؟!

تعلق خطاب حقیقی به مقصودین بالافهام

لذا خود مرحوم بروجردی در تتمۀ تقریرشان برای آقا ضیاء فرمودند که: «اصلاً این بحث‌ها فایده‌ای ندارد و غیر از تشویش ذهن و تشویش خاطر، ثمرۀ مهمی برایش مترتّب نخواهند شد¹.» و اصل و مغزای مطلب همان است که عرض شد؛ اینکه خطاب واقعاً و حقیقتاً آن است که بر مَن قُصِدَ إفهامُه دلالت کند. آن مخاطب، مخاطب حقیقی است و دیگران مخاطب حقیقی نیستند؛ بنابراین تمام این مسائل مشافهین و غیر مشافهین برداشته می‌شوند.

این هم بالإجمال. دیگر مطالبی که در ضمن بود از قبیل رد و ایراد و این مطالب خدمتتان عرض نشد. إن‌شاءالله، از جلسۀ آینده به سراغ مطلب بعد می‌رویم.

أللهمّ‌صلّ‌علی‌محمّد‌و‌آل‌محمّد