حضور قلب در نماز و راهکارهای تقویت آن

هوالعليم

حضور قلب در نماز و راهکارهای تقویت آن

نقش نفی افکار پراکنده و توجه کامل به خداوند

برگرفته از آثار

حضرت علاّمه آيت‌اللّه حاج سيّد محمدحسين حسينی طهرانی

قدّس اللّه سرّه

بسم اللَه الرّحمن الرّحیم

و صلّی اللَه علی محمّد و آله الطاهرین

و لعنة اللَه علی اعدائهم اجمعین من الآن الی قیام یوم الدین

و لا حول و لا قوّة الا باللَه العلیّ العظیم

﴿اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ﴾¹.

نماز خلوت بنده با خدا

نماز خلوت بنده است با خداى خود، و راز و نياز گفتن و تعريف و تمجيد نمودن و استمداد و استنصار كردن و غرق انوار جمال و عظمت او شدن. انسان چون به خود نگرد در خود دو امر مى‌بيند: يكى بدن او كه مانند ساير موجودات خارجى در تغيير و تبديل و كون و فساد است، و ديگرى حقيقت او كه با تغييرات و تحوّلات عالم خارج متحوّل نمى‌گردد. در نماز انسان قلب و همان حقيقت خود را محو در عظمت آن موجود ازلى و ابدى كه تمام موجودات قائم به اوست‌ مى‌نمايد، و خود را بدان ابديّت مى‌پيوندد، و به ذكر او و ياد او آرامش مى‌گيرد؛ ﴿الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾²

انسان در هر لحظه از افكار و خواطر خالى نيست؛ در سكون و حركت، در خواب و در بيدارى. افكار و خاطرات مانند موجهاى خروشان از اصقاع و نواحى نفس هجوم مى‌آورند، و ملكات مكتسبه و برخورد با مشاهدات روزمرّه هر دم بر انسان خاطره‌اى مى‌زايند. اين خاطرات مانند تيغهائى آبدار و شمشيرهائى برّان بر قلب حمله نموده، او را در پرّه مى‌افكنند و جريحه‌دار مى‌كنند؛ از هر خاطره‌اى بگريزد به خاطره ديگرى دچار مى‌شود. گريز از خاطره نيز بنوبه خود خاطره جديدى است. صور و اشكال موجودات فانيه صف بسته، دائماً در ذهن او رژه مى‌رود و ميدان نفس را محلّ تاخت و تاز خود قرار مى‌دهند؛ مولاى رومى محمّد بلخى فرمايد:

حقيقت نماز حضور قلب‌ است و حضور قلب‌ مستلزم نفى خواطر

در اين صورت روح ملكوتى مجروح و شكسته و خسته و مهجور مى‌ماند. نماز يگانه ارتباط و اتّصالى است كه ناگهان او را از اين هياهو مى‌رهاند؛ چون حقيقت نماز حضور قلب است، و حضور قلب مستلزم نفى خواطر و توجّه تام به ذات اقدس ربوبى است. لذا با اين توجّه تمام خاطرات مضمحل مى‌گردد، افكار و خيالات نيست و نابود مى‌گردد، آن لشكرهاى صف كشيده شده افكار و آن تداعى معانى صور و اشكال مانند نمك در آب حل مى‌شود، و آن آشوب و هيجان تبديل به آرامش و سكون مى‌گردد. آن گرد و غبار خيالات تبديل به زمين سرسبز و خرّم و آب پاشيده شده، آن امواج پرخروش تبديل به يك آب صاف و آرام مى‌شود. و معلوم است كه اقلّ فايده آن استراحت موقّتى از پريشانى حواس و افكار، و فائده مهم آن اتّصال به ابديّت و خداوند جلّ و علا است. چون آئينه دل صاف شد و آب خروشان آرام گرفت و گرد و غبار شهوات و افكار مشوّش نشست، جلوه خورشيد حقيقت و شمس سرمدى در قلب واضح مى‌شود؛ بنده خداى خود را مى‌بيند، با او مى‌گويد و با او مى‌شنود.¹

شرط مهم حضور قلب‌ اقبال به حق در همه افعال و اقوال صلاة

عَنِ النَّبِىِّ صلّى الله عليه و آله و سلّم أنَّهُ قالَ: صَلِّ صَلاةَ مُوَدِّعٍ؛ فَإذا دَخَلتَ فى‌ الصَّلاةِ فَقُلْ هَذا آخِرُ صَلاتِى مِنَ الدُّنيا، و كُن كانَ الجَنَّةَ بَينَ يَدَيكَ و النّارَ تَحتَكَ و مَلَكَ المَوتِ وَراءَكَ و الأنبِياءَ عَن يَمِينِكَ و المَلائِكَةَ عَن يَسارِكَ و الرَّبَّ مُطَّلِعٌ عَلَيكَ مِن فَوقِكَ، فَانظُر بَينَ يَدَى مَن تَقِفُ و مَعَ مَن تُناجِى و مَن يَنظُرُ إلَيكَ!²

مرحوم مغفور علّامه بحرالعلوم طباطبائى فرموده است:

و عن الصّادق عليه السّلام قال:

كانَ عَلِىٌّ عليه السّلام قَدِ اتَّخَذَ بَيتًا فى دارِهِ لَيسَ بِالكَبِيرِ و لا بِالصَّغِيرِ، و كانَ إذا أرادَ أن يُصَلِّىَ مِن آخِرِ اللَّيلِ أخَذَ مَعَهُ صَبِيًّا لا يَحتَشِمُ مِنهُ حتّى يَذهَبُ مَعه إلَى ذَلِكَ البَيتِ فَيُصَلِّى عَلَيه السّلام.³

در «ارشاد القلوب» آورده است كه: وقتى كه أميرالمؤمنين عليه السّلام در جنگ صفّين گرم جنگ و قتال بود، در اين حال بين دو صفّ متوجّه خورشيد بود كه كجا ظهر مى‌شود. فقال له ابن عبّاس: يا أميرالمؤمنين! اين چه كارى است؟ حضرت فرمود: نگاه مى‌كنم به زوال شمس تا آنكه نماز بخوانيم. ابن عبّاس گفت: آيا در اين گيرودار قتال وقت نماز است؟! الآن گرفتارى جنگ چنان ما را مشغول كرده كه وقت نماز نداريم. حضرت فرمود: ما به چه علّت با اين گروه نبرد مى‌كنيم؟ مگر جز براى نماز است؟ ما براى نماز با آنها مى‌جنگيم. ابن عبّاس مى‌گويد: آن حضرت نماز شب خود را نيز ابداً ترك ننمود، حتّى در ليلة الهرير.

حالات امام سجّاد عليه السّلام هنگام اقامه نماز

در روايت است كه شبى يكى از فرزندان حضرت سجّاد عليه السّلام از مقام مرتفعى بيفتاد و دستش شكست، و از اهل خانه صدا بلند شد؛ همسايگان جمع شده دست طفل را بستند. صداى فرياد طفل بلند و حضرت سجّاد از شدّت اشتغال به خدا و نماز ابداً نمى‌شنيدند. چون صبح شد آن حضرت دست طفل را در گردن آويخته ديد، پرسيد سبب چيست؟ جريان را به خدمتش عرض كردند.⁴

و در وقت ديگر در حالتى كه حضرت در سجده بودند آتشى در خانه گرفت؛ و اهل خانه فرياد مى‌كردند: يَا بنَ رَسولِ اللهِ! النَّارِ النّارِ! حضرت متوجّه نشد، تا آنكه آتش را خاموش كردند؛ و پس از مدّتى حضرت سر از سجده برداشت. اهل منزل پرسيدند: چه چيز شما را به خود مشغول نموده بود، بطورى‌ كه از اين آتش منزل غافل شديد؟ حضرت فرمود: آتش كبراى قيامت مرا از اين آتش غافل نموده بود.⁵و⁶.

توصیه مرحوم حداد به مرحوم مطهری: پس کی نماز میخوانی!

در سفرى هم كه مرحوم مطهّرى به أعتاب عاليات مشرّف شدند، نشانى منزل آقا حاج سيّد هاشم را بنده به ايشان دادم، و در كربلا دو بار به محضرشان مشرّف شده‌اند، يكبار ساعتى خدمتشان ميرسند، و بار دوّم روز ديگر صبحانه را در آنجا صرف مى‌نمايند.

مرحوم مطهّرى در مراجعت از اين ملاقاتها بسيار مشعوف بودند، و ميفرمودند: 

در يكبار كه خدمتشان بودم از من پرسيدند: نماز را چگونه‌ ميخوانى؟ عرض كردم: كاملًا توجّه به معانىِ كلمات و جملات آن دارم!

فرمودند: پس كِىْ نماز ميخوانى؟! در نماز توجّه‌ات به خدا باشد و بس! توجّه به معانى مكن!

انصافاً اين جمله ايشان حاوى أسرار و دقائقى است، و حقّ مطلب همينطور است كه افاده فرموده‌اند.

چرا كه در نماز اگر انسان متوجّه معانى نماز شود كه مثلًا إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ‌ به معنى آنست كه: من فقط ترا عبادت ميكنم و از تو استعانت مى‌طلبم، ذهن و فكر نماز گزار بدين حقيقت متوجّه بوده و از توجّه كامل به خدا غافل است؛ درحالى‌كه بايد توجّه صد در صد به سوى خدا باشد و مخاطب فقط خدا باشد، و در اين صورت ديگر توجّه به معنى نيست مگر به نحوه آلى و مِرْآتى، همچنان كه در نماز نبايد انسان توجّه به الفاظ و عبارات آن داشته باشد مگر توجّه آلى و مِرْآتى. زيرا اگر توجّه به الفاظ نماز از صحّت ادا كردن و تجويد آن و أداءِ از مخارج آن شود، ديگر آن نماز، نماز نيست؛ نه توجّه به خداست و نه توجّه به معنى.

ولى اگر توجّه به خدا شود و انسان در خطاب و مكالمه‌اش با خدا لحظه‌اى فرود نيايد، نه فكر الفاظ نماز را بنمايد و نه فكر معانى آن را، در اين صورت تمام الفاظ خود بخود به نحو آلى و مِرآتى يعنى با نظر غير استقلالى آمده و به دنبال، جميع معانى نيز به طريق آلى و مِرآتى نه با نظر استقلالى آمده و همه به نحو صحيح و مطلوب ادا شده است بدون آنكه در توجّه تامّ به خداوند و حضور قلب‌ خللى وارد آيد.

مثلًا در همين مكالمات و گفتگوهائى كه ما شبانه روز با هم داريم، و در سخنرانيها و خطابه‌ها و مراجعات و فصل خصومتها و سائر امورى كه در آنها عنوان تخاطب و گفتگو است، تمام توجّه ما به شخص مخاطب است نه به‌ خطاب. آنچه در خطاب از مغز و انديشه انسان بر زبان جارى ميشود همه‌اش درست و صحيح است، بدون اينكه ما توجّه به صحّت آنها داشته باشيم؛ و اگر يك لحظه توجّهمان را به عبارات و مطالبى كه ردّ و بدل مى‌شود منعطف سازيم، اصل توجّه به خطاب از ميان ميرود و در آن لحظه ديگر مخاطبى وجود ندارد.

بزرگان فرموده‌اند: جمع ميان دو لحاظ استقلالى و آلى نمى‌شود. اگر لحاظمان در نمازها مستقلّا به خدا باشد حتماً به الفاظ و معانى آنها بايد آلى و غير استقلالى و تَبَعى باشد؛ و اگر لحاظمان را به الفاظ نماز و يا معانى آن مستقلّا بدوزيم، قهراً و اضطراراً بايد توجّهمان به خدا تبعى و ضمنى باشد نه استقلالى.

من وقتى با شما سخن ميگويم و مثلًا ميگويم: آقا شما امروز مسافرت نكنيد، و در حرم امام رضا بمانيد! صد در صد توجّهم به شما و حقيقت شماست. اين را نظر استقلالى نامند. و البتّه اين معانى بدون غلط در ذهن من مى‌آيد و ذهن من الفاظى را متناسب با آن معانى استخدام ميكند و بر زبان جارى مى‌سازد، و بدون هيچ خطائى مُسَلسَلًا اين معانى و الفاظ استخدام شده و به شما براى إبراز و اظهار آن مقصود منتقل ميگردد. امّا اگر بخواهم معنى «امروز مسافرت نكنيد» را در ذهن بياورم و يا الفاظ آن را بخصوصه تصوّر نمايم، ديگر مخاطب بودن شما از ميان ميرود و استقلال خود را از دست ميدهد؛ مگر ضمنى و تبعى و آلى و مرآتى.

در نماز كه أهمّ امور است بايد انسان در حضور قلب به خدا منقطع باشد و هيچ خاطره‌اى و انديشه‌اى از ذهن عبور نكند، و اين فقط در صورتى امكان پذير است كه جملات و عبارات نماز كه طبعاً حاوى معانى خود مى‌باشند بدون اندك توجّه به خود آنها در ذهن بيايد و بر زبان جارى شود. در اين صورت نماز، نماز است. يعنى مخاطب خداست؛ حضور قلب با خداست.

و گرنه حضور قلب با الفاظ و يا با معانى است؛ و خداوند علِىّ أعْلى مهجور گرديده، و فقط به نظر ضمنى كه در حقيقت نظر نيست به او ملاحظه شده است.¹

بدون توجّه و حضور قلب‌ نماز ابداً مقبول نيست‌

مرحوم حجّة الاسلام غزالى در «إحياء العلوم» تحقيقى دارد و مى‌فرمايد كه: 

بدون توجّه و حضور قلب نماز ابداً مقبول نيست، بدليل آنكه اوّلًا خدا مى‌فرمايد: ﴿وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي﴾،² و ثانياً مى‌فرمايد: ﴿وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ﴾،³ و ثالثاً مى‌فرمايد: ﴿لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُكارى‌ حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ﴾⁴

در آيه اوّل تعليل مى‌كند وجوب اقامه نماز را به ذكر خدا؛ بنابراين اگر علّت حكم كه آن ياد و توجّه به خداست در نماز نباشد نماز بى‌فائده است. و امّا در آيه دوّم صريحاً نهى از غفلت مى‌كند. و امّا در آيه سوّم بعضى تفسير كرده‌اند كه مقصود از سُكارى، سُكارى مِن كِثرَة الهَمّ، و قِيلَ: مِن حُبِّ الدُّنيَا [مى‌باشد]؛ فرض كن همان ظاهرش مراد باشد كه سكارى از خوردن مسكرات، ولكن چون در آيه شريفه علّتش بيان شده كه مى‌فرمايد: ﴿حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ﴾، معلوم مى‌شود كه كسى كه در اين علّت شريك است گرچه به حبّ دنيا يا كثرت هموم باشد نبايد در نماز داخل شود مگر آنكه اين موانعِ توجّه تامّ را از خود دور كند؛ انتهى.⁵

عن عَائِشَةُ قالَت: كانَ رَسولُ اللهِ صلّى الله عليه و آله و سلّم يُحَدِّثُنا و نُحَدِّثُهُ، فَإذا حَضَرَتِ الصَّلاة فَكَأنَّهُ لَم يَعرِفنا و لَم نَعرِفهُ اشْتِغالًا بِعَظَمَةِ اللهِ.⁶

از حضرت صادق عليه السّلام روايت است كه:

إنَّهُ سُئِلَ عَلَيهِ السَّلامُ عَن حالَة لَحِقَتهُ فى الصّلاة حَتَّى خَرَّ مَغْشِيًّا عَلَيه، فَلَمّا أفاقَ قِيلَ لَهُ فى ذَلكَ، فَقالَ: ما زِلتُ ارَدِّدُ هَذِه الآية عَلَى قَلبِى حَتَّى سَمِعتُها مِن المُتَكَلِّمِ بِها، فَلَم يَلبَثْ جِسمِى لِمُعَايَنَة قُدرَتِهِ.

نقله المجلسى رحمه الله فى «البحار» من «فلاح السائل» للسيد ابن طاووس.⁷

حالات امام على بن الحسين عليه السّلام هنگام وضو و اقامه نماز

و ظاهراً مراد از هذه الآية در كلام حضرت‌ ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ است، كما آنكه در «فلاح السائل» به همين قسم از كلينى نقل كرده است.

رُوى عَن عَلِىُّ بنُ الحُسَينِ عَلَيهِما السَّلامُ إنّه كانَ إذَا تَوَضَّأ اصفَرَّ لَونُهُ، فَيَقُولُ لَهُ أهلُهُ: ما هَذا الَّذى يَعْتارَكَ عِندَ الوُضوءِ؟ فَيَقُولُ: أ تَدرُونَ بَينَ يَدى مَن اريدُ أقومُ؟¹

وكانَ الحَسَنُ عَلَيه السّلامُ إذَا فَرَغَ مِن وُضُوئِهِ تَغَيَّرَ لَونُهُ فَقِيلَ لَهُ فى ذَلِكَ، فَقالَ: حَقٌّ عَلَى مَن أرادَ أن يَدخُلَ عَلَى ذِى العَرشِ أن يَتَغَيَّرَ لَونُهُ! و يُروَى مِثلُ هَذا عَن زَينِ العابِدِينَ عَلَيه السّلامُ.²

در كتاب «تهذيب» عَن أبِى حَمزَة الثُّمالِىِّ، قالَ: رَأيتُ عَلِىَّ بنَ الحُسَينِ عليهما السّلام يُصَلِّى فَسَقَطَ رِداهُ عَن مَنكِبِهِ فَلَم يُسَوِّهِ حَتَّى فَرَغَ مِن صَلاتِهِ؛ قالَ: فَسَألتُهُ عَن ذَلِكَ، فَقالَ: وَيحَكَ أ تَدرِى بَينَ يَدَى مَن كُنتُ؟ إنَّ العَبدَ لا تُقبَلُ مِنهُ صَلاة إلّا ما أقبَلَ فيهَا. فَقُلتُ: جُعِلتُ فِداكَ! هَلَكنا. فَقالَ: كَلّا! إنَّ اللهَ تَعالَى يَتِمُّ [يُتَمِّمُ‌] ذَلِكَ بِالنَّوافِلِ.³و⁴.

راهکار های⁵ حضور قلب 

[مرحوم آیت الله حاج سید محسن طهرانی رضوان الله علیه در پاسخ به سؤالی در ارتباط با اهمیت مسئله حضور قلب و راهکارهای آن می فرمایند:]

حضور قلب در نماز عبارتست از نفى خطورات و تخليه ذهن كه نتيجه ى آن حضور نور پروردگار و احساس قرب و نزديكى و مجالست و گفتگوى با اوست، براى اين منظور مسايلى را بايد رعايت كرد:

اوّل: تا جائى كه ممكن است در طول روز انسان ذهن خود را با اخبار بيهوده و غير مفيد مانند بسيارى از مطالب روزنامه ها و مجلّات و وسايل ارتباط جمعى انباشته نكند و فقط از مطالب مفيد و علمى بهره ببرد. (رعايت اين نكته فوق العاده حائز اهمّيّت است) 

دوم: براى اوقات نماز وقت فضيلت آنرا اختيار كند و هر نماز را در اوّل وقت فضيلت بخواند نه زودتر و نه ديرتر. و جايگاه خاصّى براى نماز بدور از سر و صدا و امورى كه ذهن و حواسّ انسان را منصرف مى كند قرار دهد. 

سوم: قبل از نماز قدرى روى سجاده بنشيند و به حال سكوت چند دقيقه بگذراند حتّى ذكر هم نگويد و در وقت نماز خدا را در مقابل خود فرض نمايد مانند هنگام گفتگو با يك فرد خارجى. 

چهارم: معانى الفاظ عبارات نماز را به خوبى ادراك كند و وقتى اين جملات را بر زبان مى آورد واقعاً خود را در درون اين معنى و مفهوم قرار دهد و بطور واقعى و حقيقى آن كلمات را به خداوند عرض نمايد نه به صرف ادا كردن جملات و عباراتى كه وارد شده است. (توجّه به اين مطلب اثر حياتى و بنيادى در توجّه انسان به پروردگار و حضور قلب او دارد).¹

پنجم: در كتاب انوار ملكوت حضرت علّامه طهرانى رضوان الله عليه راجع به ملكوت نماز مطالعه شود. انشاء الله موفّق باشيد.²

[همچنین ایشان در پاسخ به همین سؤال در جای دیگری می فرمایند:]

1.بايد شخص مكان خاصّى را براى نماز در نظر بگيرد كه فكر و حواسّ او به غير از خدا منصرف نشود. 

2.روى ديوار نبايد عكس فرد يا منظره و امثال ذلك باشد و حتى الإمكان صدائى به گوش او نرسد. 

3.وسايل ارتباطى را از اطاق مانند تلفن و موبايل بيرون ببرد.

4. لباس سفيد براى نماز انتخاب كند

5. و با عطر (نه ادكلن) خود را خوشبو نمايد و بهتر است از گلاب استفاده كند. 

6.سجاده او ساده باشد. 

7.و قبل از نماز چند دقيقه رو به قبله بنشيند و خاطرات روزمره را از خود دور گرداند. تصور نمايد كه با خدا صحبت ميكند و مفاهيم و معانى آيات و اذكار تحقيقا براى او و به جهت او نازل شده است. 

8.قبل از نماز مسواك بزند 

9.و انگشتر عقيق به دست كند. 

10.فكرش در تمام شدن نماز نباشد بلكه صرفا خود را در حضور حق احساس كند. 

11.پس از نماز فورا سجاده را ترك نكند. حتما پس از نماز سجده شكر و تسبيحات حضرت زهراء سلام الله عليها را فراموش نكند و پس از آن به مدّت چند دقيقه به حال سكوت در سجاده باقى بماند، سپس برخيزد. 

12.نمازهاى خود را در اوقات مخصوصه بخواند ....¹