توضیحاتبداء و پرسش‌های مربوط به حقیقت آن، محور این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث از تفاوت نسخ در احکام با بداء در امور تکوینی آغاز می‌شود. سپس استدلال مخالفان نسخ و پاسخ مبتنی بر محدود بودن زمان مصلحت حکم بررسی می‌شود و سه حالت پایان حکم، توضیح حکم مبهم و نسخ از یکدیگر جدا می‌شوند. این مقدمه راه را برای طرح مسائل آینده باز می‌کند: نسبت علم ازلی خدا با اختیار انسان، چگونگی قضا و قدر، تفاوت لوح محفوظ با لوح محو و اثبات و حدود علم امام. روایات انتقال امامت نیز در همین مسیر مطرح می‌شوند. در ادامه، گفت‌وگو درباره اسماعیل و قیام زید نشان می‌دهد که پاکی نفس و انگیزه دینی به‌تنهایی جای اشراف بر واقع را نمی‌گیرد. پایان بحث به پرسش از مراتب علم امام و امکان خلاف در اخبار ولی بازمی‌گردد.

توضیحاتبداء در این بحث، پرسشی درباره تغییر تقدیر و نسبت آن با علم خداوند است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی از پیوند نسخ و بداء آغاز می‌کند و بر معنای ظهور پس از پنهانی تأکید دارد. سپس تفسیر بداء به اظهار برای مخلوقات را توضیح می‌دهد و دیدگاه غلبه مشیت بر قضای کلی را نقد می‌کند. مثال صدقه و رفع بلا نشان می‌دهد که حوادث در تعارض قضاهای کلی و در چارچوب همان مشیت تحقق می‌یابند. بحث از اینجا به تفاوت علم ذاتی و فعلی می‌رسد و پیامد جداکردن آنها برای آگاهی خداوند بررسی می‌شود. تمایز وجود و ایجاد و نمونه مشاهده در خواب، راه توضیح حضور حقایق را باز می‌کند. در پایان، مسئله بداء در جانشینی امامان و شرط فرزند بزرگ‌تر مطرح می‌شود تا تغییر در ظهور امور، با ناآگاهی پیشین خداوند یا تغییر نص امامت یکسان پنداشته نشود.

توضیحاتعلم خداوند به موجودات و حوادث آینده، موضوع این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث با تعریف علم و تفاوت علم حصولی و حضوری آغاز می‌شود و از حضور معلول نزد علت به حضور همه اشیاء نزد پروردگار می‌رسد. سپس معنای احدیت و صمدیت در سوره توحید، پیوند بی‌نیازی خداوند با نبود نقصان در علم او را روشن می‌کند. تفسیر آیه نجوا، معیت خداوند با فرد و مجموعه را توضیح می‌دهد و راهی برای فهم وحدت غیرعددی می‌گشاید؛ در همین مسیر، تفاوت وحدت وجود با تثلیث بیان می‌شود. در ادامه، آیات امام مبین، خزائن اشیاء و کشف پرده در قیامت، حضور خود موجودات را از حضور خبر یا تصویر آنها جدا می‌کنند. حاصل بحث، تبیین این نکته است که تحقق حوادث در آینده به معنای افزودن دانشی تازه به ذات الهی نیست و غیبت اشیاء از دید ما، غیبت آنها از علم پروردگار را نشان نمی‌دهد.

توضیحاتنسخ احکام و وابستگی تغییر حکم به تغییر موضوع، محور این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث از معنای نسخ آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که زمان و شرایط مکلف چگونه در تحقق موضوع دخالت دارند. سپس با بررسی مسابقه و شرط‌بندی، تفاوت موضوع خاص با حکم عام و نقش منفعت عقلایی در تغییر مصداق توضیح داده می‌شود. این مسیر به امکان پایان یافتن یا احیای حکم و پیوند نسخ در تشریع با بداء در تکوین می‌رسد. در ادامه، روایات بداء و سه مسیر قرآنی، روایی و عقلی مطرح می‌شود، با تأکید بر روشن شدن مبانی عقلی پیش از تطبیق آیات و روایات. گفت‌وگوی پایانی، همین مبنای تغییر موضوع را در استحاله مواد دنبال می‌کند و با تفکیک نجس از متنجس، مسئله آب و تجزیه مواد را می‌سنجد. حاصل بحث، روشن شدن نقش موضوع در فهم تداوم یا تغییر حکم و ضرورت تفکیک مبانی فقهی در داوری درباره نمونه‌های گوناگون است.

توضیحاتمشیت الهی و چگونگی پیدایش حوادث، محور سخنان آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این بحث است. ایشان برای روشن شدن مقدمات عقلی بداء، نخست وابستگی عوالم وجود به یکدیگر و تقدم علت بر معلول را توضیح می‌دهند. سپس با مثال آفرینش پرنده به دست حضرت عیسی نشان می‌دهند که معجزه نیز از مراتب علیت می‌گذرد و خلق نفس با ساختن بدن یا پیوند روح موجود به آن تفاوت دارد. این مسیر به بررسی نقش زمان در پیدایش ماده می‌رسد؛ زمانی که از گذشت و حرکت ماده انتزاع می‌شود و نباید به همان معنا به عالم مجردات نسبت داده شود. در ادامه، وحدت اراده الهی در کنار تحقق تدریجی رویدادهای مادی توضیح داده می‌شود. گفت‌وگوی پایانی درباره تفاوت زمان متعارف با احساس گذشت زمان، راه را برای طرح مسئله ارتباط حوادث زمانی با علت فراتر از زمان باز می‌کند.

توضیحاتبداء در این گفتار با توجه به تفاوت شناخت انسان و علم پروردگار توضیح داده می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از نسبت علت ثابت با حوادث تدریجی آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که زمانی بودن ظهور یک پدیده، به معنای زمانی بودن علت آن نیست. سپس با بررسی مفهوم غایت و مانع، بر وابستگی هر حادثه به مجموع سلسله علت‌ها تأکید می‌کند. این مقدمات راه را برای توضیح علم عنایی و نقد یکسان گرفتن علم اجمالی با استعداد باز می‌کنند. در ادامه، علم خدا به جزئیات حوادث با آگاهی محدود انسان مقایسه می‌شود تا روشن شود چرا بداء به موجودات گرفتار زمان نسبت داده می‌شود. پرسش از علم امام و حکایت ابوریحان، بحث را به رابطه علم پیشین با اختیار می‌رسانند. نتیجه، توضیح پیدایش تغییر در شناخت ما، همراه با حفظ اختیار انسان و ثبات اراده الهی است.

توضیحاتعالم مثال چگونه حوادث گذشته و آینده را در خود دارد و چرا ما در زندگی مادی آنها را یکجا نمی‌بینیم؟ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را با تفاوت کشف یک واقعیت و خلق شدن آن آغاز می‌کند و سپس نشان می‌دهد که ادراک هر عالم تابع قوانین همان مرتبه است. توضیح زمان و مکان در رؤیا و مکاشفه، راهی برای فهم نسبت زمان مثالی با حرکت تدریجی در ماده می‌شود؛ در میان این بحث، ملاک کوتاه‌ترین فاصله در تعیین جهت قبله نیز بررسی می‌شود. سپس تمثیل فیلم، معنای اجمال در نسبت با مرتبه پایین‌تر و تفصیل در خود هر مرتبه را روشن می‌کند. بحث به فعلیت و حضوری بودن علم الهی می‌رسد و حضور ویژگی‌های مادی در علت مثالی را توضیح می‌دهد؛ با این تأکید که استدلال می‌تواند پذیرش حقیقت را ممکن کند، اما جای مشاهده را نمی‌گیرد.

توضیحاتزمان در عالم مثال و نسبت آن با زمان مادی، محور پرسش و پاسخ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این بحث است. بحث از تجرد حقیقت وجود آغاز می‌شود تا روشن شود چگونه یک حقیقت واحد می‌تواند صورت‌ها و تعینات متفاوت داشته باشد، بی‌آنکه حقیقت آن دگرگون شود. سپس وابستگی زمان مادی به ماده و امکان زمان متناسب با صورت‌های برزخی توضیح داده می‌شود و تعبیر شش روز آفرینش به شش دور پیوند می‌خورد. تفاوت مدت خواب بدن با گستردگی ادراک روح، راهی برای فهم استقلال این دو زمان فراهم می‌کند. در ادامه، با بررسی ادراک حیات مردگان در خواب و تفاوت دیدن ظاهر و باطن اشیا، بحث به همراهی علت و معلول در مراتب وجود می‌رسد. پرسش پایانی نشان می‌دهد چرا پیدایش یک اثر مثالی در عالم ماده را نمی‌توان با زمان مادی آن عالم سنجید.

توضیحاتعلم الهی چگونه با پیدایش تدریجی جهان و محدودیت شناخت ما از آینده ارتباط دارد؟ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از حضور اشیاء در علم خدا و نقش زمان در عالم ماده آغاز می‌کند. او میان یگانگی اراده خدا و گوناگونی آفریده‌ها تفاوت می‌گذارد و توضیح می‌دهد که تدریج و ناآگاهی از آینده به مرتبه مشاهده انسان مربوط است. از اینجا، معنای بداء به آشکار شدن حقیقت برای کسی پیوند می‌خورد که پیش‌تر از آن آگاه نبوده است. پرسش‌های شاگردان، بحث را به مراتب آگاهی در عالم مثال، توجه اولیا به جهان مادی و تفاوت دیدن با داشتن یک مقام می‌رساند. در پایان، با بررسی لحوق و شفاعت، میان آشکار شدن حقیقت برای فرد و کمک به او برای رسیدن به مرتبه‌ای دیگر تمایز گذاشته می‌شود؛ تمایزی که در فهم نمونه‌های فضه، جون و عمر بن یزید اهمیت دارد.

توضیحاتتقدیر الهی و پیوند آن با اسباب مرگ و زندگی، محور سخنان آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث از تفاوت عالم امر و عالم خلق آغاز می‌شود و به حضور عینی موجودات در علم خداوند می‌رسد؛ حضوری که با وحدت ارادۀ الهی ارتباط دارد. سپس قوانین مادی و معنوی مؤثر بر بقای انسان مطرح می‌شود تا روشن شود اسباب تحقق هر حادثه نیز جزئی از همان تقدیرند. بر این اساس، خواستن مرگ یک شخص با فراهم کردن سببی که بقای او را اقتضا می‌کند، سازگار نیست. در ادامه، نقش علل نگهدارندۀ حیات و موانع آنها با نمونه‌هایی از انفاق و ظلم توضیح داده می‌شود. پایان بحث به این پرسش می‌پردازد که اعمال انسان چگونه با عالم امر ارتباط دارند؛ پاسخ بر باطن و حقیقت عمل تکیه دارد و میان طول عمر و کمال انسان نیز تفاوت می‌گذارد.

توضیحاتاختیار انسان و نسبت آن با تحقق عمل، محور بحث آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. گفت‌وگو با تفاوت احکام عالم ماده و عالم مثال آغاز می‌شود و از معنای تجرد به رابطۀ علت‌ها در عوالم بالاتر می‌رسد. روایات صدقه، صلۀ رحم و دعا، زمینه‌ای برای توضیح ارتباط حوادث با تقدیر الهی فراهم می‌کنند. سپس مراحل شکل‌گیری فعل، از تصور غایت و اشتیاق تا تصدیق و اراده، بررسی می‌شود و پرسش از نسبت اراده با ذات، صفات و طینت انسان مطرح می‌گردد. بحث تجری روشن می‌کند که باید میان ارادۀ شخص و تحقق خارجی عمل فرق گذاشت؛ زیرا موانع بیرونی می‌توانند از انجام کار جلوگیری کنند. در پایان، پرسش‌های نیت عبادت و نماز، بحث را به کفایت داعی و محرک عمل پیوند می‌زنند. مسیر گفت‌وگو به تشخیص جایگاه اراده در مسئولیت انسان کمک می‌کند، بدون آنکه انجام هر فعل خارجی را کاملاً در اختیار او بداند.

توضیحاتاختیار انسان و تأثیر عوامل نفسانی بر انتخاب، محور این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث از نسبت اراده با ذات آغاز می‌شود و این پرسش را پیش می‌کشد که آیا اختیار، فعلی بی‌واسطه از نفس است یا میان آن و ذات واسطه‌ای وجود دارد. سپس با تفکیک اجبار از اکراه، روشن می‌شود که سلب واقعی توان انتخاب با محدودشدن راه عمل یکسان نیست. بررسی حدیث رفع و سیرۀ عقلایی، این تمایز را به آثار شرعی و تفاوت اضطرار با اکراه پیوند می‌دهد. در ادامه، روایات مربوط به سعادت و رفتار مادر زمینه‌ای برای پرسش از نقش عوامل پیشین فراهم می‌کنند. سرانجام، مقایسۀ تصمیم یک نوجوان با مردی دارای تعلقات خانوادگی نشان می‌دهد که باقی‌بودن اختیار، پرسش از تأثیر غرایز بر ترجیح یکی از دو طرف را منتفی نمی‌کند؛ پرسشی که برای ادامۀ بحث باز می‌ماند.

توضیحاتسعادت و شقاوت انسان از آغاز خلقت، محور بررسی روایاتی است که آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این گفتار مطرح می‌کند. بحث با روایت امام کاظم درباره وضعیت انسان در رحم مادر آغاز می‌شود و میان علم پیشین خدا به اعمال آینده و مجبور بودن انسان تفاوت می‌گذارد. سپس غایت مشترک آفرینش، یعنی عبادت، با مسئولیت انسان در انتخاب هدایت پیوند می‌خورد. روایت دیگری، نقش بداء و وابستگی اسباب به مشیت خدا را پیش می‌کشد و روایت ابی‌الجارود، مسئله بازگشت انسان و نقد قدرت مستقل او را دنبال می‌کند. در ادامه، روایت امام صادق درباره مراتب فهم، توجه را به عوامل غیراختیاری مؤثر بر ظرفیت عقل و خصوصیات اخلاقی می‌برد. تأکید پایانی بر ضرورت مقدمات فلسفی و مطالعه کتاب العقل کافی است؛ حکایت عشق امام رضا نیز نسبت محبت و افزایش عقل را روشن می‌کند.

توضیحاتسعادت و شقاوت انسان در رحم مادر، موضوع بحث آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی درباره معنای روایت «الشقی من شقی فی بطن امه» است. بحث از پاسخ امام کاظم درباره علم خدا به کردار انسان آغاز می‌شود و به این پرسش می‌رسد که نفس انسانی چگونه پدید می‌آید و از چه هنگام موضوع تکلیف قرار می‌گیرد. سپس دو دیدگاه صدرالمتألهین و بوعلی درباره پیدایش نفس، با توجه به حیات نطفه و تکامل جنین، بررسی می‌شود. بر این اساس، تعبیر رحم مادر به مسیر معمول ظهور انسانیت مربوط می‌شود و سعادت و شقاوت در علم ازلی، وابسته به زمان تولد نیست. در پایان، تأثیر رفتار والدین و غذای مادر بر فرزند مطرح می‌شود. پرسش پایانی این است که چگونه می‌توان این تأثیر تدریجی را با حضور نفس و سعادت و شقاوت او در عالم ثابتات جمع کرد؛ پرسشی که در این گفتار طرح می‌شود و پاسخ تفصیلی آن همچنان باقی می‌ماند.

توضیحاتطینت انسان و تفاوت سرشت‌ها، محور سخنان آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی دربارۀ ظرفیت‌های متفاوت آدمیان است. بحث از معنای سعادت و شقاوت در آغاز آفرینش و تفاوت ارادۀ حتم و عزم شروع می‌شود و با مشاهده تفاوت‌های جسمی، روحی و استعدادهای کودکان پیوند می‌خورد. سپس روایات آفرینش از نور و طینت علیین و سجین مطرح می‌شود تا نسبت قلب و بدن، میثاق ولایت و گرایش هر موجود به اصل خود توضیح داده شود. در این مسیر، مجاهدت انسان به فعلیت رساندن ظرفیت او دانسته می‌شود و تفاوت ظرفیت‌ها با یکسان شدن آنها خلط نمی‌شود. پرسش‌های پایانی، بحث را به خلود، عذاب و ظهور صفات جمال و جلال الهی می‌رساند. گوینده میان تفاوت‌های آفرینش و مسئلۀ اختیار مرز می‌گذارد و تأکید می‌کند که بررسی اختلاف طینت‌ها هنوز به معنای پایان یافتن بحث اختیار نیست.

توضیحاتمشیت خدا و نسبت آن با اختیار انسان، محور توضیح روایاتی است که از دو اراده و دو مشیت سخن می‌گویند. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از تفاوت سیر سالک و غیر سالک پس از مرگ آغاز می‌کند و با تفسیر آیۀ استرجاع، بازگشت به خدا را به رفع احساس استقلال پیوند می‌دهد. سپس روایت فتح بن یزید از امام هادی را طرح می‌کند تا تفاوت ارادۀ حتمی و تشریعی، با مثال نهی آدم از خوردن و فرمان ذبح به ابراهیم روشن شود. در ادامه، تفسیر شیخ صدوق، تفسیر مشیت به فراهم کردن اسباب و بیان علامه مجلسی نقد می‌شوند و روایات حفص و امیرالمؤمنین به بحث پیوند می‌خورند. مسیر گفت‌وگو به این نکته می‌رسد که فهم جمع خواست الهی با اختیار بنده، تنها با تصور استقلال دو طرف ممکن نیست و به ادراک باطنی توحید نیاز دارد.

توضیحاتتوحید افعالی و چگونگی استناد افعال انسان به خداوند، محور این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث با توضیح جایگاه روایات در تأیید استدلال عقلی و نقش تفاوت شاکله‌ها در رفتار انسان آغاز می‌شود. سپس رابطۀ علت و معلول، وحدت فاعل و بساطت وجود، مسیر اثبات وابستگی افعال به ذات واحد را شکل می‌دهند. مثال حرکات و ادراکات انسان روشن می‌کند که تعدد کارها لزوماً به معنای تعدد فاعل نیست. در ادامه، اختیار به معنای حالت بررسی طرفین، از انتخاب و مشیت متمایز می‌شود و وابستگی خود این حالت به فاعل الهی، محور استدلال قرار می‌گیرد. از این مسیر، بحث بدون تکیه بر تسلسل اختیارها به استناد همۀ افعال می‌رسد. پرسش‌های پایانی جایگاه تشریع در انتخاب و تفاوت مقام هوهویت با اسم احد را مطرح می‌کنند؛ بررسی تفصیلی نسبت فعل با ذات انسان نیز به گفتار بعد واگذار می‌شود.

توضیحاتاستخاره و احكام تشريح و پيوند اعضا در اين جلسه از مباحث آيت‌الله سيد محمدمحسن حسيني طهراني به بررسي دو محور اصلي، يعني جايگاه استخاره در كنار توكل و تفويض امر به خدا و همچنين حكم فقهي تشريح و پيوند اعضا مي‌پردازد. در اين بحث، انواع استخاره مانند ذات الرقاع و استخاره با تسبيح در كنار تاستخاره در این گفتار با پرسش از طلب خیر و اعتماد به خدا آغاز می‌شود و سپس بحث به احکام تشریح و پیوند اعضا می‌رسد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا روایت استخاره ذات الرقاع و روش ثمانیه را توضیح می‌دهد و نقش صفای باطن استخاره‌کننده را یادآور می‌شود. توصیه علامه طهرانی به توکل، زمینه تمایز میان رفع تردید و وابستگی به استخاره را فراهم می‌کند. در ادامه، تفاوت مصلحت واقعی با رسیدن به منافع مادی و نسبت تصرفات غیرعادی با مشیت خدا مطرح می‌شود. مسیر پرسش‌ها سپس به تفاوت تشریح آموزشی، کشف علت مرگ و برداشت عضو برای پیوند می‌رسد. گوینده در بیان دیدگاه خود، ضرورت، حرمت نقص عضو زنده و اعتبار وصیت را از یکدیگر جدا می‌کند. بررسی ملاک تزاحم و خطرهای آینده نیز نشان می‌دهد چرا نباید حکم نجات جان را بدون توجه به شرایط بر هر نوع اهدای عضو تطبیق داد.أكيد بر اصل توكل مطرح مي‌شود و ديدگاه‌ها درباره افراط در استخاره و تفاوت آن با علوم غريبه بيان مي‌گردد و نقش نيت، صفاي نفس و موارد شك در انجام استخاره توضيح داده مي‌شود. همچنين در بخش فقهي، حكم تشريح بدن، جواز يا عدم جواز پيوند اعضا از زنده و مرده، تفاوت مسلمان و غيرمسلمان و مسئله ضرورت و تزاحم در انقاذ جان انسان‌ها مورد بررسي قرار مي‌گيرد و معيار كلي حرمت نقص عضو و حدود جواز در موارد اضطرار تبيين مي‌شود.

توضیحاتمشیت الهی و نسبت آن با اختیار انسان، محور این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث از پرسش درباره فایده تشریع در کنار اراده واحد خدا آغاز می‌شود و با تفکیک اراده حتم از اراده عزم پیش می‌رود. اراده عزم به ملاکات و مصالح اعمال مربوط است و تحقق خارجی فعل به اراده حتم بازمی‌گردد؛ از این جهت، امر و نهی شرعی با مشیت مطلق خدا تناقض ندارد. سپس آیاتی درباره ایمان، خواست انسان و هلاکت اقوام، برای توضیح تقدم مشیت الهی بررسی می‌شود. در ادامه، تفاوت جبر و اختیار از جهت حالت درونی انسان و استناد نفس و افعال آن به خدا توضیح داده می‌شود. بحث نسبیت خیر و شر و تفاوت نگاه عارف و جاهل، این مسیر را تکمیل می‌کند. نسبت تکلیف و پاداش و کیفر با این تبیین، پرسشی است که تفصیل آن به بحث بعد واگذار می‌شود.

توضیحاتاختیار انسان در این گفتار با دو نسبت به ارادۀ الهی و ذات فاعل بررسی می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا وحدت مشیت را در آفرینش و آثار موجودات توضیح می‌دهد و با تفسیر آیۀ «کل یوم هو فی شأن» نشان می‌دهد که تفاوت جلوه‌ها به معنای دگرگونی اصل ارادۀ الهی نیست. مثال داروهای متفاوت و هدف واحد طبیب، راه فهم این تمایز را روشن می‌کند. سپس بحث به احساس اختیار انسان و نادرستی جدایی او از مبدأ می‌رسد و استدلال رباعی منسوب به خیام دربارۀ علم ازلی نقد می‌شود. در ادامه، معنای تکلیف و تفاوت آگاهی عارف و غیرعارف از علت آن بررسی می‌شود. گفت‌وگوی پایانی، تفاوت جبر و اختیار را به شیوۀ استناد فعل و جایگاه انتخاب پیوند می‌دهد؛ پرسش از غایت ظهورات و تفاوت سرنوشت‌ها برای ادامۀ بحث باقی می‌ماند.

توضیحاتاختیار انسان و نسبت آن با ارادۀ خدا چگونه با ثواب و عقاب سازگار است؟ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا بر تقدم برهان عقلی بر اشکال‌های نقضی تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که پرسش از تکلیف باید پس از روشن‌شدن استناد افعال به خدا بررسی شود. سپس با توضیح تفاوت صفات ذاتی و صفات وابسته به ظهور، اراده و قدرت الهی را در همۀ مراتب وجود دنبال می‌کند و واگذاری مستقل فعل به انسان را نقد می‌کند. در ادامه، احساس بی‌واسطۀ اختیار در نفس، نقطۀ پیوند بحث با امر بین الامرین می‌شود. انسان با آنکه از جهت تعلق مشیت الهی آگاه نیست، اختیار را در خود می‌یابد و عقل او را به انجام خواستۀ خدا ملزم می‌کند. بر همین مبنا، مسئولیت و عقاب توضیح داده می‌شود و بحث با تبیین نقش علم به مصالح در عصمت، بدون سلب قدرت انتخاب، پایان می‌یابد.

توضیحاتاختیار انسان و نسبت آن با ارادۀ خدا، موضوع بحث آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در پاسخ به اشکال اضطرار است. بحث از تفاوت اضطرار برخاسته از انتخاب با انتخاب در شرایط اضطرار آغاز می‌شود و سپس این پرسش را دنبال می‌کند که آیا وابستگی ارادۀ انسان به مشیت الهی، تکلیف و مسئولیت را بی‌معنا می‌کند. پاسخ بر وحدت وجود و جدایی‌ناپذیری ذات از صفات و افعال استوار است؛ در همین مسیر، تفسیر مشیت بر پایۀ استعداد موجودات و معنای روایت «داخل فی الاشیاء لا بالممازجة» بررسی می‌شود. توضیح تنزل و ظهور وجود در صورت‌های گوناگون، راه را برای فهم وحدت اختیار باز می‌کند. در پایان، با تمایز دو جهت انتساب فعل به انسان و به مبدأ، حقیقی بودن هر دو نسبت توضیح داده می‌شود. این مسیر نشان می‌دهد چرا در مبنای مطرح‌شده، وابستگی وجودی به خدا با اختیار انسان منافات ندارد.

توضیحاتامر بین‌الأمرین در این گفتار با توجه به تفاوت بیان معصومان برای مخاطبان گوناگون توضیح داده می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا نشان می‌دهد که شناخت موقعیت راوی و مرتبۀ فهم او، برای فهم و جمع روایات ضروری است. سپس از اختیار انسان و بطلان تفویض سخن می‌گوید و این بحث را به توحید ذاتی، صفاتی و افعالی پیوند می‌دهد. در ادامۀ مسیر، روایت امام رضا مبنای توضیح تفاوت جبر با انتساب فعل به انسان و معنای ارادۀ خدا در طاعت و معصیت قرار می‌گیرد. بحث قضا نیز در همین روایت به استحقاق ثواب و عقاب می‌رسد. تمثیل امام صادق دربارۀ نهی از گناه روشن می‌کند که رهاکردن شخص به اختیار خود، فرمان‌دادن به معصیت نیست. پایان گفتار به مراتب شرک خفی و تفاوت فهم ذهنی توحید با معرفت حقیقی اختصاص دارد.

توضیحاتولایت تکوینی ائمه چگونه با روایات نفی تفویض سازگار است؟ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را با روایت امام صادق درباره واگذار نشدن تشریع به مردم آغاز می‌کند و سپس آن را از نفی واگذاری مستقل قدرت آفرینش و روزی جدا می‌سازد. او نشان می‌دهد که معانی مختلف تفویض در روایات، متناسب با موضوع سخن است و لزوماً با یکدیگر تعارض ندارد. سپس با استناد به آیات مربوط به تدبیر فرشتگان و قبض روح، برداشت محدودکننده نقش ائمه به دعا کردن را نقد می‌کند. توضیح اصلی این است که ولایت تکوینی، ظهور قدرت خدا در بندگان است و استقلال آنان در برابر خدا را نمی‌رساند. در ادامه، تواضع اولیاء و نگاه علامه طهرانی به استادش نمونه‌ای برای فهم این وابستگی معرفی می‌شود. نتیجه بحث، پیوند قدرت ائمه با عبودیت کامل آنان و نفی کنار رفتن خدا از تدبیر عالم است.

توضیحاتقضا و قدر و نسبت آن با اختیار انسان، موضوع توضیح روایاتی است که آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این گفتار بررسی می‌کند. بحث از دو جهت آغاز می‌شود: انتساب فعل به انسان و انتساب آن به خداوند. سپس با توضیح معنای «امر بین امرین» روشن می‌شود که نفی استقلال بندگان، به معنای مجبور بودن آنان نیست؛ همان‌گونه که اختیار، رهاشدگی از اراده خداوند را نتیجه نمی‌دهد. در ادامه، روایت مصباح الشریعه و آیه مربوط به زمامداری خداوند بر موجودات، وابستگی ظهور و بقای عالم به او را توضیح می‌دهند. روایت دیگری مراتب علم، مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضا را به ترتیب بیان می‌کند و پیوند آنها را نشان می‌دهد. جمع‌بندی بحث این است که فهم قضا و قدر به شناخت توحید ذاتی و سپس توحید اسمائی و افعالی وابسته است و بدون این مبنا، مسئله اختیار به‌درستی روشن نمی‌شود.