نکاتی دربارۀ مبانی اصولی و فقهی

هو العلیم

نکاتی دربارۀ مبانی اصولی و فقهی

سلسله دروس خارج اصول فقه ـ برائت ـ جلسۀ دویست‌وپنجاه‌وچهارم

استاد

آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس‌الله‌سرّه

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

لزوم مراجعه به منابع اصلی برای دریافت انظار علما

...انسان نسبت به اين تقريرات باید خودش به آن مدرك مراجعه كند، خود مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ مي‌فرمودند: در ‌آن زمان كه ما پيش آقاي خوئي درس مي‌خوانديم، موارد عديده‌اي پيش ‌آمد كه مثلاً ايشان مسئله‌اي را از مرحوم نائيني نقل مي‌كردند و وقتي ما به آن مدرك مراجعه مي‌كرديم مي‌ديديم غير از اين است. انسان بايد خودش مراجعه كند، واقعاً اين يك مطلب مهمی است.

در همين مسائلی كه الآن ما در آن هستيم، وقتي كه آدم مطالب شخصي را مطالعه مي‌كند، احساس مي‌كند كه دركش نسبت به اين قضيه با افراد ديگر تفاوت دارد؛ مثلاً‌ برداشت آقاي خوئي از مطالب نائيني با آن چيزي كه ما برداشت می‌کردیم تفاوت داشت، ‌آن برداشتي كه ما داشتیم با آن مطالب نائيني قابل توجيه بود ولي با برداشت [آقای خوئی] قابل توجيه نيست. اين خيلي فرق مي‌كند يك‌دفعه يك مبنا عوض مي‌شود. حالا ممكن است شخصي در كلامش ابهامي ‌باشد، اجمالي باشد، نتوانسته خب شرح كند، آن‌وقت انسان يك طور دیگر برداشت بكند که اصلاً ‌به‌طوركلي با مطلب فاصله دارد آن‌وقت بر عهدۀ او بگذارد كه نظر شما اين است. لذا انسان بايد خودش هميشه به مطالب مراجع کند.

تلمیذ: [تقریرات ایشان را دارید؟]

استاد: اجمال برائت را داشتم يعني اين مطالبي كه الآن تقرير مي‌كنم به اين تفصيل نه ولي به اجمال نتایج و مآل و كيفيت اُمّهاتش را دارم؛ هم در بحث استصحاب و هم در ظهورات خيلي به‌نحو اجمال دارم؛ مثلاً يك بحثي كه الآن ممكن است دو هفته طول بكشد، من اين بحث را در عرض پنج خط دارم البته پنج خط هم نه شايد سه یا چهار خط. مثلاً يك جملۀ خيلي مختصر اشاره به دو یا سه جلسه است يعني ماحصل اين مسائل گذشته است؛ البته روي آنها باز تجديدنظر شده است.

خيلي از مطالبي كه مطرح مي‌شود از نظر اُمّهاتش و از نظر مبنا ـ نه بناء ـ من در هر فرصتي كه برايم پيش مي‌آمد هر وقت كه مشهد مي‌رفتم در جلسات مختلفه با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ در میان مي‌گذاشتم. هم در مباني اصولي و هم در همين مبانی فلسفي عرفاني آنها را يادداشت مي‌كردم که الآن آن يادداشت‌ها همين‌طور به‌نحو مُسْوَدّه هست ولی بعضي‌هايش را مُبْيَضّه كردم و در همان زماني كه پيش مرحوم آقاي حائري بوديم و همين‌طور ساير اساتیدمان من خلاصه همۀ آنها را يادداشت دارم. يعني البته يك یادداشت مفصلّ و يك خلاصه که در آن خلاصه، آن مباني كه به‌دست مي‌آوردم را يادداشت مي‌كردم و الآن مي‌بينم كه نسبت به آن موقع يك تغييراتي در بعضی بناء پيش آمده ولي در آن روح و كليّ قضيه كه مبنا باشد نه، همان كيفيت بود. عليٰ‌أيّ‌حال الآن چيزي نمي‌نويسم يعني الآن فرصتي براي [نوشتن] ندارم مگر اينكه در حین مطالعه آن نكاتي كه مي‌آيد يادداشت مي‌كنم كه فردا که مي‌خواهم بيايم يك مرور كنم و نسبت به آنها حاضر الذهن باشم و بعد هم آنها را پاره مي‌كنم و مي‌ريزم، نگهش نمي‌دارم.

دوری مبانی اصولی از عرفیات و فطریات

تلمیذ: آقاي مطهري مي‌گويد كه اصول خيلي باز شده و جاي تغيير و اضافه شدن دارد، در اين مقاله‌ای كه مي‌فرمایيد يكي از مطالب نياز به طرح اصولي و مدوّن...

استاد: حالا طرحش خوب است. طرح اين مسائل خوب است ولو به‌عنوان يك جرقه‌اي که به‌عنوان نفس طرح و مطرح شدنش زده بشود. به‌طوركلي احساس مي‌شود كه مباني اصولي ما يك مباني تعبّدي و متحجّر شده‌اند و از روح حيات و نشاط یک‌قدری دور شده‌اند و به‌طوركلي كأنّ ما با عرفيات خودمان و با فطريات و تجربيات و مشاهدات فاصله گرفته‌ايم و دور شده‌ايم. تمام اينها همه به‌خاطر همان غلبۀ تحجّر و تعبّد و عدم شناخت صحيح دين است كه به يك بيان عام ما از آن تعبير به شمّ الحديث و شمّ الفقاهه مي‌كنيم. مثلاً در همين بحث استصحاب كه خيلي محل نظر است وقتي كه الآن ما نگاه بكنيم مي‌بينيم كه واقعاً‌ بيان و طرحش و اينكه شارع نسبت به اين استصحاب چه نظري دارد، آيا شارع خودش شرايطي را وضع كرده يا در اينجا تابع نظر عرف است، مؤسّس است يا مقرّر است و در چه حدودي اين استصحاب را مثلاً‌ مي‌تواند جاري بكند ....

حالا در بحث‌هاي استصحاب بعداً ـ اگر خدا توفيق بدهد ـ به‌طوركلي خواهيد ديد كه اصل مثبت با آنچه که اينها مي‌گويند، اصلاً‌ خيلي تفاوت دارد و آن‌وقت اينها به هر قضيه‌اي كه مي‌رسند مي‌گويند: اصل مثبت، گاهي اوقات انسان احساس مي‌كند در بعضي جاها اين‌قدر آش شور مي‌شود كه خود طبّاخ هم صدایش درمی‌آید؛ یعنی خودش در یک جایگاه اصل مثبت می‌داند ولی در جای دیگر مي‌گويد که این را نمي‌شود اصل مثبت شمرد. اگر مبنا قانون است، در اينجا هم همين است ديگر اصل مثبت كه فرق نمي‌كند اين به‌خاطر اين است كه از اول در طرح مسئله اشكال بوده است.

ما در مسئلۀ اصل مثبت جمع بين قاعدۀ عقلي و تلازم عقلي و وجدانيات را می‌کنیم و جمع بين اين دو نود و پنج درصد اصل مثبت‌ها را ازبين مي‌برد. فقط يك چند درصد خيلي كمي ‌را باقي مي‌گذارد. همۀ روايات و اخبار را در اينجا استنباط مي‌كنيم مثلاً رواياتي كه در اين ‌زمينه هست از اين‌طرف و آن‌طرف جمع‌آوري كردم؛ آنچه كه مي‌شد مفيد باشد اعمّ از تجربيات تاريخي، قصص تاريخي، اينها همه از مواردي است كه انسان مي‌تواند روي آن موارد حساب باز كند و براي خودش مبنا درست كند.

علت دوری از فقه حقیقی: کنار گذاشتن روایات اخلاقی، تاریخی و اجتماعی

يكي از مسائلي كه واقعاً موجب شده ما از آن فقه حقيقي دور بشويم فقط تعبّد به روايات الأحكام است و به‌هيچ‌وجه نظر نسبت به روايات اخلاقي و اجتماعي و تاريخي اصلاً‌ معطوف نمي‌شود؛ درحالي‌كه از تتبّع در همان روايات تاريخي و اجتماعي و اخلاقي، اين روايات الأحكام شكل مي‌گيرد؛ يعني ما با توجه به آنها روايات الأحكام را مي‌توانيم معنا و تفسير كنيم. از اول تا آخر معلومات يك مرجع صاحب رساله را شما نگاه كنيد از وسايل الشيعه تجاوز نمي‌كند آن‌هم نه تازه باب جهاد نفس و مسائل اخلاق و امثال‌ذلک بلکه همين روايات مربوط به [احکام تعبّدیه] هست. اينكه نمي‌شود، اين درست نيست.

منظور از فقه و استنباط احكام عبارت از آن تنزيل تفكر امام عليه‌السّلام در بيان شرع است، انسان آن تفكر امام را بياورد. فرض كند امام نشسته و الآن دارد با او صحبت مي‌كند، از امام سؤال كردند و الآن امام دارد جواب مي‌دهد، چه جوابي مي‌دهد؟! اين عبارت از استنباط است درحالی‌که در بین آقایان اصلاً اين حرف‌ها مطرح نيست اصلاً ‌اين مسائل مطرح نيست. هيچ تابه‌حال آيا به ‌نظر شما آمده كه در خود احكام نمي‌شود در همه‌جا به خبر واحد تمسّك كرد؟ در خود احكام بايد با كليات ديگر و مطالب ديگر، قضايا سنجيده بشود.

همين مسئلۀ اختلاف مراتب حكم ـ اگر حكم مهم باشد، اگر حكم مهم نباشد ـ اينها تمام كيفيت ارتباطات و كيفيت محاوره شارع را با مردم بيان مي‌كند ـ يعني خود كيفيت ـ که در كجا شارع نظر مهم دارد، در كجا ندارد، در چه مسائلي نظر شارع بر ترخيص است. فرض كنيد شما نسبت به روايات حج بخواهيد نگاه كنيد، بناي شارع در اغلب مسائل حج بر رخصت است، بر تسهيل امر است، چرا؟ چون همين كه شارع بيايد يك مسئله را مهم دست بگذارد حجّ همه خراب مي‌شود چون همه در شك و در وسوسه مي‌روند که آي زنم حرام شد و... حالا از همه هم فقط زن را چسبيده‌اند! خب حرام شد كه شد، چه ايراد دارد؟! حالا يك مدت هم [بدون زن باش]! آن‌وقت در این زمینه ما مي‌بينيم بناي شارع اصلاً بر ترخيص است. اين از چه روح شرع حكايت مي‌كند؟ اين حكايت از اين مي‌كند كه شارع مي‌گويد: همین‌قدر يك كاري بكن برو، بقيه‌اش را ما درست مي‌كنيم. تو بلند شو حج را بيا، حالا آنجا يك پا زدي يك سوسك و حشره را كشتي و فلان كردي، آخرش مي‌گويند: يك چارك خرما به فقير كفاره بده، ‌هر كاري که كردي تمام شد. البته بعضي جاها كه تعمّد و اينها باشد، مسائلش فرق مي‌كند.

انتقاد از سخت‌گیری روحانیون کاروانها در مناسک حج

آن‌وقت ما الآن مي‌بينيم كه با بيان اين مسائل و اينها، چه‌قدر زحمت مردم دارد زياد مي‌شود و چه‌قدر دارد گرفتاري اضافه مي‌شود و چقدر مردم در تشويش، اضطراب، دلهره، خوف و اينها قرار مي‌گيرند. اينها همه‌اش براي چيست؟ اينها همه‌اش براي اين است كه آنچه را كه شارع گفته است الآن به آن عمل نمي‌شود. الآن يك فقه ديگري دارد مطرح مي‌شود يك كار ديگري دارد انجام می‌شود.

دو سه سال قبل از فوت مرحوم آقا مکه رفتیم يك بنده خدايي، يك روحاني آورده بود ـ آن مسئول كاروان از دوستان هم بود ـ ديگر صدايش درآمده بود! حالا يكي روحانی ديگر بود که از شاگردان آقاي بهجت بود و خيلي از چيزهای حج آشنا بود، او به‌عكس مسائل را راحت مي‌كرد. گفتيم: خدا خيرش بدهد. حالا خوب بود كه اصل او بود و اين معين بود، اگر به‌عكس مي‌شد چه مي‌شد؟! هر چه او می‌گفت: اشکال دارد، این مي‌گفت: به گردن من! رها کن! من هم به او گفتم: آره بابا، چرا اين‌قدر مردم را معطل مي‌كني؟! آمده بود پيش من مي‌گفت: اين‌طور، گفتم: اعتناء نكن همۀ اينها درست است. بيخود چرا اشکال مي‌كني؟! گير دادن ندارد.

يك‌دفعه ما سه چهار سال پيش با اهل بيتمان مكه مشرف شده بوديم در آن كاروان لبناني‌ها بوديم ظاهراً حَملَةُ السّلام بود. اينها مي‌رفتند حج انجام مي‌دادند و مي‌آمدند مسئول اين كاروان رسالۀ عمليۀ آقاي فضل الله و آقاي سيستاني و دو سه نفر ديگر را آورده بود مدام مي‌رفت ورق مي‌زد و مسئله نگاه مي‌كرد که درست است و اينها. اين آقا يحيي يواش به آنها مي‌گفت: بياييد از این سيّد بپرسيد، آنها از ما مي‌پرسيدند و ما می‌گفتیم: درست است، اشكال ندارد، ديگر اصلاً او را رها كردند. بعد آخر ‌آمدند از من تقليد كردند. گفتند: ما ديگر تقليد مي‌كنيم و رفتند ايتاليا، آمريكا، اروپا و... فقط گفتند: ما ديگر به تو برگشتيم، به تو رجوع كرديم! هيچ چيز هم نمي‌دانستند، رفتند. گفتم: حالا يك وقتي اگر چيزي بود از آقا يحيي سؤال كنيد. اصلاً هم خبر نداريم. خلاصه اينها را ما راحت كرديم و اصلاً راحت شدند! مدام مي‌گفتند كه يك آقا سيد در فلان‌جا اين را گفته است، گفتم: براي خودش گفته است، بگويد! حج شما درست است! اگر کمی مضطرب بودند مي‌گفتم: روز قيامت بيا علیٰ ذمّتی، اعمالشان درست بود ولی بيخود و بي‌جهت و بدون هيچ توجيهي اينها را اين‌طور مضطرب مي‌كردند. اينها همه خلاف است.

ما امسال كه مشرف شده بوديم، سه چهار تا از رفقا بوديم اين آخوندهاي كاروان ما دوتا بودند، به نماز اينها گير دادند که زنتان به شما حرام است، نمي‌دانم بايد «عين» از كجا دربيايد، «حاء» از كجايتان صدايش دربيايد و از همين مسائل! خلاصه خيلي اينها هم ناراحت بودند بعد يك‌دفعه متوجه شديم كه دفتر درست كرده‌اند و نفري صد ريال سعودي از اينها مي‌گيرند که ـ حدود بيست هزار تومان مي‌شود ـ بروند برایشان دو ركعت نماز طواف بخوانند كه زنشان حرام نشود! يكي آمد و گفت: مي‌گويند: اگر ما برایت نماز نخوانیم حج شما درست نیست. من هيچ دخالت نمي‌كردم و اصلاً كاري نداشتم حتي بعضي‌ها آمدند از من سؤال كنند، گفتم: برويد از خود مسئولين روحاني بپرسید. آنها را مي‌فرستادند پيش ما كه ببينند ما در كارشان دخالت مي‌كنيم يا نه؟ هر كسی آمد گفتم: كاروان روحاني دارد برويد سؤال كنيد. اينها خيالشان از ما راحت شد كه ما كاري به كارشان نداريم ولي اواخر كه شد ديدم دارند مردم را مي‌چاپند، گفتم: اين‌قدر به سرشان آورديد كم بود حالا داريد پول‌هايشان را هم مي‌گيرید! شخصی پيش ما آمد گفت که به ما مي‌گويند: حمد و سوره‌ات خراب است بايد اصلاح بشود. گفتم: خب حمدت را بخوان، خواند، گفتم: درست است. گفت: آقا مي‌گويند: صد ريال بده من بروم برايت [نماز بخوانم!]‌ يكي ديگر آمد، گفتم حمدت را بخوان، خواند، گفتم: درست است. يكي ديگر آمد، نخوانده گفتم: برو درست است! آنها فهميدند که كارشان خراب شد و نانشان آجر شد ديگر به ما سلام نمي‌كردند و ورق برگشت! موقعي كه آمديم، از ما در فرودگاه خداحافظي هم نكردند! آخر ما كارمان را كرديم! بيست و پنج روز هيچ نگفتيم، دو سه روز آخر همه را خراب كرديم! يك صورتي درست كرده بودند. گفتم: آقا عجب تجارت‌خانه‌ای است! اين اصلاً واقعاً‌ عجيب است!

من شنيدم اينها وقتي كه حج مي‌روند، خرج يك سالشان را درمي‌آورند! از نظر زن و اينها به جان آنها مي‌افتد که زنتان حرام است! تازه اگر زن را هم با خود برده‌اند می‌گویند: براي آنها هم صد ريال بگيريم! اين‌هم از آن‌طرف، بعد به خمس مردم می‌پردازند که خمس داده‌ايد يا نه؟! اگر ندادید باطل است! هيچ فايده ندارد! مي‌گويند: آقا حساب كرديم، نه نمي‌شود شايد اشتباه شده باشد!

مي‌گويند: گربه‌ها مثل اينكه با ازواجشان دست نمي‌دهند، زوجه هم گربه را در یک جا مي‌برد كه راه پس و پيش نداشته باشد! حالا اينها زن را گرفته‌اند جلوي شوهر و می‌گویند: نه‌خير اصلاً شبهه دارد! بايد دوباره بنشيني حساب كني! اين بدبخت موقع بزنگاه راه پس و پيش ندارد و مجبور است بدهد! می‌گویند: اين مقدار بده إن‌شاءالله ‌درست مي‌كنيم، إن‌شاءالله ‌برايت فلان مي‌كنيم! تا دلشان مي‌خواهد مي‌دوشند!

بعد اين مسئله که تمام شد حالا مي‌آيند می‌گویند: شما اين مدتي كه احرام داشتيد، يك وقتي خداي نكرده پشه‌اي را كشته‌اي؟! شپشي را لگد كرده‌اي؟! مگسي را لگد كرده‌اي؟! اينها همه اشكال [دارد]! او می‌گوید: حاج آقا چه‌كار كنيم؟! خب شما اين‌قدر بدهيد من بروم كفاره بدهم! يك پولي هم از بابت كفاره می‌گیرند و خلاصه بدبخت را حسابي مي‌دوشند تااينكه سوار طياره‌اش مي‌كنند و مي‌فرستند! وضع همين است!

احکام و مسائل متفرقه

تلمیذ: اهل سنّت طواف نساء انجام نمی‌دهند، شبهه برايشان پيش مي‌آيد؟!

استاد: انجام مي‌دهند.

تلمیذ: يك طوافي به‌عنوان وداع انجام مي‌دهند.

استاد: همان است. فرق نمي‌كند در روايات طواف نساء هست¹ ولي خصوصيات طواف نساء همان طواف وداع است؛ منتها از باب اينكه با اين طواف زن حلال مي‌شود اسمش را طواف نساء مي‌گذارند.

تلمیذ: آیا ارث خمس دارد؟

استاد: ارث اقربا نه، ارث بعيد؛ پسر عمو و اينها و به بعد، اما پدر و مادر و برادر و عمو و اينها نه.

تلمیذ: اگر [پدر و عمو و اقربای نزدیک] خمس نداده باشند چطور؟

استاد: آن جداست.

تلمیذ: كسي به كسي هديه‌اي مي‌دهد مثلاً فرزند براي پدر و مادر چيزي خريده هديه كرده است عینش هم موجود است موقع تقسيم ارث آن شخص مي‌تواند بگويد: اين را من به‌عنوان هبه خريده بودم؟

استاد: هبۀ به ذي رحم؟

تلمیذ: بله.

استاد: قابل برگشت نيست و مثل بقيۀ اموال تقسیم می‌شود.

تلمیذ: آقا مي‌ترسند که خود پدر را بيرون بيندازند وقتي اموال تقسيم بشود ديگر اعتنايي به پدر و مادر نكنند.

استاد: بله افراد مختلف هستند.

تلمیذ: خيلي‌ها كه اين كار را نمي‌كنند به‌خاطر همين است.

استاد: واقعاً آن چه بچه‌اي است؟! آدم اصلاً به او ندهد بهتر است!

تلمیذ: خبر دارند كه بعد از فوتشان مشكلات زياد است دولت ماليات برمي‌دارد و ممكن است اينها اختلاف بينشان بيفتد، همۀ اينها را مي‌دانند اما با همۀ اين علمشان بازهم مي‌ترسند از اينكه وقتی تقسيم كنند به اينها اعتنائي نكنند!

اللهم صل علی محمد و آل محمد