عصمت ائمه و انبیاء علیهم السلام و ادله آن (8)

هوالعليم

عصمت ائمه و انبیاء علیهم السلام و ادله آن (8)

اطاعت مطلق از امام علیه السلام

برگرفته از کتاب «امام شناسی، جلد1»

حضرت علامه آيت‌الله حاج سيّد محمدحسين حسينی طهرانی

قدّس سرّه

بسم اللَه الرّحمن الرّحیم‌

و صلَّى اللَه على محمّد و آله الطاهرین‌

و لعنة اللَه على اعدائهم اجمعین من الآن الى قیام یوم الدین‌

و لا حول و لا قوّه الا باللَه العلى العظیم‌

قال اللَه الحکیم فى کتابه الکریم:

﴿يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا﴾¹

در این آیه مبارکه خداوند خطاب به مؤمنین نموده و به طور اطلاق اطاعت خدا و رسول خدا و أُولى‌الامر را بر آنها واجب شمرده است، و چون أُولواالامر یعنى صاحبان امر و دارندگان این منصب اطاعتشان بدون هیچ شرط و قیدى در ردیف اطاعت رسول خدا لازم شمرده شده است باید دید که آنها چه کسانند؟ براى توضیح این منظور و به دست آوردن این مقصود باید آیه مبارکه را تفسیر نمود.

تفسیر آیه أُولى‌الامر

در این آیه اطاعت خداوند و اطاعت رسول خدا و اطاعت أُولواالامر واجب شده است. منظور از اطاعت آنها چیست و در کدام مورد و مصداق باید از آنها اطاعت نمود؟

آیا اطاعت خدا عین اطاعت رسول خدا نیست؟ آیا به وسیله دیگرى غیر از راه رسول خدا خداوند بر ما امر و نهیى دارد و باید بدانها گوش فرا داشت؟ مسلّم است که اطاعت خدا همان اطاعت از رسول خدا است و راه معرّفى احکام و قوانین خدا، همان‌ شخص رسول اللَه است؛ بنابر این چرا دو اطاعت لازم شمرده شده یکى اطاعت خدا و دیگر اطاعت رسول خدا؟

منظور از اطاعت از رسول خدا و بیان مصادیق آن 

در اطاعت خدا منظور پیروى از احکامى است که به عنوان وحى بر قلب آن حضرت نازل شده و مورد حکم و خطاب تمام مؤمنین هستند. قرآن کریم کلام خدا و وحى حضرت احدیت است براى جمیع مردم. بنابر این اطاعت از خدا یعنى اطاعت از کلام خدا که همان قرآن کریم است. و امّا اطاعت از رسول خدا به دو قسمت تقسیم مى‌شود:

اوّل: اطاعت در آنچه که خداوند براى تشریع احکام و تفصیل آنها از غیر کتاب به آن حضرت وحى نموده است. چون معلوم است که احکامى را که کتاب خدا بیان مى‌کند همانا اصول احکام و موضوعات شرعیه است مثلًا درباره نماز و روزه و حجّ و جهاد و زکات و نکاح و قوانین معاملات و سایر عبادات و احکام، کلام خدا از اجمال تجاوز نمى‌کند و امّا کیفیت نماز و روزه و حج و سایر موضوعات را باید از رسول اللَه آموخت، همان طور که فرمود: صَلُّوا کَما رَأیتُمُونى اصَلِّى‌، نماز را خدا واجب کرده ولى ببینید چگونه من نماز مى‌خوانم، از نقطه نظر شرائط و مقدمات و افعال و اقوالى که در نماز لازم است طبق نماز من شما هم نماز بخوانید. خصوصیات این موضوعات به‌طور تمام و کمال در قرآن کریم بیان نشده و فقط اصول عبادات و معاملات و احکام بیان شده است. تفصیلات آنها را باید از رسول اللَه آموخت.

نفس رسول خدا مانند یک ذرّه بین بسیار قوى آن مجملاتى را که خدا در کتاب وحى نموده است بزرگ و روشن و واضح نموده، شرائط و اجزاء هر عبادت را با کیفیت مخصوص آشکار مى‌نماید. آیات قرآن به صورت اجمال بر پیغمبر نازل شده و در نفس آن حضرت منعکس گردیده لیکن آن نفس قدسیه حدود و ثغور و تأویل و تفسیر و شأن نزول و سایر خصوصیات کتاب خدا را روشن و آشکارا نموده، به طور تفصیل به خارج منعکس مى‌کند،

﴿وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ﴾¹ «ما کتاب را به صورت وحى بر تو فرستادیم براى آن که آنچه را به سوى مردم فرستاده شده و احکامى را که براى آنان نازل شده است براى آنان روشن و واضح کنى،احکام را تفصیل دهى، مراد از آیات را بیان کنى.»

و به عبارت دیگر مى‌توان گفت که بیان خصوصیات مسائل و احکام نیز وحیى است که توسّط جبرائیل به غیر عنوان قرآن و کتاب خدا بر آن حضرت نازل شده است و معلوم است که بیان رسول خدا در این خصوصیات و تفصیلات جنبه تشریع را دارد.²

دوم: اطاعت رسول خدا در آراء شخصیه و اوامر نفسیه راجع به اجتماع مردم مسلمان از آن اوامرى که وظیفه والى و حاکم براى برقرارى نظم و اجتماع امّت است و در آنها عنوان تشریع حکم نیست مانند حکومت و بیان وظائف شخصیه مسلمین و نصب وُلاة و حکام به ولایات و فرستادن جیوش براى جهاد و نصب قضاة و ائمّه جماعت براى رسیدگى به امور اجتماعى و رفع مرافعات و امور دینى مؤمنین.

قالَ اللَهُ تَعالى: ﴿إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَهُ‌﴾.¹ «ما قرآن را بر تو فرستادیم براى آنکه در بین مردم به آنچه خدا به تو نشان داده حکم دهى.»

و البتّه این حکم در امور شخصیه طبق قوانین قضاء مى‌باشد. و نیز در تصمیمات رسول خدا در مهمّات از امور مانند تجهیز جیوش و نصب امرأى لشکر و ارسال آنها براى جهاد به نقاط دور دست و معاهده با اقوام خارج از اسلام طبق مصالحى که خود آن حضرت تشخیص مى‌داده‌اند، تمام مسلمین باید بدون قید و شرط مطیع و منقاد آن حضرت باشند گرچه خداوند در مهمّات امور آن حضرت را امر به مشورت با مؤمنین نموده است‌ ﴿وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ﴾²، لکن با جمله متّصل فرموده: ﴿فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَهِ﴾‌.³ پیغمبر با مسلمین در عزائم امور مشورت مى‌نماید ولى در نتیجه، طبق اراده و تصمیمى که خود آن حضرت مى‌گیرد باید رفتار کند و تمام‌ مسلمین باید اطاعت بنمایند.

از آنچه ذکر شد به دست آمد که با وجود آن که اطاعت رسول خدا در حقیقت اطاعت خدا است چون خدا اطاعت رسول اللَه را لازم شمرده است کما قال: ﴿وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَهِ﴾‌⁴در عین حال اطاعت از خدا یک معنائى دارد و اطاعت از رسول خدا معناى دیگرى. بر مردم لازم است از خدا اطاعت کنند راجع به دستورات قرآن مجید، و از رسول خدا راجع به آنچه که در خصوصیات احکام آن حضرت بیان مى‌کند و عنوان تشریع دارد و راجع به مصالح مسلمین در آراء شخصیه و فرامین آن حضرت آنچه را که جنبه تشریع ندارد، و شاید همین جهت سرّ آن باشد که خداوند با دو لفظ ﴿أَطِيعُوا﴾ مؤمنین را امر به پیروى کرده است و اطاعت خدا را از اطاعت رسول خدا جدا شمرده است نه از جهت آن که بعضى از مفسّرین گفته‌اند که این تکرار به جهت تأکید است، چون در اینجا اگر تکرار نمى‌شد بهتر تأکید را مى‌رسانید از نقطة نظر اقتران اطاعت خدا و رسول خدا که افادة وحدت اطاعت را در دو مقام مى‌نمود.

حدود اختیارات أُولواالامر

امّا أُولواالامر مسلّماً منصب تشریع را ندارند¹ و مانند رسول خدا مفصّل و مشرِّع احکام اجمالیه قرآن نیستند بلکه میان مسلمین مبین احکام و مبلّغ آیات، طبق تشریع رسول خدا خواهند بود؛ و نیز در امور مسلمین داراى رأى و نظر بوده و در قضاء و مرافعات و سایر جهات اجتماع که احتیاج به رأى رئیس براى تنظیم امور و دفع مشکلات و خطرات وارده و جلب منافع عامّه دارد مردم باید از آنها پیروى کنند و اطاعت آنها از این جنبه در ردیف اطاعت رسول خدا از این جنبه مى‌باشد و لذا این دو اطاعت را با یک لفظ ﴿أَطِيعُوا﴾ بیان فرموده‌ ﴿وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾‌. و بنابراین‌ فقط اطاعت آنها در این ناحیه مى‌باشد به خلاف اطاعت از رسول خدا که هم در این ناحیه و هم در ناحیه تشریع احکام جزئَیه و مفصّلات مسائل است، دلیل بر این مدّعا آن که بلافاصله قرآن مى‌گوید:

﴿فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ﴾.در منازعات و مشاجراتى که بین مسلمین اتّفاق مى‌افتد آنها باید به کتاب خدا و سنّت رسول خدا رجوع کنند و از آن اصول، مشاجره را فیصله دهند. و اگر أُولواالامر منصب تشریع را داشتند مى‌بایست عند المرافعه مؤمنین را به حکم مشرّع آنان ارجاع داد در حالى که به أُولى‌الامر ارجاع داده نشده است.

براى توضیح این معنى مى‌گوئیم: افرادى که مورد خطاب این آیه هستند مؤمنین‌اند چون در صدر آیه مى‌فرماید: ﴿يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾ و مسلّما نزاع آنها با غیر أُولى‌الامر است؛ چه بعد از فرض وجوب اطاعت أُولى‌الامر دیگر نزاع با خود آنها معنى ندارد و ارجاع به خدا و رسول خدا براى رفع نزاع معنى ندارد² و نیز این نزاع در امورى که راجع به رأى و اوامر شخصیه باشد نیست بلکه راجع به حکم خدا در قضیه مورد نزاع است به دلیل آنکه در آیات بعد مذمّت مى‌کند افرادى را که به حکم طاغوت رضا داده و آن را مرجع خود گرفته‌اند و حکم خدا و رسول او را ضایع و مهمل گذاشته‌اند؛ بلکه مراد نزاع مسلمانان است بعضى با بعض دیگر در امور شخصیه، و در این مسائل براى رفع اختلاف باید مراجعه به کتاب اللَه و سنّت رسول اللَه بنمایند، و کتاب خدا و سنّت دو حجّت قاطع هستند براى رفع اختلاف و فصل منازعه براى کسانى که به کتاب و سنت علم دارند و قول أُولواالامر نیز در فهم کتاب و سنت‌ حجّت است؛ چون آیه شریفه اطاعت آنها را بدون قید و شرط لازم شمرده است، و اگر آنها کتاب و سنّت را تفسیر و بیان کنند چون در این کار عنوان تشریع وجود ندارد باید از آنها پیروى نمود، و بنابر این انّا³ کشف مى‌کنیم که قول و گفتار آنان مطابق با واقع و خالى از خطا و لغزش است.

دوازدهمین دلیل عصمت امام علیه السلام

و محصّل کلام آنکه أُولواالامر افرادى هستند که به استثناى موارد تشریع، به طور مطلق و بدون قید و شرط از جمیع نواحى باید از آنها اطاعت کرد و اطاعت آنها در ردیف اطاعت رسول خدا است و همان طور که امر و نهى رسول خدا خلاف امر و نهى خدا نیست و گرنه موجب تناقض بین امر خدا و امر رسول خدا و بین نهى خدا و نهى رسول خدا مى‌شد، و این معنى تمام نمى‌شود مگر به التزام عصمت رسول خدا، همین طور أُولواالامر امرشان و نهیشان خلاف امر و نهى خدا و رسول خدا نیست و گرنه موجب تناقض و امر به ضدِّین یا نهى از متناقضَین مى‌شود؛ و این معنى نیز تمام نمى‌شود مگر به التزام عصمت أُولواالامر، و در نتیجه لازمه اطاعت مطلقه بدون قید و شرط، عصمت آنها است؛ و از طرفى چون مى‌دانیم هیچ یک از مذاهب مسلمین عصمت را درباره پیشوایان و رهبران خود ادعا نکرده‌اند به جز طائفه شیعه در حقّ ائمّه دوازده گانه خود، بنابر این معنى و مفهوم آیه طبعاً منطبق بر ائمّه معصومین سلام اللَه و صلواته علیهم اجمعین خواهد شد.

این از نقطه نظر دلالت آیه کریمه، و شاهد بر این مطلب از روایات از حدّ و احصاء بیرون است، از جمله تفسیر مورد آیه تطهیر بر آنان.

تفسیر أُولى‌الامر در روایات‌

در «تفسیر برهان» و «غایة المرام» از محمّد بن یعقوب کلینى با اسناد متّصل خود از ابو بصیر روایت مى‌کنند: قالَ سَأَلْتُ ابا عَبْدِ اللَهِ علیه السّلام عَنْ قَوْلِ اللَهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿أَطِيعُوا اللَهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾،

فَقالَ: نَزَلَتْ فِى عَلِىِّ بْنِ ابیطالبٍ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ علیهم السّلام، فَقُلْتُ لَهُ: انَّ النّاسَ یقُولُونَ: فَمالَهُ لَمْ یسَمِّ عَلِیاً وَ أَهْلَ بَیتِهِ فِى کِتابِ اللَهِ عَزَّ وَ جَلَّ؟ قَالَ: فَقُولُوا لَهُمْ: انَّ رَسُولَ اللَهِ صلّى اللَه علیه و آله و سلّم نَزَلَتْ عَلَیهِ الصَّلاةُ لَمْ یسَمِّ اللَهُ لَهُمْ ثَلاثاً وَ لا أرْبَعاً حَتّى کانَ رَسُولَ اللَهِ هُوَ الَّذى فَسَّر ذلِکَ لَهُمْ، وَ نَزَلَتْ عَلَیهِ الزَّکاةُ وَ لَمْ یسَمِّ لَهُمْ مِنْ کُلِّ ارْبَعینَ دِرْهَماً حَتّى کانَ رَسُولُ اللَهِ هُوَ الَّذى فَسَّرَ ذلِکَ لَهُمْ، وَ نَزَلَ الْحَجُّ فَلَمْ یقُلْ لَهُمْ: طُوفوُا اسْبُوعاً حَتّى کانَ رَسُولُ اللَهِ هُوَ الَّذى فَسَّرَ ذلِکَ لَهُمْ، وَ نَزَلَتْ: ﴿أَطِيعُوا اللَهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ‌﴾ وَ نَزَلَتْ فى عَلِىَّ و الْحَسَنِ و الْحُسَینِ، فَقالِ رَسُولُ اللَهِ فى عَلىٍّ علیه السّلام: الا مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ.

وَ قالَ: أُوصیکُمْ بِکِتابِ اللَهِ وَ اهْلِ بَیتِى فَانّى سَأَلْتُ اللَهَ عَزَّ وَ جَلَّ انْ لا یفَرَّقَ بَینَهُما حَتّى یورِدَهُما عَلَىَّ الْحَوْضَ فَاعْطانى ذلِکَ.

وَ قالَ صلّى اللَه علیه و آله و سلّم: لا تُعَلَّمُوهُمْ فَهُمْ اعْلَمُ مِنْکُمْ.

وَ قالَ: انَّهُمْ لَنْ یخْرِجُوکُمْ مِنْ باب هُدَّى وَ لَنْ یدْخِلُوکُمْ فى بابِ ضَلالةٍ.

فَلَوْ سَکَتَ رَسُولُ اللَهِ صلّى اللَه علیه و آله و سلّم فَلَمْ یبَینْ مَنْ أهْلُ بَیتِهِ لًادَّعاها آلُ فُلانٍ وَ آلُ فُلانٍ وَ لکِنَّ اللَهَ عَزَّ وَ جَلَّ انْزَلَ فى کِتابِهِ تَصْدیقاً لِنَبِیهِ: ﴿إِنَّما يُرِيدُ اللَهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً﴾ فَکانَ عَلىٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَینُ وَ فاطِمَةُ علیهم السّلام فَادْخَلَهُم رَسُولُ اللَهِ تَحْتَ الْکِساءِ فى بَیتِ امِّ سَلَمَةَ فَقَالَ: اللَهُمَّ انَّ لِکُلَّ نَبِىٍّ أهْلًا وَ ثَقَلًا وَ هؤُلاءِ أهْلى وَ ثَقَلَى، فَقالَتْ امُّ سَلَمَةَ: أَ لَسْتُ مِنْ اهْلِکَ؟ فَقالَ لَها: انّکِ الى خَیرٍ وَ لکِنْ هؤُلاءِ أهْلى وَ ثَقَلى‌¹

«ابو بصیر مى‌گوید از حضرت صادق علیه السّلام راجع به تفسیر آیه أُولى‌الامر سؤال کردم فرمود: این آیه درباره على بن أبى‌طالب و حسن و حسین علیهم السّلام نازل شده است. گفتم: مردم مى‌گویند به چه علّت نامى از على و اهل بیت او در کتاب خدا برده نشده است؟ حضرت فرمود: به آنها بگوئید:

آیه نماز بر رسول خدا نازل شد و خداوند نامى از سه رکعت و چهار رکعت نبرده است تا آنکه رسول خدا این آیه را براى مردم تفسیر نمود و رکعات نماز را مشخص کرد؛ و آیه زکات نازل شد و نامى در کتاب خدا برده نشده است که از چهل درهم باید یک درهم زکات داد تا آنکه رسول خدا این آیه را تفسیر فرموده و نصاب زکات را معین کرد؛ و آیه حج نازل شد و خداوند در آن نفرموده هفت شوط باید دور کعبه طواف کرد تا آنکه رسول خدا آیه حجّ را تفسیر نموده و طواف را هفت شوط قرار داد؛ و آیه‌ ﴿أَطِيعُوا اللَهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ‌﴾ نازل شد و این آیه درباره على و حسن و حسین است و پیامبر براى تعیین و تشخیص أُولى‌الامر فرمود: اى مردم آگاه باشید، هر کس من ولىّ او هستم على ولىّ اوست. 

و فرمود: 

اى مردم من شما را به کتاب خدا و اهل بیت خودم توصیه و سفارش مى‌کنم و من از خداوند عزّ و جلَّ درخواست نموده‌ام که بین آن دو جدائى نیفکند تا زمانى که هر دو را با هم بر من در کنار حوض کوثر وارد کند، و خداوند دعاى مرا مستجاب نموده و این مسئلت مرا برآورده است؛

و فرمود: 

شما به اهل بیت من یاد ندهید و آنها را تعلیم ننمائید زیرا آنها از شما داناترند؛ و فرمود: اهل بیت من هیچگاه شما را از در هدایت بیرون نمى‌کنند و در در ضلالت و گمراهى داخل نمى‌نمایند. و اگر رسول خدا سکوت اختیار مى‌کرد و اهل بیت خود را در على و حسن و حسین مبین و معین نمى‌نمود هر آینه آل فلان و آل فلان ادعا مى‌کردند که مراد از اهل بیت مائیم ولیکن خداوند عزّوجلّ در کتاب خود به جهت تصدیق پیامبرش و تأیید گفتار رسولش آیه‌اى فرستاد: ﴿إِنَّما يُرِيدُ اللَهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً﴾¹ و در نزد رسول خدا على و حسن و حسین و فاطمه بودند، پیامبر گرامى در بیت امّ سلمه آنان را در زیر کساء برد و به پیشگاه حضرت ربوبى عرضه داشت: بار پروردگارا براى هر پیغمبرى اهل بیتى است و اثاث البیت و متاعى است و اینان اهل من و متاع من هستند، امّ سلمه گفت: اى رسول خدا آیا من از اهل تو نیستم؟ رسول خدا به او فرمود: تحقیقاً راه تو به سوى خیر و عافیت است ولیکن اهل من و متاع من منحصر در این جماعت است»؛ تا آخر حدیث که برخى دیگر از خصائص و فضائل اهل بیت را بیان مى‌کند.