دلایل اثبات تشیع محی‌الدین ابن عربی و پاسخ به شبهات

هوالعليم

دلایل اثبات تشیع محی‌الدین ابن عربی و پاسخ به شبهات 

شواهد اعتقاد به ولایت اهل بیت و نقش تقیه

برگرفته از آثار

حضرت علاّمه آيت‌اللّه حاج سيّد محمدحسين حسينی طهرانی

و

حضرت آیت‌اللّه الحاج سيّد محمدمحسن حسينی طهرانی

قدّس اللّه سرّهما

بسم اللَه الرّحمن الرّحیم

و صلّی اللَه علی محمّد و آله الطاهرین

و لعنة اللَه علی اعدائهم اجمعین من الآن الی قیام یوم الدین

و لا حول و لا قوّة الا باللَه العلیّ العظیم

مختصری از زندگی محی الدین بن عربی

محيى الدّين در شهر رمضان المبارك سنه 560 در مدينه مُرسيه كه از مدائن شرقيّه جزائر اندلس است متولّد شد¹ و در دهم رمضان سنه 638 رحلت كرد²، و در ظاهر³ دمشق كه معروف به صالحيّه است به خاك‌ سپرده شد. ملّا صالح موسوى خلخالى قدّس سرُّه‌ از استادش مرحوم حكيم جلوه حكايت ميكند كه او گفته است: در زمانى كه ملّاى رومى صاحب «مثنوى» در سر تربت شيخ مشغول رياضت و استفاضات روحانيّه بوده است، اين شعر را گفته است:

محيى الدّين «فتوحات مكّيّه» را در مكّه نوشت، و سپس به دمشق آمد؛ و جمعى از روساى مشايخ طريقت نيز مانند شيخ سَعد الدّين حَمَوىّ، و شيخ عثمان رومى، و أوحد الدّين كرمانى، و جلال الدين محمّد رومى صاحب «مثنوى» در آن اوقات شهر دمشق را مقرّ اقامت نموده، با شيخ كامل، جليس خلوت و أنيس وحدت بودند.

كتاب «فُصوصُ الحِكَم» را كه از كتب نفيسه اوست، در روزگار اقامت دمشق حسب‌الامرحضرت ختمى مرتبت صلواتُ الله و سلامه عليه به نظم تأليف درآورد.⁵و⁶

از جمله عرفا و بزرگان مكتب توحيد و مفاخر عالم اسلام و تشيّع بايد از محيى الدّين عربى نام برد؛ شخصيّتى كه صِرف نظر بر آثارش او را از هر تحسين و مدحى كفايت مى‌كند و مصداق توفيق خاصّ الهى را در وجود او روشن و مبرهن مى‌سازد.

اين مرد بزرگ كه حقّاً بايد او را ابرمرد ميدان توحيد و معرفت و ولايت و تشيّع و عرفان و شهود دانست، از جمله بزرگانى است كه از دست قلم و بيان ناموزون خلقى عديد چه ستم‌ها و جفاها و بى‌حرمتى‌ها بر او نرفته است، و سپاس زحمات او به ناسپاسى‌هايى تبديل نگشته است! و جايگاه او را در عالم علم و عرفان تا به چه درجه در هبوط و حضيض قرار نداده‌اند!

گروهى او را مشرك و دسته‌اى حتّى بدتر از آن؛ و آن كسانى كه نخواستند آن تعبيرات بسيار زشت و زننده و به دور از تعقّل و درايت را در حقّ او روا دارند، او را متّهم به تسنّن و انعزال از مكتب و متابعت اهل‌بيت عليهم‌السّلام نموده‌اند. غافل از اينكه اگر در كلام او بر فرض صحّت انتساب و عدم امكان توجيه به وجه صحيح و استوار، مطلبى دالّ بر گرايش و ميل به تسنّن وجود داشته باشد، تصريحاتى كه حاكى از انتحال او به مذهب تشيّع است او را از هر گونه اتّهام و نسبت ناشايست و انحراف مصون و محفوظ مى‌دارد.¹

معیارهای اتصاف شخص به تشیّع

در کتاب غیبت نعمانی از کلینی با اسناد متّصل خود از ابن ابی نصر از حضرت ابی الحسن علیّ بن موسی علیهما السّلام راجع به تفسیر آیه کریمه: ﴿وَمَنۡ أَضَلُّ مِمَّنِ ٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ بِغَيۡرِ هُدٗى مِّنَ ٱللَّهِ﴾، روایت می‌کند که فرمود: «مَنِ اتَّخَذَ دینَهُ وَ رَأیَهُ بِغَیرِ إمامِ مِن أَئِمّةِ الهُدی»²

حضرت فرمود: «منظور از این شخص گمراه در آیه مبارکه همان کسی است که رویه و دین خود را همان آراء و افکار خود قرار داده و از ائمه هدی پیروی نمی‌کند». و این همان جاهلیّتی است که در روایات متواتره از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم وارد شده است که:

مَن ماتَ و لَم یَعرِف امام زَمَانِهِ مَاتَ میتَةً جاهِلیَّةً.³

1.خارج شدن از حیات جاهلی 

ما از نقطه‌نظر سند این روایات مفصّلاً بحث کردیم، اما از نقطه‌نظر مفاد و دلالت بسیار جای دقّت و تحقیق است. اوّلاً باید دید مردن جاهلی یعنی چه، و مردم جاهلیّت در چه درجه از بدبختی و زبونی بوده‌اند که شخصی که بدون امام بمیرد مانند آنان جان سپرده است، گرچه فعلاً از قرآن و سنّت پیغمبر اکرم تبعیت می‌کند، ولی درعین‌حال چون امام را مربّی خود نمی‌داند، و احکام اسلام را طبق سلیقه و تشخیص خود به جای می‌آورد همانند مردمان جاهلیّت است. اهل جاهلیّت، با ملت اسلام از نقطه‌نظر شقاوت و سعادت در دو قطب مختلف و متباعد از یکدیگر قرار دارند. تمام نکبت‌ها و زشتی‌ها و رذائل اخلاقی و مفاسد اجتماعی و کژروی‌های عقیدتی در آنها موجود بود: آدم‌کشی، قربانی کردن طفل و جوان خود را در برابر بت، زیر خاک نمودن دختر زنده بی‌گناه، شرب خمر، دزدی و قطع طریق، قمار، و ربا به حدّ اعلی و مضاعف، زنا و هتک نوامیس، شرک و بت‌پرستی عمیق و سایر مفاسد روحی، قساوت دل، مادّه‌پرستی، فقدان حمیّت و انصاف.

اما در تربیت اسلامی رحم و مروّت، صفا و وفا، ایثار و اغماض، حیا و عفّت، خداشناسی و عبودیت، معاملات از روی تراضی، حفظ حقوق فردی و اجتماعی، فداکاری برای هدایت کفّار و مشرکین، یتیم‌نوازی و احسان به فقرا و مستمندان، روشنی دل، حصول یقین، انشراح صدر، و تجلّی انوار ملکوتیه الهیه در قلب، به‌طوری که این ملّت را ملّت علم و آن را ملّت جهل، این را نور، و آن را ظلمت، این را ترقّی و تکامل، آن را جمود و نقصان، این را طیران و پرش، آن را توقّف و تقید می‌توان شمرد. و همه آن رذائل برای آن ملت بخت برگشته از ناحیه جهل آنان، و این همه فضائل و ملکات برای ملّت اسلام به علت علم و سعه نور در وجود و روح آنان بوده است. و لذا آن زمان را قرآن مجید به زمان جاهلیّت نام‌گذاری نموده است، و این زمان را اسلام.

مسلمانان در اثر مواجهه با پیامبر اکرم و تعلیمات آن حضرت در قطب مثبت آمدند، اهل جاهلیّت به علّت فقدان راهنما و قطع رابطه با هدایت الهی در آن قطب منفی قرار گرفتند. لذا عنوان جهل به جای بزرگترین سبّ و لعن و دشنام و اظهار تنفّر و انزجاری است که قرآن مجید بر آنها روا می‌دارد، و عنوان جاهلیّت را که معرّف و نام فامیلی در شناسنامه آنان قرار داده است؛ حاکی از آنکه تمام این مفاسد ناشی از جهل بوده، و جهل بزرگترین گناه نابخشودنی آنان است. و در جایی که عنوان جهل و جاهلیّت را ذکر می‌کند دیگر محتاج به ذکر هیچ عیب دگر نیست، و این عنوان خود به تنهائی جامع تمام آن عناوین زشت می‌باشد، و آنجائی که تا حدّ نهائی می‌خواهد از کاری یا عقیده‌ای انتقاد کند آن را کار یا عقیده جاهلی می‌شمارد. ﴿أَفَحُكۡمَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ يَبۡغُونَۚ﴾.¹ «آیا این مردم حکم جاهلیّت را جستجو می‌کنند». ﴿يَظُنُّونَ بِٱللَّهِ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ ظَنَّ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ﴾.² «گمان می‌برند به خدا گمان باطل مانند گمان مردم جاهلیّت». ﴿إِذۡ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ﴾.³ «در آن زمانی که کفّار در دل خود عصبیّت جاهلیّت را راه دادند و از آن حمیّت پیروی کردند». ﴿قُلۡ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَأۡمُرُوٓنِّيٓ أَعۡبُدُ أَيُّهَا ٱلۡجَٰهِلُونَ﴾.⁴ «ای پیغمبر به این مردم مشرک بگو: آیا شما مرا امر می‌کنید که غیر از خدا را پرستش کنم؟‌ ای مردمان جاهل». ﴿قَالَ أَعُوذُ بِٱللَّهِ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ﴾.⁵ حضرت موسی در جواب قوم خود که گفتند: «آیا ما را به سخریّه و استهزاء گرفتی؟ در پاسخ گفت: «من پناه می‌برم به خدا که از گروه جهّال بوده باشم.»

اگر شخصی در ملّت اسلام کارهایش طبق سلیقه و خواهش‌های خود باشد و از تبعیت امام زنده سرپیچی کند، چه تفاوتی دارد با مردم اهل جاهلیّت؟ آنها خودسر و خودرأی بودند این نیز خودسر و خودرأی است، آن به شکلی خاص و این نیز به صورت و شکلی مخصوص. اگر ربط واقعی با امام نباشد چه تفاوت بین آن صورت و این صورت؟ چون حقیقت عدم ربط، که ظلمت هوی و میل نفسانی است در هر دو جا یکی است. کمال و عُلوّی که مسلمانان پیدا نمودند در اثر ربط با پیامبر بود، اگر پس از پیامبر این رابط که به صورت ربط با امام است از بین برود، همان حقیقت جاهلیّت است که بدین صورت جلوه کرده است. لذا شخص بدون امام در زندگی و مرگ، زندگی و مرگ مردمان جاهل را دارا خواهد بود. امام است که انسان را در اثر تعلیم و تربیت خارجی و در اثر اشراقات انوار ملکوتی باطنی زنده می‌کند و دل تاریک را با مبدأ نور و روشنایی ربط می‌دهد و سیراب می‌کند.

2.معرفت پیداکردن نسبت به مقام امام علیه السلام و تبعیّت از امام

از کتاب کنز الفوائد کراجکی روایت شده است با اسناد متّصل خود از سَلَمة بن عطا از حضرت صادق علیه السّلام قالَ:

«خَرَجَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السّلام ذاتَ یَومٍ عَلیٍ اصحابِهِ فَقالَ: الحَمدُلِلّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ الصَّلاةُ عَلی محمد رَسُولهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم یَا ایُّهَا النَّاسُ انَّ الله ـ وَاللهِ ـ مَاخَلَقَ العِبادَ الاّ لِیَعرِفوُهُ، فَاذا عَرَفوُهُ عَبَدُوهُ، فَاذا عَبَدُوهُ استَغنَوا بِعِبادَتِهِ عَن عِبادَةِ مَن سِواهُ.

فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: بِأبی أنتَ وَ أمِّی یَا ابنَ رسول‌الله ما مَعرِفَةُ الله؟ قَالَ:

مَعرِفَةُ أهل کُلِّ زمان إمَامَهُمُ الَّذی یَجِبُ عَلَیهِم طاعَتُهُ.»¹

«حضرت فرمودند: روزی حضرت سید الشّهداء علیه السّلام خارج شده بر اصحاب خود و خطبه مختصری فرمودند، و پس از حمد خداوند جلّ و عزّ و درود بر محمد رسول خدا فرمودند:‌ ای مردم سوگند به خدا که پروردگار، بندگان خود را نیافریده است مگر برای آنکه او را بشناسند؛ پس در وقتی که او را شناختند او را می‌پرستند و به عبادت او برمی‌خیزند، و زمانی که او را پرستش نمودند بی‌نیاز می‌شوند با عبادت او، از پرستش و عبادت هر کسی غیر از خدا. مردی گفت: پدر و مادرم فدایت باد ‌ای فرزند رسول خدا، معرفت خدا چیست؟ حضرت فرمود: معرفت و شناسائی اهل هر زمانی امامشان را که واجب است در آن زمان از او اطاعت کنند.»

ملاحظه می‌شود که در اینجا حضرت معرفت خدا را عین معرفت امام شمرده است چون راه منحصر برای معرفت خدا معرفت امام است. چون اوّلاً تعلیم و تربیت و اخذ احکام دین توسط امام صورت می‌گیرد، و ثانیاً امام اسم اعظم خداست و معرفت آنها به نورانیت عین معرفت خداست، بنابراین معرفت امام و معرفت خدا از هم جدا نبوده و قابل تفکیک نیستند.

3.تولّی و تبرّی شرط وصول به کمال

و بر همین اساس از قرب الاسناد حِمیری از ابن عیسی از بزنطی از حضرت رضا علیه السّلام روایتی است: قالَ: قالَ ابُو جَعفَرٍ علیه السّلام:

«مَن سَرَّهُ أن لا یَکُونَ بَینَهُ وَ بَینَ الله حِجَابٌ حَتَّی یَنظُرَ إلَی الله وَ یَنظُرَاللهُ إلَیهِ فَلیَتَوالَ آل ‌محمّد وَ یَتَبَرَّأ مِن أعدائِهِم وَ یَأتَمَّ بِالامامِ مِنهُم، فَانَّهُ إذا کَانَ کَذلِکَ نَظَرَ الله الَیهِ وَ نَظَرَ الَی الله.»¹

«حضرت فرمودند که: حضرت امام محمد باقر علیه السّلام فرمودند: کسی که خوشحال می‌شود و دوست دارد که بین او و بین خدا هیچ حجابی نباشد به‌طوری که او خدا را ببیند و خدا او را نظر کند، باید آل‌محمد را دوست داشته و از دشمنان آنها بیزاری جوید و به امام آنها اقتداء نموده و پیروی نماید، در این‌صورت خدا به او نظر می‌کند و او به مقام ملاقات و دیدار خدا می‌رسد.»

از این روایت استفاده می‌شود که اصلاً مقام لقاء خدا بدون تبعیت از امام صورت نخواهد گرفت و عاشقان و سوختگان بارگاه عزّش، تا سر تسلیم در حرم امامش نسپرند، به عزّ وصول و مقام دیدار نائل نخواهند شد. لذا می‌بینیم که بسیاری از سالکین و عاشقین که در بدو سلوک از عالم تشیّع محروم بوده‌اند چون دارای نیت صادقه بوده و بدون عناد و لجاج سلوک کرده‌اند در عاقبت امر مطلب بر آنها مکشوف شده است، آنها مقام ولایت را اعتراف و از شیعیان پاک گشته‌اند، و اگرچه در زمان تقیه می‌زیسته‌اند، ولی از کلمات و اشارات، بلکه بعض از تصریحات آنها ارشادشان به مقام حقّ مشهود است.

4.لزوم تبعیت از امام زنده برای وصول به توحید

جهت دیگر از بحث در روایت وارده از رسول خدا آنکه: انسان باید معرفت به امام زنده و ظاهر پیدا کند تا به مرگ جاهلی نمرده باشد. امام زنده، معلّم و دستگیر و صاحب ولایت مطلقه فعلیه، و قادر بر افاضه انوار ملکوتی در دل مؤمن، و مُسَیطر بر عالم مُلک است، و پیروی از دستورات و سنن رسول اکرم تنها، یا امامانی که بدرود حیات گفته‌اند بدون اتّکاء و تعلّم و تربیت از امام زنده مفید و مثمر ثمر نخواهد بود، و الاّ چه نیاز به پیغمبر اکرم باشد درصورتی‌که حضرت ابراهیم علیه السّلام که از دنیا رفته و صاحب شریعت بوده ممکن است از دستورات او پیروی نمود؟! و بعد از رسول‌الله دیگر چه نیازی به امام زنده مولی الموحّدین امیرالمؤمنین علیه افضل الصّلاة و السّلام باشد؟! مگر آن مرد نگفت: کَفَانَا کتاب الله «کتاب خدا برای ما کافی است» ما به آن عمل می‌کنیم و نیازی به امام نداریم. این سخن از درجه اعتبار نزد اهل فنّ ساقط است. متابعت از دستورات پیمبر یا امامی که مرده است پیروی از خواسته‌های نفس و امیال شخصی است که آنها را پسندیده و به هر طور که نفسش بخواهد تفسیر و تأویل می‌کند و سپس بدان عمل می‌نماید، ولی متابعت از امام زنده حقیقتاً تبعیت از حقّ است. و علاوه ولایت و قدرت روحی در امام زنده است، و لذا بازگشت تمام استشفاعات و توسّلات از صاحبان یقین از اولیاء خدا و ائمه طاهرین علیهم السّلام به استشفاع و توسّل از امام حیّ و زنده خواهد شد.¹

راه اول اثبات تشیّع: پی بردن به مقام کمال شخص

کلام ابن فارض درباره ولایت اهل بیت

عارف بالله ابن‌فارض مصری در تائیه خود در ارتباط با اتّحاد و فناء آل‌محمد علیهم السّلام در ذات خداوند متعال می‌فرماید:

ظَلم با فتحه ظاء به معنی آب دهان است؛ و معنی این بیت این‌طور می‌شود:

بر تو باد به ذات و نفس محبوبه (و عدم تجاوز و تنازل از آن به چیز دیگری) و اگر احیاناً خواستی از ذات و نفس او تنازل نمایی و آن ذات صرف و نفس مجرّد و نور را به چیز دگری مخلوط و ممزوج کنی، متوجّه باش که در این‌صورت فقط به آب دهان او تجاوز کن، و آن را با ذات محبوبه در هم بیامیز! و مبادا غیر از آب دهان وی به چیزی غیر آن توجّه نمایی که این ستمی است بزرگ؛ بلکه یگانه ظلم و ستم است.

مرحوم قاضی می‌فرموده است: مراد از ظَلمُ الحَبیب، آل‌محمد علیهم السّلام می‌باشند. زیراکه در این بیت دعوت به توحید محض است و استغراق در ذات أحدیّت و عدم تنازل از آن به هر چیز دگری که فرض شود و تصوّر گردد. اما آل‌محمد علیهم السّلام در این تعبیر راقی عرفانی و کنایه بدیعه سلوکی، به منزله ظَلمُ الحَبیب یعنی آب دهان محبوبه است که شیرین‌ترین و آرام بخش‌ترین و خوشگوارترین چیز از هر چیزی است، و از ذات محبوبه گذشته، هیچ چیز به حلاوت آن نیست؛ در این‌صورت در مقام کثرت و تنازل از آن وحدت حقیقیه، فقط به آل‌محمد علیهم السّلام تمسّک جو و با آنان بیامیز که در هیچیک از نشآت عالم وجود از مُلک و مَلَکوت به مثابه آنان موجودی آرام‌بخش‌تر، و به مانند ایشان از جهت سعه ولایت و گسترش آیتیّت و أقربیّت به ذات أحدیّت چیزی نیست.

مکیدن لبان و نوشیدن آب دهان محبوبه از لحاظ قرب و فناء و اندکاک در هستی ذات و نفس محبوبه، بزرگترین و قوی‌ترین چیزی است که اتّحاد با خود محبوبه را می‌رساند، و در صورت مَزج و خَلط وی با چیز دیگر، از خود محبوبه حکایت می‌کند. و در این تشبیه و استعاره بدیعه عرفانیه، آل‌محمد علیهم السّلام را با حضرت ذات احدیت و فناء و اندکاک در آن ذات ما لا اسمَ لَهُ وَ لا رَسمَ لَه چنان متّحد و واحد قرار داده است که اقرب از آن متصوّر نیست. بنابراین ظَلمُ الحبیب که در مقام بقاءِ بعد از فناء لازم و برای سالک ضروری است، غیر از عترت حضرت ختمی مرتبت و آل‌محمد نخواهد بود.

امتناع وصول به توحید بدون ولایت

از اینجا اوّلاً بدست می‌آید که سیر و سلوک صحیح و بی‌غِشّ و خالص از شوائب نفس امّاره، بالأخره سالک را به عترت طیبه می‌رساند، و از انوار جمالیه و جلالیه ایشان در کشف حُجُب بهرمند می‌سازد. و ابن‌فارض که مسلّماً از عامّه بوده و مذهب سنّت را داشته است و حتّی کنیه و نامش أبو حَفص عُمَر است، در پایان کار و آخر عمر از شرب مَعین ولایت سیراب و از آب دهان محبوب ازل سرشار و شاداب گردیده است.

و ثانیاً: همان‌طور که مرحوم قاضی قَدّس الله نفسَه فرموده‌اند، وصول به مقام توحید و سیر صحیح إلَی الله و عرفان ذات احدیت عَزّ اسمُه بدون ولایت امامان شیعه و خلفای به حقّ از علیّ بن ابی‌طالب و فرزندانش از بتول عذراء صلواتُ الله علَیهم محال است.

این امر درباره ابن‌فارض مشهود، و درباره بسیاری دیگر از عرفای عالی‌قدر همچون محیی‌الدّین عربی، و ملاّ محمد رومی و فرید الدّین عطّار نیشابوری و أمثالهم به ثبوت و تحقّق رسیده است.¹

تحقیق علامه طهرانی درباره سیر و سلوک در ادیان و مذاهب

حقّ در خارج یکی است. زیرا به معنی اصل هستی و تحقّق و وجود است. و معلوم است که حقیقت وجود و موجود لا یتغیّر و لا یتبدّل است. و در مقابل آن، باطل است که به معنی غیر اصیل و غیر متحقّق و معدوم می‌باشد.

تمام افرادی که در عالم، اراده سیر و سلوک به‌سوی خدا و حقیقة الحقائق و أصل الوجود و علةالعلل و مبدأ هستی و منتهای هستی را دارند، چه مسلمان و چه غیر مسلمان، از یهود و نصاری و مجوس و تابع بودا و کُنفُسیوس، و مسلمان هم چه شیعه و یا غیر شیعه از اصناف و انواع مذاهب حادثه در اسلام، از دو حال خارج نیستند:

اقسام سالکین 

اول: آنان که در نیتشان پاک نیستند، و در سیر و سلوک راه اخلاص وتقرّب را نمی‌پیمایند؛ بلکه بجهت دواعی نفسانیه وارد در سلوک می‌شوند. این گروه ابداً به مقصود نمی‌رسند، و در طیّ راه به کشف و کرامتی و یا تقویت نفس و تأثیر در موادّ کائنات و یا إخبار از ضمائر و بواطن و یا تحصیل کیمیا و امثالها قناعت می‌ورزند، و بالأخره دفنشان در همین مراحل مختلفه هر کدام برحسب خودش می‌باشد.

دوّم‌: جماعتی هستند که قصدشان فقط وصول به حقیقت است، و غرض دیگری را با این نیت مشوب نمی‌سازند. در این‌صورت اگر مسلمان و تابع حضرت خاتم الانبیاءِ و المرسلین و شیعه و پیرو حضرت سید الاوصیاء امیرالمؤمنین علَیهما أفضلُ صلواتِ الله و ملائکتِه المُقرَّبین باشند، در این راه می‌روند و به مقصود می‌رسند. زیراکه راه منحصر است، و بقیّه طرق منفی و مطرود هستند.

و اگر مسلمان نباشند و یا شیعه نباشند، حتماً از مستضعفین خواهند بود. زیراکه برحسب فرض غِلّی و غِشّی ندارند، و درباره اسلام و تشیّع دستشان و تحقیقشان به جای مثبتی نرسیده است؛ وگرنه جزء گروه اول محسوب می‌شوند که حالشان معلوم شد.

این افراد را خداوند دستگیری می‌فرماید و از مراتب و درجات، از راه همان ولایت تکوینیه که خودشان هم مطّلع نیستند عبور می‌دهد، و بالأخره وارد در حرم الهی و حریم کبریائی می‌گردند و فناء در ذات حقّ را پیدا می‌نمایند.¹

و چون دانستیم که: حقّ واحد است، و راه او مستقیم و شریعت او صحیح است؛ این افراد مستضعف که غرض و مرضی ندارند، خودشان در طیّ طریق و یا در نهایت آن، به حقیقت توحید و اسلام و تشیّع می‌رسند و درمی‌یابند. زیرا که وصول به توحید بدون اسلام محال است، و اسلام بدون تشیّع مفهومی بیش نیست و حقیقتی ندارد. اینانند که با نور کشف و شهود درمی‌یابند که ولایت متن نبوّت است، و نبوّت و ولایت راه و طریق توحید است. فلهذا اگر هزار قَسم و یا دلیل هم برای آنان اقامه کنند که علیّ علیه السّلام خلیفه رسول خدا نبود، و پیغمبر برای خود خلیفه‌ای را معین نکرد و وصیی را قرار نداد، قبول نمی‌کنند و نمی‌توانند قبول کنند؛ چون‌که در برابر خود، خدا را و جمیع حقایق را بالشُّهود و العَیان نه بالخَبَر و السَّماع ادراک می‌کنند.

کسی که خدا را یافت همه چیز را یافته است، در این‌صورت آیا متصوّر است که به توحید برسد و نبوّت و ولایت را که حقیقت و عین آنند نیابد؟! این امر، امر معقول نیست.

وصول به ذات حق در گرو ولایت اهل بیت

بنابراین، جمیع عرفای غیر اسلام و یا عرفای مسلمان غیر شیعه ـ که نامشان در تواریخ مسطور است ـ یا در باطن مسلمان و شیعه بوده‌اند، غایة الامر به واسطه عدم مساعدت محیط به واسطه حکومت‌ها و قضات جائره و عوامّ النّاس کالانعام ـ که چه بسیار از بزرگان از عرفا را به واسطه عدم کتمان سرّ و ابراز امور پنهانی، به قتل و غارت و نهب و سوزاندن و به دار کشیدن محکوم کرده‌اند ـ از ابراز این حقیقت خودداری نموده‌اند. زیرا هیچ عاقلی که بر خودش مطلب مکشوف شده است، راضی ندارد آن را افشا کند و خود را طعمه سگان درنده و گرگان آدمی‌خوار قرار بدهد.¹

و یا به مقصد و مقصود نرسیده‌اند و ادّعای عرفان و وصول را دارند، و با کشف امری، خود را فرعون کرده، مردم را به سجده خود فراخوانده‌اند.

محیی‌الدّین و امثال وی در ابتداء امر سنّی مذهب بودند، و در زمان دریافتن حقیقت تشیّع نیز مجبور به تقیّه بوده‌اند.

محیی‌الدّین عربی و ابن‌فارض و ملاّ محمد بلخی صاحب «مثنوی» و عطّار و أمثالهم که در تراجم و احوال حالشان ثبت و ضبط است، بدون شکّ در ابتدای امر خود سنّی مذهب بوده‌اند؛ زیرا در حکومت سنّی مذهب و شهر سنّی نشین و خاندان سنّی آیین و حاکم و مفتی و قاضی و امام جماعت و مؤذّن تا برسد به بقّال و عطّار و خاکروبه‌برِ سنّی نشو و نما یافته‌اند. مدرسه و مکتبشان سنّی بوده و کتابخانه و کتاب‌هایشان مملوّ از کتب عامّه بوده و حتّی یک جلد کتاب شیعه در تمام شهر ایشان یافت نمی‌شده است.

ولی چون روز به روز در راه سیر و تعالی قدم زدند، و با دیده انصاف و قلب پاک به جهان شریعت نگریستند، کم‌کم بالشُّهود و الوجدان حقایق را دریافتند، و پرده تعصّب و حمیّت جاهلی را دریدند، و از مخلِصین موحّدین و از فدویّین شیعیان در محبّت به امیرالمؤمنین علیه السّلام شدند. غایة الامر اسم شیعه و ابراز بغض و عداوت با خلفای غاصب نه تنها برای آنها در آن زمان محال بود، امروز هم شما می‌بینید در بسیاری از کشورهای سنّی نشین مطلب از این قرار است.

امروز هم در هر گوشه از مدینه: خانه رسول‌الله و بیت فاطمه و محلّ گسترش جهاد و علوم امیرالمؤمنین علیهم السّلام، اگر کسی در اذان خود و یا غیر اذان علناً بگوید: أَشهَدُ أَنَّ عَلِیا امیرالمؤمنین وَ وَلِیُّ الله خونش را می‌ریزند، و قبائل و طوائف خونش و گوشتش را برای تبرّک می‌برند، و نمی‌گذارند جسد او باقی بماند تا آنکه وی را دفن کنند؛ ولی اگر یک ساعت تمام از عائشه تمجید و تعریف کند ـ با آن سوابق شوم و تاریخ سیاه او ـ دور او جمع می‌شوند و نُقل می‌پاشند و هلهله می‌کنند.

بنابراین، آنچه را که این بزرگان در کتب خود آورده‌اند، بر ما واجب نیست که بدون چون و چرا بپذیریم، بلکه باید با عقل و سنّت صحیحه و گفتار ائمه حقّه تطبیق کنیم. آنچه را که درست است می‌پذیریم و استفاده می‌کنیم، و اگر احیاناً در کتاب‌هایشان چیزی نادرست به نظر آمد قبول نمی‌نماییم، و آن را حمل بر تقیه و أمثالها می‌کنیم؛ همان‌طور که دأب و دَیدن ما در جمیع کتب حتّی کتب شیعه از این قرار است.¹

مرحوم علامه طهرانی به نقل از مرحوم آیت الله انصاری همدانی رضوان الله علیهما می فرمایند:

بسیاری از بزرگان سابق که از کلمات آنان استفاده می شود که سنّی مذهب بودند، آنها این معنی را تقیة ً ابراز می نمودند و الاّ آنها شیعه بودند. از کلمات ابن فارض در آخر قصائدش تعریف از ابابکر می کند و علّت او را پیرمردی قرار می دهد، و تعریف از عمر می کند و علّت آن را کشف قرار می دهد؛ لکن چون تعریف از أمیرالمؤمنین می کند علّت آن را وصیّ بودن آن حضرت قرار می دهد و درست به واسطۀ این تعریف تخریب خلفای سابقه را می کند. یکی از شاگردان مرحوم جلوه استاد یگانۀ حکمت، برای من نقل نمود که:

مرحوم جلوه هر روز صبح که بر منبر می رفت مقداری به محیی الدّین عربی بد می گفت و به او دشنام داده لعن می کرد و این عادت همیشگی مرحوم جلوه بود؛ زیرا می گفت که محیی الدّین سنّی مذهب است. یک روز که مرحوم جلوه برای تدریس به منبر صعود نمود، در اوّل صحبتش فرمودند که مرحوم محیی الدّین شیعه بوده و سنّی مذهب نبوده و مقداری از منقبت و مدح او بیان نمود. ما همه شاگردان تعجّب نمودیم که چگونه استاد هر روز زبان دشنام به محیی الدّین گشوده و امروز بر عکس مدح و منقبت او را می نماید؟! در این حال مرحوم جلوه فرمود:

دیشب در خواب باغ‌های بسیاری مملوّ از گل و ریاحین و درختهای بسیار لطیف دیدم، گفتند اینجا بهشتی است و از منازل محیی الدّین است؛ بسیار تعجّب نمودم که چگونه جای محیی الدّین سنّی مذهب در این باغهاست؟! ناگاه روانه شدم تا به قصری بلند پایه که مرصّع به جواهرات بود رسیدم و بالا رفتم؛ در آنجا جماعتی از بزرگان و سادات حضور داشتند و این قصر متعلّق به محیی الدّین بود و من گویا از پشت حجابی تماشای این منظره را می‌نمودم.

من در آن مجلس دم درب نشسته و سر خود را پائین انداخته بودم و از روی محیی الدّین شرمنده بودم که چنین بدگوئی‌هائی درباره او نموده بودم؛ محیی الدّین گفت: چرا دم درب نشسته و سر خود را پائین انداخته‌ای؟ گفتم: از شما شرمنده هستم! گفت: ای میرزای جلوه تماشا کن! چون نگریستم از دریچه اطاق، در میان باغ انواع و اقسام حیوانات سبع و درنده دیدم؛ گفت: ای سیّد جلوه! اگر در میان آنها بودی چه می‌کردی؟ عرض کردم: خود را حفظ می‌نمودم؛ فرمود: من در دنیا میان چنین حیواناتی گرفتار بودم و مطالب من که از آنها سنّی بودنِ من ظاهر است، برای حفظ خون خود، تقیة‌ً نگاشته‌ام.¹

راه دوم اثبات تشیّع: مراجعه به آثار در حوزه تولّی وتبرّی

1.دیدگاه محی الدین نسبت به اهل بیت علیهم السلام

ما در اينجا بجهت دفاع از محيى الدّين در كثرت مودّت و ولاء به اهل بيت، فقط مختصرى را از باب بيست و نهم «فتوحات» كه از طبع دار الكتب العربيّة- مصر، در ج 1، ص 195 تا ص 199 ذكر كرده است حكايت مى‌نمائيم تا عشق و وَلَهِ او به أهل بيت معلوم گردد كه تا چه حدّ رسيده است؟ و امّا خلاصه و اجمال مطلب محيى الدّين، اينست كه در معرفت سرّ سلمان كه پيامبر وى را به اهل بيت ملحق نمودند ميگويد:

منزلت اهل بیت عصمت

«بدان أيّدك الله! كه براى ما از جعفر بن محمّد از پدرش محمّد بن على از پدرش علىّ ابن الحسين از پدرش حسين بن علىّ از پدرش علىّ بن أبى طالب از رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم روايت شده است كه فرمود: مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ. و ترمذى از رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم تخريج كرده است كه فرمود: «أهْلُ الْقُرْءَانِ هُمْ أهْلُ اللهِ وَ خاصَّتُهُ.» تا ميرسد به اينجا كه ميگويد:

و چون رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم بنده محض و خالص خدا بوده است، خدا او را و اهل بيت او را تطهير كرده و از هر گونه رجس و پليدى پاك گردانيده است. رجس عبارت است از هر چيزى كه موجب عيب و زشتى آنها گردد. فرّاء گفته است: در نزد عرب رجس را به چيز قَذِر گويند؛ خداى تعالى گويد: ﴿إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً﴾. بنابراين بديشان چيزى نسبت داده نمى‌شود مگر مطهَّر. زيرا مضاف و منسوب به آنان حتماً بايد كسى بوده باشد كه با آنها شباهت داشته باشد. و آنها كسى را به خود منسوب نمى‌سازند مگر آنكه براى او، حكم طهارت و تقديس آمده باشد. و اينست شهادت رسول اكرم درباره سلمان فارسى به طهارت و حفظ إلهى و عصمت؛ چون درباره او فرمود: سَلْمانُ مِنّا أهْلَ الْبَيْتِ. «سلمان از زمره ما خاندان است.» و خداوند بر تطهير و از ميان برداشته شدن پليدى و رجس اين خاندان گواهى داده است؛ و در جائيكه منسوب بدانها نمى‌شود مگر شخص مُطهَّر و مقدّس يعنى كسى كه به مجرّد نسبت و اضافه، عنايت خداوندى شامل حال او شده باشد، با وجود اين، گمان تو چه خواهد بود درباره خود أهل بيت در نفوس خودشان و ذات خودشان؟! بناءً على هذا ايشان مطهَّر مى‌باشند، بلكه عين طهارت هستند. بنابراين، اين آيه دلالت دارد بر آنكه خداوند أهل بيت را با رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم شريك گردانيده است در مُفاد اين كلامش: ﴿لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ﴾. «براى آنكه خداوند براى تو از گناهان پيشين و پسين تو درگذرد!» و كدام قذارت و چرك و كثافت از گناهان پليدتر است و آلودگى آن ناهنجارتر و زشت‌تر است؟ بر اين اصل، خداوند سبحانه پيامبرش را مورد غفران قرار داده است.- تا آنكه ميگويد:

«و جميع شرفاء از اولاد فاطمه و كسى كه از اهل بيت است مثل سلمان فارسى تا روز قيامت در غفرانِ وارد در اين آيه داخل مى‌باشند. پس ايشانند پاكيزه‌شدگان و مُطهَّرون، بجهت اختصاصى كه از جانب خدا آمده است و عنايتى كه به ايشان از ناحيه شرافت محمّد صلّى الله عليه و آله و سلّم و عنايت خدا به محمّد بوده است. و حكم اين شرف براى أهل بيت ظاهر نمى‌شود مگر در روز قيامت و دار آخرت؛ زيرا كه ايشان با حال مغفرت و آمرزش محشور ميگردند. و امّا در دنيا، كسى كه از آنها گناهى كند كه حدّ بر او جارى شود، مانند شخص توبه كار است؛ در صورتى كه جريان امر او به حاكم برسد و زنا كرده باشد و يا دزدى نموده باشد و يا شرب خمر نموده باشد كه حدّ بر وى اقامه گرديده باشد، مغفوراً لهم محشور ميگردند؛ مانند مَاعِز و أمثال او. و جائز نيست كسى او را مذمّت كند.

عصمت اهل بیت

و سزاوار است براى هر مسلمان با ايمانى كه به خدا و رسول خدا و به آنچه خدا فرستاده است‌ معتقد مى‌باشد، تصديق كند قول خداى متعال را در گفتارش: ﴿لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً﴾. و باور داشته باشد كه: خداوند جميع آنچه را كه از أهل بيت صادر شده است آمرزيده است. بناءً على هذا سزاوار نيست براى هيچ فردى از افراد مسلمان، آنان را مذمّت نمايد و نه آنكه آلوده و معيوب سازد آبروى كسانى را كه خداوند شهادت بر طهارتشان داده است و هر گونه رجس و عيبى را از آنان زدوده است؛ نه بواسطه عملى كه مرتكب شده‌اند و نه بواسطه خيرى كه پيش فرستاده‌اند. بلكه عنايت خداوندى بر ايشان سبقت گرفته است؛ و ﴿ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ﴾.

و در صورتى كه صحيح است خبرى كه درباره سلمان فارسى وارد شده است، بنابراين وى داراى اين درجه مى‌باشد. و على هذا اگر از سلمان عملى صورت پذيرد كه ظاهر شرع آن را ناپسند مى‌شمارد و به عامل آن مذمّت را روا ميدارد، چون او منسوب ميگردد به أهل بيتى كه از آنان رجس و عيب زدوده شده است، بر اين أساس بر اهل بيت بقدر آن رجسى كه در سلمان بوده است نسبت داده مى‌شود؛ در صورتى كه بالفرض أهل البيت با نصّ صريح، مطهّر و بدون رجس هستند و سلمان هم بدون شكّ از ايشان است. و بر اين اصل است كه من اميد دارم اين عنايت الهيّه به أعقاب و ذرّيّه عَلىّ و سَلمان برسد همچنان كه به اعقاب و اولاد حسن و حسين و مواليان أهل بيت رسيده است. 

اهل بیت اقطاب عالم

چرا كه اى شخص ولىّ، رحمت خداوندى گسترش دارد؛ و با وجود آنكه منزله و مقام مخلوقى در نزد خداوند بدين گونه باشد كه منسوبان به ايشان را بواسطه ايشان شرافت بخشد درحالى‌كه ميدانيم شرافت خود آنها از ناحيه نفوسشان نيست، بلكه فقط و فقط خداوند است كه آنان را برگزيده است و حلّه شرف در برشان نموده است، پس اى ولىّ، حكم تو چگونه خواهد بود راجع به آن كسانى كه با خودِ واجدِ حمد و مجد و شرف و با ذات او منسوب هستند. پس خداوند است صاحب مَجد سبحانه و تعالى، و منسوبين به او بندگان او مى‌باشند؛ آنان كه صبغه عبوديّت گرفته‌اند، آنان كه براى أحدى از مخلوقات در روز قيامت براى آنان سلطه و اقتدارى نيست. خدا به ابليس ميگويد: ﴿إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ﴾، و عباد را نسبت به خودش ميدهد و «عِبادِي» ميگويد. و ما در قرآن مجيد نمى‌يابيم عبادى را كه خداوند به خود نسبت داده باشد مگر سعيدان بالخصوص. و در غير اين مورد به «عباد» بدون نسبت وارد است. بنابراين پندار تو درباره معصومين محفوظين از آنها چه خواهد بود؟! آنان كه به حدود سيّد و مولاى خود قيام دارند و در مراسم او وقوف دارند. حتماً شرف ايشان أعلا و أتمّ خواهد بود و ايشانند أقطاب بندگان او در اين مقام‌.

و از اين اقطاب شرف مقام اهل بيت را سلمان فارسى ارث برده است. سلمان فارسى أعلم مردم بود به حقوق خدا بر بندگانش، و بر حقوقى كه‌ مردم بر خود و بر مخلوقات داشتند، و قوى‌ترين مردم بود بر أداء آن حقوق؛ و درباره اوست كه پيامبر فرمود: لَوْ كانَ الإيمانُ بِالثُّرَيّا لَنالَهُ رِجالٌ مِنْ فارِسٍ. «اگر ايمان در ستاره ثريّا بود هر آينه مردانى از فارس بدان دست مى‌يافتند.» و اشاره فرمود به سلمان فارسى.- تا ميرسد به اينجا كه ميگويد:

و پس از آنكه منزله و مقام أهل بيت در نزد خدا براى تو روشن شد، و اينكه بر هيچ مسلمانى روا نيست كه در برابر افعالشان آنان را مورد مذمّت قرار دهد چون خداوند آنها را تطهير كرده است، بنابراين كسى كه ايشان را مذمّت كند بايد بداند: مذمّت او به خود او بازگشت ميكند، و اگرچه آنها به او ستمى نموده باشند؛ زيرا كه آن ظلم در پندار او ظلم مى‌باشد نه در حقيقت و واقع امر؛ و اگرچه ظاهر شريعت حكم به اداى آن كرده باشد. بلكه حكم ظلم ايشان نسبت به ما شبيه تقديرات خداوندى در مال و جان به سوختن و غرق شدن است، و نظير آن از مهلكه‌هائى كه انسان بدانها رضايت ندارد. اگر آتش بگيرد و يا بميرد يكى از محبوبان انسان و يا مصيبتى در نفس خود انسان پديدار شود كه با قصد و نيّت و خواسته انسان موافقت ندارد، بر او جايز نيست كه قضا و قدر خدا را مذمّت كند؛ بلكه بايد خود را در مرتبه تسليم و رضا درآورد و يا لا أقلّ در مرتبه صبر تنازل دهد؛ و اگر از اين مرتبه بالاتر رود، به شكر دست زند؛ براى آنكه اينها همه نعمتهائى بوده است كه از جانب خدا رسيده است. و اگر اين مرحله را نپيمايد ابداً در آن خيرى نيست و در پى آمد آن غير از ملالت و سخط و غضب و عدم رضا و سوء ادب با خدا چيزى در ميان وجود ندارد. همينطور شخص مسلمان در جميع امورى كه از اهل بيت بر او وارد مى‌شود از برخورد در مال و جان و عِرض و اهل و اقرباء و خويشاوندان، بايد در برابر جميع آنها با صبر و رضا و تسليم مقابله نمايد و ابداً و اصلًا بديشان مذمّتى را نپسندد و روا ندارد؛ و اگرچه أحكام مقرّره شرعيّه بايد بر آنان اجرا گردد.- تا آنكه ميگويد:

محبّ صادق گفت: هر چه محبوب بجا آورد محبوب است و به نام محبّت تمام ميشود، پس تا چه رسد به حال مودّت؛ و از جمله بشارات، ورود اسم وَدود است براى خداى تعالى. و معنى ثبوت محبّت، حصول اثر آن مى‌باشد در آخرت و در آتش براى هر گروهى نسبت به آنچه را كه حكمت خدا بدانها اقتضا نمايد. ديگرى در اينباره گفته است:

«من بجهت عشق با معشوقه سياه چهره‌ام تمام سياهان را دوست دارم، تا بجائى كه بجهت محبّت به او به سگهاى سياه‌فام محبّت دارم.»

«من بجهت محبّت با تو تمام سياهان حبشى را دوست ميدارم، و بجهت همنام بودن با تو بَدْرِ درخشان را نيز دوست ميدارم!»- تا آنكه ميگويد:

محبت اهل بیت پیامبر بواسطه محبت به پیامبر

و اگر من تو را بر ضدّ اين حالت با أهل بيت بنگرم آن أهل بيتى كه تو محتاج ايشان هستى و محتاج رسول خدا مى‌باشى كه خداوند تو را بوسيله او هدايت كرده است، پس چگونه من به مودّت و محبّت تو به خودم وثوق داشته باشم آن مودّتى كه تو مدّعى آن هستى كه درباره من شديد المحبّة مى‌باشى و مراعات حقوق مرا به طور أكمل مى‌نمائى و از من جانبدارى ميكنى؛ درحالى‌كه تو با اهل پيامبرت بدانگونه هستى و بدانها ضررها و مصائبى را وارد مى‌سازى؟! و سوگند بخدا آن نمى‌باشد مگر از ضعف ايمانت، و از مكرى كه خدا به تو نموده است، و از استدراجت بطورى كه آن را درنيابى و نفهمى! و صورت مكر خداوندى به تو اين مى‌باشد كه تو ميگوئى و بدان اعتقاد دارى كه تو از دين خدا و شريعت خدا دفاع ميكنى و درباره طلب حقّت ميگوئى: من طلب نمى‌كنم مگر آنچه را كه خداوند طلب آن را براى من مباح كرده است. امّا در صورت اين طلب مشروع، مندرج مى‌باشد مذمّت و بغض و سخط و غضب و برتر داشتن و مقدّم داشتن خودت را بر اهل البيت بدون آنكه خودت مشعر به اين حقيقت بوده باشى! و داروى شفا بخش براى اين مرض مهلك آنست كه: براى خودت در برابر آنان حقّى را نبينى! و از حقّ خودت تنازل كنى تا آنكه در طلب آن حقّ، آنچه براى تو برشمردم مندرج نگردد.

و تو حاكم مسلمين نخواهى بود مگر زماني كه متعيّن گردد بر تو إقامه حدّى و يا انصاف مظلومى و يا ردّ حقّى را به اهل آن! بنابراين اگر به ناچار و لا محاله حاكم مى‌باشى، پس بايد كوشش و سعى خويشتن را در آن مبذول دارى تا صاحب حقّ را به رفع يد از حقّش تنازل دهى در صورتى كه محكومٌ عليه از اهل بيت است! و اگر با وجود اين، محكومٌ له حاضر براى رفع يد از حقّش نشد در اين صورت ميتوانى حكم شرع را إجرا نمائى.

اى ولىّ! هر آينه اگر خداوند درجات اهل بيت را در آخرت براى تو مكشوف گرداند، تمنّا ميكنى كه ايكاش من هم غلامى از بردگان آنان بودم. خداوند به ما راه رشد و صلاحمان را الهام فرمايد! پس بنگر كه تا چه حدّ منزله سلمان از جميع صحابه أشرف مى‌باشد! تا آنکه می گوید:

«و از جمله أسرار أقطاب آن مى‌باشد كه: خداوند به آنها علم مكر را آموخته است، آن مكرى را كه خداوند درباره بندگانش در بغض و عداوت اهل بيت إعمال ميكند، با وجود ادّعاى آن بندگان محبّت و مودّت خود را درباره رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم با فرض آنكه رسول خدا از امّت خود سوال مودّت درباره ذوى القرباى خود را نموده است و خود آن حضرت هم از جمله أهل البيت مى‌باشد. و على هذا اكثريّت از مردم آنچه را كه رسول خدا به امر خدا درباره ذوى القربى و اهل بيت از آنها خواسته است بجاى نمى‌آورند، و در اين امر عصيان خدا و رسول خدا را مى‌كنند. و از أقرباى رسول خدا به كسى محبّت ندارند مگر به آن كسانى كه از وى محبّت و احسان ديده باشند. بنابراين، ايشان به أغراض و مقاصد خود محبّت دارند و به نفوس خود عشق مى‌ورزند نه به ذوى القربى و أهل البيت. (و اين از زمره مكرهائيست كه مردم بدان دچار مى‌باشند. »

بارى، عقيده ما آن مى‌باشد كه: منظور از اهل بيت، خصوص چهارده معصوم عليهم السّلام بوده و آيه تطهير درباره ايشان نازل گرديده است؛ و بنابراين، اين تفصيلات وارده در كلام محيى الدّين مورد ندارد. امّا از آنجا كه وى أهل البيت را راجع به جميع اولاد و نسل حسنين و أمير المؤمنين عليهم السّلام تا روز قيامت ميداند، ناچار چنين بحث مشروحى را نموده است. و اينك شما بنگريد: آيا سزاوار است به چنين كسى كه مدّعى است تا روز قيامت لازم است جميع افراد امّت حقوق سادات را تا اين درجه مراعات نمايند و از حقوق خود نسبت بديشان كلّا و طُرّاً درگذرند و افتخارشان آن باشد كه خود را غلام و مملوك سادات بدانند، نسبت ناصبى بودن و عداوت با أهل البيت را داد؟! ﴿سُبْحانَكَ هذا بُهْتانٌ عَظِيمٌ﴾.¹و²

2.دیدگاه محی الدین نسبت به أمیرالمؤمنین علیه السلام:

مرحوم محقّق فيض كاشانى: افتخار العلماءِ و المفسّرين، و رأس أهل الرّواية و المحدّثين، و عَلَم الحكماءِ و العارفين، در كتاب «كلمات مكنونة» خود مطلبى را از محيى الدّين نقل ميكند كه تا روز قيامت چون خورشيد مى‌درخشد، و همچون خطوط منقّشه با انوار ملكوتيّه بر رخسار افق نيلگون‌ إلى الأبَد تلألؤ و درخشندگى ميكند. او ميگويد:

وَ قالَ صاحِبُ «الفُتوحاتِ» بَعدَ ذِكْرِ نَبيِّنا صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَ ءَالِهِ، وَ أنَّهُ أوَّلُ ظاهِرٍ فى الْوجودِ؛ قالَ: 

وَ أقْرَبُ النّاسِ إلَيهِ عَلىُّ بْنُ أبى طالبٍ، إمامُ الْعالَمِ وَ سِرُّ الانْبياءِ أجْمَعينَ.³و⁴ 

3. دلالت «فَصُّ حِكْمَةٍ إمامیةٍ فى كَلِمَةٍ هارونیةٍ» بر تشیع محیى الدّین‌

عبارت فَصِّ هارونىّ كه قاضى تُسْتَر از اشارات آن عبارت، بشارت تشيّع داده اين است: فَصُّ حِكْمَةٍ إماميَّةٍ فى كَلِمَةٍ هارونيَّةٍ.

تفهيم إشعار اين عبارت بر حديث منزله، شرح مبسوطى لازم دارد. بايد دانست كه: حديث منزله از أحاديث مستفيضه و در نزد بعضى، از أخبار متواتره است. هر يك از جماعت شيعى و سنّى آن حديث شريف را بر وجه مخصوصى روايت نموده‌اند.

جمال الدّين يوسف كه سبط أبو الفرج جَوْزى و از فضلاى اهل سنّت و جماعت است، از أحمد بن حنبل كه يكى از ائمّه اربعه آن جماعت است، بدين‌سان روايت نمايد:

قَالَ: ءَاخَى رَسُولُ اللهِ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الانْصَارِ. فَبَكَى عَلِىٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ. قَالَ رَسُولُ اللهِ «مَا يُبْكِيكَ»؟!

فَقَالَ: لَمْ تُوَاخِ بَيْنِى وَ بَيْنَ أَحَدٍ!

فَقَالَ: إنَّمَا ادَّخَرْتُكَ لِنَفْسِى؛ ثُمَّ قَالَ لِعَلِىٍّ: أَنْتَ مِنِّى بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسَى!

( «رسول خدا صلّى الله عليه و آله در ميان مهاجرين و أنصار عقد اخوّت برقرار نمود. در اين حال علىّ عليه السّلام گريست. رسول خدا فرمود: سبب گريه‌ات چيست!؟ گفت: براى آنكه ميان من و ميان كسى عقد اخوّت برقرار ننمودى! رسول اكرم فرمود: من تو را براى خودم ذخيره نمودم؛ و سپس به علىّ گفت: نسبت تو با من مانند نسبت هارون است با موسى!»]

و محمّد بن (محمّد بن) نُعْمان‌ معروف به شيخ مُفيد أعلَى اللهُ تعالى مقامَه كه به ابن المُعَلّم مشهور است، اين حديث شريف را در كتاب «ارشاد» چنين حكايت نموده گويد: در هنگامه غزوه تبوك كه حضرت رسول صلّى الله عليه و آله أمير المؤمنين على عليه السّلام را در مدينه منوّره بر جاى خود به خلافت و نيابت باز گذاشت، و در آن أثنا بواسطه إرجافى كه از ارباب غَرَض و منافقين يثرب به ظهور رسيد، آن حضرت به تعاقب رسول برخاست و به موكب همايون رسالت ملحق شد، و معروض داشت:

يَا رَسُولَ اللهِ! إنَّ الْمُنَافِقِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّكَ إنَّمَا خَلَّفْتَنِى مَقْتًا وَ اسْتِثْقَالًا!

فَقَالَ لَهُ النَّبِىُّ: ارْجِعْ يَا أَخِى إلَى مَكَانِكَ! فَإنَّ الْمَدِينَةَ لَا تَصْلَحُ إلَّا بِى أَوْ بِكَ. فَأَنْتَ خَليفَتِى فِى أَهْلِ بَيْتِى وَ دَارِ هِجْرَتِى وَ قَوْسِى‌¹! أَ مَا تَرْضَى‌ أَنْ تَكُونَ مِنِّى بِمَنْزِلَةِ هارونَ مِنْ مُوسَى إلَّا أَنَّهُ لَا نَبِىَّ بَعْدِى؟!

[ «اى رسول خدا! منافقين چنين گمان دارند كه: تو كه مرا بجاى گذاشتى، از روى آن بود كه مورد غضب و نفرت تو واقع شدم، و تحمّل من براى تو سنگين بود!

رسول خدا به او گفت: اى برادرم به سوى منزلت برگرد! چرا كه مدينه را نشايد مگر آنكه يا من و يا تو در آن بايد بوده باشد. بنابراين تو جانشين و خليفه من مى‌باشى در اهل بيت من، و در خانه هجرت من، و در جائيكه قوّت آن به منزله قوس كمان من است. آيا تو راضى ندارى كه نسبتت با من، مِثل منزله هارون باشد با موسى به جز آنكه پيامبرى پس از من نيست؟!»]

بالجمله، روساى علماى اماميّه رضوانُ الله عليهم أجمعين از اين حديث شريف بر خلافت آن حضرت برهان قاطعى استخراج نموده، گويند: تمامى منزلتهاى هارونى به قرينه عموم مَنْزِلَه و وجود استثناء نبوّت، به مقتضاى اين حديث متواتر، براى حضرت أمير ثابت است؛ و من‌جمله آن منزلتها، خلافت وى بوده براى حضرت موسى. پس حضرت أمير نيز از روى ميزان عمومى اين حديث داراى خلافت بلافصل محمّدى باشد كَما فى هارونَ لِموسَى‌.»

تا آنكه فرمايد: «چون اين مقدّمات معلوم شد گوئيم: ازآنجائى‌كه شيخ عارف را هواى تشيّع بر سر بوده، از اين عبارت دو گونه بشارت از حديث منزلة داده:

يكى آنكه: ايهامى در ظاهر عبارت نصب نموده، بطورى كه ممكن است از ظاهر عبارت بطور ايهام چنين قصد شود كه: حكمت طائفه اماميّه، در كَلِمه هارونيّه‌ است كه حديث منزلة و لفظ اخْلُفْنِى‌ باشد.

و ديگر آنكه: به جهت مخالفت علماى جماعت از انكار خلافت هارونى كه عقيده آن جماعت است استكشاف نموده، مقام هارونى را صريحاً با لفظ امامت عبارت آورد، و از مخالفت آن جماعت مبالات نكرد.¹

4.دیدگاه محی الدین راجع به امام زمان علیه السلام

1.اعتقاد و تصريح محيى‌الدّين به ظهور و خلافت حضرت مهدى عجّل الله تعالى فرجه الشريف‌

از جمله نصوصى كه دالّ بر اعتقاد راسخ او به مذهب تشيّع و اهل‌بيت است، مطلبى است كه در فتوحات راجع به ظهور حضرت بقيّة الله ارواحنا فداه بيان مى‌كند.

مرحوم شيخ بهايى- رضوان الله عليه- در كتاب اربعين خود در ضمن شرح حديث سى و شش چنين گويد:

خاتِمَةٌ: إنَّهُ لَیعْجِبُنى کلامٌ فى هذَا الْمَقامِ لِلشَّیخِ الْعارِفِ الْکامِلِ‌ الشَّیخِ مُحْیى الدّینِ بْنِ عَرَبىٍّ أوْرَدَهُ فى کتابِهِ: «الْفُتوحاتِ الْمَکیةِ» قالَ رحمةُ اللهِ علیهِ فى الْبابِ الثَّلاثِمِائَةٍ وَ السِّتِّ وَ السِّتّینَ مِنَ الکتابِ المَذکور:

إنَّ لِلَّهِ خَلیفَةً یخْرُجُ؛ مِن عِتْرَةِ رَسولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیهِ (وَ ءَالِهِ) و سَلَّمَ، مِن وُلْدِ فاطِمَةَ (عَلَیها السّلامُ)، یواطِىُ اسْمُهُ اسْمَ رَسولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیهِ (وَ ءَالِهِ) و سَلَّمَ. جَدُّهُ الْحُسَینُ بْنُ عَلىِّ بْنِ أبى طالبٍ (عَلَیهِ السّلامُ)، یبایعُ بَینَ الرُّکنِ وَ الْمَقامِ. یشْبِهُ رَسولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیهِ (وَ ءَالِهِ) وَ سَلَّمَ فى الْخَلْقِ بِفَتْحِ الْخاءِ وَ ینْزِلُ عَنهُ فى الخُلْقِ بِضَمِّ الْخاءِ.

أسْعَدُ النّاسِ بِهِ أهْلُ الْکوفَةِ. یعیشُ خَمْساً أوْ سَبْعاً أوْ تِسْعا.

یضَعُ الْجِزْیةَ. وَ یدْعو إلَى اللهِ بِالسَّیفِ. وَ یرْفَعُ الْمَذاهِبَ عَنِ الارْضِ. فَلا یبْقَى إلّا الدّینُ الْخالِصُ‌.

أعْدآؤُهُ مُقَلِّدَةُ العُلَماءِ أهْلِ الاجْتِهادِ، لِما یرَوْنَهُ یحْکمُ بِخِلافِ ما ذَهَبَ إلَیهِ أئِمَّتُهُمْ؛ فَیدْخُلونَ کرْهاً تَحْتَ حُکمِهِ خَوْفاً مِن سَیفِهِ‌.

یفْرَحُ بِهِ عامَّةُ الْمُسْلِمینَ أکثَرَ مِن خَواصِّهِمْ. یبایعُهُ الْعارِفونَ بِاللهِ مِن أهْلِ الْحَقائِقِ عَن شُهودٍ وَ کشْفٍ بِتَعْریفٍ إلَهىٍ‌.

لَهُ رِجالٌ إلَهیونَ یقیمونَ دَعْوَتَهُ وَ ینْصُرونَهُ. وَ لَوْ لا أنَّ السَّیفَ بِیدِهِ لَافْتَى الْفُقَهآءُ بِقَتْلِهِ. وَ لَکنَّ اللهَ یظْهِرُهُ بِالسَّیفِ وَ الْکرَمِ؛ فَیطْمَعونَ وَ یخافونَ. وَ یقْبَلونَ حُکمَهُ مِن غَیرِ إیمانٍ وَ یضْمِرونَ خِلافَهُ وَ یعْتَقِدونَ فیهِ إذا حَکمَ فیهِمْ بِغَیرِ مَذْهَبِ أئِمَّتِهِمْ أنَّهُ عَلَى ضَلالٍ فى ذلِک. لِانَّهُمْ یعْتَقِدونَ أنَّ أهْلَ الاجْتِهادِ وَ زَمانَهُ قَدِ انْقَطَعَ وَ ما بَقىَ مُجْتَهِدٌ فى الْعالَمِ؛ وَ أنَّ اللهَ لا یوجِدُ بَعْدَ أئِمَّتِهِمْ أحَدًا لَهُ دَرَجَةُ الاجْتِهادِ.

وَ أمّا مَن یدَّعى التَّعْریفَ الإلَهىَّ بِالاحْکامِ الشَّرْعیةِ فَهُوَ عِندَهُم‌ مَجْنونٌ فاسِدُ الْخَیالِ ـ انتهى کلامُه‌.¹

فَتَأَمَّلْهُ بِعَینِ الْبَصیرَةِ، وَ تَناوَلْهُ بِیدٍ غَیرِ قَصیرَةٍ؛ خُصوصاً قَوْلَهُ: إنَّ لِلَّهِ خَلیفَةً، وَ قَوْلَهُ: أسْعَدُ النّاسِ بِهِ أهْلُ الْکوفَةِ، وَ قَوْلَهُ: أعْدآؤُهُ مُقَلِّدَةُ الْعُلَماءِ أهْلِ الاجْتِهادِ، وَ قَوْلَهُ: لِانَّهُمْ یعْتَقِدونَ أنَّ أهْلَ الاجْتِهادِ وَ زَمانَهُ قَدِ انْقَطَعَ ـ إلَى ءَاخِرِ کلامِه؛ عَسَى أنْ تَطَّلِعَ عَلَى مَرامِهِ، وَ اللهُ وَلىُّ التَّوْفیقِ‌.²

«خاتمه: حقّاً و حقیقةً مرا به شگفت در مى‌آورد در این مقام گفتارى كه شیخ عارف كامل محیى الدّین بن عربى در كتاب «فتوحات مكّیه» اش آورده است. وى در باب سیصد و شصت و ششم از این كتاب میگوید:

سعادتمندترین مردم كه از وجودش بهرمند مى‌شوند اهل كوفه مى‌باشند. او پنج سال یا هفت سال یا نه سال زندگى میكند.

او جزیه و خراج را از كفّار ذمّى برمیدارد؛ و مردم را با شمشیر به خدا فرا مى‌خواند؛ و تمام مذهبها را از روى زمین بر مى‌اندازد؛ بنابراین غیر از دین خالص چیز دیگرى باقى نمى‌ماند) دشمنان او مردمى هستند كه از علمائى كه فقط آنان را مجتهد میدانسته‌اند تقلید مى‌كنند، چون مى‌بینند كه او برخلاف رأى و فتواى ائمّه آنها حكم و فتوى میدهد؛ بنابراین از روى كراهت فرمان او را مى‌پذیرند از ترس شمشیر او.

عامّه مسلمانان بیشتر از خواصّ آنها به او خوشنود و مسرور میگردند. از میان اهل حقائق، عارفین به خدا از روى مشاهده باطنى و كشف قلبى كه بواسطه شناسائى خداوندى صورت میگیرد با او بیعت مى‌نمایند.

او مُعینان و یاورانى دارد كه رجال الهى هستند. ایشان دعوت او را بر پا میدارند و او را نصرت و یارى مى‌نمایند. و اگر هر آینه شمشیر بر كفَش نبود، فقهاء فتوى به كشتنش میدادند؛ و لیكن خداوند ظهور او را با كرم و با بخشش و ایضاً با شمشیر و قهر توأم فرموده است؛ فلهذا هم از روى طمع به كرم او، و هم از روى خوف از شمشیر او حُكمش را بدون آنكه بدان ایمان داشته باشند قبول مى‌كنند، و امّا در دل خلافش را نیت دارند. و چون او بر خلاف مذاهب ائمّه شان حكم میدهد، درباره او معتقدند كه او در این حكم در گمراهى است. به جهت آنكه ایشان اعتقاد دارند كه: هم صاحبان اجتهاد و هم زمان اجتهاد سپرى شده است، و در عالَم، دیگر مجتهدى نمى‌تواند بوده باشد، و خداوند پس از ائمّه آنها كسى را كه داراى مرتبه اجتهاد باشد به وجود نمى‌آورد.

و امّا كسى كه از روى عرفان الهى و شناخت خداوندى ادّعاى أحكام‌ شرعیه را بنماید، وى در نزد آنان مجنون و فاسد الخیال است. (در اینجا كلام محیى الدّین پایان مى‌پذیرد، و شیخ بهائى كه ناقل این مطالب از او بود میفرماید:)

تو در این مطالبِ محیى الدّین با چشم بصیرت تأمّل كن، و با دست بلند و دراز ـ نه كوتاه و قصیر ـ آن را بگیر، مخصوصاً گفتار او را كه: خداوند خلیفه‌اى دارد، و گفتار او را كه: سعادتمندترین مردم به او اهل كوفه هستند، و گفتار او را كه: دشمنان او مقلّدین علمائى هستند كه آنها اجتهاد را در خود منحصر نموده‌اند، و گفتار او را كه: به جهت آنكه ایشان معتقدند كه صاحبان اجتهاد و زمان اجتهاد منقضى شده است ـ تا آخر گفتار او را؛ امید است كه بر مرام و مقصودش و بر عقیده و مذهبش دست یابى، و خداوند است كه صاحب و مالك توفیق بخشیدن است.»¹

در اين بيان اگر دقت شود مشخّص مى‌شود كه ايشان صريحاً به معتقدات شيعه و مبانى آن اعتراف نموده است:

اولًا مى‌گويد: او خليفه خدا در روى زمين است، و به اين مطلب فقط شيعه تفوّه مى‌نمايد؛ زيرا گرچه اهل تسنّن نيز در باب ظهور حضرت رواياتى بسيار در كتب خود ذكر مى‌كنند، ولى به عنوان خليفه و جانشين نيست، بلكه مى‌گويند از نسل رسول خدا فردى ظهور خواهد نمود.

دوّم اينكه: جدّ او را حضرت سيّدالشّهداء عليه‌السّلام مى‌داند؛ در حالى‌كه سنّى‌ها آن حضرت را از نسل حضرت امام حسن مجتبى عليه‌السّلام مى‌دانند.

نكته قابل توجّه و تأسّف اينكه: در فتوحات طبع بولاق و غيره كه در مصر و غيره به طبع رسيده است، همگى «ياء» را از حسين برداشته و به‌جاى آن حسن نوشته‌اند؛ زيرا اهل تسنّن معتقدند كه مهدى موعود از نسل امام حسن عليه‌السّلام است نه از نسل سيّدالشّهداء. و اين كار از جمله زشت‌ترين و قبيح‌ترين كارى است كه يك جامعه فرهنگى مى‌تواند به عالم انديشه و معرفت و فرهنگ روا دارد.

و قبيح‌تر از اين تحريف، تحريفى است كه حتّى در نسخ خطّى فتوحات مكّيّه قبل از طبع آن واقع شده است. و دليل بر اين مطلب كلام شيخ عبدالوهّاب شعرانى‌ (متوفاى سنه 973) است كه در جلد دوّم كتاب يواقيت و جواهر خود، در صفحه 145، طبع دوّم جامع ازهر مصر، سنه 130هجرى، عبارت محيى‌الدّين را در فتوحات بدين گونه بيان مى‌كند:

و عِبارَةُ الشَّيخِ مُحيِى‌الدّينِ فى البابِ السّادِسِ و السِّتّينَ و ثَلاثَ‌مِائَةِ مِنَ الفُتوحاتِ:

«و اعلَموا أنَّهُ لابُدَّ مِن خُروجِ المَهدىِّ عليه‌السّلام؛ لَكِن لا يخرُجُ حَتَّى تَمتَلِئَ الأرضُ جَورًا و ظُلمًا، فَيَملَأُها قِسطًا و عَدلًا. و لَو لَم يكُن مِنَ الدُّنيا إلّا يومٌ واحِدٌ، طَوَّلَ اللهُ ذَلِكَ اليَومَ حَتَّى يلىَ ذَلِكَ الخَليفَةُ؛ و هُوَ مِن عِترَةِ رَسولِ اللهِ صَلَّى اللهُ علَيهِ (و آلِهِ) و سَلَّمَ مِن وُلدِ فاطِمَةَ رَضىَ اللهُ عَنها، جَدُّهُ الحُسَينُ بنُ عَلىِّ بنِ أبى‌طالِبٍ و والِدُهُ الحَسَنُ العَسكَرىُّ ابنُ الإمامِ عَلىٍّ النَّقىِّ (بِالنّونِ) ابنِ محمّدٍ التَّقىِّ (بِالتّاءِ) ابنِ الإمامِ عَلىٍّ الرِّضا ابنِ الإمامِ موسَى الكاظِمِ ابنِ الإمامِ جَعفَرٍ الصّادِقِ ابنِ الإمامِ محمّدٍ الباقِرِ ابنِ الإمامِ زَينِ العابِدينَ عَلىٍّ ابنِ الإمامِ الحُسَينِ ابنِ الإمامِ عَلىِّ بنِ أبى‌طالِبٍ رَضىَ اللهُ عَنهُ. يواطى اسمُهُ اسمَ رَسولِ اللهِ صَلَّى اللهُ علَيهِ (و آلِهِ) و سَلَّمَ. يبايِعُهُ المُسلِمونَ بَينَ الرُّكنِ و المَقامِ. يشبَهُ رَسولَ اللهِ صَلَّى اللهُ علَيهِ و آلِهِ فى الخَلقِ (بِفَتحِ الخاءِ)، و ينزِلُ عَنهُ فى الخُلقِ (بِضَمِّها).»

«و عبارت شيخ محيى‌الدّين در باب سيصد و شصت و شش از فتوحات چنين است:

" بدانيد اى گروه مردمان كه در خروج و ظهور مهدى عليه‌السّلام هيچ جاى شكّ و شبهه‌اى وجود ندارد، ليكن پس از اينكه ظلم و ستم تمامى سطح زمين را فراگرفت ظهور مى‌نمايد؛ پس با ظهور خود كره زمين را به عدل و داد باز خواهد گرداند. و اگر يك روز از عمر اين كره خاكى باقى نمانده باشد، خداى متعال آن‌قدر آن روز را طولانى خواهد نمود تا اينكه حضرت مهدى ظهور نمايد. و اوست خليفه خدا در روى زمين كه از عترت و نسل رسول خدا صلّى الله عليه و آله از فرزندان فاطمه رضى الله عنها مى‌باشد.

جدّ او حسين بن علىّ بن أبى‌طالب است، و پدر او (امام) حسن عسكرى فرزند امام علىّ نقى فرزند امام محمّد تقى فرزند امام علىّ بن موسى الرّضا فرزند امام موسى بن جعفر فرزند امام جعفر صادق فرزند امام محمّد باقر فرزند امام زين‌العابدين على فرزند امام حسين فرزند امام علىّ بن أبى‌طالب رضى الله عنه مى‌باشد.

اسم او مانند اسم رسول خداست. مردم مسلمان بين ركن و مقام با او بيعت مى‌نمايند. از نظر خِلقت جسمانى شبيه خلقت رسول خداست، و از نقطه نظر اخلاق و ملكات روحى گويى نزول همان روحيات و اخلاق رسول خداست در وجود او.»

در اينجا نيز جناب محيى‌الدّين تصريح به امامت ائمّه اثنى عشر عليهم‌السّلام نموده است.

و ثالثاً: همه اهل تسنّن از آنهايى كه قائل به خروج و ظهور آن حضرت مى‌باشند معتقدند كه آن حضرت وجود خارجى ندارد و فقط در زمان ظهور متولّد خواهد شد؛ در حالى‌كه ايشان تصريح دارد بر اينكه پدر او حضرت امام حسن عسكرى عليه‌السّلام مى‌باشد. و حتّى در موارد عديده‌اى از فتوحات تصريح دارد كه به خدمت آن حضرت شرفياب شده است و كسب فيض نموده است.¹

رابعا: محيى الدّين در «فتوحات» عمل به رأى و قياس را به شدّت محكوم مى‌كند.

اين عبارت شيخ محيى الدّين را بسيارى از أعلام شيعه دليل بر تشيّع وى گرفته‌اند. زيرا كه عين معتقدات شيعه است. أضِفْ إلَى ذلك مطالب ديگرى كه در «فتوحات» راجع به قياس آمده است كه او ميگويد: ما ابداً عمل به قياس نمى‌كنيم.

أقول‌: در ميان عامّه كسى كه ابداً به قياس عمل نكند يافت نمى‌شود. أبو حنيفه سراپاى فتاوايش قياس است. محيى الدّين عربى بر حسب ظاهر مالكى مذهب بوده است‌²، و مالك هم عمل به قياس ميكند البتّه كمتر ازأبو حنيفه. فقط از ميان عامّه كسى كه در عدم عمل به قياس به شيعه از همه نزديكتر مى‌باشد شافعى است؛ او تقريباً همان تنقيح مناط قطعى را كه ما حجّت ميدانيم او نيز حجّت ميداند، و عمل به قياس نمى‌كند، گرچه او هم در مبانى فقهى‌اش با شيعه تفاوت دارد.

حضرت آقا حاج سيّد هاشم نيز اين جمله محيى الدّين را تمجيد مى‌نمودند كه ميگويد:

 وَ أمّا الْقياسُ فَلا أقولُ بِهِ، وَ لا اقَلِّدُ فيهِ جُمْلَةً واحِدَةً. «و امّا قياس، پس من رأى بر طبق آن نميدهم، و يكسره و بطور كلّى در اين مسأله تقليد نمى‌كنم.»

دليل محدّث نيشابورى بر تشيّع محيى الدّين، إبطال عمل به رأى و قياس است‌.

ملّا سيّد صالح خلخالى موسوى كه از مبرّزين شاگردان آقا سيّد ميرزا أبو الحسن جِلْوة إصفهانى است در كتاب خود به نام «شرح مناقب محيى الدّين بن عربى» شرحى از محدّث نيشابورى در تشيّع محيى الدّين آورده و در آنجا ذكر كرده است كه وى از جمله أدلّه بر تشيّع محيى الدّين را مخالفت با قياس دانسته است؛¹

2.كلام محيى‌الدّين مبنى بر ملاقات او با حضرت حجّت عليه‌السّلام‌

از جمله در فتوحات، آخر باب بيست و چهارم، از طبع مصر، جلد 1، صفحه 240 چنين گويد:

و لِلوَلايَةِ المُحَمَّديَّةِ المَخصوصَةِ بِهَذا الشَّرعِ المُنزَلِ عَلَى محمّدٍ خَتمٌ خاصٌّ هُوَ المَهدِىُّ. و هُوَ فى الرُّتبَةِ دونَ عيسَى عليه‌السّلام لِكَونِهِ رَسولًا. و قَد وُلِدَ فى زَمانِنا و رَأيتُهُ أيضًا و اجتَمَعتُ بِهِ و رَأيتُ العَلامَةَ الخَتميَّةَ الَّتى فيهِ. فلا وَلِىَّ بَعدَهُ إلّا و هُوَ راجِعٌ إلَيهِ؛ كَما أنَّهُ لا نَبىَّ بَعدَ محمّدٍ صَلَّى اللهُ علَيهِ (و آلِهِ) و سَلَّمَ إلّا و هُوَ راجِعٌ إلَيهِ، كَعيسَى عليه‌السّلام إذا نَزَلَ. فَنِسبَةُ كُلِّ وَلِىٍّ يكونُ بَعدَ هَذا الخَتمِ إلَى يومِ القيامَةِ، نِسبَةُ كُلِّ نَبِىٍّ يكونُ بَعدَ محمّدٍ صَلَّى اللهُ علَيهِ و سَلَّمَ فى النُّبُوَّةِ، كَإلياسَ و عِيسَى و الخِضرِ فى هَذِهِ الأُمَّةِ ....

«و براى ولايت محمّديّه كه اختصاص به شرع و دين رسول اكرم دارد، اختتام و انتهايى است و ختم و انتهاى او به مهدى (عليه‌السّلام) مى‌باشد. و او در رتبه پايين‌تر از عيسى است، زيرا عيسى پيامبر است و او نيست. و او در زمان ما موجود مى‌باشد و من او را زيارت نموده‌ام و با او هم‌صحبت شده‌ام و علامت ختميت (كه در پشت كتف او مى‌باشد) را زيارت كرده‌ام. پس ديگر پس از او وليّى نخواهد آمد الّا اينكه منتسب و مستند به او خواهد بود؛ هم‌چنان‌كه هر پيامبرى كه پس از رسول خدا صلّى الله عليه و آله وجود داشته باشد منتسب به شريعت و ديانت رسول خدا خواهد بود، مانند حضرت عيسى عليه‌السّلام وقتى كه به زمين باز گردد. پس جميع اولياء كه پس از او تا روز قيامت بيايند، همه به اومنسوب و در تحت ولايت او قرار خواهند داشت؛ هم‌چنان‌كه نسبت انبيائى كه پس از پيامبر اكرم زنده و داراى حيات مادّى و زندگانى دنيوى مى‌باشند، به آن حضرت مى‌باشند و در تحت شريعت رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم قرار دارند، مانند حضرت الياس و خضر و عيسى در اين امّت.»

البته ناگفته نماند كه در بسيارى از طبع‌ها لفظ مهدى را از عبارت حذف نموده‌اند.

و در باب هفتاد و سوّم در پاسخ سؤال سيزدهم چنين گويد:

و أمّا خَتمُ الوَلايَةِ المُحَمَّديَّةِ فَهىَ لِرَجُلٍ مِنَ العَرَبِ، مِن أكرَمِها أصلًا و بَدءًا و هُوَ فى زَمانِنا اليَومَ مَوجودٌ. عَرَفتُ بِهِ فى سَنَةَ خَمسٍ و تِسعينَ و خَمسِ‌مِائَةٍ، و رَأيتُ العَلامَةَ الَّتى قَد أخفاها الحَقُّ فيهِ عَن عُيونِ عِبادِهِ، و كَشَفَها لى بِمَدينَةِ فاسَ حَتَّى رَأيتُ خاتَمَ الوَلايَةِ مِنهُ و هُوَ خاتَمُ النُّبُوَّةِ المُطلَقَةِ لا يعلَمُها كَثيرٌ مِنَ النّاسِ. و قَدِ ابتَلاهُ اللهُ بِأهلِ الإنكارِ علَيهِ فيما يتَحَقَّقُ بِهِ مِنَ الحَقِّ فى سِرِّهِ مِنَ العِلمِ بِهِ. و كَما أنَّ اللهَ خَتَمَ بِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللهُ علَيهِ (و آلِهِ) و سَلَّمَ نُبُوَّةَ الشَّرايِعِ، كَذَلِكَ خَتَمَ اللهُ بِالخَتمِ المُحَمَّدِىِّ الوَلايَةَ الَّتى تَحصُلُ مِنَ الإرثِ المُحَمَّدِىِّ، لا الَّتى تَحصُلُ مِن سايِرِ الأنبياءِ.¹

«و امّا اختتام ولايت محمّديّه، پس براى فردى از عرب است؛ از بهترين و پاك‌ترين نسل‌هاى عرب از جهت اصل و فرع، و آن شخص فعلًا در زمان ما موجود مى‌باشد. من او را در سال 595 زيارت كردم و علامتى را كه خداى متعال در بدن او قرار داده است و آن را از چشم ساير بندگانش مخفى نگاه داشته رؤيت نمودم. آن شخص علامت ختميّت را در شهر فاس به من نمايانيد؛ علامتى كه عبارت از مُهر نبوّت مطلقه است (و در بدن رسول خدا نيز موجود بوده است) در حالى‌كه بسيارى از مردم از اين مطلب اطلاعى ندارند.

خداى متعال او را به مردمى كه او را انكار مى‌كنند مبتلا نموده است (مردم وجود آن حضرت را انكار مى‌نمايند و طول حيات و زندگى را براى او بعيد مى‌شمرند) و حقيقت و واقعيّتى را كه در سرّ او و در ضمير او به وديعه نهاده شده است قبول ندارند.

و همان‌طور كه پروردگار نبوّت شرايع گذشته را به نبوت رسول اكرم ختم نمود، همان‌طور ختم ولايت محمّدى را به ولايت او انجام رسانيد. و اين ولايت ولايتى است كه از ورثه ولائى پيامبر اكرم (كه همان ائمّه معصومين عليهم‌السّلام باشند) يكى پس از ديگرى محقّق گشته تا به وجود آن حضرت انتقال يافته است. و اين ولايت غير از ولايتى است كه از پيامبرى به پيامبر بعدى خود منتقل خواهد شد؛ زيرا آن ولايت، ولايت رسالت و پيامبرى است و اين ولايت، ولايت خاصّ در شريعت محمّدى است.»²و³

3.محيى‌الدّين در فتوحات از رسول خدا نقل مى‌كند كه: «مولَى القوم منهم»

و از جمله در مقام اثبات وجود حضرت بقيّة الله ارواحنا فداه در زمان خود و ازمنه بعد، در باب بيست و نهم از فتوحات مكيّه چنين آورده است.

اعلَم- أيّدَكَ اللهُ- أنّا رُوِينا مِن حَديثِ جَعفَرِ بنِ محمّدٍ الصّادِقِ عَن أبيهِ مُحمّدِ بنِ عَلىٍّ، عَن أبيهِ عَلىِّ بنِ الحُسَينِ، عَن أبيهِ الحُسَينِ بنِ عَلّىٍ، عَن أبيهِ عَلىِّ بنِ أبى‌طالِبٍ، عَن رَسولِ اللهِ صَلَّى اللهُ علَيهِ (و آلِهِ) و سَلَّمَ، قالَ: مَولَى القَومِ مِنهُم.¹

«بدان- كه خدا تو را تأييد كند- كه براى ما از جانب جعفر بن محمّد الصادق روايت كرده‌اند كه او از پدرش محمّد بن على و او از پدرش علىّ بن الحسين و او از پدرش حسين بن على و او از پدرش علىّ بن أبى‌طالب و او از رسول خدا صلّى الله عليه (و آله) و سلّم روايت نمود كه فرمود:" ولى و صاحب اختيار هر قوم بايد از ميان آن قوم باشد؛ يعنى بايد در زمان مردم وجود داشته باشد."»

اين عبارت تصريح دارد بر اينكه آن حضرت زنده² و داراى همين حيات و زندگانى ظاهرى و عادى مى‌باشد.³

راه سوم اثبات تشیّع: نظر بزرگان و اهل خبره 

مطلب ديگر كه بايد جدّاً روى آن تأمّل و دقّت شود، تعريف و مدح و تحسين بسيارى از بزرگان و مفاخر عالم تشيّع نسبت به جناب محيى‌الدّين عربى است؛⁴ كه از جمله قاضى نور الله شوشترى در مجالس المؤمنين، او را قطعاً از زمره شيعيان اهل‌بيت عليهم‌السّلام مى‌شمارد:

فردى كه در راه اعتلاى مكتب تشيّع و احقاق حقّانيّت دين حنيف جان خود را فدا نمود، و گروهى متعصّب و معاند سنّى به جرم تشيّع او را با تازيانه‌هاى خاردار آن‌قدر زدند تا تمامى جسم و بدن او تكه تكه شد و در هم آميخت.⁵

مرحوم ملا سيّد صالح موسوى خلخالى- قدّس سره- در مقدّمه كتاب شرح مناقب از افرادى كه پاى در اثبات تشيّع محيى‌الدّين مى‌فشارند، مانند: مرحوم ابن فهد حلّى و شيخ بهايى و مجلسى اوّل⁶ و قاضى نور الله شوشترى و غيره نام مى‌برد.⁷

مرحوم صدرالمتالّهين شيرازى از مفاخر عالم تشيّع و عرفان در مقدمه اسفار، راجع به رجوع و احاله امور به مصادر وحى و تشريع و منابع حيات الهى و نواميس عالم وجود، حضرت رسول اكرم صلّى الله عليه و آله و اهل‌بيت او عليهم‌السّلام مى‌فرمايد:

و إنّى لَأستَغفِرُ اللهَ كَثيرًا مِمّا ضَيَّعتُ شَطرًا مِن عُمرى فى تَتَبُّعِ آراءِ المُتِفَلسِفَةِ و المُجادِلينَ مِن أهلِ الكَلامِ، و تَدقيقاتِهِم و تَعَلُّم جُربُزَتِهِم فى القَولِ و تَفَنُّنِهِم فى البَحثِ، حَتَّى تَبَيَّنَ لى آخِر الأمرِ بِنورِ الإيمانِ و تأييدِ اللهِ المَنّانِ: أنَّ قياسَهُم عَقيمٌ، و صِراطَهُم غَيرُ مُستَقيمٍ؛ فَألقَينا زِمامَ أمرِنا إلَيهِ و إلَى رَسولِهِ النَّذيرِ المُنذِر. فَكُلُّ ما بَلَغنا مِنهُ آمَنّا بِهِ و صَدَّقناهُ، و لَم نَحتَل أن نُخَيِّلَ لَهُ وَجهًا عَقليًّا و مَسلَكًا بَحثيًّا، بَلِ اقتَدَينا بِهُداهُ و انتَهَينا بِنَهيِهِ، امتِثالًا لِقَولِهِ تَعالَى: ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا¹. حَتَّى فَتَحَ اللهُ عَلَى‌قَلبِنا ما فَتَحَ، فَأفلَحَ بِبَرَكَةِ مُتابَعَتِهِ و أنجَحَ.²

«من از اينكه مدّتى بسيار از عمر خود را صرف كنكاش و ارزيابى و تحقيق نظرات و آراى مدّعيان به فلسفه و حكمت و اهل كلام گذراندم، بسيار نادم و به جانب پروردگار توبه و استغفار مى‌كنم. و از اينكه عمر خود را به موشكافى در آن مطالب و يادگيرى طريقه بحث و جدل و تقرير مباحث گذراندم پشيمانم. تا اينكه بالأخره در نهايت امر به‌توفيق ربّانى و بارقه نور ايمان و تأييدات خداى منّان دريافتم كه: روش آنان در بيان مسائل و وصول به عقايد، عقيم و راه آنها غير مستقيم مى‌باشد. از اين رو زمام امور خود را به دست پروردگار و پيامبر بشير و نذير او سپرديم و او را بر همه اعمال و كردار و نيّات و افكار خود حاكم و صاحب اختيار گردانيديم. پس هرچه از رسول او به ما رسيد به آن ايمان آورده و تصديق نموديم و ديگر به فكر توجيه و تأويل آن برنيامديم، و عقل خود را جهت تفسير به رأى آن به كار نگرفتيم، بلكه هدايت او را مقتداى خود شمرديم و نهى او را گردن نهاديم؛ زيرا خداى متعال مى‌فرمايد: هر آنچه را كه پيامبر ما به شما داد بپذيريد و از هرچه بيم داشت پرهيز كنيد. تا اينكه در نتيجه متابعت از خداى منّان ورسول او دريچه‌هاى معرفت بر قلب ما گشوده شد، و به واسطه بركت و پيروى از مكتب اهل‌بيت وحى به رستگارى و نجات دست يافتيم.»

با توجّه به مطالب فوق عالمى به اين گران‌قدرى كه پرداختن به فنون مدّعيان حكمت و اهل كلام و اتّخاذ روش و ممشاى آنان را موجب تضييع عمر و اتلاف وقت و خسران و حرمان از نعمت حيات الهى مى‌داند، و وفود به حرم و حريم و عتبه اهل‌بيت عصمت و طهارت را تنها راه سعادت و فلاح و نجات ابدى مى‌شمارد، چگونه از شخصيّتى مانند محيى‌الدّين عربى در جاى جاى كتاب نفيس و عالى‌مقدار خود: اسفار اربعه، و غيره به عظمت و جلالت قدر ياد مى‌كند!

صدر المتألّهين، محيى‌الدّين عربى را از اصحاب كشف و يقين مى‌داند

ايشان در اسفار، در باب علّت و معلول چنين مى‌فرمايد:

فَقَولُ بَعضِ المُحَقِّقينَ مِن أهلِ الكَشفِ و اليَقينِ: «أنَّ الماهيّاتِ المُعَبَّرِ عِندَهُم بِالأعيانِ الثّابِتَةِ، لَم يظهَر ذَواتُها و لا يظهَرُ أبَدًا، و إنَّما يظهَرُ أحكامُها و أوصافُها، و ما شَمَّت و لا تَشُمُّ رائِحَةَ الوُجودِ أصلًا»، مَعناهُ ما قَرَّرناهُ.¹

«پس كلام بعضى از محقّقين از اهل مكاشفات و يقين كه معتقدند:" ماهيّات كه از آنان به اعيان ثابته تعبير مى‌شود، هيچ‌گاه ذات آنها به‌نحو استقلال وجود و تحقّق خارجى نيافته است، بلكه آنچه از آنها مشهود و مكشوف است آثار و احكامى است كه حكايت از آن حقيقت و ذات خواهد كرد؛ يعنى حقيقت اعيان ثابته عبارت است از حقيقت كه همان وجود بحت و بسيط و لا اسم و لا رسم كه ظهورات و آثار و احكامى از آن به شكل و شمايل يك ماهيّت و ذاتى در خارج تجلّى و تلألؤ مى‌نمايد، و الّا خود آن ماهيّت و آن ذات هيچ وجود مستقلّى كه واجد هويّت استقلاليّه باشد ندارد،

با اين مطلب ما كاملًا هماهنگى و وحدت دارد.»

غرض اينكه مرحوم صدرالمتألّهين چگونه از جناب اين عارف نامدار و محقّق عالى‌مقدار به اصحاب كشف و يقين ياد مى‌كند! يعنى فردى كه در مبانى اعتقادى به مرتبه و مرحله يقين دست يافته است. آخر چگونه متصوّر است كه فردى همچون صدرالمتألّهين با اين وسعت علم و تضلّع بر مبانى تشيّع و فكر ثاقب و عميق خود، و آن محبّت و وَلَه و شيدايى نسبت به اهل‌بيت عصمت عليهم‌السّلام، اين‌گونه از يك آدم سنّى مذهب معاند و مُلحِد به اعتقاد صاحب روضات الجنّات، تعريف و تمجيد نمايد؟!

و يا در باب وجود ذهنى، جلد 1، صفحه 266 مى‌گويد:

و يؤَيِّدُ ذَلِكَ ما قالَهُ الشَّيخُ الجَليلُ مُحيى‌الدّينِ العَرَبىُّ الأندُلُسِىُّ- قَدَّسَ اللهُ سِرَّهُ- فى كِتابِ فُصوصُ الحِكَمِ.

«و اين كلام را فرمايش جناب شيخ و عالم بزرگوار محيى‌الدّين عربى اندلسى- خداى متعال ضمير او را مقدّس گرداند- در كتاب فصوص الحكم تأييد مى‌نمايد.»

و همين‌طور در جاهاى ديگر.

طعن صاحب روضات الجنات به بزرگان شيعه به علت حمايت آنان از محيى‌الدّين‌

حال بايد سؤال كرد: به چه دليل صاحب روضات الجنّات با عباراتى موهِن و وقيح، اعتقاد بزرگانى از امثال صدرالمتألّهين را نسبت به جناب محيى‌الدّين به تصوير مى‌كشد؟

ايشان در جلد 4 طبع سنگى كتاب روضات الجنّات، صفحه 193 تا صفحه 196 مطالبى دارد؛ من جمله آنكه:

نَعَم، فى هَذِهِ الطّائِفَةِ جَماعَةٌ عَلَى‌حِدَةٌ ينظُرونَ دائِمًا إلَى أمثالِ هَؤُلاءِ المَلاحِدَةِ بِعَينٍ واحِدَةٍ؛ مِثلُ: ابنِ فَهدِ الحِلِّىِّ، و شَيخِنا البَهائِىِّ، مَولانا مُحسِنِ الكاشِىِّ، و المَولَى محمّد تَقىِّ المَجلِسىِّ، و القاضى نورِ اللهِ التُستَرِىِّ، و لا سيَّما المُتَأخِّرِ مِنهُم المُلَقَّبِ مِن أجلِ ذَلِكَ بِ «شيعه تراش».

«آرى در ميان اين طائفه عظيم و گسترده از فقهاى شيعه جماعتى هستند جدا و بركنار كه پيوسته به امثال اين صوفيان و عرفاى ملحد با يك چشم مى‌نگرند؛ مانند: ابن فهد حلّى، و شيخ بهايى، و مولا محسن كاشانى، و مولا محمّد تقى مجلسى، و قاضى نور الله شوشترى، و به خصوص اين مردى كه در عبارت ما متأخّر آمده است و به سبب همين يك چشمى بودنش وى را به" شيعه تراش" لقب داده‌اند.»

بايد به ايشان و امثال ايشان گفت: اگر شما مفهوم و مغزاى كلمات عرش بنيان محيى‌الدّين را نمى‌فهميد، چرا به بزرگان و مفاخر تشيّع طعن و دقّ مى‌زنيد و به آنها اهانت روا مى‌داريد؟!

راقم سطور خود شكّى ندارد كه جناب محيى‌الدّين را در اوّل، مسلك و مذهب اهل تسنّن بوده است؛ امّا بعد به واسطه توغّل در كتب حديث و اطلاع بر مبانى شرع و انكشاف حقايق عالم وجود بر قلب و ضمير منير او، حقيقت امر را يافته و با تمام وجود به اثبات و ابرام آن قيام نموده است.

چنانچه درباره اعتقاد به ولايت و گرايش و تمسّك به ذيل عنايت اهل‌بيت عليهم‌السّلام مى‌سرايد:

«من ولايت خود را نسبت به اهل‌بيت عليهم‌السّلام وسيله براى به خاك ماليدن منحرفين و دورافتادگان از حقيقت و واقعيت يافتم و اين ولايت موجب تقرب و نزديكى من به آنان خواهد شد.

پس آنچه رسول خدا در ازاى تبليغ رسالت خود و هدايت خلق درخواست نموده است، نيست مگر محبّت و ولايت نسبت به اهل‌بيت كه ذوى القرباى رسول خدا مى‌باشند.»

چگونه مسأله تحقّق وثاقت و ثبوت عدالت در باب اخذ حديث در صورت تصديق و عمل اصحاب نسبت به روايت شخصى كه بعضى او را تضعيف نموده‌اند، مورد قبول بسيارى از اهل علم و رجال حديث واقع مى‌شود؛ چنانچه درمورد سهل بن زياد كه برخى از رجاليّين او را ضعيف شمرده‌اند، در حالى‌كه مشايخ حديث حدود يك‌هزار و پانصد حديث از او نقل مى‌كنند، با توجّه به اين مطلب كه اين روايات با اين وسعت و كثرت كه در كتب ثبت و ضبط مى‌شود در آينده به دست مردم خواهد افتاد و مردم به آنها عمل خواهند كرد و مسئوليّت آن بر عهده ناقلين و مثبتين در كتب حديث خواهد بود؛ آن‌وقت چگونه به خود اجازه مى‌دادند كه از شخصى اين‌چنين، اين همه روايت در كتب خود بياورند! و اين نيست مگر وثاقتى كه نسبت به سهل بن زياد براى آنها محرز و منجّز بوده است.

امّا مسأله‌اى اين‌چنين با اين ادلّه واضحه و براهين ساطعه و توثيق بزرگانى چون مرحوم شيخ بهايى و مرحوم ملّا محمّد تقى مجلسى و غيرهما نمى‌تواند مورد قبول و تصديق افرادى مانند صاحب روضات قرار گيرد؟ آيا علمايى همچون صدرالمتألّهين شيرازى و ملّا محمّد تقى مجلسى و ابن فهد حلّى و غيرهم كتب او را نخوانده بودند و يا چشم خود را بر آنچه كه مخالفين به عنوان دليل بر گرايش و انتحال او به مذهب خلاف مى‌شمارند بسته بودند؟! يا نه، آنها همه كتب او را مطالعه كرده و صحيح و سقيم آن را سنجيده و به همه جوانب و شواهد و قرائن وقوف كامل يافته و با ادراك كامل و قبول مسئوليّت نسبت به عواقب و تبعات اين انتساب، باز با حكمى جازم و اعتقادى راسخ اثبات تشيّع محيى‌الدّين را نموده و پذيراى تمامى عواقب اين نسبت گشته و مسئوليّت جميع تبعات آن را بر دوش گرفته‌اند.

در اينجا بسيار لازم مى‌دانم كه توجّه خوانندگان محترم را به مطالعه بخش ششم از كتاب ارزشمند و والاى روح مجرّد، تأليف علّامه والد بزرگوار- رضوان الله عليه- كه راجع به اين موضوع مفصّلًا به نحو مستوفى بما لامزيد عليه بحث و تقرير نموده‌اند جلب نمايم.¹

خلاصه كلام آنكه بسيارى از علما و دانشمندان از اهل تسنّن كه به طور وضوح آثار و علائم مودّت و ولايت اهل‌بيت عليهم‌السّلام در كلمات و عبارات و اشعار آنان ديده مى‌شود، نه تنها هيچ‌گونه تعلّقى به مكتب و مذهب انحراف و باطل نداشته‌اند، بلكه كاملًا مطيع و منقاد مكتب اهل‌بيت بوده، آن را از جان و دل مى‌ستودند؛ و اين‌گونه عبارات خلاف، يا ناشى از خوف و ترس آنان در مقام تقيّه بوده است، و يا اينكه- چنانچه ذكر شد- ناشى از عدم شناخت صحيح شئون حكومت و خلافت و كيفيّت برداشت آنان نسبت به روش انتخاب حاكم و حكم به انفصال آن از مجراى تشريع و بيان احكام و اعتقادات مى‌باشد.²

مرحوم قاضى، محيى الدّين و ملّاى رومى را كامل و شيعه ميدانسته‌اند

حضرت آقا حاج سيّد هاشم حدّاد قَدّس الله روحَه ميفرمودند: مرحوم آقا (آقاى قاضى) به محيى الدّين عربى و كتاب «فتوحات مكّيّة» وى بسيار توجّه داشتند، و ميفرموده‌اند: محيى الدّين از كاملين است، و در «فتوحات» او شواهد و ادلّه‌اى فراوان است كه او شيعه بوده است؛ و مطالبى كه مناقض با اصول مسلّمه اهل سنّت است بسيار است.

محيى الدّين كتاب «فتوحات» را در مكّه مكرّمه نوشت، و سپس تمام اوراق آن را بر روى سقف كعبه پهن كرد و گذاشت يك سال بماند تا بواسطه باريدن باران، مطالب باطله‌اى اگر در آن است شسته شود و محو گردد، و حقّ از باطل مشخّص شود. پس از يك سال باريدن بارانهاى پياپى و متناوب، وقتى‌كه اوراق گسترده را جمع نمود مشاهده كرد كه حتّى يك كلمه هم از آن شسته نشده‌ و محو نگرديده است.

و ملّاى رومى را هم عارفى رفيع مرتبه ميدانستند، و به اشعار وى استشهاد مى‌نمودند، و او را از شيعيان خالص أمير المؤمنين عليه السّلام مى‌شمردند. مرحوم قاضى قائل بودند كه: محال است كسى به مرحله كمال برسد و حقيقت ولايت براى او مشهود نگردد. و ميفرموده‌اند:

وصول به توحيد فقط از ولايت است. ولايت و توحيد يك حقيقت مى‌باشند.

بنابراين بزرگان از معروفين و مشهورين از عرفاء كه اهل سنّت بوده‌اند، يا تقيّه ميكرده‌اند و در باطن شيعه بوده‌اند، و يا به كمال نرسيده‌اند.

حضرت آقا حاج سيّد هاشم ميفرمودند: مرحوم قاضى ايضاً يك دوره از «فتوحات مكّيّه» را به زبان تركى داشتند كه بعضاً آن را هم ملاحظه و مطالعه مى‌نمودند.

حضرت آية الله حاج شيخ عبّاس قوچانى قَدّس الله روحَه ميفرمودند: من هر روز قبل از ظهرها به مدّت دو ساعت به محضر مرحوم قاضى ميرفتم، و اين ساعتى بود كه جميع شيفتگان و شاگردان ايشان به حضورشان شرفياب مى‌شدند.

و در اين سنوات اخيره من براى ايشان كتاب «فتوحات» را ميخواندم و ايشان استماع مى‌نمودند؛ و أحياناً اگر مردى غريب وارد مى‌شد، من از ادامه قرائت آن خوددارى ميكردم، و مرحوم قاضى از مطالب ديگر سخن به ميان مى‌آوردند...¹

و حاصل مطلب آنست كه: از ارتباط دقيق معانى «فتوحات» با اشعار ابن فارض، و با در نظر گرفتن آنكه محيى الدّين عربى استاد ابن فارض مصرى بوده است و در راه و طريق و سلوك، گفتارشان هماهنگ بلكه مشابه و متّحد است، و نتيجه سلوك ابن فارض رسيدن به وَلاءِ اهل بيت عصمت بوده است؛ اين نتيجه و ثمره را مى‌توان در سلوك و راه محيى الدّين مشاهده نمود.

مرحوم قاضى ميفرموده‌اند: محيى الدّين روزى به ابن فارض گفت: خوب است شما شرحى بر ديوان خود بنويسيد! ابن فارض گفت: حضرت استاد! «فتوحات مكّيّة» شما شرح ديوان من است. ²و³

اهمیت توجه به مسئله تقیه درعبارات محی الدین

مرحوم آیت الله حاج سید محسن حسینی طهرانی در پاسخ به سوالی در ارتباط با مدح خلفا توسط محی الدین می فرمایند:

سؤال:

ابن عربى درفتوحات فضائلى رابراى خلفاى سه گانه برمى شمارد كه برخى از آنهارا شايد بسيارى از اهل سنت هم اعتقادنداشته باشند تاچه رسد به شيعيان. ممكن است گفته شودكه ابن عربى مجبوربه تقيه بوده است. ولى اقتضاى تقيه اين است كه انسان تشيع خودش رادربين مخالفين اظهارنكندنه اين كه براى خلفا فضيلتهاى جعلى بتراشدويانقل كند ومهر تاييد برعقايد باطل اهل سنت بزند. واقعا اين گونه تقيه كردن جزء سيره كداميك ازحضرات معصومين عليهم السلام بوده است؟

پاسخ: 

هوالعليم، تقيه مراتب مختلفى دارد. آيا گفتن أميرالمؤمنين به منصور دوانيقى از ناحيه امام صادق عليه السلام را چگونه توجيه ميكنيد در حالى كه اطلاق آن حتى بر ساير معصومين حرام است؟ نماز خواندن پشت سر ابوبكر و عمر و عثمان توسط أميرالمؤمنين چه صورتى دارد، آيا تأييد نيست؟ اگر ابن عربى آن مطالب را نميگفت نميگذاشتند كه يك سطر از نوشتجات او اكنون به دست ما برسد. علاوه بر اين مطالبى كه دربارهى ائمه عليهم السلام به خصوص حضرت بقية الل- ه أرواحنا له فداه گفته جاى شكى در تشيع اين رادمرد الهى باقى نميگذارد. آيا معنى تقيه و مصداق آن هنوز براى شما در اين حال و روزگار روشن نشده است؟!¹

قاضى نور الله تسترى ميگويد: چون در شام تقيّه شديد بود و كسى جرأت دم زدن از تشيّع را نداشت، لهذا شيخ مجبور بوده است كه ولاى خود را كتمان نمايد و در كتب خود بر طريق عامّه سير نمايد.

او در كتاب «مجالس المؤمنين» شرح حال شيخ را بطور مبسوط ذكر نموده است، تا آنكه ميگويد:

«سيّد محمّد نور بخش نَوّر اللهُ مرقدَه كه جامع علوم ظاهرى و باطنى بود، تزكيه عقيده شيخ بر وجه أتمّ نموده و در بعضى از مكاتيب مشهوره خود فرموده كه: شيخ محيى الدّين در إخفاى محبّت آدم أولياء: علىّ مرتضى عليه السّلام معذور بوده؛ چرا كه مملكت جاى متعصّبان است، و شيخ را دشمنان بسيار بودند كه قصد قتل وى داشتند.»

تا آنكه ميگويد: 

و شيخ علاء الدّوله سمنانى با يبوست فقاهتى كه ميدانى، در بسيارى از حواشى «فتوحات» به بزرگى حضرت شيخ اعتراف نموده خطاب به وى نوشته كه: «أيُّهَا الصِّدّيقُ، وَ أيُّها الْمُقَرَّبُ، وَ أيُّها الْوَلىُّ، وَ أيُّها الْعارِفُ الْحَقّانىُ‌!

امّا او را در آن معنى كه حضرت حقّ را وجود مطلق گفته تخطئه كرده، وَ لَيْسَ هَذا أوَّلَ قارورَةٍ كُسِرَتْ فى الإسْلامِ‌؛ چه بسيارى از علماى شام نيز تكفير و تضليل شيخ محيى الدّين كرده‌اند.»

و مطلب را قاضى شهيد دنبال ميكند تا اينكه ميگويد:

«اين تقيّه و خوف از اهل سنّت است، و ايشان از غايت تعصّب و ضلالت، كافر حربىِ متظاهر به فسق را حامى و پشت و پناهند و با شيعه متّقى تا كشتن و سوختن همراهند، به غايتى كه اگر در ولايت شام كه محلّ هجوم بنى اميّه شوم و تابعان رسوم ايشان بوده و همچنين در ماوراء النّهر كه در زمان آن فراعنه مفتوح گرديده و از احكام مبتدعه و رسوم مخترعه آن قوم به ايشان رسيده، اگر كافرى گويد: محمّد رسول خدا نيست متعرّض او نمى‌شوند؛ و اگر مسلمانى گويد: علىّ ولىّ خداست او را به رفض منسوب مى‌سازند و در معرض‌ قتل و سوختن مى‌اندازند؛ تا آنكه خود بهاء الدّين نَقْشْبَند را كه «شيخى» را به خيال و تزوير به خود بسته وَلىّ خدا ميگويند، و استمداد بركات از باطن تيره او ميجويند.

و مؤيّد اينست آنكه: أبو بكر بيهقى در كتابى كه در مناقب شافعى تأليف كرده آورده كه به امام شافعى گفتند كه: جماعتى صبر نمى‌كنند بر شنيدن صفتى يا فضيلتى كه تو ذكر ميكنى در شأن اهل البيت، و هرگاه شنيدند كه كسى از اين مقوله چيزى ذكر ميكند ميگويند: تجاوز كنيد از اين، كه اين حديث روافض است. امام شافعى در آن‌وقت اين ابيات انشاء نمود: شِعرٌ:

[1- چون در محفلى و مجلسى، ما علىّ را و دو فرزندش را و فاطمه پاك و عاليمقام را به نيكى ياد كنيم،

2- گفته مى‌شود: اى قوم! از اين مطلب بگذريد؛ چرا كه اين گفتار از حديث مردم رافضى مذهب است.

3- من در پيشگاه خداوندِ مسلِّط و مسَيطِر بر امور، بيزارى خود را اعلام ميكنم از جماعتى كه خروج از دين را محبّت فاطمه و منتسبين به فاطمه ميدانند].

عامّه كسى را كه مُتعه كند مى‌كشند، ولى اگر زنا كند او را رها مى‌كنند

و مؤيّد اينست آنكه: اگر كسى در بلاد ايشان به زنا و لواط كه در هيچ شريعتى حلال نبوده، مبادرت نمايد متعرّض نمى‌شوند؛ و اگر اقدام به نكاح متعه نمايد كه خدا و رسول آن را حلال كرده و عُمَر خِلافاً عَلَى اللهِ و رَسولِه‌ حكم به حرمت آن نموده، بواسطه آنكه فعل آن نزد ايشان علامت رفض تابعيّت خدا و رسول و اهل البيت است در كشتن آن سعى مى‌نمايند.

چنانكه شيخ محمّد بن أبى جمهور در بعضى از مؤلّفات خود آورده كه: شخصى از سنّيان در دمشق همسايه زنى بيوه بود و مشاهده نمود كه مردى غريب همه روزه به خانه آن زن مى‌آيد. از او پرسيد كه: وجه آمدن تو به خانه اين زن چيست؟! گفت: او را نكاح متعه كرده‌ام. چون آن شخص سنّى اين از او شنيد، عِرْق عصبيّت او بجوش آمده فى الحال او را بگرفت و مو كشان او را به بازار آورد و فرياد كرد كه: بيائيد اى مسلمانان كه رافضى مستحِلّ متعه را گرفته‌ام؛ و از هر طرف جمعى كثير از سنّيان بر او جمع شدند، و آن غريب بيچاره را گرفته پيش قاضى بردند.

قاضى پرسيد كه با اين مرد غريب چه‌كار داريد؟! گفتند: ميگويد كه من زنى را كه به همسايه فلان است به نكاح متعه كرده‌ام.

پس يكى از نائبان قاضى كه در باطن شيعى مذهب بود برخاست و به قاضى گفت كه مرا اذن ميدهيد كه در خلوت از او اقرار بگيرم؟! قاضى او را اذن داد. آنگاه نائب او را به خلوت برده با او گفت كه اگر خلاصى خود را ميخواهى بايد كه پيش قاضى بگوئى كه: من زنا كرده‌ام. و بعد از آن نزد قاضى آمده گفت كه اين مرد غريب، مظلوم است و آنچه او ميگويد غير آنست كه اين جماعت ميگويند.

پس قاضى صورت حال از آن مرد پرسيد. چون به تعليم نائب اعتراف به زنا نمود، قاضى او را رها كرد و آن جماعت كه او را آورده بودند دست از او برداشتند و اظهار معذرت نمودند كه ما از او شنيده بوديم كه مى‌گفت متعه كرده‌ام، و اگر مى‌گفت زنا كرده‌ام متعرّض او نمى‌شديم.

آنگاه آن جماعت متفرّق شدند، و آن مرد غريب بيچاره بواسطه اعتراف به زنا از شرّ ايشان خلاصى يافت. وَ لِلَّهِ دَرُّ الْقائِلِ؛ بَيْتٌ:

[ «زنائى را كه شما انجام ميدهيد مورد عفو قرار ميدهيد، و كسى كه متعه كند و به سوى شما بيايد او را مى‌كشيد!»]

عامّه شيعه را به اتّهام رَفْض مى‌كشند، ولى كافر و مُلحد را رها مى‌كنند و از بعضى ثقات شنيده شده كه در مبادى سلطنت سلطان جلال الدّين محمّد أكبر پادشاه غازى، چون مخدوم الملك هندى كه مخدوم كُرّه مروانِ حمار بود، به كشتن بعضى از آحاد شيعه كه در ملازمت آن پادشاه بود فتوى داد، تا آنكه مير حبشى تربتى و ميرزا مقيم هَرَوىّ را كشتند؛ ملّا غَزالى مشهدىّ از مشاهده آن حالت خائف و مضطرب شده به خدمت ملّا قاسم كاهى مشهور كه صوفى ملامتى بود و طائفه جُغْتاى معتقد او بودند رفت و صورت حال را عرض نموده التماس تدبيرى جهت خود ازو نمود.

مولانا قاسم گفت: تدبير آنست كه تو نيز مانند من اظهار شيوه الحاد كنى تا از ضرر اين طائفه ايمن شوى!¹و²

اهمیت رعایت انصاف در بررسی شخصیت محی الدین

بالجمله ما بايد در گفتار و رفتار از تعصّب نابجا دور باشيم كه قرآن از آن تعبير به حميّت جاهليّة¹ فرموده است. و همان طور كه شيعه از تهمتها و بهتانهاى بيجاى عامّه خسته و منضجر است، عامّه نيز از دعواى بيجا و نسبت ناروا خسته و ملول مى‌شوند.

شيعه به هر مقدارى كه از تعصّب جاهلى خود را دور كند، به همان قدر به مكتب أمير المؤمنين عليه السّلام نزديك شده است. زيرا آن مكتب، مكتب حقّ است. از افراط و تفريط به دور است. و خداى ناكرده اگر ما براى اثبات حقّانيّت مكتبمان حاضر به تهمت و ناسزا به آنها شويم، به همان اندازه سنّى شده‌ايم؛ و اگر أحياناً آنها در نسبت به ما دست از بهتانشان بردارند و عين حقّ را بگويند و بنويسند، به همان اندازه شيعه شده‌اند.

اگر ما به خاطر صاحب ولايت بخواهيم دروغى را بگوئيم و به آنها ببنديم، در اوّلين موقف عرصات قيامت، خود صاحب ولايت از ما مؤاخذه ميكند تا چه رسد به آن شخص كه به وى نسبت كذب داده‌ايم.

بارى، سخن درباره هويّت و شخصيّت محيى الدّين طول كشيد، ولى طولى ممدوح و پسنديده بود؛ چرا كه اين مرد صاحب فضيلت در ميان ما مظلوم واقع شده است. و اين مطالب راهگشائى براى سروران و بزرگان نظاره كننده بالاخصّ طلّاب ذوى العزّة و الاحترام خواهد شد كه به عين كرم و رضا بنگرند و بر حقير فقير نيز خرده نگيرند كه: