طینت انسان و تفاوت سرشت‌ها از آغاز خلقت

هو العلیم

طینت انسان و تفاوت سرشت‌ها از آغاز خلقت

نسبت ظرفیت‌های درونی با ولایت و بازگشت به مبدأ

سلسله دروس خارج اصول فقه ـ فی البداء و الجبر و الاختیار و القضاء و القدر ـ جلسه یکصدوهفدهم

استاد

آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس‌الله‌سرّه

 أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

مطالبی راجع به تحدّی قرآن (ت)

...¹

سعادت و شقاوت در آغاز آفرینش

در جلسۀ گذشته عرض شد منظور از روایاتی که دلالت می‌کنند: «الشّقیُّ مَن شَقیَ فی بَطنِ أُمِّهِ و السّعیدُ مَن سَعِدَ فی بَطنِ أُمِّهِ»، بطن اُمّ نیست؛ بلکه منظور مقام تکوّن نفس آدمی است که نفس در مقام تکوّن با خود شقاوت و سعادت را می‌آورد و این سعادت و شقاوت یک امر تکوینی است که همراه اوست.

روایات اراده حتم و عزم الهی

روایات در اینجا زیاد است و کلام بزرگان در اینجا بسیار و مختَلَف است و ما إن‌شاءالله به آنها در بحث اراده می‌رسیم که بعضی از روایات هم حکایت از این مسئله دارند که: «إنّ لِلهِ إرادَتَین و مشیئَتَین، إرادَةَ حَتمٍ و إرادَةَ عَزمٍ.»² در اینجا بعضی یک اراده را به ارادۀ تکوینی حمل کردند و ارادۀ دیگر را به ارادۀ تشریعی حمل کردند که ارادۀ عزم ارادۀ تشریعی است؛ تشریعاً چیزی را اراده می‌کند و به‌واسطۀ اراده، امر می‌کند؛ در حالتی‌که ارادۀ حتمی او بر عدم آن تعلّق گرفته است.³

و روایاتی هم هست از ائمه علیهم‌السّلام در قضیۀ ذبح حضرت اسماعیل [توسط] حضرت ابراهیم که در اینجا آمده است یا در قضیۀ آدم و حوّا ﴿فَدَلَّىٰهُمَا بِغُرُورٖ فَلَمَّا ذَاقَا ٱلشَّجَرَةَ بَدَتۡ لَهُمَا سَوۡءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخۡصِفَانِ عَلَيۡهِمَا مِن وَرَقِ ٱلۡجَنَّةِ﴾⁴ هم آمده است که ارادۀ حتم الهی بر أکل تعلّق گرفته است و ارادۀ عزم او بر نهی تعلّق گرفته است؛ از یک طرف اراده کرده است واقعاً اینها بخورند؛ اگر نمی‌خوردند، دیگر زمین نمی‌آمدند و تمام این برکاتی که شما می‌بینید بحمدالله آدمیان از اوّل و آخر پر کرده‌اند، همه به‌خاطر آن نافرمانی است که این بابا ننۀ ما آنجا کردند!

اگر آنها از آن گندم نمی‌خوردند، زمین هم نمی‌آمدند؛ ما هم در کار نبودیم. ما همان مَلک بودیم و فردوس برین جایمان بود؛⁵ این آدم ما را در این دیر خراب آورد که ما مبتلا شدیم و خلقی هم به ما مبتلا شدند! مشیّت خداست دیگر، تا چه باید...

این قضیۀ «إرادَةَ حَتمٍ و إرادَةَ عَزمٍ» مسئله‌ای است که خیلی مورد توجه آقایان است که باید به او برسیم.

تفاوت ظرفیت جسمی و روحی انسان‌ها

ولی قبل از اینکه به آنجا برسیم، صحبت در کیفیت خلقت انسان بود که ما می‌خواستیم این قضیه را بررسی کنیم که اصلاً می‌بینیم خلقت انسان از نقطه‌نظر تجربی و از نقطه‌نظر عقلی با همدیگر تفاوت دارد. حالا ما اسمش را شقی نگذاریم؛ بالأخره ما تفاوت را مشاهده می‌کنیم. این یک مسئلۀ تجربی است، یک مسئلۀ عقلی است بر اینکه همان‌طوری‌که مادیات در مادۀ انسان مؤثّر است، همین‌طور معنویات و مکدِّرات در کدورت و صفای انسان تأثیر می‌گذارند. همان‌طوری‌که غذاهای مادی موجب اختلاف در کیفیت خلق جسم می‌شود، همان‌طور مسائل معنوی موجب اختلاف در کیفیات و اخلاقیات می‌شود.

داستان حاتم طائی و نشانه‌های سخاوت کودکی

می‌گویند که وقتی حاتم طائی به دنیا آمده بود، از همان موقع آثار جود و سخاوت در او پیدا بود. وقتی که شیر می‌خورد، اگر یک بچۀ دیگر می‌آمد، او سینۀ مادرش را رها می‌کرد و به او اشاره می‌کرد. این‌طور نقل می‌کنند؛ البته بعید نیست که این‌طور باشد. حالا بعضی هم هستند [اگر دیگری بیاید] آن یکی را هم می‌گیرند! اینها خصوصیاتی است که مربوط به بچه‌هاست.

تفاوت خلق و استعداد در کودکان

یا اینکه شما خودتان در بچه‌ها می‌بینید که بچه‌ها اصلاً با همدیگر تفاوت دارند؛ بعضی خیلی یک‌دنده هستند و بعضی خیلی نرم و ملایم هستند. بعضی از بچه‌ها خیلی راحت اهل سخاوت و بخشش هستند، مثل بچۀ چهارساله، پنج‌ساله، سه‌ساله. محیط هم محیط عادی بوده است؛ نه‌اینکه بگوییم که تأثیر محیط در اینجا بوده است؛ بلکه اینها خصوصیاتی است که ما مشاهده می‌کنیم.

همان‌طوری‌که در خصوصیات جسمی یا حتی قریب به روحی هم ما بعضی از مسائل روحی را می‌بینیم؛ حافظه در افراد متفاوت است و این از کودکی پیداست؛ استعداد و هوش در افراد متفاوت است و این از کودکی پیداست و همین‌طور سایر اخلاقیات در افراد متفاوت است.

بعضی از بچه‌ها هستند، وقتی حرفی به آنها می‌زنی، گوش می‌دهند و دیگر مخالفت نمی‌کنند؛ خیلی عجیب است. بعضی را این‌قدر باید به اینها بگویی، بالای سرشان باشی و اینها به یک طریقی می‌خواهند از زیر کار فرار کنند. این قضیه برای این نکته است که ما می‌بینیم در تلقّی مطالب و در پندپذیری و در نصیحت‌پذیری اختلاف در آنها وجود دارد. پس این مسائل اصلاً از نقطه‌نظر تجربی و عقلی قابل انکار نیست.

روایات طینت و مراتب آفرینش انسان

در اینجا ما یک روایاتی داریم که اینها بحث را روی مسئلۀ معنوی و جنبۀ روحی آنها برده است. فرض کنید روایاتی که در مورد طینت است و تمام کسانی که در این مسئله صحبت کرده‌اند بالأخره این روایات را آوردند.

روایت زید شحام درباره آفرینش از نور

یکی روایت زید شحّام است از ابی‌عبدالله علیه‌السلام؛ جلد پنج بحار، روایت سی‌ام، صفحه ۲۴۳. نمی‌دانم طبع چه طبعی است؛ من اطلاع ندارم؛ من که بحار ندارم از همین نرم‌افزار استفاده می‌کنم. من اینها را سابق نوشته بودم؛ ولی چون مأخذش را ننوشته بودم بعد وقتی که مراجعه می‌کنم دیگر نمی‌دانم این در کجاست.

عن زید الشحّام، عن أبی‌عبدالله علیه‌السّلام قال: 

«إنّ الله تَبارک و تَعالی خَلَقنا مِن نورٍ مُبتدَعٍ مِن نورٍ رَسَخَ ذلِک النّورُ فی طینةٍ مِن أعلی عِلّیّین و خَلَقَ قُلوب شیعتِنا مِمّا خَلَقَ مِنهُ أبداننا و خَلَقَ أبدانهُم مِن طینةٍ دونَ ذلِک فقُلوبُهُم تَهوی إلینا لِأنّها خُلِقت مِمّا خُلِقنا مِنهُ ثُمّ قرأ: ﴿كَلَّآ إِنَّ كِتَٰبَ ٱلۡأَبۡرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ * وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا عِلِّيُّونَ *كِتَٰبٞ مَّرۡقُومٞ * يَشۡهَدُهُ ٱلۡمُقَرَّبُونَ﴾¹

 و إنّ الله تبارک و تعالی خَلَقَ قُلوبَ أعدائِنا مِن طینةٍ مِن سِجّینٍ و خَلَقَ أبدانَهُم مِن طینةٍ مِن دونِ ذلِک و خَلَقَ قُلوبَ شیعَتِهِم مِمّا خَلَقَ مِنهُ أبدانَهُم فَقُلوبُهُم تَهوی إلیهِم ثُمَّ قرأ ﴿إِنَّ كِتَٰبَ ٱلۡفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٖ * وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا سِجِّينٞ * كِتَٰبٞ مَّرۡقُومٞ * وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ﴾.²» و³ 

حضرت در اینجا می‌فرماید: 

«خداوند تعالی خلقت ما را از این نور قرار داده است و این نور را در أعلیٰ علّیّین قرار داده است و قلوب شیعیان ما را خلق کرده است از آنچه بدن‌های ما را خلق کرده است و ابدان را از طین خلق کرده است.»

مراتب نور و نسبت قلب با بدن

ببینید در اینجا لحاظ رتبه شده است؛ قلوب از نوری است که آن نور جنبۀ کثرت ندارد؛ بدن آنها از نوری است که به جنبۀ کثرت تنازل پیدا کرده است؛ آن‌وقت قلوب خلق شده است از آن طینی که با آن طین، ابدان آنها خلق شده است و بدن خلق شده از طینی که با آن طین قلوب اینها خلق شده است. این رعایت سلسلۀ مراتب آن عالم تکثر در اینجاست که البته حضرت به این نحو بیان می‌کند، نه به آن نحو عقلی که ما می‌گوییم؛ با زبان دیگر. «قلوب اینها به ما میل دارد.» بعد حضرت فرمود: «قلوب دشمنان ما را از سجین خلق کرده است.»

این یک روایت است که در اینجا جنبۀ خلقت دلالت بر عالم ثبوت می‌کند؛ یعنی شیعیان در عالم ثبوت و کفار در عالم ثبوت به این نحو خلق شده‌اند. در این روایت ندارد که «خلق می‌شوند»؛ [بلکه] «خلق شده‌اند» دارد. نکتۀ ما در اینجا این است که همۀ اینها دلالت بر یک عالم ثبوت دارد، نه‌اینکه دلالت بر عالم تکرّر و حدوث دارد.

روایت فضیل درباره علیین و سجین

روایت دیگر:

عبدُاللهِ بنُ مُحمّدٍ عن إبراهیم بنِ مُحمّدٍ عن مسعودِ بنِ یوسُف بنِ کُلیبٍ عنِ الحسنِ بنِ حمّادٍ عن فُضیلِ بنِ الزُّبیرِ عن أبی‌جعفرٍ علیهِ السّلامُ قال:

«یا فُضَیلُ، أ ما عَلِمتَ أنَّ رسولَ اللهِ صلّی اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلّم قال: ”إنّا أهلُ بَیتٍ خُلِقنا مِن عِلّیّین و خُلِق قُلوبُنا مِن الّذی خُلِقنا مِنهُ و خُلِق شیعَتُنا مِن أسفَلَ مِن ذلِک و خُلِق قُلوبُ شیعَتِنا مِنهُ و إنَّ عَدوَّنا خُلِقوا مِن سِجّینٍ و خُلِق قُلوبُهُم مِن الّذی خُلِقوا مِنهُ و خُلِقَ شیعتُهُم مِن أسفَل مِن ذلِک و خُلِق قُلوبُ شیعَتِهِم مِن الّذی خُلِقوا مِنهُ فهل یَستَطیعُ أحدٌ مِن أهلِ عِلّیّین أن یَکون مِن أهلِ سِجّینٍ؟ و هل یَستطیعُ أهلُ سِجّینٍ أن یَکونوا مِن أهلِ عِلّیّین؟“»¹

اینجا را باید عنایت کنید: «فهل یَستطیعُ أحدٌ مِن أهلِ عِلّیّین أن یَکون مِن أهلِ سِجّینٍ؟ و هل یَستطیعُ أهلُ سِجّینٍ أن یَکونوا مِن أهلِ عِلّیّین؟» طبق این روایت که این‌هم دلالت بر مقام ثبوت در ازل می‌کند و اینکه حقیقت نفس آدمی هر کسی به کیفیتی است که خداوند تعالی امر کرده است. اینکه خلق شدند، یعنی خداوند تعالی امر کرده و ارادۀ او به دو نوع از خلق تعلّق گرفته است: نوع اوّل نوع علّیّین است و نوع دوم نوع سجین است. به عبارت دیگر ( حالا ما اجمالاً اشاره می‌کنیم ) علّیّین یعنی مقام قرب و حیثیت قرب و سجّین یعنی مقام بُعد و حیثیت بُعد. این‌هم یک روایتی است که در اینجاست.

روایت ابی‌بکر حضرمی درباره میثاق ولایت

دوباره روایت دیگر است:

عن أبی‌بکرٍ الحَضرمیِّ عن علیِّ بنِ الحُسینِ علیهِما السّلامُ أنّهُ قال:

«أخَذَ اللهُ میثاق شیعَتِنا مَعنا علی ولایتِنا لا یَزیدون و لا یَنقُصون. إنَّ الله خَلَقَنا مِن طینَةِ عِلّیّین و خَلَقَ شیعَتنا مِن طینةِ أسفَل مِن ذلِک و خَلَقَ عَدوَّنا مِن طینةِ سِجّینٍ و خَلَقَ أولیاءَهُم مِن طینةِ أسفَل مِن ذلِک.¹»

میثاق ولایت و ظرفیت وجودی انسان

«خداوند میثاق شیعیان ما را بر ولایت ما گرفته است.»؛ یعنی از شیعیان ما میثاق بر ولایت گرفته است؛ میثاق یعنی یک تعهّد تکوینی، یک تعهّد تکوینی که براساس آن تعهّد جبلّۀ‌ اینها قرار گرفته است، باطن و شاکلۀ‌ اینها قرار گرفته است؛ این را میثاق می‌گویند.

 «نه بیشتر و نه کمتر»؛ یعنی همان مقدار از ولایت ما که هر کسی دارد، نمی‌تواند به آن‌ مقداری که دارد زیاد کند و نمی‌تواند کم کند. این معنای ولایت است؛ البته ولایت یک معنایی دارد که معنای بسیار دقیقی است یعنی آن جنبۀ روحانیت که حقیقت نورانیّت وجود است، این معنای ولایت است که آن جهت، جهت ربطی است.

خلاصه این روایت این را می‌خواهد بگوید که هر کسی را به مقدار ظرفی که دارد آش در کاسه‌اش ریخته‌اند. آن ‌مقدار جهت نورانیتی که در هر کسی هست، آن مقدار جهت نورانیت زیاد و کم ندارد؛ این سعۀ ‌وجودی هر شخصی است؛ البته در مقام فعلیت باید این سعه را به فعلیت برسانیم. این‌هم یک روایت.

مجاهدت و فعلیت ظرفیت‌های وجودی

تلمیذ: تمام مجاهدات و سیر و سلوک فقط برای به فعلیت رساندن است، نه برای زیاد شدن.

استاد: فقط برای به فعلیت رسیدن است. چه کسی گفته زیاد می‌شود؟! نه‌خیر. هر کسی در هر مرتبه‌ای که خلق شده است، باید آن مرتبه را به فعلیت برساند. لذا خود اینها با همدیگر تفاوت می‌کنند؛ خود اینها از نظر سعه با همدیگر تفاوت دارند. اصلاً خود پیغمبر و امیرالمؤمنین و ائمه علیهم‌السّلام با هم تفاوت دارند؛ این فقط اختصاص به مردم ندارد.

ما اولیاء را می‌بینیم که با همدیگر تفاوت دارند. درعین‌حال که این مراتب را رفته‌اند، ولی خصوص ظرفیت آنها با همدیگر فرق می‌کند. هر کسی یک‌طور است. یعنی ما نمی‌توانیم دو نفر در اینها پیدا کنیم که از نقطه‌نظر سعه و از نقطه‌نظر خصوصیات و ظهور بروزات و ظهورات وجودی در اینها، یک شکل باشند؛ هر کدام اینها با همدیگر تفاوت دارند.

تلمیذ: بنا بر اینکه عالم ماده تنزّل عالم حقیقت وجود است، پس تخطّی هم در این نیست که حتماً در آن مقام هم به فعلیت خواهد رسید، یعنی هر کسی از این عالم به آن عالم برود به مقام فعلیت خواهد رسید، چیزی هم کم نمی‌شود؟!

استاد: شما خیلی عجله دارید. آقا، خیلی عجله دارید! صبر کنید آقا! بالأخره خواهد رسید و به آنجا هم می‌رسد، گفت که: «مرغ یک پا دارد!» ما روی حرفمان ایستاده‌ایم!

روایت محمد بن سوقه درباره طینت شیعیان

روایت دیگر:

أحمدُ بنُ مُحمّدٍ عمّن رواهُ عن أحمد بنِ عمرٍو الجبلیِّ عن إبراهیم بنِ عِمران عن مُحمّدِ بنِ سوقة عن أبی‌عبدِاللهِ علیهِ السّلامُ قال:

«إنّ الله خَلَقَنا مِن طینَةِ عِلّیّین و خَلَقَ قُلوبَنا مِن طینةِ فَوقِ عِلّیّین و خَلَقَ شیعَتِنا مِن طینةِ أسفَل مِن ذلِک و خَلَقَ قُلوبَهُم مِن طینَةِ عِلّیّین فَصارَت قُلوبُهُم تَحِنُّ إلینا لِأنّها مِنّا و خَلَقَ عَدوَّنا مِن طینةِ سِجّینٍ و خَلَقَ قُلوبَهُم مِن طینةِ أسفَل مِن سِجّینٍ و إنّ الله رادٌّ کُلَّ طینةٍ إلی مَعدِنِها فَرادُّهُم إلی عِلّیّین و رادُّهُم إلی سِجّینٍ.¹»

گرایش قلب‌ها و بازگشت هر طینت به اصل خود

بعد تا اینجا می‌رسد که: «فَصارت قُلوبُهُم تَحِنُّ إلینا» از اینجاست ( این فاء، فای نتیجه است ) که قلوب شیعیان ما میل به ما دارد. چرا بعضی نسبت به یک موردی تمایل دارند و بعضی ندارند؟ این را باید در این مسئله پیدا کنیم. «از اینجاست که قلوب آنها به ما میل دارد چون از ماست.» و «کُل شَیءٍ‌ یَرجع إلیٰ أصله.» «و خلق قُلوبهُم مِن طینةِ أسفل مِن سِجّینٍ؛ از یک طین پایین‌تر است.» «اینها را برگرداننده‌ به علیین است و اینها را برگرداننده به سجین است.» اینکه هر کدام را به او برمی‌گرداند یعنی مآل او را مثل مبدأ‌ او قرار می‌دهند.

روایت ابی‌الحجاج درباره پیوند قلب و بدن

روایت دیگر روایت ابوجعفر علیه‌السّلام است که ابی‌الحجاج روایت می‌کند. این روایت جلد ۶۴ است، صفحه ۱۲۶:

عن أبی‌الحجّاجِ قال: قال لی أبوجعفرٍ علیهِ السّلامُ:

«یا أباالحَجّاجِ، إنّ الله خَلَقَ مُحمّداً و آل مُحمّدٍ صلّی اللهُ عَلیهِم مِن طینِ عِلّیّین و خَلَقَ قُلوبَهُم مِن طینِ عِلّیّین فَقُلوبُ شیعَتِنا مِن أبدانِ آلِ مُحمّدٍ صلّی اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلّم و إنّ الله تَعالی خَلَقَ عَدوَّ آلِ مُحمّدٍ مِن طینِ سِجّینٍ و خَلَقَ قُلوبَهُم أخبَثَ مِن ذلِک و خَلَقَ شیعَتهُم مِن طینٍ دونَ طینِ سِجّینٍ فَقُلوبَهم مِن أبدانِ أولئِک و کُلُّ قَلبٍ یَحِنُّ إلی بَدَنِهِ.¹»

این‌هم مثل آن روایت است.

روایت ربعی درباره آمیختگی طینت‌ها

یک مطلبی که در اینجا هست و آن مسئلۀ تنزّل مراتب است، آن [مسئله] در این روایت بسیار عجیب است و آن‌هم در همین جلد هست:

عن رِبعیِّ بنِ عبدِاللهِ بنِ الجارودِ عمّن ذکرهُ عن علیِّ بنِ الحُسینِ صلواتُ اللهِ علیهِ قال:

«إنّ الله عزّوجلّ خَلَقَ النّبیّینَ مِن طینةِ عِلّیّین قُلوبَهُم و أبدانَهُم و خَلَقَ قُلوبَ المُؤمِنینَ مِن تِلک الطّینةِ و خَلَقَ أبدانَهُم مِن دونِ ذلِک.»

تا اینجا مسئله‌ای نیست. بعد می‌فرماید:

«و خَلَقَ الکافِرین مِن طینةِ سِجّیلٍ قُلوبَهُم و أبدانَهُم فَخَلَطَ بین الطّینَتینِ فَمِن هذا یَلِدُ المُؤمِنُ الکافِرَ و یَلِدُ الکافِرُ المُؤمِنَ و مِن هاهُنا یُصیبُ المُؤمِنُ السّیِّئةَ و یُصیبُ الکافِرُ الحَسنةَ فَقُلوبُ المُؤمِنینَ تَحِنُّ إلی ما خُلِقوا مِنهُ و قُلوبُ الکافِرینَ تَحِنُّ إلی ما خُلِقوا مِنهُ.²»

مراتب مؤمنان در گرایش به گناه

یعنی در اینجا خود مؤمنین دارای مراتبی هستند؛ بعضی از مؤمنین، مؤمنی هستند که میل به گناه در آنها کم است و کمتر است؛ در بعضی از این مؤمنین ما می‌بینیم که میل به گناه در آنها هست. این میل به گناه و عدم میل به گناه بسته به مراتبی دارد که آن مراتب در آنها قرار داده شده است.

تفاوت‌های غیر اختیاری و مسئله اختیار

حالا راجع به این روایت که خصوصیت این روایت چیست و بحث راجع به اینکه طینت چطور هست را إن‌شاءالله بعداً ( راجع به خصوص سجّین ) عرض می‌کنیم که اگر بتوانیم در جلسۀ بعد این مسئلۀ عالم ثبوت و اختلاف در مراتب را از نقطه‌نظر کثرت تمام کنیم، بالأخره ببینیم در این کثرت، آیا این اختلاف، اختلاف اختیاری است یا غیر اختیاری است؟ از نقطه‌نظر عقلی دیدیم که این اختلاف، اختلاف غیر اختیاری است.

همان‌طوری‌که ابدان تفاوت دارد مِن غیر اختیارٍ؛ خصوصیات بدنی اختلاف دارند مِن غیر اختیارٍ؛ خصوصیات روحی که نزدیک به بدن است، مثل قوای حافظه، درّاکه، هوش و استعداد و امثال‌ذلک، اینها اختلاف دارد مِن غیر اختیارٍ؛ همین‌طور قوای روحی و تجردی محض مانند جود، سخا، بخشش، روحانیت، غیر روحانیت، قبول، عدم قبول، عقل، اینها در افراد وجود دارد مِن غیر اختیارٍ.

بنابراین اصل مسلّم در مسئلۀ اختیار و در مسئلۀ مشیّت این است که خصوصیات جسمانی افراد همان‌طور که با همدیگر بدون اختیار مختلف است، خصوصیات روحانی و ظلمانی افراد هم در افراد بدون اختیار مختلف است. این مربوط به مسئلۀ عقلی می‌شود که خودمان از نقطه‌نظر تجربی مشاهده می‌کنیم.

از نقطه‌نظر روایات هم داریم که دلالت می‌کند هر کدام از مؤمنین و شیعیان اینها دارای مرتبۀ خاصّ از وجودی هستند که ثبوت اینها در ازل مقرّر است یا در علّیّین یا در سجّین و این اختلاف در آنجا وجود دارد. حالا ببینیم که با این موضوع ما چه‌کار کنیم؟! می‌توانیم یک کاری کنیم که همه را بی‌دین کنیم؟! از راه به در کنیم؟! زورمان می‌رسد یا نه؟!

تلمیذ: شقاوت یعنی چه؟ یعنی همان کدورت محض؟

استاد: شقاوت یعنی عدم قبول حق؛ حق را نمی‌تواند قبول کند.

پرسش از خلود و بازگشت به مبدأ

تلمیذ: ... در باب خلود انسان...

استاد: ما گفتیم که قائل به خلود نیستیم.

تلمیذ: یعنی خلود به چه نحو است؟!

استاد: چون خلودی وجود ندارد، بالأخره اینها به‌واسطۀ آن جنبۀ ابتعادی که دارند به آن جنبۀ روحانیت برگشت پیدا می‌کنند.

حقیقت قضیه این است که خیلی از افرادی که در این مسائل صحبت کرده‌اند یک تیری را در تاریکی رجماً بالغیب انداخته‌اند. واقعاً در اینکه در روز قیامت اوضاع چطور است و چه قسم است، ما که خبر نداریم؛ نرفتیم ببینیم که واقعاً خدا با هر شخصی می‌خواهد چه‌کار کند مثلاً با عُمر می‌خواهد چه‌کار کند؟ با ابوبکر می‌خواهد چه‌کار کند؟ با شمر و یزید می‌خواهد چه‌کار کند؟ ما این را که نمی‌دانیم، برحسب ظاهر.

مشیت الهی در ظهور قرب و بعد

از نقطه‌نظر عقلی می‌توانیم بگوییم که مشیّت خدا همان‌طوری‌که در بروز صفات جمال هست در بروز صفات جلال هم هست؛ یعنی همان‌طوری‌که جهت قرب را خداوند متعال خلق کرده است، جهت بُعد را هم خلق کرده است.

اما اینکه بگوییم: «چرا این را بعید خلق کرده است و او را قریب خلق کرده است؟» خدا می‌گوید: «فضولی موقوف! به تو نیامده است!» یعنی ما به این نکته و به اینجا که می‌رسیم ﴿لَا يُسۡ‍َٔلُ عَمَّا يَفۡعَلُ وَهُمۡ يُسۡ‍َٔلُونَ﴾¹ است. «چرا پیغمبر را به پیغمبری برگزیدی و علی را به نبوت اختیار نکردی؟!» «به تو مربوط نیست؛ دلم خواسته است!» دیگر اینجا جایی نیست که جای برهان باشد.

مثال تفاوت بدن انسان و کرکس

وقتی که امر به مشیّت و به فعل خدا برمی‌گردد، دیگر در آنجا صحبت تمام می‌شود. ارادۀ خدا تعلّق گرفته است بر اینکه من‌باب‌مثال این، این‌طور هست. ارادۀ خدا تعلق گرفته است که بدن انسان این کیفیت داشته باشد. حالا این بدن انسان اگر غذای عادی بخورد که هیچ؛ اما اگر غذا کمی مانده باشد، تمام آدم زیرورو می‌شود و می‌میرد.

حالا می‌بینید خدا یک بدن دیگری را درست می‌کند مانند کرکس که اصلاً غذای سالم نمی‌خورد؛ یعنی حیات و رشد و قدرتش به این است که هرچه مانده‌تر باشد و هرچه متعفّن‌تر باشد و هرچه به اندراس و اضمحلال و امثال‌ذلک نزدیک‌تر باشد، برایش جالب است و کیفش بیشتر است! قدرت، توان، بقاء و حیاتش همه از این است.

بازگشت صفات جمال و جلال به مشیت الهی

حالا ما بگوییم که: «خدایا، چرا ما را آن‌طور خلق نکردی و این را این‌طور خلق کردی؟!» می‌گوید که: «خودم می‌دانم!» این دیگر چیزی نیست که ما دنبال علتش بگردیم. به عبارت دیگر برگشت این قضیه به «الذاتیات لا یُعَلَّل»¹ است و به این برگشت پیدا می‌کند.

در مسئلۀ خلود هم همین است که ارادۀ خدا بر ظهور جمال و بر ظهور جلال در دو تا ذات تعلّق می‌گیرد؛ این سوای مسئلۀ اختیاری است که ما می‌خواهیم راجع به آن بحث کنیم.

مرز بحث طینت با بحث اختیار

ما هنوز فعلاً به بحث اختیار نیامدیم که آیا تمام اینها در اختیار مؤثّر است یا مؤثّر نیست؟! ما هنوز به اینها کاری نداریم. شاید اصلاً به این قضیه اختیار هم نرسیم، به قول ایشان قبل از اینکه به روضه برسیم... روضه و دعا و همه چیز بعد منبر روشن باشد که کار به کجا خواهد رسید! ولی درهرصورت از نقطه‌نظر ظاهر این بحث‌ها باید بشود و از آن‌طرف هم ما بنا بر شیره‌مالی که نداریم.

اینها که آمدند و صحبت کردند خودشان نفهمیدند که چه می‌گویند! آخرش شروع کردند یک چیزی گفتند و رفتند! در میان اینها فقط مرحوم آخوند دیگر عقلش به جايي نرسيد و گفت که: «سر [قلم] شکست² و...» حالا می‌خواست بگوید که: «نفهمیدم چه شده است.» بندۀ خدا این را می‌خواهد بگوید.

نسبت عذاب با تجلی صفات جلال

تلمیذ: بالأخره برگشت از حقیقت فرد به مبدأ‌ خودش، چون بحث خلود از نظر عذاب است، اگر ما خلود نداریم یعنی در حقیقت طرف برمی‌گردد به آن اصل خودش که عذاب رفع می‌شود یا این‌طور معنا کنیم یا اینکه بگوییم که چون مظهر قهاریت و جلال حق است همان‌طوری‌که افرادی از جمال حق لذت می‌برند، متنعّم هستند، آنها هم...

استاد: بله، آنها هم همین‌طور. آنها هرچه می‌بینند، پس خوششان می‌آید؟! نه، آنها دادشان درمی‌آید!

تلمیذ: همان دادش درمی‌آید درحالی‌که مظهر اسم جلال حق است؟

استاد: این‌هم که چرا خوشش می‌آید؟ خوشش نیاید دیگر!

تلمیذ: تناسب و تقارن روحی با حقیقت این متجلّی یا متجلّیات حضرت حق است؟

حجاب وجودی و معنای سجین

استاد: آن‌هم به‌خاطر همان ربط بین آن نحوۀ ابتعادی که در آن قرار داده شده است؛ یعنی وجود او وجود دارای ستار است؛ وجود دارای حجب است؛ وجود دارای تعیّن ابتعادی است. از این نقطه‌نظر به آن سجّین می‌گوییم.

تلمیذ: پس این دوباره به همان ذات برمی‌گردد و در صفات جلالیۀ حق جمع می‌شود.

استاد: جلال، بله! دیگر همه یکی بیشتر نیست؛ جمال است دیگر. ما که صفات جلال نداریم؛ همه‌اش جمال است.

تلمیذ: می‌گویند: «جمالت را عشق است!» همین‌جاست دیگر!

استاد: بله! به گفتن آسان است؛ ولی بعضی اوقات... !

حالا إن‌شاءالله می‌رسیم؛ عجله نکنید.

اللهم صَلّ عَلیٰ محمدٍ و آل محمد