انفاق شخصیت، دشوارترین مرتبه از خودگذشتگی

هو العلیم

انفاق شخصیت، دشوارترین مرتبه از خودگذشتگی

از عزت الهی تا رهایی از دلبستگی به مقام

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 

شرح حدیث عنوان بصری ـ انفاق و گذشت ـ جلسه 91

بیانات

حضرت آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سره

أعوذباللَه من الشيطان الرجيم‌

بسم اللَه الرحمن الرحيم‌

و صلّی‌ اللَه علی سیّدنا و نبیّنا أبی‌القاسم محمّد

و علی آله الطّیبین الطّاهرین و اللّعنة علی أعدائهم أجمعین

صحبت دربارۀ فرمایش امام صادق علیه‌السلام به عنوان بود:

«اگر عبد آنچه را كه در تملّك خود دارد از خدا ببیند باید در آن‌ مواردی كه خدای متعال امر فرموده است انفاق داشته باشد.»¹

شمول انفاق در تکالیف واجب و مستحب و مسائل اخلاقی

به‌طوركلّی همان‌طوری كه عرض شد اصل و اساس همۀ تكالیف، چه تكالیف شرعیۀ الزامیۀ واجب یا حرام و یا تكالیف غیر الزامیۀ اخلاقیه روی این عبارت حضرت دور می‌زند.

چون تكالیف بر دو قسم است: بعضی از آنها الزامی هستند كه بر آن اساس خدای متعال بر ترك آن عقاب می‌كند مانند نماز، روزه، زكات، خمس، جهاد، حج و امر به معروف و نهی از منكر، و بعضی از تكالیف هم غیر الزامی‌ و تكالیف اخلاقی هستند كه از آنها تعبیر به استحباب و رجحان و استحسان می‌آورند. همۀ این موارد در تحت این عبارت قرار می‌گیرند كه انسان نسبت به آنچه كه خدای متعال به او اعطاء كرده است انفاق داشته باشد.

سه مرحلۀ انفاق: مال، جان، شخصیت

این انفاق مراتبی دارد: مرتبۀ در مال ـ که عرض شد ـ، مرتبه در جان و مرتبۀ سوّم یعنی مرتبۀ در شخصیت كه مهم‌تر از همۀ آن مراتب است.

گذشتن از مسائل شخصیتی، گذشتن از آخرین مراتب و آثار وجودی

انفاق در مسائل شخصیتی و از خود گذشتن در آن مواردی كه به حیثیّت انسان مربوط می‌شود مسئلۀ بسیار مشكلی است. در واقع می‌شود گفت كه گذشتن از این مطلب، گذشتن از آخرین مراتب و آثار و شوائب وجودی است. و تمام افرادی كه در مرتبۀ سلوك هستند و غیر از آن افراد ـ البته اگر همۀ افراد را به‌عنوان صددرصد نگوییم بلکه قریب به صددرصد ـ در این مرتبه سقوط می‌كنند؛ یعنی در آن مواردی كه قضیه‌ای با شخصیت و شئون اجتماعی و شئون اعتباری انسان در تعارض است. و این مطلب بسیار مهم و بلکه مهم‌ترین مطلب است! برای توضیح مختصر این مطلب، از ابتدا قضیه را طبق آنچه كه در آیات و از كلمات بزرگان استفاده می‌شود بیان می‌كنیم.

معنای عزیز و ذلیل

در آیه شریفه می‌فرماید:﴿فَإِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعٗا﴾¹؛ عزّت فقط اختصاص به پروردگار دارد. عزّت یعنی آنچه كه مربوط به شئون ارزشمند انسان است، اختصاص به پروردگار دارد. عزیز به شخصی گفته می‌شود كه در حیطۀ وجودی خودش، غیر را راه نمی‌دهد. در آن حیطۀ دخل و تصرّفات خودش غیر را راه نمی‌دهد، به آن شخص عزیز می‌گویند. كسی نمی‌تواند بر انسان امر و نهی كند، كسی نمی‌تواند در انسان دخل و تصرّف كند و بگوید که اینجا بروید و آنجا نروید. وقتی که كسی‌ نتواند آن اختیارات و حیثیّات ارادی انسان را به‌واسطۀ تغلّب و غلبه كردن بر انسان از او سلب كند، به این انسان عزیز می‌گویند. اگر كسی بتواند زمام امور انسان را به‌دست خود بگیرد و هرچه می‌گوید را انسان اطاعت كند و هرچه می‌گوید انسان بالإجبار سر تسلیم فرود بیاورد این فرد عزیز نیست، ذلیل است.

در مقابلِ عزیز، ذلیل به شخصی گفته می‌شود كه فرد دیگری به هر كیفیتی با زور یا با جهات خارجی و یا با جهات نفسی مثل احتیاجات، بر او غلبه پیدا کند. من‌باب‌مثال انسان رفیقی داشته باشد كه آن رفیق برای انسان تكلیف تعیین كند چون به او نیاز دارد؛ این ذلیل است و عزیز نیست. انسان در منزل خود به‌نحوی باشد كه محیط داخلی منزل بر او حاكم باشد این ذلیل است و عزیز نیست. انسان بخواهد به ‌راهی برود و افراد منزل، او را به سمت دیگری سوق بدهند و او مجبور به اطاعت باشد، این ذلیل است و عزیز نیست.

بله، اشکال ندارد که انسان مطلبی را در منزل به‌طور دل‌خواهِ عیالات خود صرف كند؛ مثلاً امروز فلان چیز را بخوریم یا فلان مسافرت یا فلان جا برویم و یا فلان مسئله را تهیه كنیم. مسائل مورد لزوم و ضروری یا مطالبی كه موجب دل‌خوشی آنها و موجب نشاط در زندگی آنها است را انجام دهیم اینها اشكال ندارد و خیلی هم خوب است. ولی دقّت كنید که اگر در محدوده و حیطۀ تكلیف، شخص دیگری در مقابل انسان قرار گیرد و انسان از او اطاعت كند این انسان ذلیل است و عزیز نیست.

پس عزیز به شخصی گفته می‌شود كه فرد دیگری را در حیطۀ اختیار خود و درحیطۀ فعل و كارهای خود دخالت ندهد، هیچ‌كسی را دخالت ندهد. ـ البته الآن این مطلب را به این كیفیت بیان می‌كنیم تا بعد راجع به این قضیه توضیح بدهیم. ـ نه پدر را دخالت بدهد، نه مادر را دخالت بدهد، نه برادر را دخالت بدهد، نه شریك را دخالت بدهد، نه زن را دخالت بدهد و نه زن، شوهر را دخالت بدهد هیچ، هیچ! به این شخص عزیز می‌گویند. نه حاكم را دخالت بدهد، نه دولت را دخالت بدهد و نه فلان سازمان و فلان ارگان را دخالت بدهد. هیچ‌كس نمی‌تواند به اندازۀ سر سوزنی در محدودۀ اختیار و ارادۀ انسان نفوذ كند، این شخص می‌شود عزیز.

اختصاص عزّت به پروردگار در آیات و کلام بزرگان

در قرآن كریم و در لسان بزرگان، این عزّت اختصاص به پروردگار دارد نه‌اینکه برای ما باشد. البته اینکه برای ما به چه‌نحوی است عرض می‌كنم. این عزّت اختصاص به ذات پروردگار دارد و خدای متعال هیچ ذاتی را در حیطۀ وجودی خود دخیل نمی‌كند. «یَفعَلُ اللهُ ما یشاءُ بِقُدرتِه ویَحكمُ ما یُریدُ بعِزَّتِه»¹ خدا به‌واسطۀ قدرتی كه دارد هر كاری را انجام می‌دهد. ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ * فَسُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيۡءٖ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ﴾²؛ امر پروردگار و مشیّت او به‌نحوی است كه وقتی ارادۀ او به امری تعلّق بگیرد دیگر مطلب تمام است. یعنی نفسِ تعلّق اراده با نفس كلمۀ ﴿كُن﴾ تكوینیه یكی است و احتیاج به فكر كردن و تهّیه مقدمات ندارد.

فرض کنید شما می‌خواهید در اینجا یك منزل بسازید. یك‌دفعه که همین‌طور فوت نمی‌كنید و یك آپارتمان ده طبقه درست كنید، بلکه هزارتا بیچارگی و بدبختی دارد و آن هم در این دوره و زمانه، تا اینکه همۀ ریش‌ها سفید شود. حالا البتّه بعضی‌ها هم میان‌بُر بلدند وما آن را نمی‌دانیم! بالأخره این طرف برو، آن طرف برو، بالا و پایین و تمام ادارات را بگردی و مجوزی پیدا بكنی، بعد تازه باید دنبال مصالح بروی، نقشه بكشی، در این بینِ کار، یك‌دفعه شخصی نابود شود، مثلاً به پایین پرت شود و تا بخواهد یك قضیه‌ای انجام شود دُم شتر به زمین می‌رسد. البتّه همان‌طوری كه عرض كردم برای بعضی‌ها أقصر فاصله و میان‌برهایی هم داریم. بله، می‌گویند: «در هرقاعده‌ای استثنایی هم هست.»

ولی پروردگار این‌طور نیست‌ و ﴿أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا﴾ است. همین‌كه اراده به آن تعلّق بگیرد وجود خارجی دارد. خدا احتیاج ندارد به اینکه زور بزند و قوای خود را جمع كند و یا مثلاً بنشیند و شب تا صبح راجع به اطراف قضیه فكر كند و چندتایی قرص اعصاب بخورد و بعد فكر او سرجا بیاید.﴿فَسُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيۡءٖ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ﴾. حالا كه این‌طوراست پس منزّه است آن پروردگاری كه‌ زمام تمام امور عالم به دست اوست.

ملكوت یعنی زمام سببی و زمام عِلّی. این عالَم، عالم مُلك است و عالم ملكوت، عالم مافوق است كه نسبت به این عالم جنبه عِلّی دارد. جنبه علّی و معلولی دارد. تمام اینها به‌دست اوست، این پروردگار متعال است.

عزّت اختصاص به پروردگار دارد چون وجود اختصاص به پروردگار دارد. هر وجودی که در عالم تصّور شود حقیقت و ریشه‌اش به وجود پروردگار برمی‌گردد و چون اصل و خیر در همۀ امور، وجود است پس وجود پروردگار كه اصل همۀ موجودات است منشأ برای امور حقیقی است، و امور اعتباری در ذات پروردگار راهی ندارد.

اشاره‌ای به بناء فلسفۀ تشریع و نظام تربیتی اسلام

اگر یاد رفقا باشد در آن وقتی كه راجع به مسائل سیاسی اسلام بحث می‌كردیم فلسفۀ تشریع و فلسفۀ نظام تربیتی در اسلام را به این نقطه برگرداندیم كه در عالم، وجود اختصاص به پروردگار دارد و چون اختصاص به پروردگار دارد پس آن آثار وجودی باید از این ناحیه سرچشمه بگیرد و دیگر كسی وجود ندارد. «اگر نازى كند از هم فرو ريزند قالب‌ها»¹، تمام عالم از بین می‌رود.

تمام بنای سلوک، صفر بودن همه چیز درقبال پروردگار

اگر یادتان باشد من حتّی چند مرتبه بلكه بارها همین مسئله را تكرار كرده‌ام و باز هم تكرار خواهم كرد، چون تمام بنای وجودی و تربیتی در اسلام و در سلوك بر همین یك مسئله و این مبنا بنا شده است. و من این مطلب را چند مرتبه گفته‌ام كه حتّی رسول اكرم صلّی الله علیه و آله و سلّم با تمام خصوصیاتی كه دارد و با تمام قدرتی كه دارد و با تمام حیطۀ وجودی كه دارد درقبال وجود پروردگار صفر است. یعنی اگر ما وجود پروردگار را به‌اضافۀ بی‌نهایت و یك عدد جبری فرض كنیم، وجود پیغمبر اكرم صفرِ صفرِ صفر می‌شود و بقیّۀ افراد دیگر به جای خود معلوم هستند و اصلاً به‌طور كلّی فلسفۀ توحید همین را اقتضا می‌كند.

این ولایتی‌هایی كه می‌خواهند وجودی برای ائمّه درقبال پروردگار تصوّر كنند، مانند شیخ احمد احسائی كه شیخیّه از آنها نشأت گرفته‌ است¹ و هم‌چنین بعضی از هم‌ولایتی‌های ما که راجع به امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌گویند که چه می‌كرد و چه می‌كرد. و امیرالمؤمنین درقبال وجود پروردگار است و برای خودش هم حساب و كتابی دارد، همۀ اینها در شرك محض هستند. تمام ذرّات وجودی و سلولهای بدن امیرالمؤمنین فریاد می‌زند كه من درقبال وجود پروردگار صِفرم، صفر، صفر، صفر. اگر بخواهد من را علی می‌كند و اگر نخواهد شخص دیگری را علی می‌كند.

نحوۀ احاطۀ ولایی امام زمان عجل الله تعالی فرجه بر همۀ عالم

امام زمان با تمام آنچه كه ما نسبت به آن حضرت معتقد هستیم، احاطۀ وجود ولایی امام زمان عجَّل الله تعالی فرجه الشریف و جعلنا لتراب مقدمه‌ الفداء بر همۀ عالم به‌نحوی است كه قبل از اینكه هر حادثه‌ای در این دنیا اتّفاق بیفتد آن حادثه در وجود امام زمان ثبت است. یعنی الآن این مجلسی كه امروز در اینجا تحقق پیدا كرده ـ این مطلب از نظر تقریب زمانی است والاّ اصلاً در آنجا زمان وجود ندارد ـ حدود 1200 سال پیش كه امام زمان به‌دنیا آمد این مجلس در نفس حضرت وجود داشته است. حضرت حدود 1200 سال قبل به‌دنیا آمدند. چون 250 سال طول حیات‌ تمام ائمّه علیهم‌السلام بوده است و الآن سنۀ 1400 و خرده‌ای است. یعنی این مجلس 1200 سال قبل در وجود حضرت ثبت بوده است. یعنی در آن وقتی كه نه از تاك نشانی بود و نه از تاك‌نشان و هیچ خبری از ما و اوضاع ما نبود، حضرت می‌دانست در روز جمعه نهم جمادی الثانی چنین مجلسی در اینجا منعقد خواهد شد و مطالبش هم از این قبیل خواهد بود. ـ البته رفقا باید تاریخ قمری را بلد باشند. ـ امام زمان این است. البته تازه این تقریب است و الاّ اصلاً در آنجا زمان معنا ندارد. 1200 سال یعنی چه؟! وجود ولایی ائمّه علیهم‌السلام خارج از زمان است و در آنجا جنبۀ قدمت دارد نه جنبۀ حدوث زمانی. یعنی وجود ولایی امام علیه‌السّلام قدیم زمانی و حدوث ذاتی است و این اصلاً در مرتبۀ زمان نمی‌گنجد.

اگر این امام زمان با این خصوصیت در اینجا تشریف داشته باشند و از آن حضرت سؤال كنیم که شما برای خود درقبال پروردگار چه حیثیتی می‌بینید، چه قدرت و اراده‌ای می‌بینید، حضرت در جواب خواهند فرمود: «من صفرم، صفرم، صفر، صفر!» این را بنده یقین دارم و پای آن هم می‌ایستم. روز قیامت هم هر كس راجع به این قضیه سؤال کند، جواب خواهم داد. چون ما نسبت به بعضی از مسائل یقین داریم و امام این است. این به‌خاطر این است كه او امام زمان شده‌ است. ولی ما و شما نه‌خیر، نه‌تنها صفر نیستیم بلكه بعضی از ما صد است، یكی یك میلیون است، یكی یك میلیارد است، یكی ده میلیارد است. نه‌خیر، ما با حضرت فرق می‌كنیم. ما ادّعا داریم و خیلی هم قوی هستیم. ما عددهای بسیار طویلی برای خود انتخاب كرده‌ایم، امّا حضرت این‌طور نیست و چون انتخاب نكرد و خود را صفر دید، امام زمان شد.

پس عزّت، اختصاص به پروردگار دارد و هیچ‌كس نمی‌تواند درقبال این عزّت عرض اندام كند. هیچ‌كس نمی‌تواند بگوید كه من درقبال این عزّت پروردگار برای خود جایگاهی دارم. و یا بگوید که خدا را در نظر بگیر و من كاری ندارم ولی من را هم باید در نظر بگیری. اگر می‌خواهی خدا را در نظر بگیری بگیر ولی باید برای من هم حساب باز كنی. این ملاك برای حركت تكاملی انسان در عالم تشریع و در عالم تربیت است، ملاک این است. حال خدای متعال این عزّت را به بعضی از افراد و به مقدار سعۀ وجودی آنها عطا می‌كند. مثلاً خداوند می‌گوید که انسان باید از پدر اطاعت كند یعنی برای پدر از آن عزّت خود سهمی‌قرار داده است و آن عزّت، عزّت خداست.

ارتباط با پدر کمونیست عین ارتباط با شیعۀ امیرالمؤمنین

یكی خدمت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ آمده بود و گفته بود كه پدر بنده كمونیست است و اصلاً دین ندارد، با او چه ارتباطی داشته باشم؟ ایشان فرمودند: «باید مانند یك شیعه امیرالمؤمنین در خدمت او قرار بگیری.» الآن این عزّت را چه کسی به این پدر داده است؟ اگر پدر عزّت نداشته باشد پسر اعتنا نمی‌كند وبه‌دنبال کارش می‌رود، مانند خیلی از افرادی که در خیابان حركت می‌كنند و این پسر بین پدرش و آنها تفاوتی نمی‌گذارد. خدا این عزّت را به ‌همین‌مقدار به پدر عنایت كرده و بر طبق تكلیف می‌گوید که به این قدر از پدر یا مادر اطاعت بكن، تا وقتی كه تو را به حرام امر نكنند.

﴿وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَا﴾؛¹«تا وقتی اطاعت آنها را انجام بده كه تو را به معصیت امر نكنند و درقبال تشریع، شریك من واقع نشوند.»

عدم اطاعت از پدر و مادر در امر خلاف مصلحت دینی

من به تو می‌گویم که از این طرف‌ حركت كن و پدر و مادر به تو می‌گویند که از آن طرف حركت كن، این‌طور نیست؛ پدر و مادر هم نمی‌توانند فرزند خود، پسر یا دختر را به راهی كه بر خلاف مصلحت دینی آنها باشد امر كنند و اگر امر كردند امر آنها مُطاع نیست. بله، نظر وخواسته‌شان در مسائل عادی و مسائل روزمره بر مطلبی است و دلش می‌خواهد پسرش این كار را انجام بدهد و آن پسر باید انجام بدهد، وظیفه دارد و باید احترام بگذارد.

یا اینکه باید نسبت به مادر یا نسبت به استاد و یا نسبت به معلّم احترام بگذارد. و این احترامی‌كه به معلّم می‌گذارد یعنی خدای متعال آن عزّت را به این مقدار به معلّم عنایت كرده است و باید نسبت به كسی كه به تو تعلیم می‌دهد، احترام او را نگه ‌داری. و همین‌طور نسبت به بزرگتر تااینكه نسبت به امام علیه‌السّلام برسد.

آیا احترامی‌كه ما به امام می‌گذاریم به‌خاطر وجود خود امام درقبال پروردگار است یا به‌واسطۀ آن عزّتی است كه خداوند به امام داده است؟ البتّه بی حساب هم نمی‌دهد، چون امام خود را به صفات الهی متّصف كرده و از نفس بیرون آمده و با آن ذات وحدت پیدا كرده است. لذا به مقتضای وحدت در ولایت، وحدت در عزّت هم به امام تسرّی پیدا می‌كند و از این نقطه نظر انسان باید از امام اطاعت كند.

و بر طبق این قاعده مراتب اطاعت در انسان متفاوت خواهد شد؛ انسان نسبت به معلّم یك‌طور اطاعت می‌كند و نسبت به پدر و مادر یك‌طور اطاعت می‌كند و نسبت به امام باید اطاعت بدون قید و شرط داشته باشد. یعنی وقتی امام بگوید که این كار را بكن، دیگر انسان فكر نكند برای چه انجام دهد. بله، راجع به بقیّه فكر می‌كند و بالا و پایین می‌كند ولی وقتی امام می‌گوید که این كار را بكن، دیگر تمام شد. یعنی دیگر راجع به این مسئله كه آیا چه مقدار اطاعت كند، امروز، فردا، كم، زیاد، در كجا، در چه موقعیت، در این مجلس، همۀ اینها دیگر تمام است و از بین می‌رود. چون اطاعت از امام علیه السّلام، اطاعت از خداست. یعنی امام به مرتبه‌ای رسیده است كه جهات اعتباری در آن مرتبه برداشته شده و همان‌طوری كه اطاعت انسان از پروردگار اطاعت تكوینی است یعنی ریشۀ تكوینی دارد، اطاعت انسان از امام علیه‌السّلام هم عین اطاعت انسان از پروردگار، ریشۀ تكوینی و صددرصد و بدون یك سر سوزن كم و زیاد دارد؛ این اطاعت می‌شود از امام.

موارد عزّت در زندگی انسان

پس تا اینجا معنای عزّت روشن شد كه عزّت چیزی است كه خدای متعال به یك شخص عنایت می‌كند و آن شخص به مقتضای آن عزّت، در میان افراد سلوك می‌كند، حركت می‌كند، راه می‌رود و تصمیم می‌گیرد.

طبیعی است که این عزّت ممكن است بر اساس جهات مختلفی به‌وجود بیاید. شخصیتی كه انسان پیدا می‌كند و انسان را از سایر افراد جدا می‌كند آن شخصیت ممكن است بر اساس علل مختلفی تحقّق پیدا كند. ممكن است یك شخص دارای مال بسیاری باشد و همین مسئله از دیدگاه مردم ارزشی به‌حساب بیاید كه او را از دیگران ممتاز كند و این می‌شود عزّت. یعنی عزّتی كه از ناحیۀ ازدیاد مال برای یك شخص پیدا می‌شود. یك عزّت ممكن است از ناحیۀ ازدیاد علم باشد. شخص داری علم و دارای احاطۀ معلومات زیاد است. معلوماتی كه مورد احتیاج مردم است و به‌واسطۀ این ازدیاد معلومات شخصیتی برای او پیدا می‌شود كه مورد احترام مردم قرار می‌گیرد. پس این عزّت ریشۀ علمی‌دارد. یك شخص هست که منصب اجتماعی دارد و به‌واسطۀ آن منصب اجتماعی مورد احترام و تعظیم افراد قرار می‌گیرد، این هم یك عزّت است. یكی ممكن است كه من‌باب‌مثال جمال و صورت زیبایی دارد، بیانی دارد، برخوردی دارد، اخلاقی دارد كه به‌واسطۀ این مسئله مورد توجّه مردم قرار می‌گیرد.

جهات مختلف، چه جهات مادّی و چه جهات معنوی ریشه‌های تحقق عزّت، تحقق شخصیّت و تحقق ارزش در وجود انسان هستند. حال یا این ارزش‌ها ارزش‌های واقعی هستند، مثل شخصی كه علم دارد و این علم یك ارزش واقعی است و یا فرض كنید شخصی مال دارد و این مال اعتباری است و ارزش واقعی ندارد. مال چیزی نیست كه انسان بخواهد نسبت به آن بر دیگران فخر بفروشد ولی علم چیزی است كه خودش فی حدّ نفسه برای انسان ارزش‌آفرین است. تقوا چیزی است كه برای انسان ارزش‌آفرین است. بعضی‌ها به‌واسطۀ تقوایی كه دارند در میان مردم محترم هستند. من‌باب‌مثال شخصی خودش عالم است و خیلی هم علم دارد امّا احترام شخصی كه دارای تقوا است را به‌جا می‌آورد، درحالی‌که آن شخص متّقی یك‌دهم علم این عالم را هم ندارد ولی همین قدر تقوایی كه در او هست و جهات اخلاقی كه در او تحقق پیدا كرده است موجب شخصیت‌یابی و ارزشمندی جهات ارزشی او درقبال دیگران خواهد بود و دیگران به او احترام می‌گذارند.‌ و این مسئله مربوط به تقوا است. یا اینكه یك شخص به‌واسطۀ جنبۀ نسبی که دارد به او احترام می‌گذارند، مثلاً پدر ومادر فردی است؛ هرچند که آن‌ جنبۀ نسبی او یك جنبۀ حقیقی و واقعی است و اعتباری نیست. امّا اگر شخص منصبی دارد و به‌واسطۀ منصبش به او احترام می‌گذارند، مثلاً رئیس جمهور است یا بالاتر است و یا پایین‌تر است، تمام اینها حیثیات اعتباری هستند كه یك روز جامعه به او اعطاء می‌كند و روز دیگر جامعه همان را از او می‌گیرد. یك روز به او می‌پردازد و روز دیگر از او سلب می‌كند که به اینها می‌گویند جهات اعتباری.

حال چه شخصیت به‌وجود آمده و آن عزّت، بر اساس جهات حقیقی باشد یا بر اساس جهات اعتباری باشد همه‌اش از خداست و این‌ اصل و فلسفۀ تبیین شخصیت و جایگاه عزّت در مكتب توحید است. انسان علم را از كجا آورده است؟ ـ راجع به این قضایا كه صحبت شده بود ـ علم از ناحیۀ پروردگار آمده است، بنابراین آثار این علم هم متوجۀ پروردگار خواهد شد. انسان منصب را از كجا آورده است؟! از پروردگار آورده است.

سابق رسم بر این بود و در حكایات هم آمده است و نمی‌دانم که آیا راست و درست است یا نیست که وقتی پادشاهی از دنیا می‌رفت مردم بیرون جمع می‌شدند و یك كبوتر که اسم آن را هُما می‌گذاشتند به پرواز در می‌آمد و روی سر هر كسی که می‌نشست او پادشاه می‌شد¹ و این مسئله هم شانسی است. پس حالا آیا شخصی كه پادشاه شده بیاید و بر دیگران فخر بفروشد كه ما از شما بالاتر هستیم؟! نه‌خیر، اگر كبوتر روی سر كسی دیگر می‌نشست او پادشاه بود. آن کبوتر فقط یك خرده راه را گُم كرده است، یك متری مسئله تفاوت پیدا كرده و آن شخص به‌واسطۀ اختلاف یك متر یا نیم متر پادشاه شده است، امّا هیچ مطلبی غیر از این وجود ندارد.

رأی دادن مردم براساس تخیلات، نه ارزش‌های واقعی

الآن هم همین است و ‌کسی خیال نكند كه مطلبی هست. یكی از این آقا خوشش می‌آید و به او رأی می‌دهد كه نمایندۀ مجلس شود، یكی از آن آقا خوشش می‌آید و رأی می‌دهد كه وكیل شود، یكی از آن شخص به‌خاطر جهاتی خوشش می‌آید كه وصی یا وکیل شود، اینها جهات اعتباری هستند. یا فرض کنید می‌خواهند در سازمان یا بیمارستانی رأی بگیرند؛ حالا یك نفر كمتر رأی بیاورد یا بیشتر رأی بیاورد، [تمام اینها اعتبار است]. وقتی که انسان نگاه می‌كند متوجه می‌شود كه این‌گونه امور چندان بر اساس ارزش‌های واقعی نیستند و مسائل دیگری مثل تخیلاتی، خوش‌آمدن‌هایی، بدآمدن‌هایی، حقّ و حساب‌هایی، مسائل گذشته‌ای و آینده‌ای [در رأی و انتخاب مردم دخیل هستند] و مردم هم معمولاً همین‌طور هستند و همین‌طور بوده‌اند. تاریخ این‌طور نشان می‌دهد كه در تصمیم‌هایی كه گرفته می‌شود بیش از آنچه كه به حقّ و واقعیت توجّه شود به تخیّلات و تصوّرات و ارزشهای غیر واقعی توجّه می‌شود.

یادم هست چند سال پیش در زمان شاه، این قضیه راجع به یكی از رئیس‌جمهورهای آمریكا بود ـ ظاهراً زمان كِندی بود ـ كه وقتی در آمریکا انتخابات کرده بودند كندی بیشتر از بقیّه رأی آورده بود و وقتی كه نظرسنجی كردند گفته بودند: دیدیم كندی از آن یكی خوش‌تیپ‌تر است!

حکومت همه‌جانبۀ آمریکا بر دنیا

آمریکا از هر جهت بر دنیا حكومت می‌كند؛ الآن كدام كشور است كه از نظر مسائلش از آمریكا بی‌نیاز باشد؟! همۀ کشورها در مسائل خودشان چه مسائل تكنیكی، فنّی، بهداشتی و اقتصادی به آمریکا متّكی هستند و طبعاً هم او سیاست‌ها را می‌گذارد. و این ظاهر شخص اساس رئیس‌جمهور شدن در كشوری است كه می‌خواهد بر دنیا حكومت كند و مردم رئیسش را فردی انتخاب می‌كنند كه نه عقلش بیشتر است و نه ادراكاتش بیشتر است، بلکه فردی است كه از نظر ظاهری نسبت به دیگران ترجیح‌ دارد؛ این ملاك برای انتخاب مردم می‌شود. البته در آنجا مطلب این‌طور نیست كه فقط این باشد و این ظاهر قضیه است ولی افراد زیادی مطالب را می‌گردانند و فقط از نظر انتخاب یك ریاست جمهور این‌طور است.

یعنی یك فرد كه می‌خواهد یك شخص را انتخاب كند ملاك را ظاهر آراستۀ نسبت به دیگری می‌داند. این افكار مردم است و این مسئله‌ای است كه نیاز به تحقیق و بررسی بیشتر ندارد. شما در این انتخابات که نگاه كنید می‌ببینید هر كسی عكس و پلاكارد وکاغذهای تبلیغاتی بیشتری داشته باشد، رأی می‌آورد. مگر ندیده‌اید؟! این عكس‌ها را نگاه کنید. تو اگر می‌خواهی خودت را نشان بدهی می‌توانی با یك عكس سیاه و سفید هم نشان بدهی، دیگر این‌قدر چاپ كردن و عكس چند متری و شصت رنگ كردن آن و كاغذهای گلاسه ـ كه خرج هر كدام چقدر زیاد است ـ برای چیست؟! یعنی آیا شما با رنگ آمیزیِ صورتت می‌خواهی سیرتت را نشان می‌دهی؟! یعنی كسی‌ كه عکسش قشنگ‌تر بیفتد سیرت او هم برای مردم بهتر تجّلی می‌كند؟! یا اینكه نه، با این رنگ آمیزی تخیّلات عوام را در اختیار خودت قرار می‌دهی؟! شما با این پُركردن‌ها و این تبلیغات فشرده و بمبارانی كه بر افكار و تخیّلات و احساسات بچّۀ چهارده ساله، بچّۀ پانزده ساله، بچّۀ بیست ساله، پیرمرد و جوان وارد می‌كنید آن افكار احساسی را در مشت خودتان می‌گیرید و رأی می‌آورید. مگر این‌طور نیست؟! همین‌طور است.

امّا آدم عاقل متوّجه می‌شود که هرچه تبلیغات بیشتر باشد او از میان آنها بیشتر فاصله می‌گیرد. هرچه بیشتر پروپاگاندا¹ باشد او از آن محیط تبلیغاتی بیشتر جدا می‌شود، برای اینکه مشخص است که قضیه چیست. شما می‌خواهید فردی را انتخاب كنید كه با قوای عقلانی‌اش مملكتی را اداره كند نه‌اینکه فیلم بازی كند. او كه نمی‌خواهد برای دنیا صحنۀ نمایش بیاورد كه ببینید این شخص ظاهر بهتری از او دارد، بلکه می‌خواهد مملكتی را اداره كند، می‌خواهد نظامی را اداره كند، می‌خواهد به تمام افكار مختلف در سطوح مختلف جمعیّت احترام بگذارد و تمام افكار افراد را در هر سطحی بهاء بدهد. چنین فردی که نباید با عکس رنگی انتخاب شود! مگر اینجا نقّاشی است؟! مگر صحنۀ تئاتر است که افراد خوش‌منظر را برای جلب توجّه مشتری بیاورند؟! مسئله فرق می‌كند.

مثل اینكه شما یك آدم خوش تیپی را برای كلاس ریاضی انتخاب كنید كه به‌اندازۀ بچّۀ چند ساله هم نمی‌فهمد. كلاس ریاضی گچ و تخته و حلّ كردن معادلات و مجهولات جبری و... است و كلاس اَدا و اطوار نیست. بله، اگر كلاس دیگری باشد می‌آیند و او را برای آن کلاس انتخاب می‌كنند. امّا من‌باب‌مثال برای كلاس ریاضی و كلاس فلسفه و برای كلاس‌هایی كه جنبۀ تعقّل دارد آیا باید مغز را به‌حساب آورد یا اندام را به‌حساب آورد؟! متأسفانه ما به‌جای گزینش مغز و تعقّل، به گزینش اندام مبتلا هستیم.

برگشت ریشۀ تمام عزت‌‌ها به علةالعلل و خداوند

این عزّتی كه خداوند متعال به افراد عنایت می‌كند بر اساس یك ریشه است، یك علّت دارد. وقتی كه جستجو می‌كنیم همۀ این علل را مربوط به آن علّةالعلل می‌بینیم، برگشت همۀ علل به آن است. اگر به كسی مال داده، او داده است. اگر نمی‌خواست که مال را نمی‌داد. این مشتری را چه کسی آورده است؟ می‌توانست جای دیگر ببرد. اگر به كسی علم داده او داده است. چه کسی استعداد را به ما داده است؟ ما این استعداد را از كجا آورده‌ایم؟ ما كه از مادر متولّد شدیم از كجا استعداد را آورده‌ایم؟ از كجا حافظه را آورده‌ایم؟ از كجا تحمّل مطالب را آورده‌ایم؟ آیا خودمان اینها را بدست آورده‌ایم؟! اینها كه نبوده‌اند پس چه کسی برای ما این شرایطی را كه به‌وجود آمده، مهیّا كرده است؟ این اموری كه دست به دست هم داده تا برای ما این اندوختۀ علمی حاصل شود، چه کسی این را برای ما آورده است؟ خدا برای ما آورده است، پس برگشت همه به اوست. چه کسی تحمّل را داده است؟ بعضی‌ها پنج دقیقه مطالعه می‌كنند و كنار می‌گذارند امّا بعضی‌ها پنج ساعت مطالعه می‌كنند و خسته نمی‌شوند، چه کسی این تحمّل را داده است؟ او تحمّل را داده است. حالا بنده بیایم و افتخار بكنم كه ما زحمت كشیدیم و ما چه كردیم! این علم از اوست.

این قضیه خیلی از اوقات برای من پیدا می‌شد و می‌شود كه مثلاً ساعت‌ها در فلان مشكل علمی فكر می‌كنم و حلّ نمی‌شود و یك‌مرتبه ناخودآگاه جرقه‌ای زده می‌شود و آن قضیه حل می‌شود. گاهی از اوقات می‌شود كه یك شب تا صبح راجع به یك قضیۀ جزئیِ جزئی و راجع به فهمیدن یك كلمه فكر می‌كنم كه اگر آن‌ را به یك بچّۀ ده ساله یا دوازده ساله نشان بدهید می‌فهمد.

یك شب یادم هست در عبارتی گیر كرده بودیم و نمی‌دانستیم که این چیست. هرچه فكر كردیم به ذهن‌مان نرسید و اصلاً من تعجّب می‌كردم و می‌گفتم: خدایا دیروز من این عبارت را درس دادم چطور حالا اصلاً نمی‌فهمم؟! فردا صبح كه شد دیدم این عبارت یك كلمۀ‌ خیلی ساده مثل كلمۀ نَعَم یا بَلی است. یعنی یك چیز بسیار جزئی و بسیار بسیط بوده است؛ این برای چیست؟ خدا می‌گوید: ما به تو دادیم و حالا از تو گرفتیم. آنچه كه دادیم مال ما بود و آنچه را هم كه گرفتیم مال ما بود و در این میان، تو باید بفهمی. حالا فهمیدی یا نه؟! خیلی مسئله مهمّ است! از اینجا كم‌كم می‌خواهیم وارد بحثمان شویم و به اندازۀ كافی مقدمه گفتیم.

این عزّتی كه خدای متعال داده است همه بازگشتش به اوست و مال اوست. حالا ما آمدیم در این دنیا و این عزّت را به خودمان بستیم؛ من علم دارم، من كمال دارم، من جمال دارم، من در میان افراد شخصیت دارم، من صحبت می‌كنم و این‌قدر افراد می‌آیند پای صحبت ما می‌نشینند، من می‌نویسم، من روزنامه پخش می‌كنم، من دستور می‌دهم، ما به فلان‌جا می‌رویم و این جمعیت برای دیدن ما می‌آیند و هورا می‌كشند و ما در كجاها می‌رویم. من، من، من! همۀ اینها اشتباه است، اشتباه در اشتباه! تمام اینها گم كردن مقصد و از دست دادن هدف است. من این‌طور بودم، من آن‌طور بودم، ما این‌طور كردیم، اگر من این‌طور بگویم فلان قضیه اتّفاق خواهد افتاد و اگر من آن را بگویم فلان قضیه اتّفاق خواهد افتاد.

مرحوم علامه طهرانی: «حلقه‌جُنبان دیگری است ولی ما خودمان را با حلقه‌جنبان عوضی گرفتیم»

سابقاً برخی از موارد پیش می‌آمد که مسائلی برای من در ابعاد مختلف مجهول بود؛ چه مسائل سیاسی و چه مسائل علمی و گاه‌گاهی از مرحوم آقا سؤال‌هایی می‌كردم. چند سال قبل از فوت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ راجع به یك جریانی سؤال كردم كه آقا با این همه توقّعاتی كه بود، با این همه استقبال مردمی‌كه بود، با این همه شوقی كه بود، با این همه ایثار و فداكاری‌هایی كه بود چرا فلان قضیه اتفّاق نیفتاد؟! ایشان فرمودند:

به‌خاطر اینكه ما خیال می‌كنیم که ما در كارها تصمیم گیرنده هستیم و خدا می‌خواهد نشان بدهد که شما یك حلقه هستید مثل میلیاردها حلقه‌ای كه همین‌طور در جریان است و یكی از آنها هم شما هستید و حلقه‌جنبان دیگری است. ما خودمان را با حلقه‌جنبان عوضی گرفتیم.

ما این وسط یك حلقه هستیم و آمده‌ایم و اوّل ایستاده‌ایم و فکر می‌کنیم که همۀ این زنجیر به ما بسته است. خدا دقیقاً پایش را در آنجا می‌گذارد و می‌فرماید: بفرما حالا هر کار می‌خواهی بكن. حالا انجام بده. حالا اگر می‌توانی بفرما. و شما می‌بینید که کار درست نشد و شروع می‌کنید به داد و بیداد، ای هَوار، ای فلان. نه‌خیر، بیا و داد و بیداد را بر نفس خودت بزن. چرا داد و بیداد را بر دیگران می‌زنی؟ داد و بیداد را بر خودت بزن كه راه را عوضی رفته‌ای و مسیر را عوضی طی كرده‌ای. خودت را به‌جای او گذاشته‌ای و در مقام امر و نهی «باید بشود» و «باید نشود» درآورده‌ای. «باید بشود» و «باید نشود» اختصاص به ذات او دارد و وقتی كه ما نسبت به این مطلب غفلت كنیم دیگر خدا می‌داند چه عواقب و نتایجی برای انسان پیش می‌آید.

باید بدانیم که این عزّت از كجا آمده است؟ او امروز می‌دهد و فردا می‌گیرد. ما این‌قدر تجربه كرده‌ایم كه دیگر بس است. چقدر باید تجربه کرد؟! واقعاً دیگر انسان چقدر تجربه كند؟! و این اختصاص به كسی ندارد. این مسئله نه‌تنها نسبت به كافر، نسبت به فاسق و نسبت به مُلحد هست بلکه مؤمن و معتقد و همۀ افراد درقبال این قضیه یكسان‌اند و نسبت به این مسئله هیچ تفاوتی ندارد.

لذا خدای متعال می‌فرمایند که باید این عزّت را در راه من خرج كنی. باید این احترامی را كه مردم به تو می‌گذارند از من بدانی. این شخصیتی را كه الآن برای تو به‌وجود آمده است را شخصیتِ من بدانی نه شخصیت خودت، نه‌اینکه از خودت به‌دست آمده است و نه‌اینکه از خودت به‌وجود آمده است. این حالاتی كه الآن وجود دارد واقعاً از من بدانی، نه به‌صورت ظاهر. ما به‌صورت ظاهر می‌گوییم: بله، هرچه هست از خداست امّا وقتی كه پای عمل می‌افتد می‌خواهیم طرف را تكّه‌تكّه كنیم.

تا نرسیدن به حقیقت عبودیت، نگوییم: «ما از خود چیزی نداریم!»

بنده خدایی بود که دائماً می‌گفت: «ما از خود چه داریم؟! هرچه هست از خداست.» ما یك‌دفعه با خود گفتیم کاری کنیم كه دیگر این شخص نگوید: «ما از خود چه داریم؟!» لذا در مجلسی در یكی از شهرستان‌ها بودیم و ده، پانزده نفری هم بودند. كسی به آن بندۀ خدا رو كرد وگفت: «إن‌شاءالله خدا سایۀ مبارك را مستدام كند و خداوند شما را بعد از فلانی، برای ما نگه ‌دارد.» آن بندۀ خدا هم گفت که «نه، ما از خود چیزی نداریم و كسی نیستیم». گفتم: بله، حرف ایشان درست است و ما هیچی نیستیم و ما كسی نیستیم و ما هم در این قضیه با شما یكسانیم. حالا ما پسر مرحوم آقا بودیم و به‌خاطر آقا به ما احترام می‌گذاشتند و اگر آقا نبودند اصلاً ما را در آن خانه راه نمی‌دادند و یك‌‌دفعه دیدیم ورق برگشت و ما که تا حالا مقرّب بودیم یك‌دفعه قضیه عوض شد! و بعد یك مرتبه تا دو مرتبه تذكّر آیین‌نامه‌ای داده شد و وقتی که دیدند گوش ما به این حرف‌ها بدهكار نیست قضیّه از تذكّر گذشت و دیگر مسئله به جهات تأدیبی و تنبیهی رسید!

ماه‌ها از این قضیه گذشت تا اینکه یك روز من در ‌جایی بودم و راجع به این قضیّه با شخصی صحبت شد و آن شخص نیز همین مطلب که ما چیزی نیستیم را گفت. گفتم: صبركن، شما یك حرف زدی، ولی ما در یك ‌جا خواستیم که قضیّه درست شود و راست آن را بگوییم، آن‌چنان مطلب به‌هم ‌خورد و به‌هم ‌ریخت كه خواجه حافظ هم در شیراز فهمید. و نه‌اینکه مطلب فقط در آن مجلس بوده باشد، بلکه گفتند که فلانی این‌طور است و فلانی رعایت مسائل را نمی‌كند و امثال اینها. و بعد هم نوبت به جهات تأدیبی رسید و بحمدالله آقایانِ مریدان هم در مقام برآمدند و نتوانستند خُردۀ بر استاد خود را نادیده بگیرند و دیگر مسئله داشت اوج پیدا می‌كرد. به آن شخص گفتم: یك خواهش از شما می‌كنم كه این یك مطلب را دیگر نفرمایید. بله، هر وقتی من و شما به اینجا رسیدیم و واقعاً دیدیم که چیزی نیستیم ـ خیلی كار داریم و ما هم همین‌طور! ـ و به جایی رسیدیم كه دیدیم واقعاً چیزی نیستیم، آن موقع می‌توانیم این را بگوییم. ولی تا به آنجا نرسیده‌ایم اصلاً صدایش را در نیاوریم. حالا لازم هم نیست که حتما بگوییم ما كسی نیستیم و ما چیزی نیستیم تا از این قضیه به عافیت بگذریم و ردّ شویم.

مانع پذیرش حقّ، گیر کردن در حیثیات و شئون فردی و اجتماعی

و این مطلب در همه جا و برای تك‌تك از افراد هست. حالا بنده به سهم خودم می‌گویم و إن‌شاءالله رفقا نسبت به این قضیّه قطعاً از ما جلوتر هستند، چون هر كسی بر ذات خود و بر منویّات و نفسانیّات خودش بیش از دیگران اطّلاع دارد. جدّاً من در اینجا تواضع هم نمی‌كنم، بالأخره باید رفیقانه حرف‌مان را بزنیم و نباید مطلب را از خودمان پنهان كنیم. مسئله مشكل است و نسبت به افرادی که به‌خصوص در زیِّ علم هستند خیلی مشكل‌تر است، خیلی قضیّه مشكل‌تر است و ما باید نسبت به این قضیّه بیشتر مراقب باشیم. ریشۀ مسئله این است كه از اوست و انسان نباید خود را در اینجا جدا ببیند بلکه باید در یك راستا و در یك مسیر ببیند.

این قضیّه ممكن است در جهات مختلفی برای مردم ظهور پیدا كند و حتّی ممكن است نسبت به مسائل شرعی برای افراد باشد یعنی به‌خاطر جهات و حیثیات شرعی نمی‌توانند از بعضی خصوصیات شخصیتی خودشان بگذرند، از مال می‌گذرند ولی نسبت به این قضیه نمی‌گذرند. از امروز در نظر داشتم كه بعضی از موارد عینی این مسئله را برای رفقا بگویم تا اینكه این قضیّه بهتر در نفس قرار بگیرد و اگر خدا بخواهد امروز این مطلب را تمام كنیم.

وجوب حلق در حجّ

یکی از مسائل، زدن موی سر است. این مطلب در افرادی كه به حجّ می‌روند دیده شده است. كسی كه به حجّ می‌رود باید موی سر خود را بتراشد و واجب است حلق كند. البتّه حلق در عمره نیست و در عمره باید تقصیر كند، البته حلق هم می‌تواند بكند و اشكالی ندارد. تقصیر یعنی مقداری از مو یا ناخن را قطع كردن؛ حلق هم اشكال ندارد. ولی در حجّ شرعاً واجب است برای كسی كه به حجّ می‌رود موی سر خود را حلق كند و سر را در منیٰ بتراشد. برای كسی كه در سفر اوّل است واجب است و برای كسی كه سفرهای بعد است مستحبّ مؤكّد است حتّی بعضی در سفرهای بعد هم احتیاط را از دست نداده‌اند كه انسان حلق كند.

حالا خود این قضیّۀ مو زدن برای افراد یك مسئله می‌شود. بنده بسیار دیده‌ام كه این افراد در آنجا به‌خاطر اینكه موی سرشان را نزنند سؤال‌ می‌كنند که شما كسی را سراغ ندارید كه این حلق کردن را مستحب بداند و ما در تقلید به او مراجعه كنیم؟! گفتم: نه‌خیر، بنده سراغ ندارم. می‌گویند: آقای فلانی می‌گفت. گفتم: به من چه‌ مربوط است، بنده اطّلاع ندارم. می‌گویند:آقا می‌توانیم به او رجوع كنیم؟ گفتم: نه‌خیر، نمی‌توانید. حالا دو تا مو را بزنید، آیا این چه چیز مهمّی است كه این‌قدر بالا و پایینش می‌كنید؟!

ما در آن سفری كه حدود هشت سال پیش مشرّف شدیم در یكی از این كاروان‌ها و حَمَلات لبنانی به اتفّاق یكی از دوستان لبنانی بودیم و در آنجا افراد مختلفی بودند، جوان و پیرمرد بود. ما با اینها صحبت می‌كردیم و می‌دیدیم که خیلی از اینها برای شنیدن مطالب آمادگی دارند. یك پیرمرد در میان آنها بود که خیلی آدم متشخّصی هم بود ولی وقتی كه با او حرف می‌زدیم می‌گفت اگر شما صد مرتبه هم بگویید که سرت را بتراش، من می‌تراشم، و اصلاً خیلی لوطی منش بود. یكی هم آنجا بود که از اوّل، خرج خودش را جدا كرده بود و یك اتاق اختصاصی برای خودش گرفته بود و از بقیّه جدا بود و فقط سر سفره می‌آمد و می‌نشست و بعد دوباره به اتاقش می‌رفت. كلاً روی سر این آقا پانزده تار مو هم پیدا نمی‌شد. این آقا آمده بود و صبح و شب به ما گیر داده بود كه آیا شما تبصره و استثنایی سراغ دارید که ما حلق نکنیم. گفتم: بگذار من الآن اینها را بِكَنم که خیالت از همین چند تار مو راحت بشود. این شخص که پیرمرد هم بود به منیٰ رفت و موی سرش را نزد. گفتم: اینها چیست که روی سرت نگه داشتی؟! آخر در جلسه‌ای در بین صحبت‌هایم مطلبی را گفتم و ای كاش این را هم نمی‌گفتم. من گفتم: برای كسی كه ضرر دارد اشكال ندارد. بعد گفت: «برای من ضرر دارد.» و هر كسی از او می‌پرسید می‌گفت: «آقا گفته است برای كسی كه ضرر دارد اشکال ندارد و برای من ضرر دارد.» و آخر هم نزد كه نزد. در حالی‌كه مرد بسیار ثروتمندی بود و حاضر بود كه مثلاً ده هزار و یا بیست هزار دلار هم بپردازد ولی مویش را نزند. می‌گفت: «هرچه شما بگویید من می‌پردازم و به فقرا بدهید.» گفتم: یك قِران از تو نمی‌گیرم ولی تا روز قیامت به تو می‌گویم: حرام است، حرام است، حرام است! بنده از تو پول نمی‌گیرم و ده هزار دلار را هم داخل جیبت بگذار ولی بدان که زدن موی سر در حجّ واجب است!

لزوم حلق در غیر حج اول

بعضی‌ها در سفر بعد نیز حلق می‌کنند چون در سفر بعد مستحب مؤكّد است! حتّی در روایات هم داریم كه برای سفر بعد واجب است که موی سر زده شود.¹ البته نسبت به بعضی‌ها حضرت می‌فرمایند كه اشكال ندارد و اینجاست كه فقها در سفرهای مستحبّی فتوا به استحباب داده‌اند، درحالی‌كه برای كسانی كه فهم دین و فهم‌الحدیث آنها تا حدودی به مرام و مكتب‌ امام علیه السّلام نزدیك باشد می‌فهمند که منظور حضرت در آنجا هم الزام است ولی چون آن فرد، فردی است كه شاید برای او مشكل باشد، حضرت نخواستند آن سخت‌گیری‌ای را كه در سفر اوّل است برای او بگیرند و این مطلب اصل و ریشۀ این روایات است. یعنی حضرت می‌خواهند بفرمایند كه سفر بعد هم مثل سفر اوّل است و حجّ، حجّ است وتفاوتی ندارد. ولی حضرت نمی‌خواهند با این قضیّه برای آن كسی كه این قضیه برای او مشكل است راه او را ببندند و مانع حجّ رفتن او شوند و گفته‌اند که عیب ندارد.

عدم تأثیر روحانیت حجّ در صورت عدم حلق

حالا فقهاء این مطلب را گرفته‌اند و فتوی به استحباب داده‌اند درحالی‌كه این‌طور نیست و حلق کردن در سفر بعد هم لازم است. لذا مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «كسی كه به حجّ برود و سر خود را نتراشد آثار روحانیّت حجّ در او بروز نخواهد كرد.» شما رفتی، طواف و سعی كردی و تمام جهات را انجام داده‌ای ولی در انانیّت خود مانده‌ای. در همان منیٰ كه باید همه چیز را از دست بدهی، قربانی كه می‌كنی و می‌خواهی از دست بدهی، شیطان همان‌جا می‌آید و نگه می‌دارد. می‌گوید: نه، برای چه موی سرت را می‌زنی؟ زشت می‌شوی! برای چه می‌زنی؟ موهای تو دوباره تا چه وقت در بیاید؟! حالا که طهران می‌رویم جواب بقیه را چه بدهیم؟! درست است یانه؟ و از این مسائل می‌گفتند.

بنده در یكی ازهمین سفرهایی كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ رفته بودند، یك عكس از ایشان به‌اتّفاق بعضی از افراد دیگر ـ كه آنها هم سفرهای‌شان مستحبّی بود ـ دیدم که شخصی ایستاده و موی سرش را نزده است. من خیلی تعجّب كردم و از یكی از همان‌ افراد سؤال كردم كه چرا این شخص موی سرش را نزده است؟! گفت که به اوگفتیم بزند، ولی گفت: «من نمی‌زنم، چون از مسافرت كه برمی‌گردم می‌خواهم به انگلستان و لندن بروم و به‌خاطر آن نمی‌زنم.» گفتم: به‌به، عجب! یعنی می‌خواهم جلوی آدم‌های یهودی و نصرانی در انگلستان بروم. ببینید شیطان تا كجا می‌آید. تا اینجا جلو می‌آید. حالا این شخص برمی‌گردد و وقتی به صورتش نگاه می‌كنی، می‌بینی که اصلاً مكّه نرفته است. بی‌خود رفتی و پولی خرج كردی و برگشتی.

راه‌های مختلف ورود شیطان در شخصیت طلبی

یا مثلاً درباره خصوصیاتی كه افراد و اشخاص دارند و به فلان هیئت خاص درمی‌آیند و این برای آنها یك مسئله‌ می‌شود که به فلان كیفیّت ظاهر شوند و این برای آنها یك قضیه می‌شود. ـ البته آن حلق کردن یك مسئلۀ شرعی بود و این مطلب یك مسئلۀ ظاهری است. ـ مثلاً اگر من ملتزم باشم كه حتماً این عبا را بپوشم و اگر یك روز این عبا را نپوشیدم تا در خودم احساس حقارت كنم، شیطان در همان‌جا وارد شده است. تو الآن به این عبا بسته شدی. اگر من بخواهم خود را به كیفیّتی دربیاورم كه نسبت به آن كیفیّت عادت كنم ـ این خیلی مهمّ است! ـ من‌باب‌مثال اگر من همیشه قبا می‌پوشم، بخواهم بدون‌ قبا بیرون بیایم و برای خود اظهارِ كمی كنم، در اینجا شیطان آمده است. و یا من‌باب‌مثال در هیئتی هستم كه آن هیئت مورد توجّه مردم بوده است و اگر بخواهم از آن هیئت خارج بشوم در اینجا شیطان آمده است و اگر این مطلب را احساس كنم باید با آن مقابله كرد.

فرض كنید كه من نعل می‌پوشم و اگر بخواهم یك جا بروم و ببینم كه بدون نعل برای من كسرشأن است شیطان آمده است. و هم‌چنین اگر من به‌جای پوشیدن نعل، دمپایی بپوشم و این پوشیدن دمپایی برای من عادت بشود به نحوی كه اگر نعل بپوشم در وجود خود حالتی احساس بكنم، اینجا هم شیطان آمده است. در اینجا باید نعل پوشید و دمپایی را كنار گذاشت. بله، اگر پوشیدن و نپوشیدن دمپایی مساوی شد آن‌وقت انسان می‌بیند كه حالش یکسان است.

پس اگر من بخواهم به هیئتی یا به یك لباس خاصّی بیایم كه اگر آن لباس خاص، كم و یا زیاد شود و در وجود من فكر و تخیّلی پیدا شود، بدانم که در اینجا شیطان آمده است. همۀ اینها مضمون این روایت است، یعنی شخصیّت خود را درقبال شخصیّت خدا از دست بده.

کراهت و نهی اکید سبیل گذاشتن

این درویش‌هایی كه سبیل می‌گذارند، این سبیل برای اینها شیطان است. من كتابی را می‌خواندم که شخصی از همین رؤسای سلسله‌های فعلی نوشته بود. یك سؤال از ایشان كرده بودند كه چرا شما سبیل می‌گذارید؟ گذاشتن سبیل مكروه است و در روایات هم داریم مكروه است حتّی در روایات خیلی نهی أكید شده است.¹ حالا این درویش‌ها سبیلشان را تا چانه پایین می‌آورند. ایشان با اینكه اهل علم است با جوابی كه داده بود معلوم می‌شود که آدم بی‌سوادی بوده است. جوابی كه داده بود این است: «دینی را به مویی نبستم.» بله، دینی را به مویی نبستید ولی تو را به این مویت بسته‌اند. ما هم می‌دانیم دینی را به مویی نبسته‌اند، اما فرار نكن. اگر نبسته‌اند برو سبیلت را بزن؛ چرا نمی‌زنی؟!

منظور از روایت: «امیرالمؤمنین علیه‌السلام سبیلش زیاد بود.»

كدام‌یك از ائمّه موهای شاربشان تا لبشان پایین آمده بود؟ می‌گویند: «و كان علیه السّلام وافِرَ السَّبَلَة.»² امیرالمؤمنین علیه‌السلام سبیلش زیاد بود. وفور در اینجا به معنای پرپشت است. بعضی‌ها سبیل‌شان پرپشت است و بعضی‌ها كم‌پشت است. بله، سبیل و موهای امیرالمؤمنین پرپشت بود. راجع به سیدالشّهداء علیه‌السلام به‌عكس بود و محاسن سیدالشهداء علیه السّلام كم‌پشت بود و این مربوط به جهات خلقت هر شخصی است. امام حسن علیه‌السلام پرپشت بود و این مطالبی كه داریم. راجع به امام رضا علیه السّلام ظاهراً كم‌پشت بود. هر كدام از ائمّه یك‌طور هستند. امّا نه‌اینکه سبیل امیرالمؤمنین تا روی لبانش رسیده بود. چه کسی همچنین مطالبی را گفته است؟! اینها همه مسخره بازی و بازی گرفتن دین است. دین را به بازی می‌گیری! چرا به مردم دروغ‌ می‌گویی؟! چرا می‌گویی: «وَ كانَ علیه‌السّلام وافِرَ السَّبَلَة»!

ملاقات رئیس صوفیه با مرحوم آخوند ملاّحسینقلی همدانی

مرحوم آقا می‌فرمودند که یك وقت به مرحوم آخوند ملاّحسینقلی همدانی ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ گفتند که فلان شخص از رئیس صوفیه می‌خواهد برای ملاقات شما بیاید. آن شخصی که از طرف ایشان خدمت مرحوم آخوند آمده بود یك جعبه‌ از طرف ایشان آورده بود و لابدّ طبعاً در آن جعبه هدایایی مثل انگشتری یا جواهراتی بوده است كه به‌عنوان پیش‌كش فرستاده بود. مرحوم آخوند آن صندوق را در كناری قرار داد و به آن دست نزد. آن شخص هم بعد از چند روز آمد، با یك پیكرۀ عجیب و غریب و با یك منظر خاصی؛ یك كلاه بر سرش و موها و سبیل‌های افتاده. می‌خواست پیش مرحوم آخوند بیاید و از ایشان استفاده كند و در تحت تكفّل ایشان قرار بگیرد.

مرحوم آخوند به حاج میرزا جواد آقای ملكی تبریزی ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ یا یك شخص دیگر رو كردند و گفتند كه بروید و قیچی را بیاورید و با دست خودشان تمام سبیل این بیچاره را زدند و كنار انداختند بعد هم آن صندوق را جلویش گذاشتند و گفتند: بفرما و این خدمت خودتان باشد. تو اینجا آمده‌ای ولی گیر داری. حالا كه سبیل را زدی راحت شدی و راحت هم شد و تمام شد. حالا که به این راحتی است پس سبیل را بزن، چقدر معطّل می‌كنی؟! و آن شخص راحت شد. حالا كه راحت شدی برو این كار را انجام بده و آن كار را انجام بده.

این مسئله، بسیار مسئلۀ مهمی است و بعضی از این جهات به حیثیّات شرعی ما برمی‌گردد كه اصلاً شخص كار حرامی را انجام می‌دهد ولی بعضی از‌ کارها به حرمت برنمی‌گردد امّا بر راه رفتن انسان اثر می‌گذارد و متوقف می‌كند؛ حرام نیست ولی متوقف می‌كند. آن‌وقت نفس شروع به توجیه می‌كند؛ این طرف را توجیه می‌كند که اگر فلان كار را بكنیم سرمان درد می‌گیرد و اگر این‌طور بكنیم آن‌طور می‌شود. این حیثیّات شخصیّتی است كه می‌آید و جلوی انسان را می‌گیرد و نمی‌گذارد انسان جلو برود.

صحیح نبودن شرم داشتن از مردم، برای انجام امور روزمرّه زندگی

در سابق معروف بود ـ این قضیّه مربوط به علما است ـ كه فلان شخص وقتی كه می‌خواهد به مرجعیتی برسد باید شئونی را رعایت كند. فرض كنید كه بعضی‌ها وقتی می‌خواهند وارد یك مجلس بشوند عارشان است که تنها وارد بشوند و حتماً باید دو سه نفر همراهشان باشد. انگار اصلاً تنها نمی‌توانند این طرف و آن طرف بروند و باید یك عدّه‌ای دور آقا را بگیرند و بعد ایشان اینجا و آنجا بروند.

شخصی از افراد سرشناس و آقایان كذا که اهل سیاست و اهل علم هم بود می‌خواست به دیدن مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بیاید. بسیار شخص معروفی است. یك شخص از دفتر ایشان یا از دوستان ایشان به مرحوم آقا تلفن كردند كه فلان كس می‌خواهد برای دیدن شما بیاید و ایشان فرموده بودند که پس‌فردا ساعت فلان و تك و تنها بیاید. حالا آن شخص می‌خواست با پانزده نفر بیاید. فرمودند: تك و تنها بیاید و او هم نیامد. ببینید، شما اگر می‌خواهید آقا را ببینید، بیایید و ببینید.

یا اینكه فرض كنید كه رفتن در كوچه و بازار و خرید میوه و خرید گوشت از قصّابی و نخود از بقّالی برای او عار می‌شود. كم‌كم، كم‌كم می‌آید زوایای وجود انسان را می‌گیرد؛ اینها خیلی مسائل مهمی است! البتّه این به اهل علم اختصاص ندارد بلکه غیر اهل علم هم همین‌طور هستند. انسان وقتی كه می‌خواهد در صف بقّالی بایستد یك احساس شرمی می‌كند و باید مواظب باشد. تا به‌حال این‌طور نبود. تو هم مثل سایر افراد كنار بایست؛ مثلاً او نخود و لوبیایش را می‌خرد و تو هم پنیرت را بخر. حالا چند دقیقه هم اینجا صبر كن. در اینجا انسان در خودش حالت انكساری را احساس می‌كند، لذا باید مقابله كند و باید اصلاً از فردا بلند شود و خودش به‌عهده بگیرد، این‌قدر برود و بیاید تا ببیند كه آرام شد و دیگر در رفتن تفاوتی نیست و دیگر در این‌گونه مسائل تفاوتی وجود ندارد.

بیان فقر و گرفتاری‌های مرحوم کمپانی و نتیجۀ صبر بر آن امتحانات

این قضیّه را مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بارها نقل كردند كه مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی ـ رحمة الله علیه ـ مرد بسیار بزرگی بود و پسر یكی از اعیان و تجّار مهم اصفهان بود كه در كاظمین و بغداد، بین عراق و ایران تجارت می‌كرده است. به مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی از این نظر كمپانی می‌گویند كه پدرشان كمپانی داشت و تاجر خیلی معروفی بود. ایشان در اواخر عمرش خیلی دچار فقر شده بود به‌طوری‌كه در نجف، صاحب‌خانه، ایشان را از منزل بیرون كرده بود و اثاثیه‌اش را كنار خیابان ریخته بود و ایشان هم روی اثاثیه نشسته بود و می‌خندید.

واقعاً این بزرگان ما چه كشیدند که آدم شرم می‌كند و خجالت می‌كشد و باید از شرم سرش را پایین بیاندازد. ایشان مردی بود كه ما هنوز از كتابهای علمی ایشان مستغنی نیستیم. مرحوم آقا كتابی دارند به نام توحید علمی وعینی که یكی از طرفین مباحثه، ایشان هستند و واقعاً وقتی كه من كتاب توحید علمی و عینی مرحوم آقا را می‌خواندم و استدلال‌های مرحوم آقا شیخ‌ محمدحسین اصفهانی را می‌دیدم گفتم: این مرد به فلسفه پی برده است؛ البته نه به همۀ جهات، چون اگر به همۀ جهات پی می‌برد می‌بایست كلام مرحوم آسید احمد كربلائی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را بپذیرد ولی علیٰ‌كلّ‌حال چنین شخصی باید استاد فلسفه، اصول و فقه باشد و مرد متواضعی بود، بسیار مرد متواضعی بود.

صاحب‌خانه اثاثیه‌اش را كنار خیابان ریخته بود و بیچاره عیالش هم كنار خیابان نشسته بود. ایشان به امیرالمؤمنین علیه‌السلام رو كرد و ‌گفت: «اگر تو هم جای ما بودی وضعت این‌طوری بود؟!» بعد با همان لسان فلسفی رو به خدا كرد و گفت:

خدایا ما را متحیّز¹ خلق كردی یا غیر متحیّز؟ اگر ما را در مكان خلق كردی پس چرا مكانش را از ما گرفتی؟! و اگر مكان را از ما گرفتی پس ما را به لامكان خودت ببر.

یعنی از این دنیا ببر و از این اوضاع نجات بده! به امیرالمؤمنین گفت كه قبول دارم هر بلایی به سر شما آمد امّا بلای مستأجر نشینی به سرت نیامد. تا این حرف را زد یكی از دوستان پدرش که اهل اصفهان بود یك‌دفعه نگاه كرد و با تعجّب گفت: «آقا اینجا چه‌كار می‌كنی؟» ایشان هم می‌گوید که چون پول نداشتیم ما را زدند از خانه بیرون كردند. همان‌جا ایشان که از تجّار بوده است یك منزل می‌خرد و می‌گوید: «آقا فعلاً بیایید و در این منزل ساکن بشوید.» امیرالمؤمنین به غیرتش برخورد و سریع منزلی درست كرد و واقعاً مرحوم آقا شیخ محمد حسین مرد بزرگی بود.

یكی از دوستان مرحوم آقا، مرحوم آقای خلخالی که پیرمردی بود برای ایشان نقل می‌كرد و می‌گفت:

من در میدان حُویش در نجف بودم و دیدم كه مرحوم آقا شیخ محمد حسین دارد برمی‌گردد و در دامنش پیاز می‌ریزد. نگاه كردم و دیدم ظاهراً دوسه كیلو پیاز خریده بودند و همین‌كه به طرف منزل می‌آمدند ناگهان كیسه پاره شده و پیازها روی زمین وسط كوچه ریخته است. و ایشان دنبال یک‌یک پیازها می‌دود و یكی‌یكی پیازها را جمع می‌كند و در دامنش می‌گذارد كه با خود ببرد و می‌خندد.

ما هم رفتیم و به او كمك كردیم و پیازها را جمع كردیم و گفتیم: چرا می‌خندید؟ گفت:

«یاد یك قضیّه افتادم؛ وقتی كه من آمدم و طلبه شدم و عِمامه گذاشته بودم، پدرم یك تسبیح عقیق به من داده بود كه هر دانه اش دو دینار و نیمِ آن موقع می‌ارزید (یعنی در آن موقع قیمت دینار عراقی چقدر بوده است؟) داشتم وارد حرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌شدم که یك‌دفعه این تسبیح پاره شد و همه‌اش توی ایوان طلا ریخت. و من پسرِ تاجرِ اصفهانی شرمم آمد و خجالت كشیدم که این دانه‌ها را جمع كنم، همین‌طور اعتنا نكردم و یك عدّه فقرا هم آنجا بودند و به نوایی رسیدند.

ما هم رفتیم و وارد حرم شدیم و اصلاً از آن تسبیح صرف‌نظر كردیم. ولی الآن برای یك كیلو پیاز این طرف و آن طرف می‌دَوَم و هیچ باكی هم ندارم. تازه خوشحالم و اگر پیازها بیشتر بودند یك‌خرده بیشتر می‌دویدیم.»¹

سالك باید همیشه خودش را در بوتۀ آزمایش قرار بدهد

بزرگان این‌طوری رسیدند یعنی این‌طور بودند و موقعیت آنها این بود. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند که سالك باید همیشه خودش را در بوتۀ این آزمایش‌ها قرار بدهد. همه چیز را كه نباید استاد بگوید كه چه كنید و چه كنید و چه كنید. انسان باید خودش متوجّه بشود، راه نشان داده می‌شود و دیگر آدم باید خودش به‌كار ببندد. و من این مطلب را در زندگی خود ایشان هم مشاهده می‌كردم. در ارتباطشان با افراد كاملاً مشاهده می‌كردم در آنجایی كه می‌خواست پای نفس و نفسانیّات جلو بیاید كیفیت برخورد ایشان واقعاً برای ما آموزنده بود، جدّاً برای ما آموزنده بود!

و این آفتی است كه انسان می‌آید، حركت می‌كند، رشد می‌كند، در روایات و علوم اهل بیت سیر می‌كند و اینها را به‌دست می‌آورد ولی می‌بیند آن فایده‌ای را كه باید بر این مسئله مترتّب باشد برای او حاصل نمی‌شود و آن نتیجه‌ای كه باید برای انسان حاصل بشود به‌دست نمی‌آید، چون می‌بینیم در آن مواردی كه می‌بایست از این علوم برای گذشتن از آن موارد استفاده كند بهره‌ای نمی‌برد و می‌ماند و توقّف می‌كند.

لزوم گذشتن از مسائل شخصیتی

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: باید بگذری، باید از آن مسائل شخصیتی خودت عبور كنی و باید از آنها بگذری و در همه‌جا همین‌طور است. راجع به این قضیّه، مطلب بسیار بسیار زیاد است و حكایات إلی ماشاءالله وجود دارد. گاهی خود همین موضوعِ تقوا مستقلاً برای انسان به‌صورت یك ارزش درمی‌آید. شخص می‌گوید که من الآن در میان مردم، به‌عنوان فرد متّقی جلوه پیدا كرده‌ام و اگر من این شخصیت را نداشته باشم، به اعتقادات مردم صدمه می‌خورد. و این شیطان هم خیلی وارد است انصافاً دستش درد نكند. هیچ‌كس نمی‌تواند از عهدۀ او بر بیاید مگر افرادی كه دلشان خالص باشد و خودشان را سپرده باشند و صادق باشند. شخص، متّقی است و در میان مردم هم به تقوا معروف است و به بعضی از حالات و مکاشفات هم معروفیّت دارد و اگر با این وضعیّت نباشد ممكن است مردم برای او احترام و ارزشی قائل نباشند. این، برای این است كه او نفهمیده است موقعیت تقوای خود را در كجا خرج كند. او به خودش می‌بندد و به خودش می‌گیرد.

آداب زیارت اعتاب مقدسه

همین چند شب پیش بود حرم مشرّف ‌شدم. همین‌كه می‌خواستم وارد حرم بشوم یك‌مرتبه دیدم چند نفر از این طرف و آن طرف هُل می‌دهند و افراد را كنار می‌زنند. خیلی تعجّب كردم و خیلی برایم عجیب بود و تا حالا ندیده بودم. نگاه كردم و دیدم پیرمردی که اهل علم بود همین‌طور خیلی آرام می‌آید و و افرادِ این شخص، مردم را این طرف می‌زنند آن طرف می‌زنند و یكی هم‌ پشت به حضرت نشسته بود و داشت از ایشان عكس می‌گرفت. من گفتم: چه خبر است؟! چرا مزاحم زائرین می‌شوید؟! همه در این حرم یكسان هستند كسی بر دیگری فضیلتی ندارد. خود حضرت هم به این كارها راضی نیستند، بفرمایید کنار بروید. و بنده خواستم به ایشان هم بگویم که این بساط را جمع كنید. خود حضرت هم راضی به این كارها نیستند، بفرمایید كنار بروید. مزاحم زائرین نشوید. شما هم به حضرت بی‌احترامی نكن. پشتت را به حضرت كرده‌ای و داری از آقا عكس می‌اندازی. درحالی‌كه مشخص بود كه آن آقا هم بدش نمی‌آید. شما دارید وارد حرم امام رضا علیه‌السلام می‌شوید، یعنی اینجا هم بله؟! در خیابان بله، اینجا هم بله؟! امام رضا برای همه است و زائر امام رضا با بقیّه تفاوت نمی‌كند. اینجا كه نباید افتراق قائل بشویم.

بنده با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ حرم می‌آمدیم و بعضی از این افراد که آقا را مشاهده می‌كردند می‌آمدند و می‌خواستند افراد را كنار بزنند. آقا به آنها می‌فرمودند: «كنار بروید، كنار بروید.» آن بندگان خدا اهل اخلاص هم بودند و می‌خواستند احترامی بگذارند ولی آقا می‌فرمودند: «بفرمایید كنار.» آنها هم می‌رفتند كناری می‌ایستادند.

در کتاب روح مجرّد¹ ببینید که این بزرگان به ما چه دستور داده‌اند؟ می‌فرمودند: حرم بروید، كنار نزنید، اذیّت نكنید، هرطوری كه جمعیت هست همراه با همان جمعیت حركت كنید، مِیْز و تفاوتی‌ در اینجا نیست. اگر در بالاسر جایی پیدا كردید بنشینید و اگر جایی پیدا نشد بروید در مناطق بعدی بنشینید. حتماً كه نباید انسان در بالاسر نماز بخواند، بروید در جاهای دورتر و مزاحم كسی هم نشوید. آن امام رضایی كه در بالاسر هست در رواق هم هست و تفاوتی ندارد.

این وضعیت برای چیست؟! آن‌وقت ما بیاییم و در گوشۀ حرم بنشینیم و افراد هم دور ما را بگیرند و یكی سؤال كند و پشت به حضرت بکنیم؟! اینها برای چیست؟! اینها از همان مواردی است كه انسان را متوقّف می‌كند و نگه می‌دارد و انسان را در همان حیطۀ خودش حبس می‌كند و به آن یافته‌های خودش دلخوش می‌كند. اما اگر انسان آمد و از این قضیّه گذشت قطعاً قضیّه فرق می‌کند.

تشرف مخفیانۀ مرحوم حاج آقا مرتضی حائری به حرم مطهر رضوی

خدا مرحوم حاج آقا مرتضی حائری استاد فقه بنده را رحمت كند. ایشان مرتّب برای زیارت می‌رفتند و هر دو هفته یك‌بار به مشهد مشرف می‌شدند. ایشان عصر چهارشنبه كه درس‌ها تعطیل می‌شد حركت می‌كردند و شب پنجشنبه در راه بودند، شب جمعه را زیارت می‌كردند و دوباره می‌گشتند. من ایشان را موقع رفتن به حرم دیده بودم، تشرّف به حرم را نصف شب می‌گذاشتند و عبا را سر می‌كشیدند تا موقع رفتن كسی ایشان را نبیند. یعنی نکند از همین‌ افرادی كه ایشان را می‌شناختند، بخواهد برای صحبت کردن جلو بیاید. در حرم می‌رفت و حضرت را زیارت می‌كرد و یك گوشه هم برای خودش می‌نشست و حال و هوایی داشت. بعدازظهر روز جمعه هم حركت می‌كردند كه صبح شنبه به درس‌هایشان برسند.

خواستن امام رضا فقط برای خودش، نه پُلی برای منویّات و نفسانیات

كسی كه امام رضا علیه‌السلام را می‌خواهد باید امام رضایِ درست را بخواهد نه امام رضایی كه برای منویّات او وسیله شود، نه امام رضایی كه برای رسیدن به مطالب و نفسانیّات او پلی شود، نه امام رضایی كه برای وصول به اهداف و غایات او، یك جایگاه شود. امام رضا اهل این حرف‌ها نیست. كسی كه می‌خواهد به حرم مشرّف بشود باید سرش را پایین بیندازد و برود زیارتش را بخواند و بعد برگردد. نه به این طرف نگاه كند كه چه کسی آمده، نه به آن طرف که چه کسی رفته و یا چه کسی نشسته است.

من یك وقت در حرم مشرّف می‌شدم دیدم یك نفر برای پیدا كردن رفقا و دوستانش حرم آمده بود. نشسته بود و یا به این طرف نگاه می‌كند یا به آن طرف نگاه می‌كند. این شخص حرم نیامده است! كسی كه در حرم می‌رود اصلاً نباید متوجّه شود که رفیقش وارد شد یا خارج شد، آشنایش آمد یا نیامد، باید در حال خودش باشد. حالا اگر به‌طور اتفاقی چشمش می‌افتد دیگر افتاده و حسب اتّفاق است.

اینها جهاتی است كه انسان را تعدیل می‌کند و در رسیدن به آن مراتب عالیۀ نفس کمک می‌کند و البته در مراتب انانیّت، انسان را پایین می‌كشد و نمی‌گذارد انسان در نفس و در قوّت نفس اوج بگیرد. بعد از این مرحله، مرتبۀ دیگری هست كه آن برای افرادی است كه در این راه حركت كردند و آن هم دیگر خودش برای خودش عالَمی دارد.

انسان به مراتبی می‌رسد كه یك شخصیّت كاذب عرفانی پیدا می‌كند، شخصیّتی كه خود را درقبال استادش می‌بیند، شخصیّتی كه خود را درقبال امام می‌بیند. البته نه‌اینكه مسائلی را احساس نكند، بلکه واقعا برای خودش وجودی و احساسی را می‌بیند و بر آن احساس ترتیب اثر می‌دهد. استاد می‌گوید: بكن، ولی نمی‌كند. می‌گوید: نكن، ولی می‌كند. یعنی همان‌طور كه او را یك واسطه‌ می‌بیند خودش را هم یك واسطه‌ می‌بیند.

داستانی از عدم توجه به دستور استاد مبنی بر کتمان سرّ و عواقب آن

یك وقت فردی در همان زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مخالفت‌هایی می‌كرد و مطالبی را نقل می‌كرد. البتّه بعضی از مسائلش هم صحیح بود و بعضی از مشاهداتش هم صحیح بود. این‌طور نبود كه همه‌اش باطل باشد و بر اساس این مشاهده گاهی اوقات كشف سرّ می‌كرد و مطالب خطرناكی را مطرح می‌كرد؛ مثلاً می‌گفت: فلان كس دارای این خصوصیّات است و واقعاً هم همین‌طور بود، ولی هر چیزی را كه نباید گفت. اگر قرار بود بگویند خود آقا می‌گفتند.

تا اینكه مطلبی را در یك جا مطرح كرده بود و این قضیه برای مرحوم آقا باعث دردسر شده بود. بعضی‌ها به ایشان می‌گفتند: بعضی از شاگردان شما چه می‌گویند؟! چه مسائلی را نقل می‌كنند؟! من یادم است ایشان شخصی را فرستادند و گفتند که برو به این آقا بگو که این مطالبی را كه تو به‌دست آورده‌ای آیا از كیسۀ خاله‌ات آورده‌ای یا در اینجا پیدا كرده‌ای؟! اگر از آنجا آورده‌ای كه دروغ است و خودت می‌دانی. و اگر از اینجا پیدا كرده‌ای پس چرا به قوانین اینجا پای‌بند نیستی؟! چرا دهانت را نمی‌بندی؟! تااینکه بالأخره گرفتار شیاطین و اجنّه شد و الآن اصلاً دیوانه است.

این نتیجۀ تجاوز از این حدّ است و غیرت خدا اجازه نمی‌دهد، تو كه الآن این مطالب را در اینجا پیداكرده‌ای چرا پای خودت را از این حدود بیرون گذاشتی؟! آیا خودت به‌دست آورده‌ای؟! این‌طور که نبوده است و این خلافْ دیدن است. افرادی كه در ارتباط با راه خدا دچار خطرات و مهالكی می‌شوند آنهایی هستند كه وقتی به این مرتبه می‌رسند نمی‌توانند بگذرند.

پس آن انفاق شخصیّت برای ماست و ما باید متوجّه این مسئله باشیم كه بدانیم از كجا آورده‌ایم و در كجا داریم خرج می‌كنیم. یك وقت خدای نكرده این‌طور نباشد كه انسان در مقابل بایستد و برای خودش كوس انانیّت و تفرعن و بزرگی بنوازد و همۀ مطالب را از یاد ببرد. تازه اینها مراتب پایین است و انسان بعد از این مرتبه به مرتبه‌ای می‌رسد که حالاتی پیدا می‌كند و آن حالات را نمی‌خواهد از دست بدهد. البتّه به نظر می‌رسد من راجع به این قضیّه صحبت كرده‌ام و مطالب در این قضیّه خیلی زیاد است و خیلی از امثال و شواهدی وجود دارد كه می‌خواستیم ذكر بكنیم ولی الآن فرصت گذشته است و خود من هم خسته شده‌ام.

عدم توقف سالک در مرتبه و حالات خود و عبور از آن

انسان به مرتبه‌ای می‌رسد و حالاتی را كه به‌دست آورده است نمی‌خواهد از دست بدهد، شخصیتی پیدا كرده كه نمی‌خواهد آن را فراموش كند. می‌خواهند او را از آن شخصیت بیرون بیاورند اما او نمی‌خواهد بیرون بیاید. نفس او نسبت به انجام بعضی از امور دل‌خوش كرده است. باطن خود را متّصل به بعضی از جریاناتی می‌داند و نمی‌خواهد از آن حیطه و از آن مرتبه بیرون بیاید. و در اینجاست كه بزرگان در كتب خود نوشته‌اند که سالك به هر مرتبه‌ای كه می‌رسد باید از آن مرتبه عبور كند و نباید در آن مرتبه توقّف كند. اگر حالی پیدا كرده است وقتی قرار است که خدا این حال را از انسان بگیرد بگوید: بفرما، خودت دادی و الآن بیا و بگیر. شخص نگوید: خدایا حال مرا نگیر. این حال خوشی را كه الآن دارم نگیر؛ این توقّف می‌شود.

یكی از افرادی كه بسیار بسیار در این مسئله، از شواهد بارز و افراد بارز نگه‌داری شخصیّت و مقابلۀ با استاد بود همین فردی است كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در كتاب روح مجرّد از او اسم می‌برند و می‌فرمایند: این فردی بود كه به مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بسیار نزدیك شده بود و واقعاً هم همین‌طور بود، به مرحوم آقای حدّاد نزدیك شده بود و به اسرار اطّلاع پیدا كرده بود و امور غیر عادّی را انجام می‌داد و مسائلی را كه مورد نظر ایشان نبود انجام می‌داد. و خود من از مرحوم آقا شنیدم كه ایشان فرمودند: «حُجُب و پرده‌ها از جلوی چشم او كنار رفته بود.» ببینید انسان تا كجا جلو می‌رود! اما در مرتبه‌ای متوقّف شد و آقای حدّاد می‌خواستند ایشان را از این مرتبه عبور بدهند و آنچه را كه به‌دست آورده بود از او بگیرند، اما این فرد آمادگی این مسئله را نداشت و درمقابل ایشان ایستاد. درقبال ایشان ایستاد و راه عبور از این مشکل نفسانی را به یك تصرّف غیر عادّی كه استاد انجام بدهند موكول كرده بود، درحالی‌كه ایشان مجاز نبودند این کار را انجام بدهند.¹

راهی را كه استاد تعیین كرده است راه دیگری است. استاد که نباید راهی را كه شاگرد پیشنهاد می‌كند انجام بدهد. و در اینجا بین این دو تعارض شد و نتیجه‌اش مقابلۀ با آقای حداد شد و بالمَآل آقای حدّاد، ایشان را طرد كردند و به بیرون انداختند. و رفقا می‌دانند اسم او كیست و در كتاب هم مشخص است. ایشان كارش به جایی رسیده است كه الآن در همان حیطۀ خودش بر علیه مرحوم آقا فعّالیت می‌كند و چه دروغ‌هایی را می‌بندد و چه تهمت‌هایی را می‌زند! ایشان چند صفحه از كتاب روح مجرّد مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را درآورده است و به اسم خودش در بغداد چاپ كرده است. التفات می‌كنید؟! این نتیجۀ عرفان است! نتیجۀ جدا شدن این است كه شخصی ادّعای عرفان كند و مؤلّف یك كتاب را حذف بكند و اسم خودش را بنویسد، یعنی این كتاب نوشتۀ من است. و نسبت به بزرگان تهمت بزند و دروغ ببندد، همۀ اینها حساب دارد. شما همین‌طوری می‌گویید و می‌روید. یعنی چه که رفتیم؟! دنیا روی حساب و كتاب است و یك‌به‌یك همۀ این كارهایی كه انجام می‌شود روی حساب است. شما می‌خواهی با حق در بیفتی؟! كسی‌ نمی‌تواند با حقّ در بیفتد.

عمرسعد به امام حسین علیه‌السلام می‌گوید که من می‌خواهم تو را از بین ببرم و حضرت هم می‌فرمایند: «درقبال چه چیزی این کار را انجام می‌دهی؟» گفت: «درقبال ملك ری. می‌خواهم حکومت آنجا را بگیرم و حكومت آنجا برای ما بشود.» ـ منظور همین منطقه‌ای که حضرت عبدالعظیمِ ما مدفون هستند ـ یعنی پسر پیغمبر را بكشد درمقابل اینکه حكومت پیدا بكند. حضرت می‌فرمایند: «از گندم ری نصیبت نمی‌شود.» یعنی نان ری را نخواهی خورد. او هم مسخره کرد و گفت: «اگر گندم پیدا نكردیم جو هم پیدا بكنیم بس است و کافی می‌باشد.» بله، شما همان جو را بخور! نتیجه‌اش این می‌شود که پیش ابن‌زیاد می‌رود و می‌گوید: «من حسین را كشتم، حكومت ری را به من بده.» ابن‌زیاد گفت: «کدام حكومت؟ من چه زمانی این را گفتم؟» عمرسعد به ابن‌زیاد گفت: «خودت نوشتی.» جواب داد: «نوشته‌ام را ببینم.» و وقتی نوشته را گرفت پاره كرد.¹ عمرسعد رفت و دیوانه شد. دائماً در منزلش می‌رفت و بیرون می‌آمد تا اینكه بعداً مختار آمد و او را از بین برد.²

عدم مقابلۀ با حق و تطبیق خود با دستگاه تدبیر پروردگار

انسان خیال می‌كند اگر بخواهد با حقّ مقابله بكند به منویّاتش می‌رسد؟! مگر اختیار عالم در دست ماست که ما برای خدا برنامه بریزیم و او را به انجامش مكلّف كنیم؟! هیچ این حرف‌ها نیست و خود او برنامه می‌ریزد. حال اگر خودمان را منطبق كردیم، جُل و پوست‌مان را برداشته‌ایم و برده‌ایم، و اگر منطبق نكردیم چنان موج می‌آید و ما را به‌ زیر می‌برد كه دیگر بالا نخواهیم آمد. این را بدانیم که دستگاه تدبیر و مشیت پروردگار كار خودش را انجام می‌دهد و هیچ معطّل ما نمی‌ماند.

بارها مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: كاری كه ما می‌توانیم ـ حالا به‌حساب ما گذاشتند ـ این است که خودمان را با این دستگاه تطبیق بدهیم، انانیّت و شخصیت طلبی را كنار بگذاریم و درمقابل‌ِحق‌ایستادن را كنار بگذاریم.

وقتی که امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند که باید انفاق كنی، پس جناب شخص محترم كه الآن این حال را به‌دست آورده‌ای، از كجا به‌دست آورده‌ای؟ از این خانه و بیت به‌دست آورده‌ای. حالا می‌گویند که این حال را بده. وقتی می‌گویند که بده، شما هم بده. ولی می‌گوید که نه، ما می‌ایستیم و درقبال حق مقاومت می‌كنیم و اگر این حاجت ما برآورده نشود دست به افشای بعضی از اسرار می‌زنیم. عجیب است که كار به اینجا كشیده كه حالا باید با زور بگیری. او هم یك دورباش می‌زند و بعد به أسفل‌السّافلین می‌روی. آنهایی بردند كه هیچ ندیدند و هیچ نمی‌بینند وخود را در هیچ مضماری و در هیچ معیاری مشاهده نمی‌كنند. البتّه آنها آنچه را كه تكلیفشان است انجام می‌دهند.

مسئله راجع به این قضیّه ممكن است ادامه پیدا كند. البته یك قسمت دیگر مطلب را نگفتیم كه چطور انسان این شخصیت را در موارد خاص خودش خرج كند؟ یك مطلب را گفتیم که آن از دست‌دادن شخصیت است و مطلب دوّم خرج كردن آن است كه این قضیّه را إن‌شاءالله برای بعد می‌گذاریم. فعلاً به نظررسید که مطلب این فقره به این مقدار تا حدودی روشن شده و در فقرات دیگر راجع به آن قسم دوّم جای صحبت هست كه در موقع خودش خواهد آمد.

إن‌شاءالله‌ امیدواریم خداوند خودش چشم ما را بینا و گوش ما را شنوا کند و خودش دست ما را بگیرد، واقعاً این یك مسئلۀ مهمّی است. این كتاب‌هایی را كه بزرگان در این زمینه نوشتند فقط نیامده‌اند که حكایت بگویند. یعنی مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در این كتاب می‌خواهند این را بیان كنند كه شما دائماً نگویید که فلانی حال دارد، فلانی مقام دارد؛ من می‌آیم بالاترین حد را به شما ارائه می‌دهم ـ حالا دیگر پایین‌ترش بماند ـ كه اگر ما به آنجا برسیم از خطر جستیم و اگر به آن مرتبه برسیم مشکلی نداریم.

سرگذشت فردی که آنچه داشت از خود می‌پنداشت

من فردی را به شما ارائه می‌دهم كه هر كاری را كه شما بگویید می‌توانست انجام بدهد، ولی این را از خودش می‌دید؛ همۀ مسائل سر همین است. اگر از خود نمی‌دید آن‌وقت مرحوم آقا می‌شد. یعنی مسئله شوخی‌بردار نبود. ما خودمان می‌دیدیم و مشاهده می‌كردیم، چشم بندی نبود و مسائل را خودمان می‌دیدیم. امّا این شخص این حالت را از خود دید. خدا هم گفت: به هر كجا حتّی اگر به پیغمبری هم رسیده باشی ساقطت می‌كنم. به هرجا كه برسی همین كه از خود ببینی، ساقط هستی. ساقط شد و شد و شد تا به كجا؟! تا به جایی كه كار به اینجا برسد كه بیاید برعلیه اولیاء خدا تهمت بزند و كار خلافی كه افراد عادی انجام نمی‌دهند انجام بدهد. اینجا دیگر مقام غیرت پروردگار خودش را نشان می‌دهد و می‌گوید که ببینید و نگاه كنید! اینها باید برای همۀ ما عبرت باشد.

امیدواریم خود خدای متعال با دست‌گیری مقام ولایت همۀ امور ما را متكفّل باشد!

اللَهم صلّ علی محمّد و آل محمّد