مثنوی معنوی - دفتر چهارم

کتاب حاضر هنوز به زیور طبع آراسته نشده است؛ در شرف چاپ و نشر قرار دارد؛ لذا حق چاپ و نشر برای مکتب وحی محفوظ است.

دیباچه دفتر چهارم

[بسم اللٰه الرحمـٰن الرحیم]¹

الحمدُ لِلّٰهِ حَقَّ حَمدِه

و الصَّلاةُ و السَّلامُ عَلیٰ خَیرِ خَلقِه

محمّدٍ و آلهِ و صَحبِهِ و ذُرِّیّاتِه.

أمّا بَعد، فَهذا الظَّعنُ الرّابعُ إلیٰ أحسَنِ المَرابِع، و أجَلِّ المَنافِع، تَسُرُّ قلوبُ العارِفینَ بِمُطالَعَتِهِ کَسُرورِ الرّیاضِ بِصَوبِ² الغَمامِ و اُنسِ العُیونِ بِطیبِ المَنام. فیهِ ار‌تیاحُ الأرواحِ، و شِفاءُ الأشباح. و هو کَما یَشتَهیهِ المُخلِصونَ و یَهوونَه، و یَطلُبُه السّالِکونَ و یَتَمَنَّونَه. لِلعُیونِ قُرَّةٌ و لِلنُفوسِ مَسَرَّة، أطیَبُ الثِّمارِ لِمَنِ اجتَنیٰ، و أجَلُّ المُراداتِ و المُنیٰ. موصِلُ العَلیلِ إلیٰ طَبیبِه، و هادی المُحِبِّ إلیٰ حَبیبِه. و هو بِحَمدِ اللٰ‍ه عزَّ و جلَّ مِن أعظمِ المَواهبِ، و أنفَسِ الرَّغائِب، مُجَدِّدُ عَهدِ الاُلفَة، مُسَهِّلُ عُسرَةِ أصحابِ الکُلفَة. یَزیدُ النَّظَرُ فیهِ أسَفاً لِمَن بَعُد، و سُروراً و شُکراً³ لِمَن سَعِد، یَتَضَمَّنُ صَدرُهُ ما لَم یَتَضَمَّن صُدورُ الغانیاتِ مِنَ الحُلَل، جَزاءً لأهلِ العِلمِ و العملِ، فَهو کَبَدرٍ طَلَعَ، و جَدٍّ رَجَعَ، زائدٌ عَلیٰ تَأمیلِ الآمِلینَ، رائِدٌ کَرَودِ العامِلینَ⁴، یَرفَعُ الأمَلَ بَعدَ انخِفاضِه، و یَبسُطُ الرّجاءَ عندَ انقِباضِه، کَشَمسٍ أشرَقَت، مِن بَینَ غَمامةٍ تَفَرَّقَت، نورٌ لأصحابِنا، وَ کَنزٌ لأعقابِنا.

و نَسألُ اللٰ‍هَ التَّوفیقَ لِشُکرِهِ فَإنّ الشُّکرَ قَیدٌ لِلعَتید، و صَیدٌ لِلمَزید⁵، و لا یَکونُ إلّا ما یُرید.

رَحِمَ اللٰهُ المُتقَدِّمين و المتأخِّرين و المُتَنَجِّزين و المُتَبَحِّرينَ بفَضلِه و كَرَمه و جَزيلِ آلائِه و نِعَمِه؛ فهُوَ خيرُ مَسئولٍ و أكرَمُ مَأمول. ﴿فَاللٰهُ خَيرٌ حافِظًا وَ هُوَ أرحَمُ الرّاحِمين﴾⁷، [و خيرُ المُؤنِسين]⁸ و ﴿خيرُ الوارِثين﴾ و خيرُ مُخلِفٍ رازقٍ للعابدينَ الزّارعين الحارِثين‌. و صَلَّى اللٰهُ عَلىٰ مُحمَّدٍ و آله و صَحبِه الأكرَمين، و عَلىٰ جميعِ الأنبياءِ و المُرسَلين، آمينَ يا رَبَّ العالَمين.

ترجمۀ دیباچۀ دفتر چهارم

تمام حمدْ خدای را آن‌چنان‌که شایستۀ اوست، و درود و سلام بر بهترینِ خلائق، محمّد و آلِ او، و بر اصحاب و ذریّۀ حضرتش.

أمّا بَعد، این دفتر، سفَر چهارم است به بهترین سبزه‌زاران بهاری و مراتع، و جلیل‌ترین بهره‌ها و منافع. قلوب عارفان با مطالعه و دقت در آن، مسرور می‌شوند چنان‌که گلشن طبیعت از ریزش باران به سرور و نشاط می‌آید و چشمان که به خوابی گوارا انس می‌یابند. در آن آسایش ارواح است و شفای کالبد‌ها. و این حقایق همان‌گونه‌اند که مُخلِصان دوست می‌دارند و بدان راغب‌اند، و سالکان می‌طلبند و آرزو می‌کنند. مایۀ روشنی چشمان سالکان است و سرور خاطر طالبان، و پاک‌ترین میوه‌ها هستند برای آنان که از آن میوه می‌چینند و والاترین خواسته‌ها و آرزوها برای آرزومندان.

رنجور و دردمند را به طبیب می‌رسانند و عاشق را به حبیب و معشوق رهنمون می‌شوند. و به لطف خداوند عزّوجلّ از عظیم‌ترین عطیّه‌ها و نفیس‌ترین گنجینه‌هایند (که رغبت‌کنندگان بدان راغب گردند). میثاق انس و دوستی [با خدا] را زنده می‌کنند و سختیِ تنگدستان را آسان می‌گردانند. نظر در آن مایۀ فزونی حسرت و اندوه دورافتادگان است و سرور و شُکر سعادتمندان. سینه‌اش چنان از حقائق جمیله آکنده و زیب یافته است که سینۀ زیبارویانْ از حُلّه‌ها و جامه‌ها بمانند آن زینت نیافته، و این حقائق جمیله پاداشی است برای عالمان و عاملان. و آن به‌سان قرص ماهی است که طالع گشته و دولت و بَختی است که دوباره روی آورده و ورای آمال آرزومندان است.

همچون پیش‌آهنگی است که عاملان در طلبْ پیش می‌فرستند (تا آب مَعین را یافته، ایشان را بدان ره نماید)، آرزوهای مرده را زنده می‌کند و امید را پس از فِسُردگی، گرمی و فزونی می‌بخشد. به‌سان خورشیدی است که از پس پراکندگی ابرها [از مشرق جان] سربرآورده و تابان می‌گردد، نوری است برای دوستان و گنجینه‌ای برای آیندگانمان.

و از خدا توفیق شکرگذاری می‌خواهیم، که شکر همچون بندی حافظ نعمت حاضر است و کمندی برای صید مَزید نعمت. و نخواهد شد جز آنچه او بخواهد!

(شعر:)

و از جملۀ آنچه مرا اندوه می‌دهد آن است که در خواب بودم و در خُنَکای نسیم، تن خویش را می‌آسودم،

تا اینکه مرغی عاشق بر شاخسار درختی با صدایی دلنشین نغمۀ اندوه خویش سر داد و مرا به خویش فرا خواند

اگر من پیش از گریۀ او از عشق سُعدیٰ [محبوبه‌ام] می‌گریستم و نالۀ عشق سرمی‌دادم هرآینه روان خویش را پیش از پشیمانی التیام می‌بخشیدم [و از توجّه به غیر او پاک می‌کردم]

ولیکن آن مرغ پیش از من گریست، و گریه‌اش گریۀ مرا بر‌انگیخت [و مرا به یاد فراق محبوبه‌ام انداخت]، پس می‌گویم [و اعتراف می‌کنم که]: «فضیلت از آنِ سابقان است.»

خداوند به فضل و کرم و نعمت بسیار خویش رحمت کند [از اهل ایمان] متقدّمین و متأخّرین را و آنان را که قاطعانه طالب تحقق وعدۀ خداوندند و غوطه‌وران دریای معرفتش را؛ که او بهترین کسی است که از او بخواهند و بدو امید رود. ﴿زیرا که او بهترین حافظان است و مهربان‌ترین رحمت‌کنندگان﴾ و او بهترین مونِسان و وارثان است (که همه چیز از بین می‌رود و اوست باقی) و اوست بهترین عوض‌دهندگان و روزی‌دهندگان برای عابدان که [در دنیا] می‌کارند و [در آخرت] درو می‌کنند. و درود خداوند بر محمّد و خاندان او و بر اصحاب بزرگوار او و بر جمیع انبیا و فرستادگان خداوند، اجابت فرما ای پروردگار عالَمیان.

[بیان آنکه همّت و طلب عالی حسام‌الدّین موجب ظهور مثنوی است]

تمامی حکایتِ آن عاشق که از عَسَس بُگریخت در باغی و معشوق را در آن باغ یافت، و بر عَسَس دعای خیر می‌کرد از شادی که: ﴿عَسيٰ أنْ تَكرَهوا شَيئاً و هُوَ خَيرٌ لَكم﴾²⁸

----------

----------

----------

حکایتِ آن واعظ که در آغازِ تذکیرْ دعای ظالمان کردی⁵²

----------

سؤال‌کردنِ شخصی از عیسیٰ علیه السّلام که: «در وجود از همه أصعَب چیست؟»⁶⁷

----------

قصّۀ خیانت‌کردنِ عاشق و بانگ زدنِ معشوق

----------

----------

قصّۀ صوفی که به خانه آمد و زن را با بیگانه دید

----------

----------⁹⁶

----------

----------

معشوق را زیرِ چادر نهان‌کردن جهتِ تلبیس و بهانه و مکر؛ که ﴿إنَّ كيدَكنَّ عَظيمٌ﴾!¹⁰⁶

گفتنِ زن که او در بندِ جهاز نیست، مرادِ او سَتر و صلاح است؛ و جواب گفتنِ صوفی او را به نهانی

----------

در بیانِ آنکه غرض از بصیر و سمیع و علیم گفتنِ حق چیست

----------

مَثَلِ آنکه دنیا گُلخَن، و تقوا حَمّام،‌ و توانگرانْ سِرگین‌کِشانند¹³⁶

قصّۀ آن دَبّاغ که در بازارِ عَطّاران از بوی عطر بیهوش شد

----------

معالجه‌کردنِ برادرِ دَبّاغْ دبّاغ را به خُفیه به بوی سِرگین¹⁶⁴

----------

----------

عذر خواستنِ عاشقْ گناهِ خود را به تَلبیس، و فهم‌کردنِ معشوق¹⁸⁰

----------

----------

ردّ کردنِ معشوقْ عذرِ عاشق را و تلبیسِ او را¹⁸⁸

----------

----------

گفتنِ جُهودی علیّ علیه السّلام را که: «اگر اعتماد در حفظِ اَللٰه تعالیٰ داری، از سرِ این کوشْک خود را بینداز!» و جوابِ آن حضرتْ او را²⁰⁶

----------

قصّۀ مسجدِ أقصیٰ و خَرّوب رُستن و عزم‌کردنِ داوود علیه السّلام پیش از سلیمانْ علیه السّلام بنای آن مسجد را²¹⁷

----------

شرحِ ﴿إنَّما الْمُؤمِنونَ إخْوَةٌ﴾ و «العُلَماءُ کَنَفسٍ واحِدَة»، خاصّه اتّحادِ داوود و سلیمان و سایرِ انبیا علیهم السّلام که اگر یکی از ایشان را مُنکِر شوی، ایمانِ تو به هیچ نَبی درست نباشد، و این علامتِ اتّحاد است؛ که یکی خانه از آن هزار خانه ویران کنی، آن همه ویران شود و یک دیوارْ قائم نمانَد که ﴿لا نُفَرِّقُ بَينَ أحَدٍ مِن رُسُلِهِ﴾، وَ العاقِلُ یَکفیهِ الإشارَة، این از اشارات هم گذشت!²²⁹

----------

بقیّۀ قصّۀ بنای مسجد أقصیٰ و بنا‌کردنِ سلیمان علیه السّلام آن را، و امداد رسیدنْ او را از غیب

قصّۀ آغازِ خلافتِ عثمان و خطبۀ وی در بیانِ آنکه ناصحِ فَعّالِ به فعلْ بِه از ناصحِ قَوّالِ به قَول²⁸³