نور ملکوت حج جلد 1

هو العلیم

دوره علوم و مبانی اسلام و تشیّع (٤)

نور ملکوت حج

جلد اول

مقدمات و مبانی

در آثار و بیانات

حضرت علامه آیت‌اللَه حاج سید محمد حسین حسینی طهرانی

قدّس اللَه نفسه الزکیّه

و

حضرت آیت‌اللَه حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی

قدّس اللَه سرّه

سرشناسه : ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ طه‍ران‍ی‌، سیّد م‍ح‍مّ‍دح‍س‍ی‍ن‌، ‌1345 - ‌1416ق.‌

‌عنوان و نام پدیدآور : نور ملکوت حج / در آثار و بیانات سیّد محمّدحسین حسینی طهرانی، سیّد محمّدمحسن حسینی طهرانی.

‌مشخصات نشر : طهران: مکتب وحی‌، 1447ق = ۱۴۰5ش -‌

‌مشخصات ظاهری : ج.: مصور.

‌فروست : دوره علوم و مبانی اسلام و تشیع؛ ۴.

‌شابک:دوره: 4-00-8503-622-978؛ ج.1: 1-01-8503-622-978؛

ج.2: 8-02-8503-622-978

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

‌یادداشت : کتابنامه.

‌یادداشت : نمایه.

‌مندرجات : ج.۱- مقدمات و مبنانی -.ج.۲. اسرار و احکام

‌موضوع : حج*Hajjزیارت و زائران -- آداب و رسوم

Pilgrims and pilgrimages -- Manners and customs

‌شناسه افزوده : حسینی طهرانی، سیّد محمدمحسن، ‌1374‌‌‌-‌‌1440ق.

‌رده بندی کنگره : 8/188 BP

‌رده بندی دیویی : ‌357/297

‌شماره کتابشناسی ملی: ۱۰۴۰۵۲۰۶

دوره علوم و مبانی اسلام و تشیّع (٤)

نور ملکوت حج جلد ١

ناشر: مکتب وحی / طهران

نوبت چاپ: اوّل / ١٤٤٧ ه‍. ق، ١٤٠٥ ه‍. ش

چاپ:

تعداد:

شابک دوره: ٤ ـ ٠٠ـ ٨٥٠٣ ـ ٦٢٢ ـ ٩٧٨

شابک ج ١: ١ ـ ٠١ ـ ٨٥٠٣ ـ ٦٢٢ ـ ٩٧٨

حق چاپ محفوظ است

تلفن: ٨٨٦١٥٢٠٧ـ ٢١ ـ ٩٨+

٣٧٨٤٢٥٥٥ ـ ٢٥ـ ٩٨+

www.maktabevahy.org

info@maktabevahy.org

قال امیرالمؤمنین علیه السّلام:

اللَهَ اللَهَ فی بَیتِ رَبِّکُم، لا تُخَلّوهُ ما بَقیتُم، فَإنَّهُ إن تُرِکَ لم تُناظَروا.

«خدا را خدا را در نظر بیاورید دربارۀ خانۀ پروردگارتان، مبادا هیچ‌گاه آن را خالی و خلوت بگذارید؛ به‌درستی‌که اگر چنین شود بیم آن می‌رود که هیچ‌گاه مورد عنایت و توجه قرار نگیرید.»

نهج البلاغة (صبحی صالح)، ص ٤٢١

فهرست مطالب و موضوعات

نور ملکوت حج (١)

فهارس عامه ٣٨٨ ـ ٣٤١

مقدمۀ ناشر

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

حمد و سپاس اختصاص به ذات حیّ وَدود دارد که غایت تکوین آدمی را کمال معرفت ذات خویش مقرّر کرد و تشریع مبانی و احکام را براساس تکوّن این مقصد قرار داد؛ و درود لا یَزال بر محمد مصطفی و اهل‌بیت طاهرینش صلوات اللَه علیهم اجمعین باد که لواداران و راهبران این مکتب به‌سوی وادی مقدّس تجرّد و طور سینای معرفت‌اند؛ و بر اولیاء و خواصّ درگاه خویش که پیوسته چراغ معرفت حق و عرفان الهی را با ادامه و ابراز آموزه‌های وحیانی، روشن و پایدار می‌دارند و دستگیری و ارشاد عباداللَه را در عرصه‌های جهل و ظلمت به جان می‌خرند.

در میان اعمال و مناسک دین مبین اسلام، حج بیت‌اللَه‌الحرام از چنان جایگاه رفیع و بنیادینی برخوردار است که در لسان روایات و سیرۀ اولیای الهی، میزان و معیاری برای سنجش ایمان و عبودیت قرار گرفته است؛ تاجایی‌که ترک آن برای فرد مستطیع، خروج از جرگۀ مسلمانی تلقی شده است.¹

از سویی دیگر، اشتیاق اولیای دین و تأکیدات مکرر بر لزوم زیارت متوالی و ادراک هرسالۀ این فیض عظما، نمایانگر آن است که این سفر معنوی فراتر از یک سلسله اعمال ظاهری، دریایی از اسرار و معارف الهی و تجلّی‌گاه عمیق‌ترین مفاهیم

توحیدی است. حج جایی است که پیغمبر اکرم صلّی اللَه علیه و آله و سلّم و ائمۀ طاهرین علیهم السّلام ـ حتی با پای پیاده ـ بارها به آن مشرّف شده و امام زمان عجّل اللَه تعالیٰ فرجه الشّریف هرساله مشرّف می‌شوند؛¹ چراکه معصوم علیه السّلام می‌فهمد اینجا چه خبر است و می‌بیند که قضیه چیست؛ و از دریچۀ نفس مطهر آن ذوات مقدّسه، از این سفرۀ گستردۀ انوار و انعام الهی به هر کس بر طبق مقدار سعه و معرفتی که دارد، مائده می‌رسد. بر این اساس، از این سنت شریف می‌توان به اهمیت حج پی برد و به آثار وضعی و ملکوتی آن بر روح انسان و سرنوشت او آگاه شد.

در دیدگاه اهل معرفت حج با انقطاع از ماسِوَی‌اللَه و تبتّل به‌سوی او شروع شده و در تمام اطوار و حرکات جز ذکر حق و یاد حبیب نباید چیز دیگری بر ضمیر و ذهن حاجی خطور نماید و تمام توجه و حواس او باید به‌سمت عوالم ربوبی و ملکوت این اعمال و افعال متمرکز گردد.

در این راستا با وجود نگارش آثار متعدد پیرامون ابعاد تاریخی، اجتماعی و فقهی حج، خلأ مجموعه‌ای جامع و مبسوط همواره احساس می‌شد که بتواند جان تشنۀ زائر بیت‌اللَه را سیراب نماید، و با بیان شمّه‌ای از اسرار و معارف باطنی حج او را به مقام اطمینان و معرفت رهنمون سازد.

کتاب حاضر که برگرفته از آثار و بیانات گران‌سنگ عارف کامل، مرحوم علامه آیةاللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی ـ رضوان اللَه تعالیٰ علیه ـ و فرزند بزرگوار ایشان، آیةاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدّس اللَه سرّه ـ می‌باشد، تلاشی است برای گشودن دریچه‌ای به‌سوی این معارف عمیق و تبیین ابعاد باطنی و ملکوتی حج و زیارت رسول خدا و اهل‌بیت طاهرینش علیهم صلواتُ اللَه اجمعین؛ چراکه بیان این مسایل حیاتی برای عموم افراد همواره مورد اهتمام و توجه بزرگان اهل معرفت بوده است.

حضرت آیةاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی ـ قدّس سرّه ـ در این باب می‌فرمایند:

اولیای خدا آمدند حقیقت حج را به ما شناسانده و صفا و نورانیت آن را در جان ما نشاندند؛ لذا ما باید مبانیِ این اولیای الهی را ـ تا آنجایی که به دست ما رسیده و در حیطۀ فهم ماست ـ برای افراد مطرح کنیم و آن حلاوت عبادت را به آنان بنمایانیم و بگوییم: مردم! به کجا دارید می‌روید؟ چرا وحشت می‌کنید و چرا می‌گویید خدا دیگر ما را موفق به حج نکند؟ چرا می‌گویید: خدایا! بس است دیگر، همین یک دفعه کافی است؟

نه، اشتباه می‌روید! راه را اشتباه رفته‌اید و به شما اشتباه نشان داده‌اند.

بر همین اساس، خوانندۀ محترم در این مجموعه با دیدگاهی عمیق و متفاوت مواجه خواهد شد که حج را نه فقط به‌عنوان إسقاط یک تکلیف ظاهری، بلکه تحولی اساسی در نفس و روح، و سلوکی عملی به‌سوی پروردگار متعال می‌داند.

و اما، از جمله مباحث محوری این کتاب ـ که این اثر شریف را از سایر کتب مدوّنه متمایز ساخته است ـ می‌توان به موضوعات زیر اشاره کرد:

اهمیت فریضۀ حج در آیات و روایات و سیرۀ بزرگان و اولیای الهی؛ تأکید بر انقطاع از غیر خدا؛ اهمیت حضور قلب و تسلیم در برابر رضای الهی؛ آداب و اسرار اعمال، مواقف و اماکن مکۀ مکرّمه و مدینۀ منوّره؛ ضرورت حفظ حالات و آثار نورانی حج پس از بازگشت؛ پیوند حج با ولایت و... .

به عنوان نمونه، یکی از فصول کلیدی و متمایز کتاب، مسئلۀ «استطاعت» است که در آن با نقد تعاریف رایج ـ که گاه دستاویزی برای فرار از تکلیف می‌شود ـ حج «واجب مطلق» دانسته شده است؛ بدین معنا که فرد باید از ابتدای بلوغ برای تحصیل مقدمات آن برنامه‌ریزی و پس‌انداز کند، نه‌اینکه منتظر بماند تا ثروتی بادآورده نصیبش شود.

مجموعه‌ای که پیش رو است، در جلد اول به «مقدمات و مبانی حج» و در جلد

دوم به «اسرار و آداب» اختصاص دارد. امید است که این اثر، چراغ راه سالکان کوی دوست و مشتاقان زیارت بیت‌اللَه‌الحرام قرار گیرد و آنان را در ادراک حقیقت نورانی حج و وصول به مراتب قرب الهی یاری رساند.¹

و ما تَوفیقُنا إلّا بِاللَهِ علیهِ تَوَکَّلنا و إلَیهِ نُنیبُ

فصل اول: اهمیت فریضۀ حج در اسلام

بخش اول: جایگاه اساسی حج در شریعت اسلام

أعوذ باللَه من الشّیطان الرّجیم

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علیٰ محمّدٍ و آلِهِ الطّاهرین‌

و لعنةُ اللَهِ علیٰ أعدائِهِم أجمَعینَ مِنَ الآنَ إلیٰ قیامِ یَومِ الدّین‌

و لا حَولَ و لا قوّةَ إلّا بِاللَهِ العَلیِّ العَظیم‌

قالَ اللَهُ الحکیمُ فی کتابِهِ الکَریم:

﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ * لِّيَشۡهَدُواْ مَنٰفِعَ لَهُمۡ وَيَذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَهِ فِيٓ أَيَّامٖ مَّعۡلُومٰتٍ عَلَىٰ مَا رَزَقَهُم مِّنۢ بَهِيمَةِ ٱلۡأَنۡعٰمِ فَكُلُواْ مِنۡهَا وَأَطۡعِمُواْ ٱلۡبَآئِسَ ٱلۡفَقِيرَ * ثُمَّ لۡيَقۡضُواْ تَفَثَهُمۡ وَلۡيُوفُواْ نُذُورَهُمۡ وَلۡيَطَّوَّفُواْ بِٱلۡبَيۡتِ ٱلۡعَتِيقِ﴾.¹

«و ندا کن و با صدای بلند در بین مردم اعلان کن برای حج؛ تا به‌سوی تو پیادگان و بر هر شتر لاغری (که به‌جهت بُعد سفر به لاغری در آمده است) از هر راه دوری بیایند * تا بدین وسیله منافع دنیوی و اُخروی خود را مشاهده کنند و بیابند و خداوند را در روزهای معلوم (عید قربان و سه روز پس از آن) بر آنچه خداوند به ایشان از گوشت بَهیمة الأنعام (شتر و گاو و گوسفند) روزی کرده است بخوانند و یاد کنند و از آنها به مردم فقیر و گرسنه

طعام دهند * و سپس (از احرام بیرون آمده) از آلودگی‌ها و چرک‌ها خارج شوند (ناخن گیرند و موی سر بِستُرند) و نذرهای خود را وفا کنند و باید که گرداگرد خانۀ قدیمی (بیت‌اللَه‌الحرام) طواف کنند.»¹

توصیف امیرالمؤمنین علیه السّلام از فریضۀ حج

«امیرالمؤمنین علیه السّلام در نهج البلاغه دربارۀ فریضۀ حج و علت و فلسفۀ شرعی و فقهی آن، چنین می‌فرماید:

فَرَضَ عَلَیکُم حَجَّ بَیتِهِ الحرامِ الّذی جَعَلَهُ قِبلَةً لِلأنامِ، یَرِدونَهُ وُرودَ الأنعامِ، و یَألَهونَ إلَیهِ وُلوهَ الحَمامِ. جَعَلَهُ سُبحانَهُ عَلامةً لِتَواضُعِهِم لِعَظَمَتِهِ و إذعانِهِم لِعِزَّتِهِ. وَ اختارَ مِن خَلقِهِ سُمّاعًا أجابوا إلَیهِ دَعوَتَه، و صَدَّقوا کَلِمَتَه، و وَقَفوا مَواقِفَ أنبیائِهِ، و تَشَبَّهوا بِمَلائِکَتِهِ المُطیفینَ بِعَرشِهِ، یُحرِزونَ الأرباحَ فی مَتجَرِ عِبادَتِهِ، و یَتَبادَرونَ عندَ مَوعِدِ مَغفِرَتِهِ. جَعَلَهُ سُبحانَهُ و تَعالیٰ لِلإسلامِ عَلَمًا، و العائِذینَ² حَرَمًا. فَرَضَ حَجَّهُ و أوجَبَ حَقَّهُ، و کَتَبَ عَلَیکُم وِفادَتَهُ؛ فَقالَ سُبحانَهُ: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعٰلَمِينَ﴾³.⁴

”خدای متعال حج بیت خودش را بر شما واجب فرمود؛ خانه‌ای که او را قبلۀ خلایق قرار داد تا همانند دستجات و توده‌های متراکم أحشام به‌سمت او روی آورند و همانند کبوتران که به‌سوی لانه‌های خود روی می‌آورند این مکان را محل عبادت و پرستش خود قرار دهند. خدای متعال این خانه را نشانۀ تواضع بندگانش در قبال مقام عظمت و کبریائیتش و اقرار به عزت و وحدانیت در وجود و آثار وجود و جَلَوات وجود قرار داده است.

از میان مردم شنوندگانی را برگزید که دعوت او را لبیک گفته اجابت نمایند، و گفتار او را راست پنداشته تصدیق بنمایند، و در جایگاه انبیا و پیامبرانِ او مسکن گزینند و خود را به مثال و شمایل ملائکه‌ای که گرداگرد عرش

پروردگار در گردش و طواف‌اند در آورند، تا در سرای تجارت و بازار معاملات به رستگاری ابدی و انتفاع از برکات و آثار عبودیت نائل آیند و به میعاد غفران و بخشش الهی از یکدیگر سبقت بجویند.

خدای سبحان خانۀ خود را پرچم برافراشته و سرفراز اسلام قرار داد و برای روی‌آورندگان و مُلتَجِئین به آن مکان، حرم امن خود مقرّر فرمود. پس حج را واجب نموده و حق او را الزام فرمود، پس بر شما حتم نمود که بار خود را در آنجا فرود آورید و آن مکان را محل ورود و نزول خود قرار دهید؛ چنانچه در قرآن کریم می‌فرماید: ﴿خدای متعال حج خانۀ خود را بر مردم واجب نمود؛ کسانی که بتوانند در صورت استطاعت به آن دیار حرکت نمایند، و کسانی که از این حکم مَحتوم الهی تمرّد ورزند و کفران حقوق الهی را بنمایند، پس خداوند به‌تحقیق از مردم بی‌نیاز خواهد بود.﴾“¹

ندای ملکوتی حضرت ابراهیم و حقیقت اجابت در فریضۀ حج

توضیحی دربارۀ کوه ابوقبیس (ت)

«در روایت است که چون [حضرت] ابراهیم کعبه را بنا کرد، بر فراز کوه أبوقُبیس² آمد و مردم را به حج خواند، هر کس صدای او را شنید ـ گرچه در أصلاب

پدران بود ـ و ندای او را لبیک گفت، به حج مشرّف می‌شود. افرادی که یک بار لبیک گفتند یک بار و افرادی که دو بار لبیک گفتند دو بار و هم‌چنین برود بالا به تعداد لبیک‌های گفته شده، موفق به حج و زیارت بیت‌اللَه‌الحرام خواهند شد.¹

نظر علامه طباطبائی دربارۀ قلمرو تشریع حج در زمان حضرت ابراهیم (ت)

معلوم است که این ندای ابراهیم نیز ملکوتی است نه مُلکی، وإلاّ در أصلاب پدران شنیده نمی‌شد! و لبیک‌ها نیز ملکوتی است؛ و بنابراین هر کس اجابت کند، موفق به حج می‌گردد وإلاّ لبیک‌های ظاهری ملازمه‌ای با تشرّف ندارد.»²

«مرحوم علامه طهرانی ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند:

تمام افرادی که از زمان حضرت ابراهیم علیه السّلام (و حتی قبل از آن؛ چون مسئله، مسئلۀ قبل و بعد نیست) تا روز قیامت به مکه می‌روند، به‌خاطر همان یک نَفَسِ حضرت ابراهیم علیه السّلام در آن موقعی است که می‌خواست به فلسطین برگردد و آن دعاها را کرد.³

و هر کس به مکه مشرّف شود، معلوم است که به اجابت رفته است. این اجابت است که الآن شما را می‌برد و اگر ندای حضرت ابراهیم علیه السّلام نبود، شما خودتان را هم می‌کشتید، نمی‌رفتید! بلکه آن ندا باعث شد که نفوس و قلوب را حرکت بدهد و همه را به آنجا بکشاند.

همچنین ایشان می‌فرمودند:

حضرت ابراهیم علیه السّلام یک دَمِ درویشی به همۀ خلایق زد و نفَسِ درویش حق است.

اینکه می‌گویند نفس درویش حق است، راجع به همین است. حضرت ابراهیم آمد و این حرکت را به‌وجود آورد و باید همه به‌دنبال او بروند.»¹

تبیین حکم تارک حج با استناد به حدیث نبوی

اهمیت فریضۀ حج به حدی است که طبق روایات متعدده، خداوند تارک حج را در صورت استطاعت و تمکّن از حج، از شریعت خاتم انبیا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم خارج نموده، یا بر دین یهودیت و یا نصرانیت مبعوث خواهد نمود.

شیخ صدوق ـ رحمة اللَه علیه ـ در کتاب الفقیه با إسناد خود از امام صادق علیه السّلام از اجدادشان روایت می‌کند:

رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم در ضمن وصیتی به امیرالمؤمنین علیه السّلام می‌فرماید:

یا عَلیُّ! کَفَرَ بِاللَهِ العَظیمِ مِن هَذِهِ الأُمّةِ عَشَرَةٌ:... و مَن وَجَدَ سَعَةً فَماتَ و لَم یَحُجَّ...؛ یا عَلیُّ! تارِکُ الحجِّ و هو مُستَطیعٌ، کافِرٌ؛ یَقولُ اللَهُ تَبارَکَ و تَعالیٰ: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعٰلَمِينَ﴾.²یا عَلیُّ! مَن سَوَّفَ الحَجَّ حتّیٰ یَموتَ، بَعَثَهُ اللَهُ یَومَ القیامَةِ یَهودیًّا أو نَصرانیًّا.³

”یا علی! ده گروه از این امّت به خدای عزّ و جلّ کافر شدند، (آنگاه یک‌یک آنها را بر می‌شمرند تا می‌رسند به تارک حج): و از جملۀ آنان کسی است که خداوند به او مُکنت و قدرت بر ادای حج را اعطاء نموده ولی از انجام آن سر باز زده و از دنیا رفته است...؛ ای علی! کسی که حج را ترک کند درحالی‌که استطاعت بر إتیان آن داشته باشد، او کافر است. خدای متعال می‌فرماید: ﴿از جانب خداوند برعهدۀ افراد مستطیع فرض و واجب است که حج خانۀ او را بجای آورند و کسی که کفران نموده سر باز زند، پس به‌درستی‌که خداوند از چنین افرادی بی‌نیاز خواهد بود.﴾ یا علی! کسی که حج را به تأخیر اندازد تا اینکه مرگ او را فرا گیرد، خداوند او را در روز قیامت، یهودی یا نصرانی مبعوث خواهد نمود.“»¹

حکایاتی در باب اهمیت فریضۀ حج و عواقب سوء ترک آن

حکایت اول: تاجر همدانی و بازگشت از مرگ برای انجام حج

«مرحوم آیةُ الحقّ و الیقین، فقیه معظّم و یکی از اساتید حقیر (علامه طهرانی) در اخلاق و عرفان، آقای حاج شیخ جواد انصاری همدانی، داستان عجیب و شگفت‌انگیزی دربارۀ عدم اسلام مُسوِّفین² حج بیان کردند که برای حفظ و ضبط آن در اینجا ثبت می‌کنم، با آنکه از زمان نقل آن برای حقیر متجاوز از سی سال می‌گذرد. فرمودند:

یکی از تجّار معروف و مشهور همدان که به صلاح و تقوا مشهور و معروف بود، به‌واسطۀ عارضۀ مرضِ سکتۀ قلبی فوت کرد و فوت نابه‌هنگام او اثر شدیدی در ارحام و بازماندگان و دوستان او گذاشت. شبانه جنازۀ او را به قبرستان آوردند تا فردا مراسم تغسیل و تکفین و تدفین را انجام دهند؛ و آوردن جنائز در وقت شب به قبرستان درصورتی‌که میّت در شب فوت کرده باشد امر رایجی است و چه‌بسا در همان شب هم غسل و کفن نموده و دفن می‌کنند.

چون جنازه را گذاشتند و رفتند، مأمورینِ سؤال برای بازپرسی آمدند و گفتند: می‌خواهی از دین نصاریٰ باشی و یا از یهود؟ تو از دین اسلام نیستی و بر این معیار از تو پرسش نخواهد شد.

او فریاد برآورد: من مسلمانم، من اسلام دارم، من یهودی و نصرانی نیستم!

گفتند: چون تو مرد متمکنی بودی و استطاعت از حج را داشته‌ای و حج بجای نیاورده مُرده‌ای، بر دین اسلام نمرده‌ای؛ إن شِئتَ یَهودیًّا و إن شِئتَ نَصرانیًّا.¹

او گفت: سوگند به خدا من مسلمانم و اعمالم چنین و چنان بوده است، نماز می‌خوانده‌ام، وجوهاتِ اموال خود را می‌داده‌ام، به فقرا و مستمندان مساعدت می‌کرده‌ام و دربارۀ خلق خدا ترحم می‌نموده‌ام.

گفتند: اینها به‌جای خود؛ ولی چون حج بجا نیاورده‌ای، خداوند متعال تو را از زمرۀ مسلمین به‌حساب نمی‌آورد؛ و هر کس مستطیع باشد و حج نکند، عاقبتِ امر او همین‌طور خواهد بود.

آنها شروع کردند به عذاب نمودن که این بیچاره فریاد کشید: ای امام حسین! آخر این‌همه من مجالس روضه‌خوانی تشکیل می‌دادم و این‌همه در عزای شما شرکت می‌کردم، آیا سزاوار است که مرا در این موقع تنها و غریب بگذارید؟!

در این‌حال فوراً حضرت سیدالشهدا علیه السّلام حاضر شدند و گفتند: درست است آنچه می‌گویی؛ ولی چون عمداً حج واجب را به تأخیر انداخته‌ای تا مرگ گریبانت را گرفته است، فلهذا در حکم خدا و سنّت الهیه چنین جاری شده است که بر آیین اسلام نمیری! و من فقط برای تو یک کار می‌توانم بکنم و آن این است که شفاعت در نزد خدا کنم تا به تو عمر دهد و حج خودت را انجام دهی، آن‌وقت به دین اسلام خواهی مُرد. حضرت فرمودند: من اینک شفاعت کردم و خداوند سی سال به تو عمر داد؛ حَجّت را بجای بیاور.

آن مرد می‌گوید: من چشمان خود را باز کردم، دیدم در قبرستانِ تاریک تنها هستم و فقط یک قاریِ قرآن بر بالای سر نشسته و قرآن تلاوت می‌کند؛ او همین‌که خواست وحشت کند گفتم: مترس، من زنده هستم! اقوام و ارحام و فرزندان آمدند، و حیات ما برای آنها آن‌قدر لذت‌بخش بود که قابل توصیف نیست.

من آمادۀ تهیۀ مقدمات حج بیت‌اللَه‌الحرام شدم، هنوز سر سال نرسیده بود که

موسم حج شد و من با کاروان از همدان به راه افتادیم. در بیرون دروازۀ شهر که بسیاری به بدرقۀ ما آمده بودند و ارحام و فرزندان من گریه می‌کردند و نگران حال من بودند که شاید نتوانم از عهدۀ حج برآیم و از دنیا بروم، (چون مسافرت به حج در آن سنوات و اوقاتی که با شتر می‌رفتند بسیار مشکل بود و چه بسیار از حاجیان در راه می‌مردند.) من‌که تا آن زمان قضیۀ شفاعت حضرت امام حسین علیه السّلام و داستان تعذیب نکیرَیْن و عدم اسلام مُسوّفِ حج را برای کسی بازگو نکرده بودم و پیوسته مترصّد بودم تا ببینم چه می‌شود، آیا من موفق به حج می‌شوم یا نه؟ در آن‌وقت فرزندان را به دور خود جمع کردم و مطلب را برای ایشان گفتم؛ و گفتم که: مطمئن باشید من به سلامت برمی‌گردم و بیست‌ونُه سال دیگر هم عمر می‌کنم.

و همین‌طور هم شد؛ او به سلامت برگشت و پس از سی سال از مرگِ اول رحلت کرد. و چون مُرد او را در خواب دیدند با لباس حاجیان و عمامه و کلاه خاصی که حاجیان به سر داشتند؛ (چون در آن زمان، تجّار و سایر اصنافی که به حج می‌رفتند، پس از حج تا آخر عمر همان کلاه و دستار را بر سر می‌گذاشتند.) او در خواب گفت: للّه الحمد من را به آیین اسلام بازپرسی و سؤال کردند و اینک هیچ‌گونه ناراحتی ندارم و در کمال خوشی و آسایش به‌سر می‌برم؛ من از برکت امام حسین علیه السّلام عمرم طولانی شد و حجّم قبول شد و ثواب سی سال طاعت و بندگی حضرت حق جلّ و عَلا بر اعمالم افزوده شد.»¹

حکایت دوم: وضعیت تارک حج هنگام وفات

«خود بنده (آیةاللَه طهرانی) پیرمردی را دیدم که هنگام وفات می‌گفت: ”نصرانیًّا، نصرانیًّا!“ و همین را می‌گفت تا اینکه مُرد. گفتند این شخص ـ که فامیل ما هم بود ـ حج انجام نداده بوده است.

حکایت سوم: بازاری طهرانی و عمر دوباره برای انجام حج

یکی دیگر از دوستان نقل می‌کرد:

خود من یکی از افرادی را که آن موقع در بازار طهران کار می‌کرد، دیدم که هر سال حج انجام می‌دهد. گفتم: چرا این‌قدر حج انجام می‌دهی؟!

او گفت: قضیۀ من این است که حج بر من واجب شده بود اما نرفتم و مبتلا به سکته شدم. موقع مردن، دیدم زن و بچه‌هایم دارند بر سرشان می‌زنند؛ ملائکه آمدند و به من گفتند: ”چون حج انجام نداده‌ای، جانت را بر نحلۀ اسلام نمی‌گیریم؛ یا یهودیت را انتخاب کن یا نصرانیت را!“ من هم گفتم: ”هیچ‌کدام را انتخاب نمی‌کنم!“ و هرچه گفتند، باز هم گفتم که انتخاب نمی‌کنم.

تا اینکه به‌واسطۀ شفاعت حضرت زهرا سلام اللَه علیها به من مهلت دادند؛ چون در منزلم در ایام فاطمیه روضه می‌گرفتم. و حضرت فرمودند: ”به او چند سال مهلت بدهید تا برود.“ لذا من دوباره برگشتم و حالا هر سال می‌روم؛ یعنی نه‌تنها آن سال به هر جان‌کندنی بود رفتم و حج را انجام دادم، بلکه هر سال می‌روم.

وضعیت این شخص، باز مقداری بهتر از شخص قبلی بوده است.

حکایت چهارم و پنجم: وضعیت تارک حج هنگام احتضار

هم‌چنین، یکی از بستگان ما مورد دیگری را نقل می‌کرد و می‌گفت:

خود من بالای سرِ جنازه‌ای بودم که هنگام وفات و احتضار، مدام تکرار می‌کرد: ”یهودیًّا، نصرانیًّا؛ یهودی، نصرانی!“ و اصلاً به وضع خودش شاعر نبود؛ مدام این دو جمله را می‌گفت و بعد هم فوت کرد. این شخص هم حج انجام نداده بود.

خود شخصِ ناقل که معمّم و سنّش حدود هفتاد سال و از معاریف ـ یعنی از افراد معروف و مشهور ـ است، این جریان را برای بنده نقل کرد و الآن هم در قید حیات است. خیلی از این موارد وجود دارد و اتفاقاً قضیه‌ای است که شهادتِ شهود بر آن دلالت دارد.»¹

«مسئلۀ حج، مسئلۀ خیلی مهمی است و خلاصه، سرّی در آن نهفته است که اگر شخصی بتواند برود ولی نرود، کأنّ مسلمان از دنیا نرفته است. مسئله این‌قدر مهم است.

یک مورد در فامیل دور ما اتفاق افتاده بود که هنگام فوت یک نفر، خود افرادی که دوروبر او بودند، دیدند که آن شخص رو به آنها کرد و گفت:

الآن ملائکه به من می‌گویند: ”یهودی بمیر یا نصرانی بمیر!“ من کدام را انتخاب کنم؟!

آن فرد هم، حج نرفته بود! این مطالبی که ائمه برای ما بیان کرده‌اند، شوخی نیست؛ اینها واقعیت است و خواسته‌اند ما را در دو جنبۀ تکوین و تشریع وارد کنند و نگذارند عمرمان را به تباهی و خسران بگذرانیم.

اهمیت تداوم و استمرار حج

شخصی که متمتع است، باید حج را انجام بدهد و برود.¹ حتی در بعضی از فتاوا ذکر شده است که افراد مستطیع نباید به آن یک حج اکتفا کنند.² و همیشه باید حرم الهی را پُر از حاجی نگه داشت و هیچ‌کس نمی‌تواند و حق ندارد حتی برای یک لحظه مسیر حج را ببندد و درِ آن را مسدود کند! حج باید همیشه برای مسلمین باز و مفتوح باشد؛ و حتی حاکم اسلامی وظیفه دارد که اگر افراد به حج نمی‌روند، پول بدهد و آنها را به حج بفرستد تا حرم الهی همیشه دارای زائر و افرادی باشد که از مکان‌های بعیده به آنجا می‌آیند.³ قضیه، خیلی قضیۀ مهمی است.»⁴

«حتی ما نسبت به زیارت رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم هم این روایت را داریم و در ذیل همان روایتی که مربوط به حج است، روایتِ مربوط به زیارت پیغمبر هم هست.⁵ و این، مسئله را برای یک فقیه خیلی روشن می‌کند که حج بدون

زیارت پیغمبر معنا ندارد، بلکه باید با این زیارت توأم شود.

امام علیه السّلام برای زیارت، حکم وجوب می‌کند، درحالی‌که ما در قرآن نداریم: ”لِلهِ عَلَی النّاسِ زیارةُ النّبیِّ مَنِ استَطاعَ إلَیهِ سَبیلًا!“ این مسئله نشان‌دهندۀ این است که همان ملاکی که درمورد حج، نسبت به خود فرد و مسائل اجتماعی وجود دارد، همان ملاک در زیارةُ قبرِ النّبی هم وجود دارد، در زیارةُ الحسین هم وجود دارد، در زیارةُ الرّضا و همین‌طور در زیارت سایر ائمه علیهم السّلام نیز وجود دارد. اینجاست که فقیه نسبت به کیفیت لحاظ مسائل در ارتباط با این موضوعات، یک فهم سِعی پیدا می‌کند.»¹

استحباب مؤکد حج برای افراد متمکن در هر سال

«[چنانچه بیان شد] در بعضی از روایات وارد است که حج برای افراد متمکن در هر سال استحباب مؤکد دارد؛² و گرچه وجوب آن برای همۀ افراد فقط یک بار در طول عمر است،³ ولی آیۀ شریفۀ ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾⁴ را شامل تمام افراد متمکن از حج در هر سال دانسته‌اند.⁵‌

مرحوم کلینی در کتاب کافی از أبی‌جَریر قمّی از امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که فرمود:

الحجُّ فَرضٌ علیٰ أهلِ الجِدَةِ فی کُلِّ عامٍ؛⁶ ”حج واجب است بر افراد متمکن در هر سال.“

و در روایت دیگر از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر علیهما السّلام روایت می‌کند که حضرت فرمود:

إنّ اللَهَ عَزّ و جَلّ فَرَضَ الحجَّ علیٰ أهلِ الجِدَةِ فی کُلِّ عامٍ، و ذَلِکَ قَولُهُ عَزّ و جَلّ: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعٰلَمِينَ﴾؛ قالَ: قُلتُ: فَمَن لم یَحُجَّ مِنّا فَقَد کَفَرَ؟ قالَ: لا، وَلکِن مَن قالَ: لَیسَ هذا هکَذا، فَقَد کَفَرَ.¹

”خداوند حج را بر افراد مستطیع و متمکن در هر سال واجب نمود به‌دلیل گفتارش در قرآن کریم: ﴿بر افراد متمکن از جانب خداوند تکلیف است که به حج بروند؛ و کسی که کفر بورزد، به‌درستی‌که خداوند بی‌نیاز از او و امثال او خواهد بود.﴾

راوی می‌گوید: عرض کردم: پس کسی که از ما به حج نرود کافر است؟

حضرت فرمودند: نه، بلکه مقصود کسانی هستند که کلام خدا را انکار می‌کنند و می‌گویند این‌طور نیست.“

البته باید توجه کرد که مقصود از فرض و وجوب در این روایات برای افرادی که یک بار به حج توفیق یافتند، الزام مُوبِق و واجبی که بر ترکش عقاب مترتب است نیست، بلکه شدت اهتمام و نهایت استحباب است که می‌توان گفت: نزدیک به لزوم و وجوب می‌رسد، نه‌اینکه تحقیقاً همان وجوبِ در قبال استحباب و حرمت باشد.

وظیفۀ حاکم مسلمین در اقامۀ فریضۀ حج

جالب توجه و دقت اینکه: به‌جهت نهایت اهتمام شارع مقدس به اقامۀ فریضۀ حج و شدت عنایت ویژۀ او به این تکلیف الهی و مَأدبۀ روحانی، بر حاکم مسلمین و ولیّ امور واجب است که نهایت اهتمام را به اقامۀ این مَشعر الهی مبذول دارد و نگذارد که خانۀ خدا از ورودِ وُفود حجّاج و زائران خالی و بی‌رونق بماند، و تمام سعی و تلاش خود را بر إحیا و شکوه این فریضۀ ویژۀ الهی به‌کار بندد و جلوی موانع حرکت زائران الهی را به حریم امن و بیت‌اللَه‌الحرام بگیرد و موانع طریق را از سر راه

بردارد، و هر کسی را که به استطاعت و تمکّن از إتیان این تکلیف عظیم الهی می‌رسد برای رسیدن به مقصود و مطلوب و تسهیل امور یاری رساند.

و اگر افرادی تمکّن از انجام مناسک را جدای از طریق و مسیر متعارف دارند تشویق نماید و صرفاً به ارسال عدۀ معدود از طریق متعارف و رسمی بسنده نکند و اگر بعضی برای جهتی از جهات در مسیر حرکت آنان سنگ‌اندازی و مانع‌تراشی می‌کنند، ممانعت کند و راه وفود به حرم الهی را بر روی آنها نبندد و اختیار بذل مال و انتخاب طریق را برعهدۀ خود افراد قرار دهد.¹

وجوب فوریت در ادای حج مستطیع (ت)

چه‌اینکه استطاعت حد و مرز ندارد و اگر شخصی بتواند برای أدای حج واجب حتی میلیون‌ها صرف کند، حرام است که حتی یک سال حج خود را به تأخیر اندازد و باید لَدَی الاستِطاعَةِ و التّمکُّن، فی الفَور² به این فریضۀ عظمای الهی اقدام نماید³ و صرفاً به ثبت‌نام و مَشی در طریق متعارف رسمی اکتفا نکند، که در صورت

تأخیر و مسامحه مشمول روایات سابق‌الذّکر خواهد شد.¹

و حاکم اسلام نیز باید نهایت کوشش خود را جهت ارسال این‌گونه افراد مبذول دارد تا مبادا خدای‌ناکرده این فریضۀ مهم از مستطیعین و متمکّنینِ به حج فوت گردد، که چه‌بسا با تحقق فوت غیر متوقع، حسرت انجام این فریضه برای آنها باقی بماند.

مرحوم کلینی با سند خود از عبداللَه بن سِنان از امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که حضرت فرمودند:

لَو عَطَّلَ النّاسُ الحجَّ لَوَجَبَ عَلَی الإمامِ أن یُجبِرَهُم عَلَی الحجِّ إن شائُوا و إن أبَوا؛ فَإنّ هَذَا البَیتِ إنّما وُضِعَ لِلحَجّ.²

”اگر مردم حج را کنار بگذارند و اهتمام شایسته به انجام آن نشان ندهند، بر حاکم اسلامی واجب است افرادی را الزام کند و به حج بفرستد، چه‌اینکه با رضا و رغبت توأم نباشد؛ به‌درستی‌که این خانه براساس مناسک حج بنا نهاده شده است.“

و همین‌طور برای افراد مستطیع که قدرت بر إتیان به حج را در سال‌های پس از حج واجب دارند، باید راه و مسیر حرکت به مکه دائماً باز باشد و هیچ‌گونه ضیق و محدودیتی و انحصاری به‌هیچ‌وجه من‌الوجوه برای انجام این تکلیف وجود نداشته باشد.

تشریع فرائض براساس توان ضعیف‌ترین افراد

احمد بن محمد بَرقی در کتاب شریف محاسن از هِشام بن سالم از امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که حضرت فرمودند:

ما کَلَّفَ اللَهُ العِبادَ إلّا ما یُطیقونَ؛ إنّما کَلَّفَهُم فِی الیَومِ و اللَّیلَةِ خَمسَ صَلَواتٍ...

و کَلَّفَهُم حَجّةً واحِدةً و هُم یُطیقونَ أکثَرَ مِن ذَلِکَ... .¹

”خدای متعال تکلیف الزامی و وجوبی را براساس قدرت و استطاعت و طاقت افراد تشریع می‌کند؛ چه‌اینکه جهت ادای نماز، پنج نوبت را واجب فرمود... و همین‌طور یک بار انجام فریضۀ حج را واجب کرد درحالی‌که آنها استطاعت و طاقت بیش از این را دارند.“

همین‌طور در وسائل الشّیعه از شیخ صدوق در کتاب علل الشّرایع و هم‌چنین عیون أخبار الرّضا از امام رضا علیه السّلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند:

إنّما أُمِروا بِحَجّةٍ واحِدَةٍ لا أکثَرَ مِن ذَلِکَ، لِأنّ اللَهَ وَضَعَ الفَرائِضَ علیٰ أدنَی القُوّةِ؛ کَما قالَ: ﴿فَمَا ٱسۡتَيۡسَرَ مِنَ ٱلۡهَدۡيِ﴾؛² یَعنی شاةً، لِیَسَعَ القَویَّ و الضّعیفَ. و کَذلِکَ سائِرُ الفَرائِضِ إنّما وُضِعَت علیٰ أدنَی القَومِ قوّةً؛ فَکانَ مِن تِلکَ الفَرائِضِ الحجُّ المَفروضُ واحِدًا، ثمّ رَغَّبَ بَعدُ أهلَ القوّةِ بِقَدرِ طاقَتِهِم؛³

”علت وجوب فریضۀ حج، یک بار نه بیشتر این است که: خداوند همیشه فرائض و واجبات خود را براساس توان و طاقت کمترین افراد از مکلفین قرار داده است؛ هم‌چنان‌که در قرآن می‌فرماید: ﴿آن قربانی را که میسّر و هموار است جهت ذبح در مِنا انتخاب کنید﴾ که مقصود گوسفند است، تا قوی و ثروتمند و ضعیف و فقیر هر دو بتوانند آن را تحصیل نمایند. و همین‌طور است سایر احکام که براساس توان و طاقت ضعیف‌ترین از مکلفین بنا نهاده شده است؛ و از این جمله، حج یک بار در همۀ عمر واجب است. آنگاه خدای متعال ترغیب فرمود آن کسانی را که استطاعت و تمکن انجام بیش از یک بار را دارند به مقدار طاقت و تمکنشان.“

از این روایت شریفه استفاده می‌شود: افرادی که می‌توانند با بذل مال و تمکن

مالی و صحت بدنی و رفع موانع طریق به حج‌های متعدد در سال‌های متعدد موفق شوند، نباید خود را از این نعمت عظمای الهی محروم نمایند و صرفاً به انجام آن مناسک به یک بار اکتفا کنند؛ بلکه باید بدانند هرچه بیشتر به این سفر الهی و روحانی بپردازند، از آثارِ اعمال و بواطنِ افعال آن نصیب بیشتری می‌یابند و از فیوضات مترشّحۀ از مقام ولایت کبری که در این مراسم بر زائرین بیت‌اللَه‌الحرام ساری و جاری می‌گردد بیشتر متنعّم و بهره‌مند خواهند شد و از آبشخوار عنایات لا یَتناهای الهی که خاص طائفین و عاکفین در حرم شریف و خانۀ قدسی خود قرار داده است بیشتر مستفیض خواهند گشت.

اهتمام خاص انبیا و ائمه علیهم السّلام نسبت به فریضۀ حج

سیرۀ رسول خدا در حج و مبارزه با مظاهر شرک (ت)

جایی که پیامبران عِظام الهی¹ و زُعَمای دین حنیف، ائمۀ معصومین علیهم السّلام

کراراً و مراراً بدین جایگاه قدم گذارده و با رنج بسیار و تعب شدید، خود را مهیّای ضیافت این بزم الهی می‌نمودند¹ ـ تا جایی‌که طبق بعضی از اخبار امام مجتبی علیه السّلام بیست‌وپنج بار به این سفر الهی مشرّف شدند که اکثر آنها را با پای پیاده از مدینه تا مکه مبادرت می‌نمود،² و سایر ائمه علیهم السّلام همچون حضرت سجاد زین‌العابدین‌³ و موسی بن جعفر علیهم السّلام با پای پیاده در بین مکه و مدینه مشاهده شده بودند⁴ ـ دیگر ما را چه سزد که نسبت به ارج و ارزش این جایگاه رفیع‌المنزله و مواقف شریفه گفتگو و تردید بنماییم، و صرفاً به‌عنوان یک تکلیف ظاهری و حکم نه‌چندان پر محتوای شرعی به آن بنگریم و به انتظار آن بنشینیم که مال بادآورده‌ای از راه برسد و پس از قضای جمیع حوائج زندگی از منزل و مغازه و ماشین و اسباب و ادوات و رفع تمام ما یَحتاج و غیر ما یحتاج، آنگاه اگر حالی و مَجالی بود و راه هم هموار و سایر موانع عادی مرتفع، اقدام به انجام آن با هزار اشکال و گله و شکایت بنماییم.»⁵

«از علی بن ابراهیم از پدرش روایت است که:

علی بن الحسین علیه السّلام پیاده حج می‌کرد و مسافت فی‌ما بین مدینه و مکه را در بیست روز و شب می‌پیمود.»⁶

سفر امام مجتبی به حج با پای پیاده

«از أبی‌اُسامه عَن أبی‌عبداللَه علیه السّلام روایت است که:

حضرت امام حسن علیه السّلام در سالی پیاده به مکه حرکت کردند؛ پاهای آن حضرت ورم کرد. بعضی از بندگان آن حضرت گفتند: اگر سوار شوی این ورم ساکن می‌گردد. حضرت فرمود: ”ابداً! ولیکن در این منزل که می‌رسیم مرد سیاهی به تو رو می‌آورد و با او روغنی است؛ آن روغن را بخر و هرچه خواهد بده و در معامله مُماکسه¹ منما.“

بندۀ آن حضرت عرض کرد: مادر و پدرم فدای تو! ما تا به‌حال در این راه به منزلی وارد نشده‌ایم که کسی دوا داشته باشد. حضرت فرمود: ”بلی، الآن در جلوی تو، از یک منزل هم کمتر، آن سیاه را ملاقات خواهی نمود.“

پس یک میل دیگر حرکت کردند، ناگهان مرد سیاه پدیدار شد. حضرت به غلام فرمود: ”نزد این مرد برو، روغن بگیر و پولش را بده.“

مرد سیاه گفت: ای غلام! این روغن را برای که می‌خواهی؟ گفت: برای حسن بن علی. گفت: مرا با خود به‌سوی او ببر.

(إلیٰ أن قالَ:) مرد سیاه به حضرت عرض کرد: من غلام شما هستم، پول نمی‌خواهم، ولکن دعا کن در حق من که خدا فرزند پسری سالم به من عنایت کند که دوست‌دار شما اهل‌بیت باشد؛ من الآن که آمدم عیالم درد زاییدنش گرفته بود.

حضرت فرمود: ”الآن برو به‌سوی منزلت، خداوند به تو یک پسر عنایت کرده است صحیح و سالم و او از شیعیان ما خواهد بود.“²»³

نقد برخی علما برای اهمال در ادای فریضۀ حج

وجوب قبول بذل مال و راحله برای سفر حج (ت)

«و از اینجا معلوم می‌شود: اینکه از بعضی علما نقل شده که موفق به تشرف بیت‌اللَه نشده‌اند و به بهانۀ عدم استطاعت، خود را از این نعمت عظمای الهی محروم کرده‌اند تا اینکه از دنیا رفته‌اند،⁴ چقدر موجب تعجب و استبعاد است! آیا اینان با وجود

این‌همه از آشنایان و ارادتمندان و افرادی که قطعاً می‌توانستند و راغب به بذل مال و تحصیل مقدمات سفر حج برای آنها بودند، چطور به خود اجازه دادند که خود را از انجام این فریضۀ فوق‌العاده مهم و حیاتی در تربیت و تعالیِ نفس و استفاده از برکات و انوار نفوس قدسی اولیای الهی و دعوت حضرت ابراهیم خلیل علیه السّلام محروم نمایند؟!¹

اینان که برای سفر به کشورهای خارج و صرف مبالغ هنگفت جهت مداوای امراض عادیِ جسمانی هیچ‌گونه تردیدی به خود راه نمی‌دهند، چطور با این مسئلۀ حیاتی به این سهولت و بی‌اهتمامی برخورد نمودند؟ و چه‌بسا این عمل را به حساب زهد بسیار و گریز از توجه به دنیا و قطع علائق آن به‌حساب آورده و می‌آورند؟!»²

«اگر مجتهدی در احساسِ وحدت تکلیف، به نقطۀ شهود و درک رسیده باشد، پیش از آنکه حکم به وجوب حج در صورت استطاعت بدهد، خود به این فریضۀ عظمای شریعت عمل می‌نماید و به فیضِ سعادت تحققِ حقایق نورانی حج در نفس خویش نائل می‌گردد، نه‌اینکه در اواخر عمر با افتخار و مباهات به افراد بگوید: ”من در تمام مدت عمر به مرحلۀ استطاعت نرسیدم و لذا توفیق انجام حج را پیدا ننمودم!!“

تصور این‌گونه افراد از فریضۀ حج، جز انجام یک تکلیف عادی رُبات‌گونه و وظیفۀ سازمانی و اداری نمی‌باشد که می‌توان با بهانه و حِیَل مختلفه از انجام آن سَر باز زد. این افراد اگر ذره‌ای از رمز و راز این تکلیف و آثار عجیب آن بر نفس اطلاع داشتند و می‌دانستند که به چه لحاظ و منظوری در احادیث وارد شده است که به فردِ

تارک حج هنگام موت گفته می‌شود: ”یا بر دین یهود بمیرد یا بر دین مسیحیت!“¹ دیگر این‌گونه تسامح و تساهل در ابلاغ و القاء آن بر مردم روا نمی‌داشتند.»²

آثار تربیتی تکالیف الهی و نقش آنها در کمال وجودی انسان

«مجتهد باید به این نکته برسد ـ وإلاّ مجتهد نخواهد بود! ـ که: هر کدام از احکام و تکالیف که از ناحیۀ پروردگار توسط رسول اکرم برای افراد جعل و وضع شده است، دارای خصوصیت و ویژگی و اثری است که در راستای کمال وجودی و تربیت نفس و فعلیت استعدادِ نهفتۀ بشری به‌کار می‌رود؛ و إهمال در تشخیص و یا خدای‌نکرده ابلاغ آن، موجب از دست رفتن آن اثر و بالنّتیجه عدم وصول به فعلیت و ناپخته و خام بودن انسان هنگام خروج از این دنیا و حرکت به‌سوی عالم آخرت خواهد بود. و باید در موقف حساب و بازخواست، نسبت به إهمال در این مسئله پاسخ‌گو باشد، تا چه رسد به تبعاتی که برای مقلدین او پیش خواهد آمد.

آن فردی که تصور می‌کند قدرت استنباط در او محقق شده و فتوا به سقوط استطاعت حج قبل از حلول ماه شوّال به‌واسطۀ برخی از حِیَل و بذل و بخشش‌های صوری و ظاهری برای خروج اموال از تملّک فرد مستطیع می‌دهد، هیچ بویی از استنباط و اجتهاد نبرده که هیچ، اصلاً قدرت فهم و تشخیص حکمت و فلسفۀ تشریع این فریضۀ خطیرۀ الهی را نخواهد داشت!

و چه اختلاف و تفاوت فاحشی است بین او و بین مجتهدی که می‌گوید:

اگر انسان بتواند با پای پیاده و خوردن غذایی که نیرو و توان انجام مناسک

را تأمین کند ـ هر چند نان و زیتون باشد ـ واجب است به حج برود و این فریضه را از دست ندهد!»¹و²

نقد استفاده از حِیَل شرعی برای اسقاط استطاعت

«أشهُر حج، شوّال، ذی‌العقده و ذی‌الحجّه است.³ من شنیده‌ام که بعضی‌ها پول برای حج پیدا می‌کنند و یک روز قبل از شوّال، آن را به پسرشان می‌بخشند تا بگویند: ”ما برای حج مستطیع نیستیم!“

اینکه می‌گویید مستطیع نیستید یعنی چه؟! خدا پدرتان را درمی‌آورد! ”أشهر حج“ به معنای شرط وجوب نیست، بلکه به معنای شرط واجب است؛ یعنی در این

ماه‌ها، شما دیگر نمی‌توانید این پول را در موارد مفید دیگر صرف کنید. تعلقِ استطاعت، شرط وجوب به‌نحو اطلاق است.»¹

«أشهر حج ربطی به استطاعت ندارد؛ أشهر حج، زمان تعلقِ تکلیف به خروج برای حج است، نه زمان اصلِ تحققِ موضوع برای وجوب حج.»²

«﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ﴾، یعنی هر کس مستطیع شد، باید به حج برود. اگر شما ده ماه قبل از حج هم مستطیع شدید، نمی‌توانید این مال را خرج کنید؛ باید آن را نگه دارید و با آن به حج بروید. منتها شارع به شما فُرجه می‌دهد که اگر یک مورد ضروری پیش آمد، آن پول را خرج کنید؛ نه‌اینکه آن را بردارید و با پولتان یک ماشین برای زید، یک موتور برای عَمرو و چیز دیگری هم برای خالد بخرید و...! نه‌خیر؛ استطاعت به‌نحو اطلاق، خودش مُنجِّز برای حج است. لذا در أشهر حج، اگر برای انسان موارد مفیدی از مخارج عادی به‌وجود بیاید، دیگر نباید به آن پول دست بزند؛ اما شارع اجازه داده است که تا قبل از آن ماه‌ها، این مخارجِ [ضروری] را انجام بدهد.

سابقاً بسیاری از افراد بودند که حرکتشان به‌سوی مکه چهار، پنج یا شش ماه طول می‌کشید. خانۀ همه که در مدینه نبود؛ یک نفر آن‌طرف دنیا بود، یک نفر این‌طرف دنیا. با هواپیما و موشک که نمی‌آمدند! از رجب یا شعبان، پیاده یا با الاغ و کجاوه راه می‌افتادند تا موقع حج برسد. چنین شخصی که نمی‌تواند بگوید: من فقط در أشهر حج نمی‌توانم خرج کنم!»³

«و لذا می‌بینیم این أشهر حجی که در روایات آمده، ناظر به همین مکان‌های نزدیک است، اما شخصی که در بلاد دور است و سفر از آنجا مستلزم هفت یا هشت ماه راه رفتن است، اگر در اولِ آن هفت ماه تفریط کند، حج بر ذمه‌اش قرار می‌گیرد؛

گرچه هنوز أشهر حج نرسیده باشد.»¹

«الآن اشتباهی که فقها در اینجا مرتکب شده‌اند، این است که أشهر حج را شرط وجوب می‌دانند؛² درحالی‌که شرط واجب است. یعنی وقتی ماه حج حلول کرد، دیگر آن استطاعت مُنجَّز می‌شود. نه‌اینکه استطاعتی نبوده است؛ بلکه استطاعت بوده، ولی شارع به انسان اجازه می‌داده که آن پول را در موارد ضروری خرج کند. اما در موقع حج، دیگر باید این مال را فقط به حج اختصاص بدهد.

تازه این، عنوان مُشیر است، نه عنوان استقلال؛ و مربوط به افرادی است که می‌خواهند در ماه شوال و ذی‌القعده حرکت کنند، نه افرادی که باید از مدت‌ها قبل، برای حرکت و تهیۀ زاد و راحله و امثال آن آماده می‌شدند.»³

«یادم است یک بنده‌خدایی از دوستان مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ که البته از رفقا نبود، یک سال مستطیع شده بود و به ایشان می‌گفت: ”آقا، من دیدم اگر ماه شوال برسد، مستطیع می‌شوم و باید به مکه بروم؛ لذا در ماه رمضان یک افطاری دادیم و از استطاعت خارج شدیم!“

آقا فرمودند: ”نه آقا! شما اشتباه کردید و نمی‌بایست این پول را می‌دادید.“

چون مسئلۀ استطاعت این نیست که مختص ماه شوال باشد، بلکه در شوال، مُنجَّز می‌شود. کسی که می‌داند تا زمان حج برایش استطاعت پیدا می‌شود و بعداً هم نمی‌تواند این استطاعت را دوباره تحصیل کند، باید همین مالی را که الآن به دست آورده است، برای مکه‌اش نگه دارد و آن را خرج نکند.»⁴

کم‌رنگ شدن اهمیت عبادات به‌واسطه روی‌گردانی از مکتب اهل‌بیت

«در زیارت ائمۀ بقیع علیهم السّلام می‌خوانیم:

وَ قَد وَفَدتُ إلَیکُم إذ رَغِبَ عَنکُم أهلُ الدّنیا وَ اتَّخَذوا آیاتِ اللَه هُزوًا وَ

استَکبَروا عَنها.¹

معنای ”رَغِبَ عَنکُم أهلُ الدّنیا“ همین است دیگر! روی‌گردانی از اهل‌بیت، انسان را به جایی می‌رساند که وقتی برای حج به او بذل مال می‌کنند، می‌گوید: ”بروید ادله و روایات را نگاه کنید و ببینید آیا مفرّی هست که ما نرویم؟!“ و بعد هم تا آخر عمر نمی‌رود! یا اینکه امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

إنِ استَطَعتَ أن تَأکُلَ الخُبزَ و المِلحَ و تَحُجَّ فی کُلِّ سَنَةٍ فَافْعَل؛²

نه یک دفعه، بلکه هر سال بلند شو برو! بنابراین، جناب آقای فلان و فلان و افرادی از این قبیل، گیرم که به‌واسطۀ آن استطاعت کذایی، حَجّة الإسلام بر شما واجب نبود؛ آیا به‌عنوان استحباب هم نمی‌توانستید بروید؟! ناتوان بودید؟! گیرم که به اندازۀ یک میلیون، ده میلیون و یک میلیارد دلار پولِ ایاب و ذهاب ـ آن‌هم حداقل برای ده‌پانزده نفر ـ بذل نکردند تا آن استطاعت حاصل شود؛ خیلی خب! اما با همین بذل عادی که کردند تا شما بروید هم استطاعت حاصل می‌شود! آیا با وجود این‌همه روایات، رفتن به حجِ مستحب این‌قدر ارزش نداشت؟! بعد هم هر وقت مستطیع شدید، حجّة الإسلام را انجام بدهید! چرا تا آخر عمر مکه نرفتید؟! چرا؟! چرا خودتان را از این نعمت و فیض عظمیٰ محروم کردید و به دیگران هم این‌چنین یاد می‌دهید و آنها را هم محروم می‌کنید؟! ”ضَلّوا و أضَلّوا“³ هر دو؛ هم گمراه شدید و هم گمراه کردید!

خب، بلند می‌شدید به‌عنوان استحباب به مکه می‌رفتید؛ چه اشکالی داشت؟ مگر شما نماز مستحب و نافله نمی‌خوانید؟ مگر شما انفاقات مستحب نمی‌کنید؟ این‌همه مستحبات داریم! گرچه مستطیع نیستید، ولی به‌عنوان استحباب بلند می‌شوید می‌روید. شما این روایات را ندیدید؟ بلکه دیدید! اما چرا عمل نکردید؟

مسئله این است: ”إذ رَغِبَ عَنکُم أهلُ الدّنیا“ وقتی کسی از مکتب اهل‌بیت دور شد، خدا او را به خودش واگذار می‌کند و دیگر آن حکم و آن اصالت و واقعیت برایش جلوه ندارد؛ کم‌رنگ می‌شود و دیگر اهمیت عبادت برای او تجلی نمی‌کند. مثل نان و دوغ خوردن و پنیر را با گردو خوردن می‌ماند؛ در همین حد! می‌گوید: ”بله، مستحب است!“ همان‌طور که پنیر را با گردو می‌خورید¹ یا مثلاً مستحب است انسان وقتی وارد بیت‌الخلا می‌شود پای چپ را بگذارد و وقت خروج، پای راست را بیرون بگذارد،² استحباب حج هم برای او در همین حد است!

ولی آن کسی که دلش باز و روشن است، می‌داند که چه سرّی در این مسئله نهفته است و چه اکسیری در اینجا هست که امام صادق علیه السّلام این‌طور توصیه و تحریک می‌کنند. حضرت می‌فرماید: ”اگر شده به زن و بچه‌ات خلّ و زیت بده و آنها را به مکه ببر!“³ حضرت دیگر چطور و به چه زبانی بگوید؟!»⁴

تبیین دو دیدگاه ظاهری و باطنی در فلسفۀ تشریع احکام

«علت مهم این اختلاف، اختلاف دیدگاه‌ها و افق‌های معرفت و شهود است.

دیدگاه اول، دیدگاه اهل ظاهر است که عمل به این تکالیف را صرفاً نوعی اطاعت از مولا در امور دنیوی و ظاهری و انجام یک مسئولیت و به‌پایان رساندن یک وظیفه بدون توجه به مسائل باطنی و حقایق پشت‌پرده و آثار و تأثیرات درونی و روحی مترتب بر آن می‌داند؛ و در دیدگاه دوم، انجام این تکالیف به‌عنوان داروی حیاتی و غذای روح برای تهذیب و تربیت نفس، جهت حیاتی ابدی و سعادتی جاودانه تلقی می‌شود.»¹

عبادت، نیاز حیاتی روح نه صرفاً یک تکلیف

«ما باید این قضیه را بدانیم که عبادت، عبارت است از احتیاج انسان به دارو و غذا برای رشد. همان‌طور که بدن به دارو و غذا نیاز دارد و وقتی شما گرسنه می‌شوید، لازم نیست کسی شما را به غذا دعوت کند، بلکه خودتان بلند می‌شوید، با سر پایین می‌آیید و سر سفره می‌نشینید، مسئلۀ عبادت هم مانند مسئلۀ دارو و غذاست! باید این مسئله را بدانیم.

البته در روایات هم به این مسئله اشاره شده است؛ موقعی که وقت نماز ظهر یا... می‌شد، پیغمبر صلّی اللَه علیه و آله  و سلّم می‌فرمودند: ”أرِحْنی یا بِلالُ؛² بیا من را از کثرات و ارتباطات بیرون بیاور و آن غذای معنوی و روحی را با صدای اذان خودت به من بده!“

وقتی برای نماز می‌ایستیم، باید متوجه این قضیه باشیم که الآن وقت خوردن دارو و غذاست و الآن وقت ارتباط است؛ ارتباطی که برای انسان ضروری است و باید آن را برقرار کند و اگر برقرار نکند، از کیسه‌اش رفته است. اگر ما این معنا را بفهمیم، آن‌وقت نسبت به حج چه نظری پیدا می‌کنیم؟!»³

«این نشان می‌دهد که ادراک ما از احکام، تکالیف و معارف دین چقدر و تا

چه حد است! وقتی تکلیفی برای انسان می‌آید، این تکلیف، دارویی است که بیمار باید در وقت خودش آن را مصرف کند و اگر مصرف نکند، آن قسمت از قضیه و مسئله لنگ می‌ماند! مطلب این است. اینکه آدم چیزی احساس نمی‌کند، دلیل بر نبودن نیست؛ بله، آدمِ بی‌هوش هم چیزی احساس نمی‌کند. یا اگر پای شخصی را بی‌حس کنند، چاقو بزنند و پایش را قطع کنند، اصلاً نمی‌فهمد که چاقو به کجا خورده است. احساس نکردن، دلیل بر نبودن و عدم تأثیر نیست.

بنده در آن تذییلاتی که بر رسالۀ اجتهاد و تقلید مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ نوشتم و قرار است مقدمه‌ای هم برای آن بنویسم و چاپ شود، بیان کرده‌ام که وظیفۀ مرجع، تربیت و تزکیۀ مقلدین و ارتقای آنها از سطح عادی بشری به مقام قرب و توحید است؛ این، وظیفۀ مرجع است.¹ توجه می‌کنید چه مسئولیت عظیمی است؟»²

تبیین جایگاه حج در دعای ابوحمزۀ ثمالی

«مستحب است که انسان همیشه از خداوند علیّ أعلیٰ برای حج تقاضا کند.³ [امام سجاد علیه السّلام در بخشی از دعای ابوحمزۀ ثمالی می‌فرمایند:]

وَ ارْزُقنا حَجَّ بَیتِکَ و زیارَةَ قَبرِ نَبیِّکَ صَلَواتُکَ و رَحمَتُکَ و مَغفِرتُکَ و رِضوانُکَ علَیهِ و علیٰ أهلِ بَیتهِ، إنّکَ قَریبٌ مُجیب.⁴

”ما را روزی کن که قصد کنیم، بیاییم خانه‌ات را زیارت کنیم، حج انجام دهیم و زیارت قبر پیغمبرت را نیز بجا آوریم؛ همان پیغمبری که صلوات، رحمت، مغفرت و رضوان تو بر او و بر اهل‌بیتش باشد.

تو خیلی نزدیکی، اجابت می‌کنی و حرف ما را گوش می‌دهی؛ پس این دعای ما را هم مستجاب کن که حج را انجام دهیم!“

حج، عبادت خیلی خوبی است؛ خیلی خوب است! و مستحب مؤکد است که انسان هر سال حج کند.¹ این، عملی است که واقعاً انسان را عوض می‌کند. افرادی که حج نکرده‌اند نمی‌دانند، اما کسانی که حج کرده‌اند، می‌دانند که حج، اصلاً انسان را عوض می‌کند!

خاطره‌ای در باب آثار تحول‌آفرین حج

یکی از این همشیره‌های ما (علامه طهرانی) که خیلی مقدس و بر طریق خاصی بود، چند سال پیش، وقتی می‌خواستیم به مکه برویم، خدمت ایشان رفتیم و گفتیم: شما هم امسال بیایید به مکه برویم.

گفت: ”نه! این مکه‌ای که مردم می‌روند، مکه نیست؛ تجارت و سیاحت است! من می‌خواهم مکه‌ای بروم که خداپسند باشد.“ و از این حرف‌ها.

گفتم: خب، حالا شما همان‌طور که خودتان می‌خواهید، بیایید برویم.

گفت: ”من با این خصوصیات و با فلان و بهمان نمی‌توانم؛ حالا دیگر مُد شده است که همۀ آقایان با خانم‌هایشان به مکه می‌روند!“

خلاصه، سرِ حرفش محکم ایستاده بود و اصلاً حاضر به آمدن نمی‌شد. ما هم آن‌قدر یواش‌یواش و ملایم، از این‌طرف و آن‌طرف، با او صحبت کردیم؛ عیناً مانند ماهی‌گیرهایی که می‌خواهند ماهی بگیرند. می‌گویند: ”إنّ مِنَ البَیانِ لَسِحرًا.“² تا اینکه یک خُرده‌ای نرم‌تر شد.

بعد از انجام مقدمات، از ما عکس خواستند. گفت: ”عکس؟! مگر من عکس می‌اندازم، مکه که نباید با عکس باشد!“

ما هم گفتیم: از شما که آن‌طور عکسی نمی‌خواهند؛ چادرت را سر می‌کنی و

روی صورتت می‌کشی، پیش یک عکاسِ زن می‌روی و عکس می‌اندازی. اینها فقط یک مستمسک می‌خواهند که آنجا بچسبانند؛ این که دیگر عکس نیست و این هم اشکالی ندارد.

خلاصه، ما به هزار وسیله، یک چنین عکسی از ایشان بردیم، گذرنامه‌شان را گرفتند و با هم رفتیم. رفت آنجا، طوافی کرد و سعی‌ای و منظره‌ای و دادی و بیدادی و لبیکی؛ عجیب و عجیب! وقتی به مسجدالحرام می‌آمد، دیگر نمی‌خواست بیرون برود؛ هیچ، هیچ!

ما برگشتیم، ولی او یکی دو ماه مانده به موسم حج سال بعد، دیوانه شده بود و او را حرص برداشته بود! گفتیم: چه شده است خانم؟! شما که می‌گفتی این حج، زیارت نیست؛ سیاحت و تجارت و گردش است.

گفت: ”نه، آقا! این‌طورها نیست؛ یک حساب‌های دیگری در کار است.“

خب، خدا إن‌شاءاللَه باز هم مجدداً قسمت کند.»¹

تبیین جایگاه حج در دعای شب قدر

«حضرت در دعای شب قدر می‌فرماید:

اللَهمّ اجعَل فیما تَقضی و تُقَدِّرُ مِنَ الأمرِ المَحتومِ و فیما تَفرُقُ مِنَ الأمرِ الحَکیمِ فی لَیلَةِ القَدرِ، و فی القَضاءِ الّذی لا یُرَدُّ و لا یُبَدَّلُ؛

بعد حضرت می‌فرماید:

أن تَکتُبَنی مِن حُجّاجِ بَیتِکَ الحَرامِ، المَبرورِ حجُّهُم، المَشکورِ سعیُهُم، المَغفورِ ذُنوبُهُم، المُکَفَّرِ عَنهُم سَیِّئاتُهُم.²

من با خود می‌گویم چه داستانی در قضیۀ مکه است که امام علیه السّلام در شب قدر، از خدا تقاضا می‌کند که حج بیت‌اللَه را نصیب من کن؟! خب، این دعای شب قدر است! این قضیه و مسئلۀ حج چیست که این‌قدر اهمیت دارد؟! امام علیه السّلام، اولین مسئله‌ای که مطرح می‌کند، حج است و بعد از آن است که می‌گوید مثلاً: رزق را چنین کن و دعاها را مستجاب کن و...؛ ولی اولین مطلبی که حضرت روی آن دست می‌گذارند، حج بیت‌اللَه‌الحرام است.

مقایسۀ نگرش معصومین علیهم السّلام و برخی علما به فریضۀ حج

آخر حضرت در این حج چه دیده‌اند؟! همین چیزی را که ما دیدیم؟! که آن شخص ـ اسمش را نمی‌برم ـ در مجلسی، در سن نودسالگی و در هنگام مرگ، افتخار می‌کند که: ”من در این مدت، مستطیع نشدم که حج بجا بیاورم!“¹ آن‌هم چه کسی؟ مثلاً یک عالم و یک فقیه!

آیا آدم می‌تواند به او فقیه بگوید؟! فقیه یعنی کسی که فقه [به جانش نشسته باشد.] آیا این شخص، تا حالا این دعای شب قدر را نخوانده است؟! هر سال که حداقل در سه شب قدر این دعا را داریم؛ البته در جای دیگر هم می‌شود آن را خواند. پس او چه برداشتی از حج دارد که تازه افتخار می‌کند: ”ما مثلاً خیلی زاهد و عابد هستیم و پول جمع نکردیم که به مکه برویم!“ و حالا با افتخار می‌گوید: ”ما دیگر توفیق پیدا نکردیم و مستطیع نشدیم!“ این را کسی می‌گوید که هزاران مرید دارد و هرکدامشان اگر دستش را بگیرند، او را به حج می‌برند؛ اما او با این دید به مسئله نگاه می‌کند.

در مقابل، امام معصوم در شب قدر از خدا تقاضا می‌کند که امسال توفیق زیارت بیت‌اللَه را پیدا کند، با اینکه ده دفعه هم رفته است. امام مجتبی علیه السّلام بیست‌وچهار یا بیست‌وپنج مرتبه به حج مشرّف شدند و اکثر این سفرها را از مدینه تا مکه پیاده طی کردند؛ درحالی‌که مَواشی، شتران و اسب‌های حضرت، جلوتر حرکت می‌کردند و بار می‌بردند و ایشان هم می‌توانستند سوار شوند؛ اما حضرت این

راه را پیاده می‌رفتند!¹

آدم همیشه باید فکر کند که آیا اینها ـ نَعوذُ بِاللَه ـ بیکار بودند؟! ما وقتی می‌خواهیم به مکه برویم، می‌گوییم: ”برای ما در بیزینس‌کلاسِ طیّاره جا بگیرید، راحت‌تر است!“ تا در این دو ساعتی که به خودمان زحمت می‌دهیم، این کمر مبارک، شکم مبارک و لِنگ‌های مبارکه ـ برای اعضای جفت بدن، مؤنث به کار می‌رود ـ کمی راحت‌تر باشند و خدای‌نکرده کوچک‌ترین فشاری به آنها وارد نشود.

بعد می‌بینیم امام مجتبی علیه السّلام اکثرِ این سفرها را پیاده رفته‌اند؛ یا موسی بن جعفر علیهما السّلام را در بیابان می‌بینند اما نمی‌شناسند؛ ـ جریانش مفصل است ـ شقیق بلخی می‌بیند شخصی با لباس مُعرِضین از اهل دنیا راه می‌رود، با خود می‌گوید: ”این صوفی است، بروم نصیحتش کنم.“ بعد متوجه می‌شود که او موسی بن جعفر علیهما السّلام است که دارد این راه را همین‌طور پیاده طی می‌کند.²

اینها ـ نعوذ باللَه، نعوذ باللَه ـ بیکار بودند؟! روی تفنّن و تفرّج این کارها را انجام می‌دادند؟! چه می‌دیدند؟ واقعاً در این مسائل چه می‌دیدند؟! خب مگر اسب و شتر نداشتند؟! خیلی هم داشتند! پس این چه حرکتی بود که می‌کردند؟! آن‌وقت ببینید این مکه‌ای که [این‌قدر مهم است، برخی چقدر ساده به آن می‌نگرند.]

رد شبهۀ عدم تشرف امام عسکری علیه السّلام به حج

یک بار در جمعی از علما بودم و صحبت بر سر این بود که امام عسکری علیه السّلام حج انجام نداده‌اند، چون ایشان محصور بوده‌اند. خب، شما این حرف را از کجا می‌زنید؟! می‌گفتند: ”چون ایشان محصور بوده‌اند، حج انجام نداده‌اند.“ یعنی شما امام را مثل خودتان فرض کرده‌اید که اگر درها را به رویش قفل کنند، حبس می‌شود؟! قضیه همین است؟!

دلیل اول: وجود روایت از امام عسکری در مکه

اولاً: از امام عسکری علیه السّلام روایت داریم که در مکه از آن حضرت راجع

به یک حکم شرعی سؤال کردند و ایشان جواب دادند.¹ امام عسکری که برای عمره به مکه نمی‌روند؛ اگر بخواهند بروند، برای حج می‌روند. البته عمره هم اشکال ندارد و مستحب است،² ولی بر حسب عادت، ایشان برای حج می‌رفتند.

این روایت، دلیلی است بر اینکه این حرف‌هایی که بین عوام شایع است صحیح نیست؛ حرفی که خیلی هم رایج است، همه می‌گویند و خود من هم شنیده‌ام؛ حتی از افراد اهل‌اطلاع!

یک نفر هم این‌طور می‌گفت:

اگر کسی نذر کند که حجش را برای امام عسکری انجام بدهد، خدا این نذرش را قبول می‌کند؛ چون حضرت حج انجام نداده‌اند. و چون امام عسکری، پدر امام زمان علیهما السّلام است اصلاً حسابش چیز دیگری است! کسی برای پدر امام زمان نذر کند که حج انجام بدهد، حتماً قبول می‌شود.

و خود او می‌گفت: اتفاقاً من این را تجربه کرده‌ام و موفق هم شده‌ام.

طبعاً این موضوع، به نیت آن شخص مربوط است و به واقعیت کاری ندارد؛ حضرت دیده‌اند نیت او این است، گفته‌اند: خیلی خب، این را هم مستجابش کنیم!

دلیل دوم: محدود نبودن تصرفات ائمه به تضییقات ظاهری

ثانیاً: چرا امام نمی‌تواند حج انجام بدهد؟ چرا؟! از کجا معلوم که امام عسکری علیه السّلام هر سال هم به حج نرفته باشند؟ چه دلیلی دارد؟ مگر حتماً باید وقتی می‌روند، خودشان را به همه نشان بدهند؟ نه؛ امام حج انجام می‌دهد و یک نفر هم ایشان را نمی‌بیند! چه اشکال دارد؟ هیچ‌کس او را نمی‌بیند! یا اینکه ببینند، اما نیایند و نقل نکنند. ما هیچ دلیلی نداریم که حضرت حج انجام نداده است و هیچ دلیلی هم نداریم که ایشان باید فقط به همین مسئلۀ ظاهری و تضییقاتی که حکومت جور برایشان ایجاد کرده است، عمل کنند. درعین‌اینکه امام در حصر هستند و همه هم این را می‌بینند، حضرت در مکه هم

دارند حج انجام می‌دهند؛ چه اشکال دارد؟ این قضایا در خیلی از موارد دیده شده است.

مگر امام سجاد علیه السّلام روز سیزدهم به کربلا نیامدند؟ چگونه آمدند؟ نه زنجیر داشتند، نه در غل‌وزنجیر بودند؛ هیچ‌کدام از اینها نبودند. مردم فقط دیدند که جوانی با لباس سفید و گرد و خاک دارد می‌آید؛ چون مانده بودند چه کنند ـ سرهای شهدا را بریده و جدا کرده بودند و نمی‌دانستند کدام پیکر متعلق به کیست ـ حضرت آمدند و فرمودند: ”این را اینجا دفن کنید و آن را آنجا!“ امام حسین، حضرت ابوالفضل و دیگران علیهم السّلام را تعیین کردند و بعد برگشتند.¹

حکایت خلق ابدان جابر بن یزید جعفی

مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ این حکایت را بارها نقل می‌فرمودند:

یک روز اصحاب آمده بودند و امام باقر علیه السّلام هم در مجلس نشسته بودند. بعد، یک‌دفعه جابر بن یزید جُعفی می‌آید، کناری می‌نشیند و گوش می‌دهد. یکی رو به امام باقر می‌کند و می‌گوید: ”یا بن رسول‌اللَه، دیشب ما از بیانات جناب جابر چه استفاده‌ها کردیم! در منزل ما بود و مجلسی داشتیم.“

دیگری می‌گوید: ”عجب! جابر دیشب خانۀ ما بود!“ اوّلی می‌پرسد: ”چه ساعتی؟“ او مثلاً جواب می‌دهد: ”دو ساعت از غروب گذشته.“

سومی می‌گوید: ”دارید چه می‌گویید؟! جابر در منزل ما بوده است!“

خلاصه، پنج‌شش نفر مدعی شدند که جابر دیشب نزد آنها بوده است. حضرت به جابر رو کردند و فرمودند: ”دیگر از این کارها نکن!“²

دیگر از این شیطنت‌ها نکن؛ بنشین سر جایت و راحت باش! مردم تحمل ندارند؛ وگرنه، چه اشکال داشت که این کار را بکند!

جابر بن یزید جعفی از آن اصحابِ خاص و از سلمان‌های زمان بوده است؛ حال یا در حد سلمان یا در ردیف‌های او.³

تبیین امکان تعلق روح به ابدان متعدد

آن موقع‌ها که ما درس و بحث داشتیم، یک بار راجع به این قضیه صحبت می‌کردیم که ممکن است روح به غیر از این بدن هم تعلق بگیرد. بعد، یکی از همین طلاب و رفقایی که آنجا بودند، سؤال کرد: حالا روح به کدام‌یک از این دو بدن تعلق دارد؟ به اولی یا به دومی؟ چون حالا دو تا شد!

گفتم: شما چند تا دست داری؟ گفت: دو تا!

گفتم: تعلّقت به کدام بیشتر است؟ فکری کرد و گفت: هر دو مساوی!

گفتم: این هم همان است؛ هر دو یکی است و تفاوت نمی‌کند.

خلاصه، امام عسکری علیه السّلام هم از این مطالب و مسائل داشتند.»¹

نگرش خاص ائمه و اولیای الهی نسبت به حج

«مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ و همین‌طور بزرگان و بالأخص ائمه علیهم السّلام نسبت به مسئلۀ حج، با نظر بسیار خاصی می‌نگریستند و قضیۀ حج را یک تغییر اساسی در نفس، روح، منش و کردار تلقی می‌کردند و گویا برای حج، جدای از سایر عبادات، حساب خاصی باز می‌کردند. تعبیری که از حج می‌آوردند، با تعبیر سایر افراد تفاوت داشت و آن عامل، داعی و سببِ تحریک‌کنندۀ برای فریضۀ حج را قدری وسیع‌تر و عمیق‌تر از سایر مطالبی که مطرح شده است، می‌دانستند.²

دیدگاه خاص علامه طهرانی در باب تخلیة السّرب

این‌طور در یاد و ذهنم است که وقتی ایشان در بیمارستان لبافی‌نژاد برای عمل چشمشان بستری بودند و ما در خدمتشان بودیم، مسئله‌ای راجع به حج مطرح شد. گرچه تابه‌حال این مسئله را به‌طور عمومی مطرح نکرده‌ام و چه‌بسا اگر کسی هم از ایشان سؤال می‌کرد، مانند سایر افراد پاسخ می‌دادند؛ ولی ایشان مسئلۀ بسیار عجیبی را فرمودند و نظرشان این بود:

آن‌قدر این فریضۀ حج مهم است و آن‌قدر برای رشد و تحول انسان اثر حیاتی دارد که حتی اگر در مسیرش احتمال خطر جانی هم وجود داشته

باشد، ارزش این را دارد که انسان به‌سمت مکه و کعبه حرکت کند!

یعنی تخلیةُ السِّرْب¹ که یکی از شرایط حج است،² به نحو دیگری در صحبت‌های ایشان مطرح می‌شد و آمادگی راه در نظر ایشان شکل دیگری داشت و کأنّ آن جنبۀ ولایی و نورانیتِ حج بر شرایط وجودی انسان استیلا می‌یافت، غلبه می‌کرد و این جهاتِ دست‌وپاگیر را از میان برمی‌داشت.

سیره مؤکّد علامه طهرانی بر ذکر عنوان «حاج» در تعاملات فردی و اجتماعی

تعبیرات ایشان نسبت به این قضیه، تعبیرات خیلی عمیقی بود. دأبشان بر این بود که وقتی عقدی خوانده می‌شد، راجع به حج افراد هم سؤال می‌کردند که مثلاً پدر عروس‌خانم یا پدر داماد به حج مشرّف شده‌اند یا نه؟ اگر می‌گفتند مشرّف شده‌ایم، ایشان حتماً عنوان ”حاج“ را هم هنگام قرائت خطبه می‌آوردند؛ و اگر می‌گفتند به حج مشرّف نشده‌ایم، دعا می‌کردند که هرچه زودتر این توفیق پیدا شود و از این نعمت محروم نشوند؛ و اگر شخصی متمکن بود و مشرّف نشده بود، کاملاً آثار ملالت و اکراه در چهرۀ ایشان مشخص می‌شد، گویا از آن شخص بدشان می‌آمد و با اکراه، عقد او را که متمکن بوده اما اهمال کرده و نرفته است، می‌خواندند و خطبه را جاری می‌کردند.

یادم است که در مجلس عقدی، یک نفرِ بسیار متمکن حضور داشت که می‌گفت: ”من مقلد فلان آقا (یک نفر از آقایان که الآن از دنیا رفته است) بودم و ایشان به من اجازه داده‌اند که صبر کنم.“

ایشان عصبانی شدند و گفتند:

ایشان که سهل است، پدرجد او هم نمی‌تواند و چنین حقی ندارد که این حرف را به شما بزند!

برای ما خیلی عجیب بود که ایشان در چنین وضع و موقعیتی این حرف را بزنند! خلاصه، مسئلۀ خیلی عجیبی بود. چه کسی چنین حقی دارد که به شما بگوید

حج را انجام ندهید؟! مسئلۀ حج، مسئلۀ ساده‌ای نیست.

کسی که متمتع برای انجام فریضۀ حج است، نباید صبر کند، اسم بنویسد و طبق شرایط عادی منتظر بماند؛ بلکه اگر صد میلیون هم لازم باشد، باید بدهد و به حج برود! مگر اینکه نتواند یا برایش میسور نباشد که با شرایط غیرعادی ـ با همین وسایل ظاهری ـ به حج مشرّف شود. مسئله، مسئلۀ سهلی نیست و مسئلۀ بسیار حیاتی‌ای است.»¹

سرّ انحصاری فریضۀ حج و لزوم اتیان آن

«این چه عامل و نیازی بوده که خدا نگفته است به‌جای حج، نماز بخوانید، روزه بگیرید، خمس و زکات بپردازید، انفاق کنید یا صلۀ رحم بجا آورید؟! خب، خدا می‌توانست بگوید به‌جای حج، این کارها را انجام بدهید.

چه نکته‌ای در این است که باید از یک مکان دور، از دورترین نقطۀ زمین ـ فرض کنید وسط قارۀ امریکا یا شهرهایی که درست مقابل مکه هستند و می‌توان به دو سمت نماز خواند ـ بلند شوید و با بَلَم و قایق به مکه بیایید؟ اینکه عرض می‌کنم شوخی نیست! با قایق، نه با هواپیمای ۷۴۷! باید با قایق بلند شوید و برای انجام این فریضه بیایید.

آیا مطلب، همین مسئلۀ عادی است که بگوییم: ”دیگر چون خدا گفته است! مثل بقیۀ چیزهایی که خدا گفته، این هم روی آنها!“ یا به قول بعضی: ”این حرف‌ها را بعضی‌ها درآورده‌اند!“ آیا این یک مسئلۀ عادی است؟

فلسفۀ تشریع حج و ارتباط آن با سرنوشت ابدی انسان

یا اینکه نه، قضیه همان قسمی است که خداوند در قرآن می‌فرماید: ای بندۀ ما ابراهیم، ندا در ده که این ندایت تا روز قیامت به گوش همۀ عالمیان برسد؛² هر کسی که تا زمان ظهور حضرت مهدی أرواحنا فداه، بعد از ظهور، در دوران رجعت و بازگشت ائمه و تا روز قیامت به این دنیا می‌آید، باید به اینجا بیاید!

این یعنی چه؟ یعنی تکامل انسان در این دنیا، به ارتباط و تعلق روحی او به این مناسک و اعمالی است که می‌خواهد اینجا انجام بدهد. مسئله این است. اگر کسی به

مکه نرود، ناقص از دنیا می‌رود و آن باری را که بر عهدۀ اوست، به مقصد نمی‌رساند.¹»²

حضور سالانۀ امام زمان علیه السّلام در مناسک حج و فلسفۀ آن

«رفقا بدانید که اینجا جایی است که انبیا علیهم السّلام بعد از رسیدن به نبوّتشان، تازه به آن احساس نیاز کردند؛ فَکَیفَ به ما! چرا پیغمبر اکرم صلّی اللَه علیه و آله و سلّم به مکه مشرّف می‌شد؟ چرا امام زمان علیه السّلام هر سال به مکه مشرّف می‌شود؟ ما خیال می‌کنیم امام زمان همین‌طوری و به‌عنوان یک کار عادی می‌رود! چرا حضرت هر سال مشرّف می‌شود؟

حضرت هر سال به مکه مشرّف می‌شوند و در همۀ اماکن حضور دارند؛³ یعنی وقتی رفقا دارند در مکه طواف می‌کنند، بدانند که یکی از آنها امام زمان أرواحنا فداه است که دارد طواف می‌کند. وقتی در عرفات هستید، بدانید که یکی از افراد حاضر در عرفات، امام زمان است. متوجه باشید! منتها صلاح نمی‌بینند خودشان را نشان بدهند؛ البته شاید هم به همه نشان بدهند. اتفاقاً داریم که حضرت خودشان را در عرفات به همه نشان می‌دهند، ولی صلاح بر شناسایی و معرفت نیست.⁴ حضرت در مِنا حضور دارند، سنگ می‌زنند، رمی می‌کنند، قربانی می‌کنند و همۀ کارها را انجام می‌دهند؛ چرا؟ نَعوذُ بِاللَه حضرت بیکار است؟! کار حضرت در این دنیا که از همۀ ما بیشتر است! تمام عالم ملک و ملکوت و ملائکه، با فکر و تدبیر حضرت می‌گردد.

رابطۀ مقام امامت و ادراک عمیق اسرار باطنی حج

امام حسن مجتبی علیه السّلام در زمان حیات خود، بیست‌وپنج بار از مدینه به مکه آمدند و اکثر این مسافرت‌ها با پای پیاده بود. بین مکه و مدینه هفتاد یا هشتاد فرسخ فاصله است، اما اکثر این راه را پیاده طی کردند؛ درحالی‌که مرکب‌های حضرت جلوتر حرکت می‌کردند، نه‌اینکه ایشان مرکب نداشتند.¹

امام حسن علیه السّلام بعد از رسیدن به امامت چه احساسی داشتند؟ امام که از پیغمبران هم بالاتر است؛² البته حضرت رسول صلّی‌اللَه علیه و آله و سلّم مقام امامت هم داشتند.³ امام حسن علیه السّلام چه احساسی داشتند که بیست‌وپنج بار، اکثرِ آن هم پیاده، به حج رفتند؟⁴ چه احساسی داشتند؟ بیکار بودند؟ یا اینکه نه، تازه امام بعد از رسیدن به امامت می‌فهمد که اینجا چه خبر است و می‌بیند که قضیه چیست. آن چیزی را که امام می‌فهمد، ما صدهزار سال دیگر هم نمی‌فهمیم! ما به اندازۀ ادراک خودمان می‌فهمیم.

ما به اندازۀ ادراک خودمان می‌فهمیم و گیج و حیران می‌شویم، حال ببینید فهم و ادراک امام چگونه است؛ چرا؟ چون عنایت و لطف پروردگار حد و حصر ندارد؛ برای ما یک‌طور تقسیم می‌کند و برای امام، طوری دیگر. هر دو به یک مکان می‌رویم، هر دو دور کعبه، عرفات، منا و مشعر می‌رویم، اما آنچه به ما می‌رسد یک چیز است

و آنچه به امام زمان علیه السّلام می‌رسد، چیز دیگری است. لذا او هم همین‌جا می‌آید و نمی‌گوید: ”من بی‌نیاز هستم و چون ولایتم تمام عالم را گرفته است، مستغنی هستم.“ تازه، تمام فیض‌هایی که به همه می‌رسد به‌خاطر حضرت است؛ یعنی از دریچۀ وجود ایشان رد می‌شود و آن نور خاص، با همان خصوصیت، به هر کسی بر طبق مقداری که سعه دارد، ملتفت است و غافل نیست، می‌رسد.»¹

وصیت امیرالمؤمنین علیه السّلام در باب ضرورت استمرار حج

«در خاتمه مناسب است از وصیتی که امیرالمؤمنین علیه السّلام در آخرین ساعات عمر خود به فرزندانش و سایر شیعیان تا روز قیامت دربارۀ حج فرمود، سخنی به میان آوریم. حضرت خطاب به امام حسن و امام حسین علیهما السّلام می‌فرماید:

أُوصیکُما بِتَقوَی اللَهِ... و اللَهَ اللَهَ فی بَیتِ رَبِّکُم، لا تُخَلّوهُ ما بَقیتُم، فَإنَّهُ إن تُرِکَ لم تُناظَروا.²

”شما را به تقوا و پرهیز از مَناهی وصیت می‌کنم... خدا را خدا را در نظر بیاورید دربارۀ خانۀ پروردگارتان، مبادا هیچ‌گاه آن را خالی و خلوت بگذارید؛ به‌درستی‌که اگر چنین شود بیم آن می‌رود که هیچ‌گاه مورد عنایت و توجه قرار نگیرید.“

فلسفۀ تأکید بر عدم ترک حج حتی در دوران تسلط طواغیت و ائمۀ کفر

این وصیت در این برهۀ خاص با این عبارات و مضامین حاوی نکات بسیار با اهمیت و قابل توجهی است.

باید توجه داشت که حضرت در زمانی این توصیۀ اکید و سفارش ویژه را می‌نمایند که می‌دانند قطعاً حکومت پس از ایشان از مسیر حق و صراط مستقیم که همانا صراط ائمۀ هدیٰ و حکومت عدل رسول خدا صلّی اللَه علیهم أجمعین است، خارج خواهد شد و به دست نا اهلان و طواغیت زمان و ائمۀ کفر و الحاد یعنی بنی‌امیه و بنی‌مروان و بنی‌عباس خواهد افتاد و حکّامِ بر اماکن اسلامی و سرزمین وحی را طاغوتان و دشمنان دین تشکیل می‌دهند و زمام امور مکه و بیت‌اللَه‌الحرام را همان

طواغیت عهده‌دار خواهند شد؛ کسانی که با تمام قوا به جنگ با حق و حقیقت و نبرد با مبانی اسلام به‌پا خواهند خاست و حق را از مسیر خود منحرف خواهند نمود و اسلام را از صراط قویم و مستقیم به بی‌راهه و بیغوله خواهند کشاند و اولیای دین و ائمۀ معصومین را از دم تیغ خواهند گذراند و آنها و ذریۀ آنان و سایر شیعیان را به وادی هلاکت و بوار خواهند کشاند و در زندان‌ها و شکنجه‌گاه‌ها آنها را نابود خواهند کرد.

آری! با توجه به این نکات باز می‌بینیم که این‌قدر تأکید و اصرار بر ادای مناسک حج و إتیان به سرزمین وحی از حضرت صادر شده است، و این معنا حکایت از آن می‌کند که امیرالمؤمنین علیه السّلام حساب حج و خانۀ خدا را از حساب حکّام زمان و طواغیت دوران جدا کرده‌اند و ادای مناسک حج و وُفود به خانۀ وحی را از زعامت و استیلای حکّام جور و خائنین به دین و کیان اسلام بر اماکن متبرکه فرق گذاردند و نگفتند: حال که خانۀ خدا در اختیار حکّام جائر همچون معاویه و یزید می‌باشد، رفتن بدان‌جا حرام و گریز از آن واجب است؛ بلکه نهایت دقت و ظرافت را در به دور نگهداشتن حرم امن و امان الهی از خلاف و تشنّج و اختلافات و تشتّت‌ها و تصفیه حساب‌ها و سوءاستفاده‌ها به‌کار بردند.

تبیین مفهوم «حرم امن» و خطرات تبدیل آن به کانون فتنه و آشوب

سید و سالار شهدای تاریخ، حضرت حسین بن علی صلواتُ اللَه و سلامُه علیهِما جهت حفظ حریم امن الهی و صیانت مَطاف مسلمین، حج خود را به عمرۀ مفرده مبدّل نمود و از مکه بیرون آمد تا مبادا با اقدام پلیدانۀ کوردلان اُمَوی، حرم امن الهی شاهد اغتیال و ترور شخصیتی همچون فرزند رسول خدا باشد.¹

آری! این است مرام و مکتب اولیای معصوم الهی و زعمای راستین دین حنیف و پرچمداران لوای توحید و سر سلسله‌داران قافلۀ نجاح و رستگاری. و چه بسیار به‌جا و پسندیده است که ما امت مسلمان و پیروان آن منهج قویم و مکتب متین، اسوۀ

خود را سنّت حسنۀ حسین بن علی و اولاد امجاد او قرار دهیم و از ورود سلایق مختلفه و انظار مغشوشه و آرای غیر مستقیم در مکتب وحی جلوگیری نماییم و فقط و فقط تأسّی و متابعت از رهبران راستین دین مبین را که همانا ائمۀ معصومین علیهم الصّلاة و السّلام می‌باشند، آویزۀ گوش خود بنماییم و حریم مقدس وحی را محل آرامش و اعتماد و اطمینان و سکون خاطر و طمأنینۀ قلوب و نفوس آماده و مستعد تلقی انوار الهی بگردانیم.

چه در غیر این‌صورت هر کسی با هر عقیده و مذهبی و با هر نگرش و تفکری خود را مُحِق می‌یابد که برعلیه موازین و مبانی فرضی خود مجال را برای تحریکات و ایجاد بلوا و آشوب مناسب بپندارد و از هر فرصتی جهت إعمال سلیقه‌های فردی و ابراز اهواء شخصیه بهره‌برداری نماید. آنگاه این سرزمین و مکان مقدس به عرصۀ نزاع‌ها و کشمکش‌های قومی و قبیله‌ای و گروهی و کشوری تبدیل خواهد شد و آن رَوح و سکونت و انبساط و آرامش جای خود را بالکلّیه به جنجال و بلوا و هرج‌ومرج و سلب امنیت و ظهور فتنه و فساد خواهد داد، و مصداق آیۀ شریفۀ: ﴿جَعَلۡنَا حَرَمًا ءَامِنٗا﴾¹ به‌کلی محو و نابود خواهد شد.»²

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

بخش دوم: اهمیت حج و تأثیر آن بر کودکان

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

استحباب شرعی حج و عمره برای اطفال

«از جمله ادلۀ شرعی، حج کودکان و استحباب شرعی آن است که یقیناً از باب صِرف عمل تعبدی و شباهت به حجّاج نیست. مستحب است به اطفال گرچه طفل یک‌روزه باشد احرام بپوشانند، و ولیّ او نیت کند و او را طواف دهد و به‌جای او نماز بخواند، و با خود به عرفات و مشعر و مِنا برند و قربانی کنند و تمام مناسک را انجام دهند؛¹ برای‌اینکه روح طفل و نفس مستعدۀ او حقیقتاً حج می‌کند و لبیک می‌گوید و به فوز و درجات شخص مُحرِم و حج‌کرده می‌رسد.

تعریف حَجّة الإسلام (ت)

یعنی در نفس او همان آثار حج شخص حاجی بالاستعداد و بالقوّه موجود می‌شود، گرچه حساب حجّة الإسلام² و وظیفۀ حج واجب امری است جدا.³ و مستحب است که ایضاً طفل را به عمره برند و عمرۀ مفرده بدین ترتیب بجای آورد

و معتمر گردد.¹ و ایضاً جمیع واجبات را اگر طفل بجا آورد و مستحبات را إتیان نماید، آثار وجودی آن عمل به جان او می‌رسد؛ گرچه الزام و تکلیف برداشته شده است، اما اصل اثر باقی است. لهذا فقهاء ما ـ رضوان اللَه علیهم ـ فرموده‌اند:

هر عمل واجب برای مکلفین، برای صِغار غیر مکلف، عنوان عمل مستحب را دارد و هر عمل حرام برای مکلفین، برای آنها عنوان عمل مکروه را دارد. و عبادات آنان حقیقی است؛ نه عبادت تمرینی.²»³

ضرورت اهتمام به حج در أوان بلوغ و سن تکلیف

«اصولاً بنده معتقدم که: باید فرزندان را به هر طریق که امکان دارد در أوان سن بلوغ به حج برد تا روح پاک و نفس غیر آلودۀ ایشان آن حقایق را در خود بگیرد و چون مغناطیس جذب نماید، و از این سال تا آخر عمر پیوسته ذهنشان روی آن مطالب کار کند و رفته‌رفته آن مأخوذات را آفتابی کند و به فعلیت برساند؛ گرچه مستلزم زحمتی باشد و یا مستلزم فروش بعضی از أثاثیه و متاع البیت باشد. اینها ابداً اهمیتی ندارد؛ سپس به‌دست بیاید یا نیاید مهم نیست. مهم زیارت این نفوس قابله و مستعده و به گناه و کثرات آلوده نشده است که موجب تثبیت ایمان و طهارت و تقوا تا آخر عمرشان می‌گردد.

و انسان نباید منتظر وجوب شرعی باشد که امروزه بعد اللتیّا و الّتی در اواسط عمر و یا در قدیم‌الأیام غالباً در اواخر عمر صورت می‌گرفت؛ و در آن‌صورت استفادۀ نفس انسانی از حج و آثار پدیدآمده از آن، همان بقیۀ عمر او می‌باشد که چه‌بسا بسیار اندک بوده است. اما در سن بلوغ آثار حج از اولین منزل تکلیف و تشرف به خطاب ربوبی تا آخر عمر خواهد بود. و لهذا دائماً و پیوسته و به‌طور مداوم روح را نشاط

می‌بخشد و جان را به ایمان و ایقان زنده نگه می‌دارد.

گرچه خود حقیر تا سن سی‌وسه‌سالگی برایم این توفیق حاصل نشد، اما برای این دو فرزند [سید محمدصادق و سید محمدمحسن] و دو پسر دیگر [سیدابوالحسن و سید علی] نیز سعی شد در اولین وهلۀ امکان پس از بلوغ صورت گیرد.»¹

اهمیت سفر حج در سنین پایین و تأثیرات ماندگار آن

«ما باید متوجه باشیم که مسئلۀ حج را خدا برای رشد ما، کمال ما و برای رسیدن به آن فعلیات قرار داده است. اگر هم در اینجا متوجه نشویم، در آن دنیا می‌فهمیم که به‌واسطۀ این اعمال و این کردار، چه مسائل و مطالبی برای ما آماده و ذخیره شده است.

چرا می‌گویند افراد در سنین جوانی به مکه بروند؟ چون با این کار زندگی‌شان را تا آخر با مکه می‌گذرانند و حال‌وهوای مکه را تا آخر در دل خواهند داشت. چرا مستحب است که بچه‌ها را هم به مکه ببرید؟ چون آنها هم اثر می‌گیرند، آنها هم متوجه می‌شوند و آنها هم نور می‌گیرند.

مکاشفه‌ای در باب تفاوت ظرفیت زائران در دریافت‌های معنوی حج

یکی از دوستانی که اهل مکاشفه بود و مکاشفات صادقی داشت ـ البته از رفقا نیست، از دوستان است و شخص صادقی است ـ پارسال این قضیه را برای من نقل می‌کرد و می‌گفت:

وقتی من اولِ پله‌های صفا و مروه نشسته بودم و داشتم نگاه می‌کردم، در همان شب ششم یا هفتم بود که دیدم یک کاسه‌ای از کعبه بالا آمد و این کاسه به حدی بزرگ بود که تمام کعبه را گرفته بود! یک نیم‌گوی و نیم‌دایره بالا آمد و از این کاسۀ معلّق، به افراد نور می‌خورد. دیدم که دارد به تمام افرادی که دور کعبه می‌گشتند، می‌خورد؛ به بعضی‌ها زیاد، به بعضی‌ها کم و به بعضی‌ها فقط یک خط نوری.

نگاه کردم و دیدم به بچه‌هایی که دارند حج می‌کنند، از همۀ اینها بیشتر می‌خورد!

التفات می‌کنید؟ بچه معصوم است. آن‌وقت می‌گویند بچه را تمرینی به مکه

ببرید تا بالأخره ببیند، بفهمد و تماشا کند! درحالی‌که بچه معصوم است و بیشتر از بزرگ‌ترها می‌گیرد؛ ما گناه کرده‌ایم و آلوده هستیم، آنها که نیستند.

برتری ادراکات باطنی جوانان در بهره‌مندی از انوار حج

هم‌چنین می‌گفت:

هرکدام از اینها که جوان‌تر ـ مثلاً هفده‌ساله یا هجده‌ساله ـ بودند، بیشتر می‌گرفتند و البته پیرمردهایی هم بودند که آنها هم وضعیتشان خوب بود؛ همین‌طور این شعاع نور از این کاسه به اینها می‌خورد و از اینها به بی‌نهایت می‌رفت.

یعنی مسئله به این نحو است. این بچه که الآن دارد به مکه می‌رود، مدام دارد در دلش نور می‌گیرد و نگه می‌دارد. ما باید با این وضعیت به مکه، به کعبه و به این اعمال نگاه کنیم؛ نه‌اینکه فکر کنیم فقط به آنجا می‌رویم، یک کارهایی انجام می‌دهیم و چون خدا گفته است بالأخره باید در عمر، یک دفعه بروی، لذا دیگر چاره نداریم!»¹

اعتبار «حَجّة ‌الإسلام» برای طفل پیش از سن تکلیف و معنای آن

«در روایتی داریم که امام علیه السّلام می‌فرماید:

وقتی صبی و بچه (مثلاً ده‌ساله یا هفت‌ساله) به مکه می‌رود، حَجّة الإسلام انجام داده است.²

عجیب است؛ حجّة الإسلام انجام داده است! چطور انسان تصور می‌کند که این بچه، حجّة الإسلام انجام داده باشد، با اینکه حجّة الإسلام بعد از رسیدن به تکلیف است؟

البته إن‌شاءاللَه ما این مطالب را در آن بحث حجی که داریم، از جهت عمومی هم مفصل مطرح خواهیم کرد که نظر بزرگان و عرفا نسبت به این قضیه چیست و نظر سایر افرادی که حظ و نصیبی ندارند، چیست؛ افرادی که همین‌طور مطالب را در اختیار مردم قرار داده و از دین، یک دین رباتی، مانند مجسمه، به مردم ارائه می‌دهند؛ نه دینِ واقعیت‌دار و حقیقت‌دار! این مطالب باید برای مردم گفته شود.¹

نقد دیدگاه تمرینی بودن عبادات اطفال

چطور امام علیه السّلام می‌فرماید: اگر یک بچۀ ده‌ساله حج انجام بدهد، حجّة الإسلام را که یک حج واجب است، انجام داده است؟! یعنی چه؟ یعنی اگر یک بچۀ ده‌ساله حج انجام بدهد و بعد فوت کند، در روز قیامت او را در صف افرادی که حج ابراهیم علیه السّلام را انجام داده‌اند، قرار می‌دهند. این، معنای روایت است. حال آقایان چه فتوا می‌دهند؟! می‌گویند: ”تمام این عبادات تکراری [و تمرینی] است!“²

عجب! یعنی عبادتی که بچۀ ده‌ساله انجام می‌دهد، برای تمرین خوب است! همان‌طور که انسان صبح بلند می‌شود، یک خرده خمیازه می‌کشد و نرمش می‌کند، این بچه هم تمرین می‌کند تا اینکه وقتی به سن بلوغ می‌رسد، در ﴿وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾ و ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾ گیر نکند! یعنی این بچه باید تمرین کند تا یک‌وقت در همان ثانیۀ اول بلوغ و پس از مشاهدۀ علائم آن، از نظر حکم شرعی گیر نکند! این عبادت، عبادت تمرینی می‌شود.

ولی امام صادق علیه السّلام چه می‌فرماید؟! می‌فرماید: تمرین چیست؟!

عادت چیست؟! آقا، این بیچاره رفته حج انجام داده است، واقعاً رفته حج انجام داده و آن نورانیت حج در دل او رفته است. کجا تمرین است؟! نماز خوانده است؛ منتها من آن نماز را در سن پنجاه‌ودوسالگی می‌خوانم، او در سن ده‌سالگی خوانده است؛ هر دو خوانده‌ایم. حال اگر او نخواند، او را کتک نمی‌زنند، ولی اگر من نخوانم، من را کتک می‌زنند. فرق در این است؛ ولی هر دو نماز خوانده‌ایم.

این آبی را که در اینجا هست الآن بنده می‌خورم؛ اگر یک بچۀ دوساله‌ای هم باشد، او هم می‌خورد. آیا دو تا آب شد؟ یعنی چون بنده در این سن هستم، آبی که می‌خورم با آبی که الآن آن بچه می‌خورد، فرقی می‌کند؟ نه، آب یکی است. هم من می‌خورم و رفع عطش می‌شود، هم این بچۀ سه‌ساله می‌خورد و رفع عطش می‌شود. کجای آن تمرین است؟!

ببینید، امام علیه السّلام در اینجا بیان می‌کند: ”قَضیٰ حَجّةَ الإسلام“؛ یعنی وقتی بچۀ ده‌ساله حج انجام می‌دهد، حجّة الإسلام انجام داده است؛ منتها بزرگ که شد، چون تکلیفِ مجدد می‌آید، باید بر طبق تکلیف انجام بدهد.

حال کدام‌یک از نظرات این دو طیف، موافق با نظر امام صادق علیه السّلام است؟ نظر عرفا که می‌گویند همان حج واقعی را این بچه انجام داده است، یا نظر آنهایی که می‌گویند این حج برای تمرین است؟ کدام‌یک از این دو تا؟!

این است که اگر انسان دلش را صاف کند، آن کلام امام صادق که نور است و آن حقیقت امام صادق که در ضمن این کلمات از آن آینه تجلی کرده است، می‌آید و در دل انسان قرار می‌گیرد. مسئله این است.»¹

نقش آسیب روحی و تعلق عاطفی طفل در سقوط وجوب حج مادر

«اینجاست که ما می‌توانیم فلسفۀ کلام بزرگان را دربارۀ حضانت طفل و عدم تحقق استطاعت به‌واسطۀ آن پیدا کنیم که اینها چه ملاکی را برای این استطاعت در نظر داشتند. بله، بچه‌ای که به مادر نیاز دارد، مادر می‌تواند او را به خاله یا مادربزرگش

بسپارد؛ ولی بچه از نظر روحی صدمه می‌خورد! صدمه خوردن بچه هم این نیست که دیوانه بشود! نه؛ بلکه در آن تعلقی که به مادر دارد، نگران است، تشویش دارد و شب که می‌خواهد بخوابد، اضطراب دارد؛ لذا شارع به مادر یا پدر اجازه نمی‌دهد که بچۀ سه‌ساله، چهارساله یا پنج‌سالۀ وابسته به آنها را تنها بگذارند و به حج بروند.¹ البته در اینجا، مسئله بیشتر مسئلۀ مادر است؛ چون مادر حضانت و ارتباط بیشتری با بچه دارد، ولی برای پدر کم اتفاق می‌افتد.

حق رضاع و نقش آن در استطاعت حج مادر

درعین‌حال، ما می‌بینیم که افراد می‌گویند: ”نه، این مقدار اشکال ندارد.“ یا اینکه راجع به بچه‌ای که تا دو سال ـ ﴿حَوۡلَيۡنِ كَامِلَيۡنِ﴾² ـ وظیفۀ مادرش است که به او شیر بدهد، می‌گویند:

اولویت حق حضانت و سلامت روانی طفل بر وجوب حج و صوم (ت)

بسیار خب، چه اشکال دارد؟! منظور، تغذیۀ بچه است و شما با شیرخشک هم می‌توانید او را تغذیه کنید و اتفاقاً خیلی هم بهتر است! بروید و او را تغذیه کنید و مادرش به مکه برود.³

¹

این مسئله غلط است و خود این ارضاع و شیردهی، جنبۀ مانعیت نسبت به حج پیدا می‌کند؛ چرا؟ چون حق بچه است که دو سال از مادر خودش شیر بخورد و خدا این حق را برای او به‌عنوان یک انسان، به‌عنوان موجودی الهی و خلیفةاللَهی و به‌عنوان موجودی که باید برای وصول به آن مرتبه، مراتب استعدادش را به فعلیت برساند، قرار داده است و الآن این شیردهی لازم است.

خصوصیات روحی کودک، ملاک در جواز یا حرمت حج مادر

بله، یک وقتی به علتی از علل، این ارضاع منقطع می‌شود و این بچه بدون اینکه مادر او را حضانت کند، می‌تواند ادامه بدهد و آن تعلقِ به مادر را ندارد؛ در اینجا مادر می‌تواند برود. البته باز در اینجا هم فرق می‌کند؛ یک وقت سفر مکه پانزده روز است، یک وقت سه ماه طول می‌کشد! اگر پانزده روز است، می‌توانیم بگوییم که به این نحو

آسیبی نمی‌رسد؛ ولی اگر سفر سه‌ماهه باشد، از کجا معلوم که به بچه آسیب نمی‌رسد؟!

لذا بزرگان فرموده‌اند:

باید برای پسر تا پنج سال و برای دختر تا هفت سال، این میزان را برای تحقق و عدم تحقق استطاعت در نظر گرفت.

بنابراین برای بچه‌ای که شیرخوار است، باید این میزان را در نظر گرفت و استطاعت محقق نمی‌شود.

ولی ما در سایر رساله‌های عملیه ـ البته نه در همۀ آنها ـ می‌بینیم که گفته‌اند:

بدون رضاع هم استطاعت محقق است و حج واجب است.

و بنده خودم در بعضی از رساله‌های کسانی که فوت کرده‌اند دیده‌ام که گفته‌اند:

واجب است که مادر به حج برود و انجام بدهد، البته درصورتی‌که ضررِ کلی وارد نشود.

خب آقاجان، منظور از ضرر کلی چیست؟ منظور از ضرر کلی این است که بچه آب شود و از بین برود؟ کلیه و کبد او از کار بیفتد؟ چه زمانی ضرر کلی حاصل نمی‌شود و چگونه می‌شود تشخیص داد؟! چگونه می‌شود فهمید که الآن این بچه در این موقعیت، نیاز به مادر دارد؟! مگر شما به نفس این بچه اطلاع داری که می‌گویی ضرر کلی پیدا بشود یا نشود؟!

ببینید، اینها مسئله است! یعنی آن بزرگان که می‌آیند این مطلب را می‌گویند، ازآنجایی‌که به ملاک شرع و ملاک دین رسیده‌اند، می‌توانند بگویند. لذا در همین مورد، اگر یک پسر سه‌ساله‌ای باشد که خیلی به مادرش هم تعلق ندارد و می‌تواند نزد خاله یا افراد دیگر بماند، به‌نحوی‌که دیدن و ندیدن مادر برایش فرق نکند، در اینجا حضانت نمی‌تواند مانع حج باشد.»¹و²

نظر علامه طهرانی در باب اهمیت حق حضانت و سرپرستی طفل

¹

«روزی در محضر حضرت والد ـ روحی له الفداء ـ نشسته بودم، فردی از ایشان سؤال نمود:

اگر زنی برای تشرف به حج واجب مستطیع شده باشد ولی یک طفل شیرخوار دارد، آیا می‌تواند به حج برود و در ایام دوری از طفل، او را با شیر خشک تغذیه نمایند؛ چنانچه یکی از مراجع به این مسئله فتوا داده و حکم

به وجوب تشرف نموده است؟

ایشان فرمودند:

ابداً! رفتن به حج بر این زن حرام است و اگر برود حجّش کفایت از حجّة الإسلام نخواهد کرد و ذمّۀ او نسبت به اداء تکلیف بری‌ء نخواهد شد و نیز مرتکب گناه ترک رضاع طفل شده است. و حتی اگر طفل به چندسالگی رسیده و نیازمند حضانت مادر است به‌نحوی‌که دوری گزیدن از او موجب ناراحتی و پریشانی و تشویش او گردد نیز موجب عدم حصول استطاعت برای وجوب حج به‌شمار می‌آید.

سپس متوجه بنده شدند و فرمودند:

اینها نمی‌دانند که حضانت و سرپرستی طفل نزد خداوند هزار بار از رفتن به حج مهم‌تر و قابل توجه‌تر است. نکتۀ مهم در حضانت طفل نزد پروردگار، حفظ و حراست از یک نفس معصوم و پرورش او برای وصول به مراتب تجرّد است، و این کجا با تشرف به حج در صورت صدمه دیدن این نفس برابری می‌کند؟!

حال باید بدین دقیقه توجه نمود که: ادراک چنین مسئله‌ای جز با اتصال نفس مجتهد و خبیر به احکام، به افق حقایق خارجیه در عالم خلق و امر، به‌دست نخواهد آمد و کسی بدین راز واقف و آگاه است که بدان نشئه مفتخر و سرافراز می‌باشد، و اگر کسی دیگر سخنی در این مقوله گوید جز از طریق تقلید و تشبّه نتواند بود.¹

بارها اتفاق می‌افتاد که حقیر مطلبی خدمتشان معروض می‌داشتم و ایشان می‌فرمودند: ”این مطلب با مذاق شرع ناسازگار می‌باشد!“ و بنده پس از مراجعه به مدارک متوجه می‌شدم که حق با ایشان بوده است.»²

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

فصل دوم: استطاعت

أعوذ باللَه من الشّیطان الرّجیم

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

نقد تعریف رایج استطاعت

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرمایند:

﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾؛¹ «خدای متعال حج خانۀ خود را بر مردم واجب نمود؛ کسانی که بتوانند در صورت استطاعت به آن دیار حرکت نمایند.»²

«یکی از اشتباهات بسیار مهمی که الآن در فقه می‌شود، این است که ما در مسئلۀ استطاعت، آن‌طور که باید و شاید، به مفهوم و مصداق شرعیِ آن نرسیده‌ایم. ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾ می‌دانید یعنی چه؟ این، تعهدی است که خداوند از مردم و هر کسی که مستطیع بشود، گرفته است که باید به مکه برود. حال ما ”مستطیع“ را چه معنا می‌کنیم؟ می‌گوییم: اگر پول بادآورده‌ای به‌دست آوردی، همۀ خرج‌هایت را کردی، زندگی‌ات را به رفاه گذراندی، به هر مسئله‌ای که خواستی رسیدی، هر گردشی که خواستی کردی، به آن‌طرف دنیا رفتی، تمام مسائل را برای خودت فراهم کردی، جهازیۀ همۀ دخترها را گرفتی، پول برای ازدواج همۀ

پسرها فراهم کردی و برای آنها هم وسایل گرفتی؛ اگر در تهِ قضیه چیزی زیاد ماند و آن‌هم تا موقع أشهر حج، یعنی ماه شوال، دری به تخته نخورد و این پول هم صرف نشد، آن‌وقت حج واجب می‌شود! آقا، مسئله این‌طور نیست.»¹

بررسی ارکان تحقق استطاعت: زاد، راحله، صحت و امنیت

«از آیات قرآن این‌طور استفاده می‌شود که مقصود از استطاعت برای حج، قوه و قدرت بر رفتن است؛ این قوه و قدرت هم طبعاً شرایط معلومی دارد:

اول: انسان باید به‌نحوی برود که بتواند در این مسیر زنده بماند؛ کسی که می‌خواهد به سفر برود، آب و هوا که نمی‌تواند بخورد! باید غذا و قُوتی داشته باشد که در طول سفر بتواند از آن ارتزاق کند.

دوم: باید صحت و سلامتی داشته باشد تا شرط إتیان در او فراهم شود.

تبیین شرط «تخلیة السّرب» و فلسفۀ کم بودن روایات ناظر بر آن (ت)

سوم: باید ”تخلیةُ السّرب“ باشد؛ یعنی راه، مناسب و امن باشد تا بتواند برود؛ چون تمام اینها موانع هستند. این یک مسئلۀ عادی است که اگر کسی بخواهد از جایی به جای دیگر برود و راه امن نباشد و امان وجود نداشته باشد، طبعاً به مقصد نخواهد رسید؛ پس شرط مهم، همان مسئلۀ تخلیةُ السّرب است.²

چهارم: باید راحله و مَرکب داشته باشد. وقتی مسافت بعید است، انسان معمولاً این راه را با راحله و مرکب طی می‌کند و نمی‌تواند مسافت‌های دور را پیاده بپیماید؛ چنان‌که در طول زمان هم دأب و دَیدَن¹ افراد و سیرۀ عقلائیه بر همین مسئله بوده است.

تفسیر آیۀ ﴿وَلِلَّهِ عَلَی ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلبَیتِ مَنِ ٱستَطَاعَ إِلَیهِ سَبِیلا﴾

حال، شارع در اینجا می‌فرماید:

﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾؛ ”کسی که راه و سبیل برای او هموار است و می‌تواند این راه را راحت طی کند، باید این راه را برود و این حرکت را انجام بدهد.“

استطاعت، امری عرفی نه مخترَع شرعی

این استطاعت همان استطاعت عرفی و عادی است که یک شخص برای رفتن به جایی به آن نیاز دارد. حال، آیا در این استطاعت شرط است که حتماً زاد و توشۀ جدایی داشته باشد؟ یا اینکه نه، می‌داند اگر در ضمن این کاروان حرکت کند، آن زاد او هم حاصل می‌شود؛ می‌بیند گرچه الآن زادِ بالفعل ندارد، ولی بالقوّة و الاستعداد که دارد. یا اینکه راحله برای او حاصل می‌شود و بالأخره کسی می‌گوید: ”بیا تو هم روی اسب یا شتر من بنشین و تو را هم سوار می‌کنیم“؛ طبعاً این شخص، راحله را هم در اینجا دارد و این‌طور نیست که حتماً باید راحلۀ جدایی وجود داشته باشد.

پس این ﴿مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾ یعنی همان قدرت بر رفتن. از آن‌طرف،

این یک مطلب بدیهی است که وقتی عیال انسان نسبت به او واجب‌النّفقه هستند، چطور ممکن است که او عیالش را همین‌طور بدون نفقه، یله، رها و ترک کند و به حج برود، درحالی‌که آنها نفقه ندارند؟! پس معلوم می‌شود که در این صورت، استطاعت ندارد؛ یعنی عقلاء چنین فردی را مذمت می‌کنند و می‌گویند: ”تو که برای قوت عیالت زاد و توشه نداشتی، چرا رفتی و آنها را به زحمت و اذیت انداختی؟“

ببینید، این قضیه یک مسئلۀ عرفی و عادی است و شارع هم آمده و بر آن تأکید کرده است. بنابراین، قضیۀ استطاعت در مورد حج، مانند سایر موضوعات عرفیه، امری نیست که از ناحیۀ شارع اختراع شده باشد؛ بلکه یک موضوعِ عرفی است که شارع هم آن را بیان کرده است.»¹

«بناءًعلیٰ‌هذا، استطاعت در روایات به این موارد تفسیر شده است: الزّادُ و الرّاحلة، تخلیةُ السِّرب، الصّحةُ فی البَدن، العافیة، زیادةُ المَؤونةِ فی الرّجوع، و قوتُ الأهلِ و العِیال و کَذلِک.²و³ اینها مواردی است که ائمه علیهم السّلام در روایات نسبت به استطاعت فرموده‌اند.

همان‌طور که عرض شد، همۀ اینها یک معنای طبیعی و عرفی است و خارج از عرف نیست. یعنی طبیعی است که کسی که می‌خواهد به سفر برود، باید زاد و راحله داشته باشد؛ یا اینکه طبیعی است که وقتی انسان می‌خواهد به سفر برود، باید تخلیۀ سرب باشد و اگر راه بسته و مسدود باشد، طبعاً سفرش هم مختل می‌شود. لذا این مسئله چیزی نیست که امام علیه السّلام بگویند یا نگویند!»⁴

مفهوم‌شناسی لغوی و قرآنی استطاعت

«آیات قرآن هم بر همین مسئله دلالت دارد:

﴿قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا﴾؛¹ یعنی نمی‌توانی و توان و قدرت نداری. یا: ﴿يٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ إِنِ ٱسۡتَطَعۡتُمۡ أَن تَنفُذُواْ مِنۡ أَقۡطَارِ ٱلسَّمٰوٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ فَٱنفُذُواْ لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلۡطٰنٖ﴾² و امثال‌ذلک؛ که خود کلمۀ استطاعت در آیات قرآن یک معنا بیشتر ندارد و آن عبارت است از قدرت: القدرةُ علَی العَمَل، القدرةُ علَی الإتیان، القدرةُ علَی الفِعل؛ و همۀ اینها به یک معناست.

منتها این قدرت در موارد مختلف تفاوت می‌کند؛ استطاعت بر مسافرت به صحت و سلامت و زاد و توشه است، استطاعت بر کتابت به قدرت بر تألیف است، استطاعت بر تدریس به قدرت بر بیان است، استطاعت بر تحصیل به قدرت بر علم و استطاعت بر تبلیغ نیز به قدرت بر تنفیذ است. هر کدام از این استطاعت‌ها جای خود را دارد؛ ولی خود استطاعت یک معنا بیشتر ندارد و آن عبارت است از ”قدرت“. این، یک معنای ارتکازی است که باید آن را در ذهن داشته باشیم.»³

پاسخ به شبهۀ «اغناء از ذکر استطاعت عرفی»

«فقط یک شبهه هست و آن اینکه: اگر استطاعت، استطاعتِ عادی باشد، دیگر ذکر آن در اینجا چه معنایی دارد؟ پس معلوم می‌شود که منظور از استطاعت در اینجا چیز دیگری است و مصداق آن در این آیه، غیر از آن مُتفاهَم عرفی است؛ وإلاّ خداوند می‌گفت: ”لِلهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ البَیتِ؛ حج را باید انجام بدهی.“

پاسخ این شبهه آن است که اگر خداوند استطاعت را در اینجا ذکر نمی‌کرد،

شاید شبهۀ وجوب حج به بأیّ‌نحوٍکان مطرح می‌شد؛ مثل وجوب صلات بأیّ‌نحوٍکان، یعنی با وجود عبارتِ ﴿وَلِلَّهِ﴾ و ﴿عَلَى﴾ ـ به این معنا که این مسئله بر گُرده و رقبۀ انسان است ـ و با این تأکیدات، این شبهه به وجود می‌آمد که شخص باید این عمل را انجام بدهد، ولو مُتسکّعاً¹ و با عدم امنیت طریق! چنان‌که بعضی‌ها هم نسبت به این مسئله چنین فتوایی داده‌اند.²

... لذا شارع در اینجا ﴿ٱسۡتَطَاعَ﴾ را آورده است تا بگوید: نه، این استطاعت همان استطاعت عرفی است؛ یعنی وجوب حج، مثل سایر سفرها می‌ماند. همان‌طور که انسان در سایر سفرها با همین شرایط اقدام می‌کند و مراعاتِ تخلیۀ سرب، امنیت، صحت، قوت عیال و امثال‌ذلک را می‌کند، اینجا هم همین‌طور است.

در سفرهای دیگر، کسی عیال و زن و بچه‌اش را همین‌طور رها نمی‌کند تا آنها گرسنه بمانند و بعد خودش به مسافرت برود! نه؛ مردم وقتی می‌خواهند یک هفته، پانزده روز یا یک ماه به مسافرت بروند، اول به فکر این مسائل هستند. در قدیم، وقتی به مسافرت می‌رفتند، مایَحتاج منزل را می‌آوردند و برای عیالشان ذخیره می‌کردند، یا به آنها پول و اموالی می‌دادند تا خودشان بروند و مایحتاجشان را تهیه کنند. وقتی به مسافرت می‌رفتند، همین‌طوری که نمی‌رفتند. لذا مسئلۀ قوت عیال و امثال آن هم در اینجا همین‌طور است. ما می‌بینیم که در روایات نیز متفاهمِ عرفی از استطاعت همین مسئله است.»³

استطاعت یعنی قدرت بر وصول

«در آیۀ ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾، نه مسئلۀ تحصیل زاد مطرح شده است، نه تحصیل راحله، نه تخلیةُالسِّرب و نه امثال‌ذلک؛ هیچ‌چیز در اینجا مطرح نشده است. ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾، تمام شد! در اینجا یک آیه هم بیشتر نداریم. با این‌همه تأکیدات می‌فرماید: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ﴾ و بعد هم می‌فرماید: ﴿مَنِ ٱسۡتَطَاعَ﴾؛ یعنی کسی که بتواند راهی به‌سوی مکه و ادای این فریضۀ الهی پیدا کند. در آن، زاد نیست، راحله نیست، رفع موانع نیست، کاروان و مرکب و قافله نیست؛ هیچ‌چیز در اینجا وجود ندارد.

این مسئلۀ خیلی مهمی است و این نکته‌ای که می‌خواهم خدمتتان عرض کنم، از رموز استنباط است. وقتی یک مجتهد به این آیه نگاه می‌کند، اولاً بلا أول برای رفتن به حج چه چیزی در نظرش می‌آید؟ هواپیمای ۷۴۷ بیزینس‌کلاس یا وصول به مکه و ادای این فریضه؟

﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا﴾؛ ﴿مَنِ ٱسۡتَطَاعَ﴾ یعنی هرکه می‌تواند. ”می‌تواند“ یعنی چه؟ یعنی می‌تواند؛ توانستن یعنی همین. به‌عنوان‌مثال، من تشنه هستم، دست دارم و بلند می‌شوم این آب را می‌خورم؛ این یک معنای توانستن است. توانستنِ دوم یعنی یکی دیگر بلند شود و آب را در دهان من بریزد؛ این هم یک توانستن است. حال اگر فرض کنید قرار بر این باشد که یکی بیاید آب را به دهان من بریزد، یکی دیگر درِ آن را باز کند و...؛ بعد هم بگوییم: ”نه آقا، اصلاً منظور از توانستن همین است و الآن که آقا دارند بحث می‌فرمایند، نباید دستشان به‌طرف کاری برود؛ چون زحمت مضاعف به‌وجود می‌آید!“ این حرف‌ها همه باطل و گزاف است. ﴿مَنِ ٱسۡتَطَاعَ﴾ یعنی اگر می‌توانی این آب را بخوری، بردار و بخور؛ دیگر چه مشکلی داری؟! تمام شد! این یک آیه.

تفسیر آیۀ ﴿وَأَذِّن فِی ٱلنَّاسِ بِٱلحَجِّ یَأتُوکَ رِجَالا وَعَلَیٰ کُلِّ ضَامِرٍ...﴾

سراغ آیات دیگر می‌آییم. وقتی به آیات قرآن نگاه می‌کنیم، می‌بینیم یک آیۀ دیگر در اینجا آمده که عجیب است! این آیه می‌فرماید:

﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ﴾.¹

﴿يَأۡتُوكَ رِجَالٗا﴾ یعنی با پای پیاده بیایند. ﴿ضَامِرٖ﴾ هم یک چهارپا و الاغ لاغری است که اگر به مکه برسد، شاید غزل خداحافظی‌اش را بخواند! به این می‌گویند: ضامر.²

آیا خدا در این آیه با ما شوخی کرده یا دارد جدی صحبت می‌کند؟ آیۀ قرآن، وحی است و در وحی هم حرفی نیست و نمی‌توانیم بگوییم که استنباط ابی‌بصیر و محمد بن مسلم و سکونی و از این حرف‌ها است. این، آیۀ قرآن است و یک واو و فاء هم در آن جابه‌جا نشده است و اگر بشود، آیه عوض می‌شود.

وقتی این آیه به گوش شما می‌رسد: ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ﴾، بینَکم و بینَ اللَه، چه تصویر، چه واقعیت و چه نقشی از این واجب و این عبادت و نُسک در ذهنتان تجلی می‌کند؟ آیا این تصویر به ذهنتان می‌آید که هفت نفر [باید همراه] باشند تا یکی زیر بغل آقا را بگیرد، یکی آن‌طرفش را و یکی هم ساکش را، که یک‌وقت دست آقا سنگین نشود؟! چون برای این آقایانی که این‌طرف و آن‌طرف می‌روند، خیلی کسر شأن است که کیفشان را دست بگیرند؛ برای همین آن را به این و آن می‌دهند تا برایشان بیاورند؛ مگر اینکه کیفی باشد که حتماً باید خودشان دست بگیرند!

ابتعاد از روح قرآن سبب فهم نادرست از آیات

آیا حج رفتن، این‌قسم است که شش نفر از عقب و شصت نفر از جلو راه بیفتند؟! تازه بعد هم می‌گویند: ”ما مستطیع نشده‌ایم تا به مکه برویم.“ تو مستطیع نشده‌ای؟! آیا تو نمی‌توانستی آن عمامه‌ات را سرت بگذاری، عصایت را دستت بگیری و تنها راه بیفتی

و به حج بروی؟! آیا تو در تمام عمر نودساله‌ات مستطیع نشدی؟! آیا تو این آیۀ قرآن را نخواندی که می‌فرماید: ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا﴾؟! خواندی، اما نفهمیدی! چرا؟ چون روحت با روح قرآن اقتران نداشت و به قرآن به‌عنوان یک ربات و به‌عنوان کتابی نگاه می‌کردی که فقط در مجالس فاتحه و ختم، یا برای انتقال از منزل به منزلی دیگر و یا در عروسی و مسائلی از این دست، برای تبرک استفاده می‌شود!

نیامدی به این قرآن نگاه کنی و ببینی که این آیات به خود تو نازل شده است. وقتی قرآن را باز می‌کنی و می‌بینی: ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ﴾، یعنی تو؛ همین تویی که الآن آن را باز کرده‌ای و داری می‌خوانی! خدا می‌گوید: دارم با تو حرف می‌زنم و خطابم تو هستی؛ همین تویی که کتاب را باز کرده‌ای؛ تویِ زید بن ارقم، تویِ محمد بن فلان، تویِ تقیّ بن کذا؛ همین تو! همین تویی که داری الآن می‌خوانی و با خودت خیال می‌کنی و می‌گویی حالا یک مقداری به‌عنوان تبرک و تیمّن بخوانیم تا در روز قیامت مشمول روایت ”اقْرَأْ وَ ارْقَ‌“¹ بشویم! [خداوند می‌فرماید:] من این آیۀ قرآن را بر همین تو دارم نازل می‌کنم.

تبیین وجوب مطلقِ حج در روایت امام صادق علیه السّلام (ت)

حال اگر چنین آیاتی از طرف خدا نیامده بود، بلکه از طرف یک حاکم یا فردی که اطاعتش را واجب می‌دانستی، آمده بود که: ”آقا، شما باید به این نحو از اینجا به فلان‌جا حرکت کنی!“ آن‌وقت شما چه قضاوتی می‌کردید؟ آیا دنبال یک مرسدس بنزِ مدل بالا می‌گشتید تا سوارش شوید و به آن کشور یا شهر دیگر بروید؟ یا اینکه نه، اگر شد آن و اگر نشد یک ماشین دیگر؟! اگر نشد یک وانت‌بار، اگر نشد یک الاغ و اگر نشد، پیاده!²

¹

سیرۀ تاریخی مسلمانان در اتیان فریضۀ حج (ت)

مگر الآن پیاده این‌طرف و آن‌طرف نمی‌روند؟ چرا کسی حرفی نمی‌زند؟ یک پرچم هم دستشان می‌گیرند و در مراسم‌هایی از یک شهر به جای دیگر می‌روند و خیلی هم تشویق و ترغیب می‌شوند. چرا راجع به مکه چنین حرف و قضیه‌ای نیست؟ چرا؟! درحالی‌که خدا می‌گوید: ﴿رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ﴾؛ نه ماشین و فلان وسیلۀ آن‌چنانی!¹

وجوب مؤکد حج در قیاس با سایر فرائض

نکتۀ بلاغی و فقهی عبارت «النّاس» در آیۀ حج (ت)

اگر اولاً بلا اول به این آیه نگاه کنید، چه تصوری پیش می‌آید؟ این تصور که حج از نماز هم واجب‌تر است! چون ما حتی راجع به نماز، آیه‌ای با این عبارت و کیفیت نداریم.¹

¹

بله، داریم:

”الصَّلاةُ خَیرُ مَوضوعٍ...؛“¹

”إن قُبِلَت قُبِلَ ما سِواها و إن رُدَّت رُدَّ ما سِواها.“²

انسان هرجا باشد، نمازش را می‌خواند. اگر آب گیر آمد، بخوان و اگر نیامد، دستت را به خاک بزن و تیمم کن؛ اگر آن را هم پیدا نکردی، دستت را به فرش بزن!

در روایت داریم:

موقعی که شب می‌خواهی بخوابی و متوجه می‌شوی وضو نداری و وضو گرفتن برایت مشکل است یا خواب را از سرت می‌پراند، دستت را به همان بساط و بسترت بزن و تیمم کن تا با طهارت خوابیده باشی!³

چون گاهی اوقات، اگر انسان بخواهد بلند شود، اصلاً خواب از سرش می‌پرد! این‌قدر تسهیل قائل شده‌اند و می‌گویند: با طهارت و با این کیفیت، راحت بخواب.

یا اینکه: تا دیدی هوا سرد است و نمی‌توانی برای وضو گرفتن از جایی به جای دیگر بروی یا برایت مشکل است، وضو لازم نیست؛ بلکه همان‌جا تیمم کن و نمازت را بخوان!¹ این‌قدر راحت گفته‌اند که می‌توانی نماز بخوانی.

اما راجع به حج می‌گوید: ﴿مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ﴾؛ از آن‌طرف دنیا باید با پای خودت یا سوار بر الاغ بیایی؛ الاغی که معلوم نیست تو را به مقصد می‌رساند یا نه! وقتی این‌طور است، آیا انسان با خود نمی‌گوید که این چه قضیه‌ای، چه نُسک و چه فریضه‌ای است که این‌قدر بر آن تأکید شده است؟

آن‌وقت چطور ممکن است یک مجتهد، با تصور چنین قضیه‌ای، بگوید حج، واجب مشروط است؟! چطور ممکن است؟! اصلاً مگر می‌شود تصور کرد؟! بلکه اطلاقش از هر مطلقی بیشتر است و حتی از نماز و روزه و... هم أشدُّ إطلاقاً است.

اینجاست که مسئله خیلی دقیق می‌شود و این‌طور نیست که همین‌طور راحت فتوا بدهی و برود! مسئله حساب‌وکتاب دارد و انسان نمی‌تواند راحت فتوا بدهد.

بررسی تطبیقی فهم قرآنی و روایی از استطاعت

حال، زبان وحی کیست؟ زبان وحی فقط چهارده نفر هستند؛ پس باید به سراغ آنها رفت. آنها چه برداشتی از این دو آیۀ قرآن کرده‌اند؟ آن چهارده معصوم از این دو آیه ـ یکی ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ﴾ و دیگری ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ﴾ ـ چه برداشتی کرده‌اند؟ باید به سراغ آنها برویم.

تبیین استطاعت حج واجب با استناد به روایات حج مستحب (ت)

وقتی روایات را نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که برداشتشان مثل همان برداشتی است که خود ما کردیم؛ منتها آنها با زبان و بیانی دیگر می‌فرمایند: ”منظور، زاد و راحله است.“² زاد چیست؟ چلوکباب و خوراک قرقاول است؟! یا اینکه نه آقا، امام صادق علیه السّلام می‌فرمایند: ”اگر نان و زیت داری، به بچه‌هایت بده و برو!“³ می‌بینیم عجب!

¹

این برداشت امام صادق با آنچه ما در ابتدا از قرآن فهمیدیم، همسان و جور درمی‌آید.

لزوم تحصیل استطاعت از هنگام بلوغ

... وقتی این‌طور شد، آن‌وقت یک‌دفعه می‌بینید که مجتهد باید فتوا بدهد که شخص از هنگام بلوغ، باید برای رفتن به مکه پول جمع کند. لذا انسان فتوا می‌دهد،

صریح هم فتوا می‌دهد. وقتی یک شخص ـ چه دختر و چه پسر ـ به سن بلوغ می‌رسد، به‌جای اینکه با عیدی یا پول‌هایی که پدر و مادرش به او می‌دهند، پفک و از این چیزها بخرد، باید آنها را در صندوقی پس‌انداز کند. البته نه‌اینکه بگوییم خیلی سفت‌وسخت بگیرد و حتی یک قِران هم خرج نکند! نه؛ بالأخره مقداری خرج کند و زندگی را بر خود سخت نگیرد، ولی همیشه این مسئله در فکرش باشد.

همان‌طور که وقتی یک پدر و مادر، دختر دارند، از همان اول به فکر جهازش هستند؛ دیده‌اید؟! دختر دارد شیر می‌خورد، اما از همان ابتدا برایش تشک درست می‌کنند و صندوق، دیگ زودپز و بشقاب چینی جمع می‌کنند. آقا، او هنوز دارد شیر می‌خورد و یک سالش هم نشده است! اما می‌گویند باید از حالا به فکر بود.

لذا برای مسئلۀ حج هم باید از حالا به فکر بود و نظر ما این است که پدر و مادر، همان‌طور که به فکر چیزهای دیگر مانند خانه، زندگی و جهازیه هستند، باید برای مکۀ فرزندشان هم از همان موقع به فکر باشند. اما خود فرزند هم از وقتی که بالغ می‌شود، باید جدی به فکر باشد و کم‌کم پول جمع کند؛ چون استطاعت که یک‌دفعه حاصل نمی‌شود. بالأخره شرایط امروز فرق می‌کند و باید از الآن به فکر بود. چه کسی تا حالا چنین فتوایی داده است؟»¹

حج، واجب مطلق نه مشروط

تعریفی بدیع از واجب مطلق و مشروط (ت)

«برخلاف آنچه معروف است، حج، واجب مطلق است نه واجب مشروط؛²

یعنی شما نباید بنشینید تا یک‌دفعه پولی مثل باران از آسمان بیاید، سقف منزل شکافته شود و آن را کادوکرده به‌عنوان هدیه در دستتان بگذارند تا بعداً مستطیع شوید و با آن هدیه به مکه تشریف ببرید. نه‌خیر!

حج، واجب مطلق است؛ یعنی فرد بالغ و مکلف باید از ابتدای بلوغ سعی کند اسباب و مُعِدّات حجش را آماده کند. حال اگر یک سال طول کشید، یک سال؛ دو سال، دو سال؛ ده سال، ده سال؛ و اگر بیست سال هم طول کشید، بیست سال! نه‌اینکه مثلاً چهل، پنجاه یا شصت سال صبر کنیم تا اینکه یا این شخص ما را ببرد، یا آن شخص، یا پولی از جایی برسد یا گنج بادآورده‌ای پیدا شود! نه؛ باید قلک داشته باشی و پول کنار بگذاری تا به حدی برسد که بتوانی بروی. این را می‌گویند واجب مطلق.

استطاعت، نسبت به حج، مقدمۀ وجودیه و شرط واجب است، نه مقدمه و شرط برای وجوب؛ وجوب به حال خودش باقی است.»¹

لزوم برنامه‌ریزی و پس‌انداز برای تحصیل استطاعت

وجوب حج در فرض امکان امرار معاش در مسیر (ت)

«حج، یک عبادت دست‌کمی نیست و مسئلۀ بسیاربسیار مهمی است. برای استطاعت، این‌طور نیست که انسان بنشیند و منتظر یک پول بادآورده‌ای باشد که از آسمان بیاید تا بعد مستطیع شود و او را بر بال ملائک و تخت سلیمان بگذارند و ببرند! نه؛ قضیۀ حج، قضیۀ بسیار مهمی است و شخص باید طبق آنچه در توان دارد ـ درصورتی‌که مشکلی برای زندگی‌اش پیش نیاید و به زحمت نیفتد ـ برای ادای فریضۀ حج اقدام کند.²

¹

و نباید فقط در همان یکی‌دو سالِ آخر به فکر این مطلب بیفتد؛ بلکه اگر می‌داند که باید سالیان سال برای استطاعت به فکر باشد و هر سال و ماه و هفته، مبلغی را کنار بگذارد تا کم‌کم جمع شود و بعد از ده یا پانزده سال به حد نصاب برسد، واجب است که این کار را بکند.

یعنی فرض کنید اگر احساس می‌کند که می‌تواند به‌جای گذاشتنِ یک ظرف در دکور، پول آن را کنار بگذارد، باید این کار را انجام بدهد. بله، یک وقت مصارفی، جزء مصارف ضروری است ـ مانند آب، نان، پزشک، درمان، غذا، مدرسه، لباس و

امثال‌ذلک ـ که اینها اشکال ندارد. هم‌چنین سفرهایی که ضروری هستند، مانند سفر امام رضا علیه السّلام یا حتی سفری برای رفع خستگی و دلتنگی! اما سفری که پرخرج است، خیلی هم ضرورت ندارد و صرفاً برای دیدن است، در اینجا بهتر است که پولش را کنار بگذارد و برای رسیدن به آن حد نصاب ذخیره کند.

هم‌چنین خرج‌هایی که جزء ضروریات زندگی نیستند؛ مثلاً اینکه انسان مرتباً در منزلش مهمانی بگیرد و دیگران را دعوت کند! بله، یک وقت چند نفر یا اقوام می‌آیند، اینها اشکال ندارد؛ اما اگر بخواهد به یک مسئلۀ مستمر تبدیل شود و به‌واسطۀ آن نتواند به استطاعت برسد ـ توجه کنید ـ باید از اینها مقداری کم کند.

علیٰ‌کلّ‌حال، مسئلۀ استطاعت، برخلاف آنچه الآن در اذهان مطرح است، این‌طور نیست که انسان بنشیند تا یک‌دفعه اموالش سودی بکند و آن سود را کنار بگذارد؛ یا منتظر باشد که همین‌طور به‌راحتی، چنین تهیؤی برای او پیدا شود. بلکه مسئلۀ استطاعت بالاتر از این است.

یک وقت، یکی از دوستان ـ که البته خودش هم پزشک است ـ دچار ناراحتی دیسک شده بود و می‌گفت: من در اینجا نمی‌توانم معالجه شوم؛ آیا می‌توانم برای معالجه به کشور دیگری بروم یا نه؟

گفتم: آیا اطمینان دارید که این بیماری در آن کشور دیگر علاج پیدا می‌کند؟

گفت: بله، من به این قضیه اطمینان دارم.

گفتم: اگر این‌طور است و شما می‌دانید ـ نه‌اینکه صرفاً براساس توهمات و تخیلات باشد ـ می‌توانید از الآن برای مخارج آن پس‌انداز کنید.

الآن بحمداللَه در ایران اطبایی در هر قسمتی داریم که حتی در دنیا هم نظیر ندارند و امکاناتی که در اینجا برای رسیدگی به این امراض و اتخاذ تدابیرِ لازم وجود دارد، کافی است و فقط شاذّ و نادر ممکن است بعضی موارد این‌طور نباشد. درحالی‌که ما الآن مشاهده می‌کنیم بسیاری از افراد، صرفاً با این توهم که مثلاً در امریکا و انگلیس و امثال‌ذلک بهتر مداوا می‌شوند ـ و بر پایۀ تخیلات ـ صاف به‌سمت آنجا حرکت می‌کنند.

بله، اگر انسان بداند که معالجه‌اش منحصر در فلان کشور است، می‌تواند برود و حتی می‌تواند برای رفتن به آنجا اموالی را هم ذخیره کند تا به حد نصاب برسد.

عرض بنده این است که مسئلۀ حج، کمتر از مداوای بیماری نیست! یعنی همان‌طور که یک شخص برای تداویِ یک بیمار، میلیون‌ها خرج می‌کند تا او را در کشوری دیگر معالجه کند و هیچ اشکالی هم ندارد، برای حج هم باید همین کار را انجام بدهد؛ باید در فکر باشد و هر ماه و سال، مبلغی را کنار بگذارد تا به آن حدی که لازم است، برسد.

لزوم اخذ قرض برای حج در صورت سهولت بازپرداخت

حتی اگر شخصی می‌تواند قرض کند و در مدت‌زمانی آن را بپردازد، باید این کار را هم انجام بدهد.¹ بله، یک وقت شخصی قرض می‌کند و قرض‌دهنده می‌گوید باید در فلان مدت قرض را بازپرداخت کنی و او هم نمی‌تواند؛ در این صورت، مستطیع نیست. ولی اگر شخصی می‌تواند از جایی، مثلاً یک نهاد یا سازمانی، قرض کند و بعد هم به‌سهولت و بدون اینکه به او فشاری وارد شود، آن را پرداخت کند، باید این کار را انجام دهد.

نقد نظریۀ «واجب مشروط بودن حج» با استناد به روایات استقراض (ت)

همان‌طور که وقتی می‌خواهد یک اطاق به منزلش اضافه کند، مداوایی انجام دهد یا به جایی سفر کند، قرض می‌کند، این هم همین‌طور است؛ ایرادی ندارد و داخل در استطاعت محسوب می‌شود. یعنی باید قرض کند و بعد به مرور زمان، آن

مبلغ را ذخیره کرده و دین‌به‌دین و قسط‌به‌قسط، قرض خودش را بپردازد.¹

¹

مسئلۀ استطاعت و حج، مسئلۀ بسیار مهمی است و انسان نمی‌تواند به این راحتی از آن بگذرد و نمی‌تواند صرفاً به بهانۀ نداشتن پولِ اضافه، از خود رفع تکلیف کند! بله، اگر توان این کار را هم ندارد و به سختی و مشقت غیرعادی می‌افتد، در این صورت استطاعت برداشته می‌شود؛ یعنی اگر کسی نمی‌تواند تتمۀ این مبلغ را ادا کند و برای رسیدن به آنجا به مشقت زائدی می‌افتد، در این صورت، استطاعت از او برداشته می‌شود تا اینکه برایش موقعیت دیگری پیدا شود و بتواند حج را انجام بدهد.»¹

مراد از استطاعت بدنی در حج

«ما باید این مسئله را هم بدانیم: منظور از ”صحت در بدن“ که در برخی روایات از

شرایط استطاعت شمرده شده است،¹ این نیست که شخص حتی سردرد و دندان‌درد هم نداشته باشد! بالأخره مریضی بر دندان‌درد هم صدق می‌کند. یا بگوییم: ”چون ناخنش درد می‌کند، دیگر صحت در بدن ندارد؛ زیرا حضرت فرموده‌اند: الصِّحّةُ فِی البَدَن؛ یعنی از نوک سر تا ناخن شستش، هیچ‌گونه آثاری از ألم و تألم نداشته باشد.“ بلکه منظور از صحت در بدن این است که حالت او طوری باشد که بتواند حج را انجام بدهد.

حال اگر فرض کنید زخم‌معده دارد، داشته باشد؛ سردرد دارد، داشته باشد؛ سینه‌اش درد می‌کند، بکند؛ دستش مجروح است یا بیماری‌های پوستی دارد، خب داشته باشد؛ اینها دلیل نمی‌شود. مقصود از ”صحت در بدن“ امکان انجام دادن اعمال است؛ یعنی شخص بتواند اعمال را انجام بدهد و این‌طور نباشد که سفر موجب شود این مرض، او را از پا در بیاورد.

مثلاً، کسی ناراحتی قلبی دارد و اطباء به او می‌گویند: ”رفتن به آنجا با این وضعیت خطر دارد.“ خب، این مسئله‌ای است که می‌توانیم بگوییم با ”صحت در بدن“ منافات دارد. یا اصلاً طرف نمی‌تواند راه برود؛ خب، این بیچاره را چه کارش کنند؟ چطور او را بردارند و بگذارند؟ دو قدم می‌رود و می‌افتد، ضعف دارد و بدنش اصلاً توان راه رفتن ندارد؛ یعنی مرضِ زمین‌گیرکننده و مُقعِد دارد. این مسئله است.

پس ”صحت در بدن“ این نیست که شخص به‌طور کلی هیچ‌گونه ناراحتی و مشکلی نداشته باشد؛ بلکه منظور، بیماری و مرضی است که همان‌طور که انسان را از رفتن به مسافرت‌های دیگر بازمی‌دارد، از رفتن به حج هم بازمی‌دارد. آن مرض، مورد نظر است. حال اگر کسی زخم‌معده، قُرحه²، سردرد، میگرن یا ناراحتی‌های دیگری دارد، اینها هیچ‌کدام با ”الصِّحّةُ فِی البَدَن“ منافات ندارد.»³

تحلیل استطاعت بدنی در فرض امکان استعانت و نیابت

«بنابراین، در استطاعت بدنی، همین‌قدر که شخص بتواند ولو با استعانت و کمک دیگران، در آنجا حضور پیدا کند و ازدحام برایش خطر نداشته باشد، باید برود. بله، بعضی از افراد، مانند بیماران قلبی یا کسانی که ناراحتی‌های عصبی و امثال‌ذلک دارند، مستطیع نیستند. یعنی اگر طبیبِ متخصص، صادق، متعهد و راستگو ـ بنده کاری به تدیّن ندارم¹ ـ تشخیص بدهد که رفتن به حج احتمال خطر دارد، استطاعت از او رفع می‌شود. ولی اگر بگوید می‌توانی با کمک دیگران و در محیط مناسب بروی اما نباید در جاهای شلوغ تردد کنی، باید برود و حتی نایب گرفتن هم اشکال ندارد. یعنی فرض کنید اگر شخصی به آنجا برود و ببیند نمی‌تواند طواف کند، طبعاً نایب می‌گیرد. بنابراین، خودش حضور پیدا می‌کند، یک شوط از طوافش را انجام می‌دهد و بقیه را به دیگری می‌سپارد، یا در جایی که می‌تواند، با وسایلی مانند چرخ، اعمال را انجام می‌دهد؛ حتی اگر آن هم نشد، نایب می‌گیرد. مثلاً در سنگ زدن و سعی صفا و مروه نایب می‌گیرد؛ چه اشکال دارد؟

بنده در همین سفرهایی که در خدمت دوستان مشرّف می‌شدیم، خودم به خیلی از خانم‌ها می‌گفتم: ”شما برای چه می‌آیید؟ بنشینید و اصلاً نیایید؛ بلکه به شوهر یا بچه‌تان نیابت بدهید.“ چون می‌دیدم حالشان مساعد نیست. مخصوصاً در آن روز اول که زمان سنگ‌زدن به جمرۀ عقبه است، قطعاً خطراتی وجود داشت و حتی یک مرتبه، من یکی از آنها را از سر راه برگرداندم و گفتم: ”شما برای چه به اینجا می‌آیید؟ آیا می‌خواهید کار حرام انجام بدهید و خودتان را بکشید؟ برگردید!“ طبعاً برگشت و پسرش به‌جای او سنگ زد و حجش هم قبول است.

پس استطاعت بدنی برای آمدن به آنجا، به این معنا نیست که شخص باید بتواند به‌تنهایی همۀ اعمال را انجام دهد! نه؛ بلکه به این معناست که بتواند در آنجا حضور پیدا کند. بله، یک وقت خودِ حضورش هم ضرر دارد؛ مثلاً گرما یا مسائل غیرمترقبه‌ای ممکن است اتفاق بیفتد که در آن صورت، استطاعت برداشته می‌شود. ولی اگر خود حضورش ایرادی ندارد، می‌تواند برود و این مسئله، موجب رفع استطاعت نمی‌شود.

لبیک‌گفتن و احرام‌بستن که ایرادی ندارد! یا مثلاً در شب، دو شوط طواف می‌کند و پنج شوط دیگر را به دیگری می‌سپارد؛ یا سه‌ونیم شوط را انجام می‌دهد و بقیه را برای وقت دیگری می‌گذارد و اشکالی هم ندارد. لازم نیست انسان طواف را متوالیاً انجام دهد؛ می‌تواند آن را به تأخیر بیندازد و استراحت کند، منتها باید از نیمه (سه‌ونیم شوط) گذشته باشد.¹ این، قضیۀ مربوط به استطاعت بدنی در حج بود.»²

خلاصۀ بحث استطاعت

«بنابراین، خلاصۀ بحث استطاعت این شد که این مسئله، شامل و عام است نسبت به مواردی که شخص مال دارد، یا ندارد و می‌تواند استقراض کند؛ و حتی در مواردی که شخص دِین دارد نیز باید استقراض کند و آن را انجام بدهد. این همان معنایی است که ما از اول گفتیم: استطاعت یعنی توان.

آقا، به همین راحتی است؛ ولی ما می‌آییم و مدام آن را می‌چرخانیم، مشکلش می‌کنیم و در دست‌انداز می‌اندازیم!

خدا در آیۀ قرآن صریحاً گفته است: ”اگر می‌توانی، برو.“ و ”می‌توانی بروی“ یعنی پایت که چلاق نیست و توان رفتن داری؛ حالا یا قرض می‌کنی و می‌روی؛ یا داری و می‌روی؛ یا الاغ داری؛ یا شتر داری؛ یا ﴿عَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ﴾³ یا پیاده می‌توانی بروی؛

یا نیمی پیاده و نیمی سواره؛ یا با خدمت به مردم می‌روی. خلاصه، به هرطوری‌که استطاعت داری. استطاعت هم همین است که امام علیه السّلام می‌فرماید.¹

این استطاعت، یعنی رفتن به هر کیفیتی. بنابراین، این نشان می‌دهد که ما در عبادات، از حج، واجبِ مطلق‌تری نداریم! نه‌تنها حج، واجب مشروط نیست، بلکه اصلاً اطلاقش از نماز هم در این قضیه بیشتر است. اینکه امام علیه السّلام این‌گونه در پاسخ به این سؤال که: ”مردی بدهکار است، آیا قرض کند و به حج برود؟“ بفرماید: ”بله!“² دیگر معلوم می‌شود که قضیۀ حج از آن‌طرفِ اطلاق افتاده است.»³

اهمیت حج و حسرت بر عدم تکرار آن در آخرت

«علیٰ‌کلّ‌حال، مسئلۀ حج خیلی مهم است و اگر امکان واجب شدن آن بیش از یک مرتبه هم وجود داشت، خداوند آن را هر چند سال یک دفعه بر بندگان واجب می‌کرد. البته [چنانچه بیان شد] بعضی از روایات هم نسبت به این قضیه اشاراتی دارد.⁴ این مسئله هست. ولکن به‌خاطر سهولت بر اعمال بندگان، خداوند حج را حداقل یک مرتبه بر آنها واجب کرده است و ما باید بدانیم توفیقی که به‌واسطۀ حج پیدا می‌کنیم، به‌مرتبه‌ای است که وقتی به آن دنیا رفتیم، می‌گوییم: ای کاش خیلی بیش از این، درصدد رفتن به حج برمی‌آمدیم!

گرچه اگر انجامش سخت باشد، شخص را مورد عقاب قرار نمی‌دهند، ولی

اهمیت حج به این مقدار است.»¹

خسران ناشی از نگرش بسیط به حقایق باطنی احکام

«بالإجمال بگویم: مسئلۀ حج آن‌قدر مهم و بااهمیت است که اگر من به شما می‌گفتم چقدر این مسئله اهمیت دارد، اگر پیاده هم شده بود می‌رفتید! این اثر را دارد؛ آن‌وقت الآن ما در بعضی از موارد می‌شنویم که فلان آقا به مکه نرفته است! خب چرا نرفته است؟! چون ایشان مستطیع نبوده‌اند! چه کسی می‌گوید مستطیع نبوده‌اند؟! این حرف‌ها چیست؟! چطور مستطیع بودند که فلان کار را بکنند و فلان ساختمان را بسازند، اما برای حج مستطیع نبودند؟!

چنین مطلبی را کسی بیان می‌کند که به مفهوم شرع و به حاقّ دین پی نبرده و به آن حقایقی که در بطن احکام شرعی و اوامر و نواهی الهی منطوی است، دسترسی پیدا نکرده است و مسائل را صرفاً از دیدگاه ظاهر، آن‌هم ظاهری جامد و با نگرشی جمودانه نگاه می‌کند؛ آن‌وقت چنین نظری هم می‌دهد.

اما آن عارفی که از حقایق باطنی و آن ارزش‌ها و دُرهای ثمینی که خداوند در لابه‌لای احکام الهی برای تربیت نفوس قرار داده، اطلاع پیدا کرده و با وجدان، قلب و ضمیر خود بر این حقایق و واقعیات اشراف یافته و حقیقتِ این مسائل را با جان خود لمس کرده است، او می‌داند که چه خسران، ضرر و زیانی متوجه آن افرادی خواهد شد که با نگرشی بسیط، اجمالی و جمودانه به این مطالب نگاه می‌کنند و مسائل را سرسری می‌گیرند!

آن عارفی که هم بر حقایق باطنی اشراف داشته باشد و هم بر احکام، ادله، مراجع و مستندات شرعی اشراف کامل داشته باشد ـ یعنی ذوالجَنبتَین باشد و جنبۀ باطن و ظاهر را با هم داشته باشد ـ او می‌تواند پرده از این راز بردارد و این مطلب را بیان کند. فقط او می‌تواند!

نقد رویکرد رفاه‌طلبی در حج با استناد به سیرۀ معصومین علیهم السّلام

حضرت امام حسن علیه السّلام که بیست‌وپنج بار از مدینه به مکه رفتند،

نیامدند اول تمام مسائل عیال و زندگی‌شان را کامل تأمین و مرتب کنند و بعد بگویند: ”حالا به مکه برویم!“ نه، این‌طور نبود؛ بلکه با همان کیفیت زندگی عادی‌ای که داشتند، وقتی موقع حج می‌شد، می‌گفتند: ”بفرمایید برویم!“

بزرگان وقتی به مکه می‌رفتند، این‌طور نبود که حتماً در فلان هتل و فلان فندق اسکان داده شوند. نه؛ چون سابقاً مکه این‌طور نبود. مگر مکه در سابق اصلاً چند تا منزل داشت؟! همه در خیمه بودند؛ همان‌طور که الآن حجّاج در عرفات و منا در خیمه هستند. یعنی در صدها سال پیش که هنوز این وضعی که الآن مشاهده می‌کنیم و این برج‌های طویل و... وجود نداشت، تمام حجّاج خیمه داشتند، زیر خیمه می‌خوابیدند، بعد بلند می‌شدند و به مسجدالحرام می‌آمدند و دوباره به زیر خیمه برمی‌گشتند و می‌خوابیدند. یعنی همان‌طور که الآن حجّاج در عرفات و منا هستند؛ البته نه به این کیفیت که خیمه‌ها کولر داشته باشد و با آب، فضای آن محوّطه را تَبرید و خنک کنند و امثال‌ذلک، نه‌خیر؛ یک خیمه را با چند طناب به زمین وصل می‌کردند و سیدالشهدا علیه السّلام زیر همین خیمه می‌خوابیدند، امام صادق علیه السّلام زیر همین خیمه می‌خوابیدند. محلِ اسکان، هتل و اطاق ایشان در مکه همین بود و بعد هم بلند می‌شدند، به مسجدالحرام می‌رفتند، زیارت و طوافشان را بجا می‌آوردند و دوباره به همین ”هتلشان“ برمی‌گشتند و می‌خوابیدند. مسئلۀ مکه در سابق، به این نحو بود.

اهمیت نظر به حج به‌عنوان ادای دین

... لذا مسئلۀ حج باید در ذهن، به‌عنوان یک ”ادای دین“ جا بیفتد و استقرار پیدا کند؛ آن‌وقت انسان به‌دنبال تحصیل استطاعت حرکت می‌کند و کم‌کم مقداری پول کنار می‌گذارد تا اینکه بتواند توفیق پیدا کند. آن‌وقت، این حج، حجی است که در آن، انسان به‌دنبال حضرت ابراهیم علیه السّلام حرکت کرده است. حضرت ابراهیم چطور می‌آمد و حج انجام می‌داد؟ آیا با هواپیمای دوطبقه و صندلیِ آن‌چنانی می‌رفت؟! حضرت ابراهیم از فلسطین، سیصد فرسخ راه را سوار بر مرکب شد و به مکه آمد و خانۀ خدا را بنا نهاد.¹

در زمان‌های سابق، وقتی افراد برای حج حرکت می‌کردند، گاهی شش ماه در راه بودند. حالا ما اگر هواپیما نباشد، می‌گوییم: ”آقا، حج واجب نیست! مگر با ماشین می‌شود رفت؟! خسته می‌شویم، مگر می‌شود سه‌چهار روز در راه بود؟!“ لابد یک روز، این هواپیما هم خسته‌کننده می‌شود و باید پنج‌شش دقیقه‌ای رفت! این‌طور نمی‌شود؛ مسئله چیز دیگری است.

نتیجه‌اش این است که از این نعمت محروم می‌شویم، به آن نمی‌رسیم و آن فعلیت‌هایی که خداوند مترتب بر بروز استعدادهای ما کرده است، برایمان پیدا نخواهد شد و آن حقایق برایمان متجلی نخواهد گشت.»¹

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

فصل سوم: ملکوت و باطن اعمال حج

بخش اول: وجهۀ ظاهر و باطنِ اعمال و سرّ قبولی آنها

أعوذ باللَه من الشّیطان الرّجیم

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

حیثیت مادی و صوری تکالیف

«تمام احکام و تکالیف و آنچه از ناحیۀ پروردگار دربارۀ مکلفین و متدیّنین به شریعت حقه نازل شده است، دارای دو جنبه و دو وجهۀ ظاهر و باطن می‌باشد:

[اول:] جنبۀ ظاهر و وجهۀ ظاهر که از آن تعبیر به مادۀ تکلیف می‌کنیم، همین صورت ظاهری افعال و اعمال است که ما مشاهده می‌نماییم. در این جنبه تشابه و همگونی می‌تواند برای همۀ افراد وجود داشته باشد.

نمازی را که یک منافق می‌خواند با نماز یک فرد مؤمن تشابه دارد و چه‌بسا نماز منافق به‌حسب ظاهر ارجح و افضل بنماید. حجی را که یک فاسق و فاجر بجای می‌آورد درست همانند حج یک مؤمن دارای تلبیه و احرام و سایر اجزا و شرایط است؛ و به‌عبارت‌دیگر در مادۀ حج، هیچ افتراقی بین آن دو مشاهده نمی‌شود. جهادی را که دو نفر یکی پاک‌دل و صافی‌ضمیر، و دومی آلوده و مریض انجام می‌دهند، تفاوتی با یکدیگر ندارند؛ زیرا هر دو اسلحه به دست دارند و هر دو به‌طرف دشمن هجمه می‌آورند و چه‌بسا هر دو در معرکه جان می‌بازند؛ و همین‌طور همۀ تکالیف، ماده‌ای مشترک و همسان در بین مکلفین و مُجریان آن دارند که برای یک فرد عادی تشخیص کُنه و باطن آنها امکان نخواهد داشت.

نمازی را که خلیفۀ غاصب پس از رسول خدا در محراب پیامبر می‌خواند همان نمازی بود که وصیّ بر حقش علی مرتضی بجای می‌آورد، هر دو تکبیرةالإحرام و حمد و سوره و رکوع و سجود و غیره داشتند، و در مادۀ عبادت و تکلیف هر دو مشترک و متشابه بودند.

[دوم:] و اما جنبۀ دیگر که وجهۀ باطنی و نفسی و ملکوتی آنهاست، همان حیثیت صورت را دارد نسبت به ماده، که ”حقیقةُ الشّی‌ءِ بِصورَتِه لا بِمادَّتِه؛¹ واقعیت اشیاء به حیثیت صوری آنها برمی‌گردد، نه به جهت مادی آنها.“ و همان صورت است که هویت اشیاء را به‌وجود می‌آورد و انواع از آن متولد می‌شوند، یکی جماد و دیگری نبات و هم‌چنین حیوانات و انسان و هکذا... .

حیثیت صوری تکالیف و اعمال است که یکی را مقبول و دیگری را مردود می‌سازد، یکی نورانی و دیگری ظلمانی می‌شود. یک نماز می‌شود نمازِ ریایی، و نماز دیگر نماز موحدین؛ یکی برای فریب و دیگری برای تجرّد و نورانیت. و همین‌طور روزه و حج و جهاد و هکذا... .

یکی جنگ می‌کند برای احقاقِ حق و تثبیت عدل و داد و تحکیم ولایت، دیگری جهاد می‌کند برای کشورگشایی و بسط قدرت و سُلطه و توسعۀ أنانیت و فرعونیت.»²

«حقیقت تکالیف و جوهرۀ آن، ربط بین بنده و پروردگار اوست؛ و هرچه این ربط عمیق‌تر و بی‌آلایش‌تر و مجرّدتر و بدون شائبه‌تر در تعلقات و کَثَرات و خواست‌های بنده باشد، آن تکلیف و عمل بیشتر و عالی‌تر و راقی‌تر به‌سوی پروردگار صعود خواهد نمود.»³

حضور قلب، جان عبادت و شرط قبولی آن

«حقیقت عبادت و سرّ و جان آن به‌طور أخص، و کلیۀ تکالیف الهیه به‌طور أعم، در توجه مکلف به حضرت حق است؛ و هرچه این توجه عمیق‌تر و استوارتر باشد جان و سرّ عبادت قوی‌تر و مُتقَن‌تر و از نقطه‌نظر تأثیر بر نفس و عبور آن از تعلقات و تقریب عبد به مرحلۀ عبودیت و تجرّد مؤثرتر خواهد بود؛ و روایاتی که در این مورد وارد است از حد إحصاء خارج می‌باشد.¹

حضور قلب و توجه تام در عبادت شرط اصلی قبولی آن است، گرچه عبادت بدون آن نیز بنا بر حکم فقیه موجب برائت از ذمّه باشد؛ اما باید به این نکته توجه داشت که ذمه چیست و برائت از آن به چه نحو حاصل می‌شود.

تبیین دو دیدگاه ظاهری و باطنی نسبت به اعمال عبادی

دیدگاه ظاهری: اکتفا به صحت عمل برای برائت ذمه

از آنجا که در مباحث فقهی ملاک و مناط بر إتیان، ظاهرِ عمل است و شخص، مکلف به صرف عمل به داعی تقرب و إتیان امر و دستور مولا است، بنابراین نفسِ صدور فعل از مکلف به هر نیت و هر مرتبه از مراتب حضور موجب ادای تکلیف و برائت ذمه خواهد بود.

در این دیدگاه، ذمه عبارت است از تعهد و مسئولیت نسبت به فعل به همان نحو که ذکر شد؛ و برائت از آن نیز به صرف انجام آن عمل ولو به هر نحو از تحققِ معنا و روحانیت، و یا اصلاً عدم تحقق این مطلب، حاصل می‌شود. و لذا کسی که نماز برعهدۀ او است، به‌صرف تحصیل طهارت و رعایت آداب و افعال ظاهریه ـ از استقبال و تصحیح در الفاظ و رعایت تلفظ از مخرج حروف و مکث و سکون به قدر لازم در افعال و بین آنها ـ ادای تکلیف نموده و ذمۀ او از وجوب نماز بریّ خواهد شد؛ ولو اینکه از اولِ تکبیرةالإحرام تا آخر تشهد تمام حواسش به‌دنبال معاملات و

امور دنیویه و رتق‌وفتق مشکلات و چک و سفته و داد و ستد بگذرد، و حتی برای یک‌لحظه نداند که دارد چه‌کار می‌کند و با که صحبت می‌کند و در مقابل چه حقیقتی به عبادت پرداخته است! از نقطه‌نظر فقهی این عبادت کاملاً درست و مُبرِئ ذمه و بدون هیچ اشکال و ایراد است.

دیدگاه باطنی: لزوم خلوص برای قبولی عمل

اما از دیدگاه پروردگار و کار و برنامۀ ملائکه مسئله به‌کلی متفاوت است. در روایت است:

وقتی مکلف نماز می‌خواند و ذهن و قلب او در نماز به مسائل دیگری از امور دنیوی و صُوَر برزخیه مشغول است، ملائکه این نماز را به بالا می‌برند و همین‌که می‌خواهند از عالمِ صور و مثال عبور دهند ندا می‌رسد که: این بندۀ ما غیر ما را در نماز شریک ما قرار داد و ذهن او متوجه مسائل دیگری غیر از ما بود، و از آنجا که من شریک خوبی هستم برای شُرَکا، سهم خود را از این نماز به سایر شرکایم بخشیدم و برای خود چیزی برنداشتم، شما بروید و این نماز را بر سر آن نمازگزار بزنید که این نماز مبارک خود او باشد، و ما این نماز را از او نمی‌پذیریم!¹

در دیدگاه فقه ظاهری مبنا بر انجام ظاهر است و اصلاً توجهی نسبت به باطن و سرّ و حقیقت عبادت وجود ندارد، و تنها تکلیف را بر مدار نفسِ إتیان فعل می‌شمرد. در این دیدگاه اگر فردی از زمان بلوغ تا صد سال تمام نمازها و روزه‌ها و حج و سایر عباداتش از روی ریا و سُمْعه و تظاهر باشد هیچ ایراد و اشکالی ندارد، و در پیشگاه پروردگار مورد بازخواست و سؤال و جواب قرار نخواهد گرفت و بر او ایراد و اعتراض واقع نخواهد شد.

اما در دیدگاه مکتب اهل‌بیت علیهم السّلام تمام این نمازها و روزه‌ها به مقدار یک غاز ارزش معنوی ندارد و در دستگاه ملائکه و حضرت رُبوبی به پشیزی نمی‌خرند!

عبادتی در این مکتب مورد امضا و پذیرش است که فقط براساس خلوص نیت و استقامت ضمیر و قلب در هنگام عبادت باشد، و به هر مقدار این مسئله قوی‌تر باشد، جانِ عبادت و مقبولیت آن نزد پروردگار بیشتر است.»¹

اهتمام فقه ظاهری به صورت عمل و غفلت از باطن عبادت

«و از آنجا که تمام وجهه و همت و ادراک علمای ظاهر و فقهای عادی بر انجام نفسِ فعل به طریق ظاهری و نمود آن است و به جنبۀ باطنی و معنوی و ربط آن کمتر توجه و عنایت دارند، لذا تمام تلاش و اهتمام خود را مصروف صحت نفس عمل و تکلیف از نقطه‌نظر ظاهرِ عمل نموده‌اند، و از مکلف صرفاً صحت عمل را براساس مبانی و ملاکاتِ موضوعۀ خویش خواسته‌اند؛ حال او در نیتش چه می‌گذرد و چگونه با این عمل و عبادت خود را تطبیق می‌دهد، و از نقطه‌نظر جنبۀ معنوی و نفس آن، که همان جان و روح و حقیقت عمل است چه احساسی با آن فعل و عبادت دارد، با او کاری ندارند.

آنها از او می‌خواهند که باید نماز طوافش را به‌نحوی اداء نماید که تمام حرکات و سکنات و کیفیت تلفظ حروف از مخرج آنها طابَقَ النَّعلُ بِالنَّعلِ،² همچون یک فرد بلیغ ادیب خبیر به اصوات حروف و تجوید قرآن، از عهده‌اش برآید، و آنگاه نوبت به تهدید و ارعاب و تخویف می‌رسد که اگر چنان نشد چنین خواهد شد؛ زنت بر تو حرام می‌شود، عقدت باطل خواهد شد، دیگر زندگی نخواهی داشت، و چه و چه! و طبیعی است که یک‌هم‌چنین فردی در قبال این تکلیف الهی چه بر سر او خواهد آمد و این فریضۀ حیاتی به‌جای افاضۀ روح و حیات و نور بر قلب او به چه کابوس وحشتناکی مبدل خواهد شد.

حجی که باید ابتدایش به انقطاع از ماسوی‌اللَه و تبتّل به‌سوی او شروع شود، و در تمام اطوار و حرکات و افعال جز ذکر حق و یاد حبیب چیز دیگری بر ضمیر او

و ذهن او خطور ننماید، و تمام توجه و حواسش باید به‌سمت عوالم ربوبی و ملکوت این اعمال و افعال متمرکز گردد، برای او تبدیل به جهنمی سوزان و دره‌ای هولناک و مَخوف خواهد شد که برای هر لحظه‌لحظه‌اش از خدا طلب خلاصی و نجات را می‌کند، و پس از انجام تکالیف با هزار شک و تردید و عذاب و مِحنَت، به شکرانۀ تخلص از این مصیبت عظمیٰ سر به سجدۀ شکر می‌گذارد و خود را رها و آسوده از تشویش و اضطراب عجیب احساس می‌کند؛ و این است نتیجۀ این احتیاطات و وسواس‌ها و تشکیک‌ها!

توجه قلبی، معیار صحت در شریعت واقعیه و عرفان

اما صحت عمل از دیدگاه عارف باللَه و شریعت حقۀ واقعیه با توجه تام قلب و سرّ انسان به مبدأ هستی و قادر متعال در هنگام إتیان به فعل، در عین رعایت موازین ظاهری به قدر طاقت و توان هر فرد تحقق می‌پذیرد؛ زیرا اصل در دیدگاه مقدس شرع انور بر اتصال قلب بنده است با حضرت ربّ الأرباب، نه بر رعایت جوانب و آداب ظاهری بدون توجه به حقیقت و باطن آن.

و بر این لحاظ اگر مجموع رعایت و توجه به حقیقت و باطن عمل و عبادت و ظاهر آن را به صد درجه تقسیم کنیم، از دیدگاه شرع مقدس نود و پنج قسمت به مسئلۀ باطنی و روحی آن تعلق دارد، و تنها پنج درصد و یا کمتر به رعایت جوانب ظاهری و صحت فعلی ارکان و جوارحی آن تعلق می‌گیرد. و رعایت احتیاط از دیدگاه عارف طبعاً به جنبۀ باطنی و حقیقی عبادت برمی‌گردد که آن اصل و میزان در مِضمار سنجش و محاسبه است، و آن معیار قبول و یا رد عبادات و اعمال است.

انصراف از حقیقت توحید با وسواس در مخارج حروف

وظیفۀ سالک در انتخاب مرجع تقلید (ت)

در این سفر اخیری که خداوند توفیق زیارت بیت‌اللَه‌الحرام را در سفر حج نصیب این حقیر نمود، روزی یکی از رفقاء و احبّه و إخْوان روحانی ما که به شخصی از شاگردان بعضی از منتسبین به معرفت و مشهورین به اخلاق و عرفان و تهذیب نفس برخورد کرده بود، آن شخص توحید خود را در این فریضۀ مقدس الهی، رعایت دقیق افعال و دقت در تحسین تلفظ ادعیه و اذکار و وسواس در صحت تام اعمال ظاهری ـ اعم از رَمْی و طواف و سعی و صلات طواف و غیره ـ قرار داده بود، و گفته

بود که به خانوادۀ خود نیز توصیه کنید که حمد و سوره را دقیقاً با مخارج صحیح آن بخوانند و ادعیه و اذکار را دقت کنند که اشتباه نخوانند و چه و چه.¹

ایشان تصور کرده‌اند که اگر ذکر و یا حمد و سوره آن‌طورکه منظور ایشان است خوانده نشود، ملائکه از روی جهالت و نادانی آن را به اشتباه و خطا به آسمان بالا خواهند برد، و در نتیجه ثواب و اجری نصیب این بندۀ مسکین نخواهد شد! این افراد از این نکته غافل‌اند که ملائکه را با ما فرق از زمین تا آسمان است. آنها به خلوص نیت و مقدار توجه عبد نظر می‌افکنند، و ما به کیفیت اداء کلمات و حروف از مخرج خود. آنها به مقام عبودیت بنده و مقدار خلوص او توجه دارند، و ما به اطوار و حرکات او در موقع عمل.»²

ملکوت عمل معیار پذیرش یا رد عبادت

«حج، حرکات مخصوص و اعمال خاصی به‌اضافۀ نیت است که انسان آنها را انجام می‌دهد. در پسِ این حرکات و ظواهر، ملکوت آن عبادت قرار دارد که عبارت است از جنبۀ ربطی آن عمل با عالم ملکوت، عِلَل أولیٰ، عالم تجرّدات و مجرّدات، ملائکه و پروردگار.

آن جنبۀ ملکوتی با آن جنبۀ ظاهری تفاوت دارد؛ به‌جهت‌اینکه در آن جنبۀ ملکوتی، حالت خلوصِ نفس و کیفیت ربط و تعلق نفس به مبدأ أعلیٰ مدنظر است

و هرچه آن جنبه قوی‌تر باشد، حالت عبادت، جنبۀ باطنی و روح و سرّ عبادت نیز قوی‌تر می‌شود؛ و همین جنبۀ باطنی است که یا مورد پذیرش خداوند متعال قرار می‌گیرد یا مورد رد و عدم‌پذیرش.»¹

حج ظاهری، انجام تکلیف بدون ادراک فلسفۀ آن

«حج عبارت است از اعمال و رفتاری که حاجی در وقت احرام و پس از آن باید با رعایت آنها حج را بجا بیاورد و نیز مبطلات و مسائلی دارد که باید آنها را رعایت کند؛ اما اینکه چه نیتی باید در این حج باشد، انسان باید در این حج چه وجهه‌ای به خود بگیرد، با چه کیفیتی با این اعمال روبه‌رو شود، فلسفۀ وضع هر کدام از این اعمال و احکام چگونه است و انسان در هنگام انجام تک‌تک اعمال، چه تفکر و چه اتجاه قلبی و نفسی را باید داشته باشد؛ این اصلاً هیچ ارتباطی و ربطی به فقه ندارد!

شما در وقت سنگ‌انداختن، فقط کافی است نیت کنید که هفت سنگ به این ستون می‌زنید، قربةً إلی اللَه! همین. حال اینکه این سنگ را برای چه می‌زنید، چه کسی گفته بزنید، باید چه نیتی ماورای آن بکنید و آیا مطلبی پشت این قضیه نهفته است یا هیچ مطلبی نهفته نیست، اینها دیگر لازم نیست و هیچ دخالتی در صحت عمل ندارند. خدا گفته است بزن و ما هم می‌زنیم؛ تمام شد و رفت! دیگر نیاز نیست که انسان فکر دیگری داشته باشد و به‌دنبال مطلب دیگری بگردد. اگر خدا می‌گفت ده‌تا بزن، طبعاً ما هم می‌زدیم! اگر خدا می‌گفت اصلاً به این ستون نزن و به این آجر بزن، طبعاً ما هم به این آجر می‌زدیم! کاری نداریم که چه هدفی پشت این عمل هست یا نیست؛ گفته‌اند این کار را بکن و ما هم می‌کنیم و کلاهمان را هم به آسمان می‌اندازیم که ما همۀ کارها را صحیح انجام دادیم؛ نماز را هم کاملاً موازی، خط‌کشی‌شده و دقیق پشت مقام ابراهیم خواندیم و حروفات را از مخارج خودش ادا کردیم و دیگر جایی برای إن‌قُلت باقی نمی‌ماند. لذا چنین شخصی می‌گوید: ”خدایا، حج را درست انجام دادیم، طلبکار هم هستیم و مطلبی نیست!“ این، یک نوع حج است.

حج حقیقی، اتجاه قلبی و یادآوری مقام ذلت و بندگی

یک حج هم، حجی است که در آن، همین‌که امام مجتبی یا امام سجاد علیهما السّلام می‌خواهند احرام ببندند، رنگ از رویشان می‌پرد و زرد می‌شود! این مسئله هم دربارۀ نماز و هم در مورد حج این دو امام وجود دارد. از حضرت سؤال می‌کنند که چرا این‌طور شدید و چنین حالی پیدا کردید؟ حضرت می‌فرمایند:

انقلاب حال حضرت سجاد علیه السّلام هنگام تلبیه

می‌ترسم آن کسی که دارم به او لبیک می‌گویم، در پاسخ بگوید: لا لبّیکَ لَکَ و لا سَعدَیک؛ لبیک در کار نیست و با این کارهایی که انجام داده‌ای، پاسخی به تو داده نمی‌شود!¹

اصلاً چنین مسائلی در فقه داریم؟ ابداً! فقط کافی است دو تا حوله، یکی به دوش و یکی به کمر بیندازیم و بعد هم بگوییم: ”لبّیکَ اللَهمّ لبّیک، لبّیکَ لا شریکَ لَکَ لبّیک، إنّ الحمدَ و النّعمةَ لَکَ و المُلکَ لا شریکَ لَک.“² یا اینکه چند لبّیک هم بعداً اضافه شود. یک بار گفتن، تمام و صحیح است و انسان حرکت می‌کند و بقیۀ اعمال را هم انجام می‌دهد. این، یک حج است با این وضع.

و حج دیگر، حجی است که در آن، کسی که می‌خواهد سنگ به ستون بیندازد،

بداند که دارد چه عملی انجام می‌دهد؛ خود را در پیشگاه پروردگار و نظام هستی در چه موقعیتی احساس می‌کند؛ و وضع خود را در قبال مقام عبودیت و بندگی یادآوری می‌کند که تا چه حد در آن مقام پیشرفت کرده، خود را ذلیل و پست شمرده است و به همان کیفیت، دین و اتجاه قلبی خود را در این راستا تعیین می‌کند.»¹

نقش فقیه در چشاندن لذت عبودیت به افراد

«از جمله موارد فوق‌العاده مهم در کار مجتهد این است که در طرح احکام و تکالیف، روح و جان مکلف را به‌سوی درک حقایق دینی بکشاند، و لذت ارتباط عبودیت با ربوبیت را به جان مکلف بچشاند، و احکام و تکالیف شرعیه را از صورت ظاهری به‌درآورده، حقیقت ملکوتی و ربطی آنها را برای مکلف مجسّم نماید؛ تا شیرینی ارتباط با پروردگار را با تمام وجود حس کند، و تأثیر قوانین و تکالیف شرعیه را در نفس و جان خود احساس کند، و عبور از عوالم نفس و توهمات و تخیلات را به‌سوی مبدأ أعلیٰ و افق مبین، خود به چشم خویش مشاهده نماید.

از جمله مواردی که می‌توان در این باب نام برد، مسئلۀ حج و کیفیت إتیان اجزاء و اعمال آن است که با نحوۀ تبیین آن برای حجاج، کاملاً در تعارض می‌باشد؛ و حاجی را از مقام اطمینان و امنیت خاطر و استفاده از لذات روحانی حج، به ورطۀ خوف و تشکیک و شبهه و دلهره و اضطراب و تعجیلِ در اتمام ساقط می‌کند. ایجاد شبهات بی‌اساس دربارۀ طواف و نماز طواف، به‌خصوص طواف نساء و بطلان قرائت، که هیچ مستند و مَدرکی در شرع ندارد، دائماً او را در حالت اضطراب و تشویش نگه می‌دارد و از حصول به فیوضات و انوار ملکوتی حج باز می‌دارد.»²

استحالۀ جمع میان تمرکز تام بر معنا و دقت مفرط در تلفظ

«پُر واضح است که یک‌هم‌چنین فریضه‌ای با این‌همه مؤکدات چه آثار و برکاتی می‌تواند برای تزکیۀ نفس و تجلی انوار الهی بر قلب زائر در امکنۀ مختلفه و مواقف متفاوته داشته باشد. و هرچه که حاجی حضور قلب و اخلاص نیت و توجه خود را

بیشتر نماید طبعاً نزول مراتب رَوح و انوار و ظهور اسماء و صفات عُلیای پروردگار در قلب و سرّ او بیشتر خواهد شد، و موجب سکونت خاطر و انشراح صدر و محو تعلقات و ارتکاز بر محوریت توحید و اقبال بر لقاء خدا خواهد گردید. و این نکته از متون احادیث و اخبار و صریح روایات و آثار از ائمۀ هدیٰ صلوات اللَه علیهم أجمعین به خوبی مشهود و هویدا است.¹

درست مانند نماز که هرچه حضور قلب و توجه به توحید و حقیقت عبودیت در آن بیشتر، به همان میزان مقبولیت و تقرب آن به ساحت قدس إله بیشتر خواهد بود، و تحقق مسکنت و ذلت و عبودیت در قبال حضرت أحدیت در وجود مصلّی افزون‌تر خواهد شد. و هرچه انسان بیشتر به ظواهر صلات و رعایت قواعد عربیت و تجوید و لحاظ جُودَت و تحسین کلمات و عبارات و سَجع و قافیه در ادعیه بپردازد، حظ و نصیب او از حقیقت صلات و مقرّبیت او کمتر خواهد بود.

آیا نمازی را که مولا علی علیه السّلام بجای می‌آورد این‌چنین بود؟ آیا تمرکز و توجه او به تلفظ صحیح مخرج صاد و عین و ظاء بود؟ اگر چنین بود پس این حالات عجیب و غلبۀ جذبات و بوارق الهی و در نتیجه بروز محو و سستی و عروض حالت اغماء و افتادن به روی زمین و از خود بی‌خود شدن‌ها² از کجا می‌آمد؟ و همین‌طور در سایر ائمه علیهم السّلام و اصحاب آنها.³ و چگونه ممکن است شخصی

توجه خود را صَرف در تحسین کلمات و عبارات بنماید و درعین‌حال تمرکز تام نسبت به معانی عبارات و ادعیه و اذکار نیز داشته باشد! این از محالات است.

بلی، انسان لازم است به قدر امکان در تصحیح کلمات بر وفق قواعد تجوید و عربیت اهتمام داشته باشد، اما نه‌اینکه این مسئله به‌عنوان اصل لا یتغیّر و لایتبدّل و غیر قابل تشکیک در صحت و بطلان اصل نماز قرار گیرد، به‌طوری‌که اگر فردی عادی در ادای کلمات نماز اختلافی با رعایت موازین تجوید داشته باشد حکم به بطلان نماز او داده و قضای تمام نمازهایش را بر ذمۀ او و ذمۀ ولد اکبر پس از مرگ مستقر بدانیم!

أعاذَنَا اللَهُ تعالیٰ مِنَ الخَطایا و الزَّلّاتِ، و الفُتیا بِغَیرِ التّفقُّهِ و المَعرفةِ، و سدِّ أبوابِ المَعرفةِ و الخَیراتِ علَی العِبادِ، و إیرادِهم فی الشُّبُهاتِ و الهَلَکاتِ و المُوبِقات.¹

ایجاد اضطراب در حجاج توسط متصدیان و نقد آن

حال بیاییم و ببینیم افرادی که موظف به بیان مسائل شرعیۀ حج و رفع اشکال از افعال و اعمال حجاج و متعهد به تصحیح مناسک حج می‌باشند چطور با ایراد شبهات و القای مخوّفات نسبت به نمازهای حاجی و علَی‌الخصوص نماز طواف نساء و حکم به بطلان نماز در صورت عدم رعایت صحیح تلفظ کلمات چه بر سر آنها و حج آنها و نیت پاک آنها در می‌آورند، و چگونه آنها را در تشویش و اضطراب و دلهره قرار می‌دهند، و چگونه حج را بر آنها فاسد می‌گردانند، و چگونه ترس از عواقب بطلان حج و بقاء در احرام و یا بقاء بر حرمت تماس و نکاح را بر وجود آنان مستولی می‌نمایند!

تکلیف به نماز طواف براساس قدرت فعلی مکلف

یکسان بودن نماز طواف با سایر نمازهای یومیه (ت)

بنای شارع بر تسهیل و رخصت در مناسک حج (ت)

مگر نماز طواف نساء با نمازهای سایر اوقات و نماز صبح تفاوت دارد؟! و چرا در مورد سایر نمازها حکم به بطلان و أخذ نائب نمی‌کنید؟ و چگونه از ادلۀ جواز و یا وجوب نائب در صورت عدم استطاعت بر اداء و إتیان عملی از اعمال حج، حکم به وجوب استنابه از صلات طواف نساء را می‌کنید، درحالی‌که تکلیف الهی بر آن فرد

إتیان نماز به همان کیفیت موجودۀ بالفعل و قدرت بر ادای صلات به‌نحو عادی و متعارف اوست؟!¹ و آنگاه شخص حاجی با هزار ترس و دلهره از بطلان نماز و ترتب عواقب بطلان، یک‌سره خود را در خسران و بدبختی و بیچارگی احساس نموده برای دفع این محظور به هر وسیله‌ای متمسک می‌گردد، و آن افراد هم که فرصت را غنیمت شمرده با أخذ مبالغ قابل توجه، استنابه از نماز را به‌عهده می‌گیرند، و بازار داد و ستد و معاملات را حتی در عبادات و اعمال، رونق و صفا می‌بخشند!»²و³

حکایت سفر حج مؤلف و پاسخ به شبهات حجاج

¹

«چند سال پیش ما در مکه بودیم و در منا نشسته بودیم. یک‌دفعه دیدیم پیرمردی لرزان آمد و گفت: آقا، به دادم برسید!

ما هم که همیشه گویی یک چیزمان می‌شود و بی‌هیچ نیستیم، گفتیم: چه شده، چه بر سرت آمده است؟

گفت: آن آقا می‌گوید حمد و سوره‌ات باطل است!

گفتم: باطل باشد، مشکلی نیست.

گفت: آقا، می‌گوید زنت بر تو حرام می‌شود!

گفتم: بندۀ خدا، تازه شانس آورده‌ای! اگر من جای تو بودم، اصلاً نمازم را باطل می‌خواندم تا زنم بر من حرام بشود! برای چه می‌خواهی آن را درست کنی؟!

دیدم کمی ایستاد. دید پیش عجب کسی آمده است؛ می‌گویم باید حمد و سوره‌ام را درست کنم، اما او می‌گوید: برو آقا، تازه شانس آورده‌ای که نمازت باطل است!

گفتم: چند سال عمر داری؟ گفت: هفتاد و دو.

گفتم: آقا، هفتاد و دو سال زن داشتی، حالا چهار سال نداشته باش؛ مهم نیست و طوری نیست! تازه خیالت راحت است و دیگر دردسر نداری؛ دیگر نمی‌گوید کجا رفتی، چه زمانی آمدی، دیر آمدی، زود آمدی. دیگر کار و مشکلی نداری. همین‌طور

خواهربرادری این چند سال آخر را با هم زندگی کنید و راحت باشید.

کمی با او شوخی کردیم و سربه‌سرش گذاشتیم و وقتی از آن حال‌وهوا درآمد، گفتم: حالا بنشین ببینم. نشست. گفتم: حمد و سوره‌ات را برای من بخوان. خواند. گفتم: تو که از من بهتر می‌خوانی.

گفت: حاج‌آقا، ما را دست می‌اندازی؟

گفتم: روز قیامت شهادت می‌دهم که حمد و سوره‌ات درست است. خوب است؟

باور نمی‌کرد. چنان دلش را خالی کرده بودند که هرچه به او می‌گفتم، باور نمی‌کرد. گفتم: من سید هستم؛ واللَه، باللَه، به جدم قسم حمد و سوره‌ات درست است! به پیغمبر قسم درست است! ما الآن در منا نشسته‌ایم، به چه کسی قسم بخورم؟! بلند شو برو، این بازی‌ها چیست؟ نمازت درست است.

رفت اما چشمتان روز بد نبیند، دیدم سی نفر همین‌طور دارند به درِ خیمه می‌آیند! سی نفر را با خود آورده بود. اینها دیگر چه کسانی هستند؟!

ـ حاج‌آقا سلام علیکم!

ـ بفرمایید آقا.

چطور شما تا حالا نبودید؟ کجا بودید؟ تا پای حمد و سوره آمد، اینجا پیدایتان شد؟! تا حالا نه سلامی و نه علیکی. در راهرو از کنارتان می‌گذشتیم، سرتان را آن‌طرف می‌کردید، حالا که پای پول دادن [به میان] آمده، پیدایتان شده است؟! بعد معلوم شد که حساب‌وکتابی است و مبلغ از صدوپنجاه ریال سعودی [گفته شده] به بالا! به آنها گفته‌اند: کار شما خیلی خراب است، باید صدوپنجاه یا دویست ریال بدهید! کمترینِ آن بر حسب وسع، صدوپنجاه ریال بود.

اینها آمدند نشستند و گفتند: حاج‌آقا، این شخص می‌گوید پیش حاج‌آقا رفته‌ام و ایشان می‌گوید حمد و سوره‌ات درست است؛ حمد و سورۀ همۀ ما هم خراب است!

گفتم: عجب آقا! پس شما تا حالا در این عمرتان نماز نمی‌خواندید؟! آیا تا حالا همۀ نمازهایتان باطل بوده؟! بلند شوید بروید نمازهایتان را قضا کنید؛ چون اگر حمد و سوره باطل است، نمازهایی که تا حالا خوانده‌اید هم باطل است! اگر قرار است باطل باشد، باید از قبل باطل باشد و به نماز نساء نمی‌رسد؛ منتها قضیۀ نساء که پیش می‌آید، دیگر دست‌وبال افراد شُل می‌شود و ریال‌ها و دلارها را رد می‌کنند!

اینها هم نشستند و قرار شد حمد و سوره‌شان را بخوانند. این خواند، گفتم درست است؛ آن خواند، گفتم درست است؛ و همین‌طور؛ گفتم: همه درست است، بلند شوید بروید و راحت باشید. فقط یکی را دیدم که خیلی اضطراب دارد و این‌طرف و آن‌طرف می‌کند؛ بالأخره آن هم درست شد. منتها سه نفر بودند که دیدم هرچه می‌گویم، اصلاً به این بیچاره‌ها نمی‌چسبد! گفتم: اسم‌هایتان را بنویسید، نماز شما سه نفر را من می‌خوانم؛ خوب است؟

اسمشان را نوشتند. البته گفتم: بقیه نه، فقط این سه نفر؛ اینها هم به‌خاطر اینکه اضطراب دارند. بقیه همه درست است. و به آنها گفتم: ببینید، من دارم به شما می‌گویم: واجب است که خود شما هم بخوانید، من هم از طرف شما نیابتاً می‌خوانم؛ بلند شوید بروید.

آقا، سی نفر بلند شدند و رفتند. طبعاً دیگر شما بدانید که تبعاتش چه شد! بعضی‌ها تا آخر به ما سلام نکردند و سرشان را برمی‌گرداندند و شروع کردند پشت سرِ ما بد گفتن و از این بساط‌ها درآوردن که این کیست و چیست؟!

هرچه می‌خواهید بکنید، بکنید؛ نمی‌خواهید سلام کنید، نکنید. همین است و نمازهای اینها همه درست است. و به آنها گفتم: خدا از شما همان نمازی را می‌خواهد که صبح می‌خوانید؛ اگر آن نماز شما باطل است، این هم باطل است؛ و اگر آن درست است، این نماز طواف هم درست است؛ همان! اضافۀ بر اینکه نماز صبح، همین نماز طواف است، هیچ نداریم؛ نه روایت داریم، نه چیز دیگری. نماز صبح، همین نماز نساء و نماز طواف است و هیچ تفاوتی با هم ندارند؛ ﴿وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾

آن، ﴿وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾ این هم هست!»¹

نقد احتیاط افراطی در قرائت نماز طواف

«بنده در مسجدالحرام بودم و در نماز طواف، سورۀ ”هل أتیٰ“ را خواندم. یک بنده‌خدایی که صاحب‌رساله هم بود، کنار من بود. یک‌دفعه گفت: آقا، شما نترسیدی سورۀ ”هل أتیٰ“ را خواندی؟

گفتم: ترس از چه؟

گفت: ممکن است در بعضی از موارد، صحیح ادا نشود؛ این سوره را بگذارید در نمازهای دیگر مانند نماز صبح بخوانید. اینجا باید از عهدۀ صحت صلاتیۀ نماز فارغ شوید و فراغت پیدا کنید!

یعنی این شخص اصلاً نمی‌فهمد که نماز طواف با نماز غیر طواف فرق نمی‌کند؛ واللَه فرق نمی‌کند!

ماهیت حضور قلب در نماز و عدم تفاوت آن در فرائض و نوافل

من یک وقت از مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ سؤال کردم: آیا حضور قلب انسان در نماز واجب باید بیشتر باشد؟ فرمودند:

نماز، نماز است؛ حضور قلب یعنی چه؟ کم و زیاد یعنی چه؟ نماز، نماز است؛ چه نماز واجب باشد، چه نماز مستحب؛ در هر دو، یک تکلیف، یک اتجاه و یک تمرکز است و باید در آن، یک وجهه باشد. منتها در واجب، الزام هست و در مستحب، الزام نیست؛ فرقش فقط همین است.

آیا نماز مستحب را می‌شود بدون وضو یا پشت‌به‌قبله خواند؟ نمی‌شود! مگر درصورتی‌که فرصت نباشد و وقت تنگ باشد، آن‌وقت تسهیلاتی قائل شده‌اند؛² اما در توجه به نماز، این مسائل نیست. اینها همه ناشی از کج‌فهمی ما است که به این مسائل نرسیده‌ایم.»³

تحریف حقیقت حج و تبدیل آن به عبادتی نفرت‌انگیز!

«[مع‌الأسف] حج را به یک عبادت نفرت‌انگیز برای مردم تبدیل کرده‌اند که

جز وحشت، خَشیَت، خوف، ترس، نا امیدی و یأس، چیزی در آن وجود ندارد. این در حالی است که حج، عبادتی است که باید بهترین لحظات زندگی و عمر انسان به‌حساب بیاید و خاطرات حلاوتِ آن تا آخر عمر زیر زبان باشد.»¹

حکایت بیزاری یکی از اطبا از سفر حج به‌سبب رفتار روحانی کاروان

«آن‌وقت شما ببینید داریم چه بر سر این حاجی می‌آوریم؛ یک حجی برای او درست می‌کنیم بسیار تلخ و ناگوار! دکتر سید حمید سجادی که یکی از دوستان ما است، به من می‌گفت:

فلانی، من خودم را لعنت کردم که دیگر پایم را به مکه بگذارم! این روحانی کاروان بلایی بر سرم آورد که گفتم به جدم قسم اگر من دیگر پایم را تا روز قیامت در مکه بگذارم!

به او گفتم: ببین، بیا با هم یک عمره برویم، از آن لعنتت که دست بر می‌داری هیچ، بر خودت عهد و نذر هم می‌کنی که هر سال به عمره و حج و مکه بیایی! ولی هنوز موفق نشده‌ایم که به عمره برویم.²

حج مطلوب ائمه؛ ضیافت عشق، نه منشأ بیزاری

¹

آقاجان، این چه حجی است؟! این چه حجی است که ما باید با مردم این‌طور باشیم؟! یعنی واقعاً پیغمبر از تویِ روحانی کاروان این توقع را دارد که حج را برای او این‌طور کنی و این‌طور رقم بزنی؟! آن امام صادقی که می‌فرماید: ”اگر نان و زیتون

هم به بچه‌هایت بدهی باید آنها را به مکه بیاوری!“¹ آن امام صادق این حج و این عمره را خواسته است که [بعد از آن] تو خودت را لعنت کنی برای‌اینکه دیگر پایت را در مکه بگذاری؟ کدام حج را خواسته است؟!

چرا اینها را نباید به مردم بگوییم؟ چرا اینها را نباید یاد دهیم؟ چرا باید این‌قسم اقتصادی با این مسائل برخورد کنیم؟! آیا آن حجی که حضرت ابراهیم ندا داد: ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا﴾، این حج است که مردم از هرچه خدا و پیغمبر و خازن و رضوان است بیزاری و تبری بجویند؟! یا اینکه با آن عشق و علاقه و سوزِ دل و التهاب درون و هروله‌کنان، ﴿وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ﴾، به‌سمت این مکّه و حج و سایر اعمال حرکت کنند؟! کدام حج مورد نظر امام صادق ما بوده است؟ این حجّی که پدر حاجی را در ﴿وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾ گفتن درآوری و سپس بگویی زنت بر تو حرام است؟! یا اینکه حجی برای او درست کنی که بگوید: ای کاش نمیرم تا دوباره سال دیگر به چنین مکان و مشاعر و مواقفی برگردم!

حکایت انس علامه طهرانی با دیوان حافظ در سفر حج

خداوند مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ را رحمت کند، ظاهراً ایشان شش سفر به حج مشرّف شدند. در یکی از این سفرها، وقتی که داشتند ساک و چمدانشان را برای حج می‌بستند، من دیدم یک دیوان حافظ کنار چمدانشان گذاشته‌اند. یک‌دفعه آن را برداشتند و گفتند:

آقا سید محسن، دیوان حافظ هم با خودمان برداشتیم تا به آنجا ببریم.

آن سفری بود که با یکی دیگر از اخوی‌های ما و ظاهراً به‌اتفاق والده رفته بودند و عده‌ای از دوستان همدانی و طهرانی نیز حضور داشتند. سفر در زمان شاه و در فصل زمستان بود. افرادی که همراه ایشان بودند، می‌گفتند: ”این کتاب حافظ در اکثر مواقف: در عرفات، مشعر، منا، مکه و مدینه در دست ایشان بود!“ چرا ما نباید اینها را بگوییم؟ چرا مردم نباید بفهمند؟ چرا مردم باید فقط به خودشان مشغول باشند و

مواظبت کنند که گوشۀ لباس احرامشان به زمین کشیده نشود؟!

این مسائل چیست؟! اینها وظایفی است که مجتهد به‌عهده دارد و تمام اینها وظیفۀ فقیه است؛ اما کدام فقیه؟ آن فقیهی که واقعاً فقیه باشد! شاگرد امام صادق است که می‌تواند این مطالب و حقایق را روشن سازد.»¹

حکایت انس آیةاللَه طهرانی با گلشن راز شبستری در سفر حج

«هنگامی که ما در مکه بودیم، یکی از رفقا چند کتاب برای من آورده بود و به من هم نگفته بود. گفت: ”دیدم اینها به‌درد تو می‌خورد.“ یکی از آن کتاب‌ها همین گلشن راز بود. من در تمام مدت این اشعار را می‌خواندم. مرحوم شبستری ـ رحمة اللَه علیه ـ می‌فرماید:

اشعار شبستری خیلی خوب و عالی است و واقعاً جان‌بخش است!

در عرفات شعر شبستری می‌خواندیم. یکی می‌گفت که اینجا می‌گویند دعا و این چیزها باید بخوانیم؟! گفتم بالأخره، شخصی اهل دعا است، دیگری اهل شعر، یکی اهل گریه و آن دیگری اهل خنده است. یعنی هر کسی یک‌طور است و حالی دارد و هر کدام در مَظهریت خودشان، مظهری هستند؛ نه این می‌تواند به آن اعتراض کند و نه آن می‌تواند به این معترض باشد.»³

حکایت وفات جوانی در عرفات هنگام خواندن شعر حافظ

«مرحوم آقا شیخ محمد بهاری ـ رضوان اللَه علیه ـ در عرفات بود. نزدیک ظهر

متوجه می‌شود که صدای آواز بسیار عجیبی می‌آید و به‌سمت آن صدا به بیرون کشیده می‌شود؛ از خیمۀ خود بیرون آمده و به‌سمت آن صدا حرکت می‌کند. وقتی به آنجا می‌رسد، می‌بیند دمِ جبل‌الرّحمه جوانی نشسته و از همین اشعار حافظ می‌خواند. هنگامی که به نزدیک آن صدا رسید، شنید که این شعر را می‌خواند:

وقتی نزدیک‌تر شد، دید جوان دیگر نمی‌خواند؛ جلوتر رفت و فهمید که صفا کرده و فوت کرده است.

نمونه‌هایی از احتیاط‌های افراطی در ادای مناسک حج

[درست در مقابل این دیدگاه و عملکرد] یکی از آقایان معروف طهران، دمِ مستجار نشسته بود. یکی از رفقا که او را می‌شناخت، از او می‌پرسد: ”چه‌کار کنیم که حجّمان بهتر و بیشتر مقبول شود؟“ آن آقا در پاسخ می‌گوید:

سعی کنید عباراتی را که در حج آمده است، صحیح اَدا و تلفظ کنید!

مثلاً ضاء ”إلَهی رضًی“ را قشنگ بگویید. جدی می‌گویم و شوخی نمی‌کنم! این شخص از افراد بسیار معروف و معلم اخلاق است. آن یکی چه می‌گوید و این یکی چه می‌گوید. و یا شخص دیگری می‌گفت:

مواظب باشید به شما تنه نزنند؛ اگر تنه زدند، همان‌جا را دقیقاً علامت بزنید و از باب مقدمۀ علمیه، آنگاه به عقب بازگردید و احتیاطاً یک وجب هم عقب‌تر باشد تا طواف درست اَدا شود و دوباره طواف کنید. لذا مواظب باشید کسی به شما تنه نزند و شما را هُل ندهد؛ اگر هل دادند و سر یا کتفتان برگشت، کار شما تمام است و دیگر هیچ!

آخر این چه طوافی شد؟!

ما داشتیم نماز طواف می‌خواندیم و هنوز نوبت طواف نساء نرسیده بود. یک حاجی آمد و گفت: ”حاج‌آقا شما ایرانی هستید؟“ گفتم: بله، این‌طور می‌گویند.

گفت: ”حاج‌آقا، خیلی شوخ هستید!“ گفتم: شوخی مربوط به همین‌جا است؛ پس مربوط به کجاست؟ خوش هستیم؛ اگر اینجا شوخی نکنیم، کجا شوخی کنیم؟! هرجا می‌رویم اَبرویمان هفت است، لاأقل اینجا کمی باز باشد.

بعد گفت: آقا، [مطاف] شلوغ بود و به من تنه زدند؛ آقای روحانی کاروان می‌گوید طوافت باطل است و باید دوباره طواف انجام بدهی!

گفتم: حالا مگر چه شده است؟ گفت: کِتفَم برگشته است.

گفتم: خُب برگردد! اگر دو دور هم مثل فرفره بچرخی مسئله‌ای نیست؛ برو نمازت را بخوان. کمی کتفت به آن‌طرف رفته و هیچ مشکلی ندارد.

گفت: جداً؟! بروم به روحانی کاروان بگویم؟ گفتم: برو او را صدا کن بیاید اینجا. این حرف‌ها چیست که می‌زنید؟!

دیگر رفت و بازنگشت. می‌گویند: باطل است و باید دوباره برگردی و هفت دور دیگر طواف کنی. یا اللَه! این که طواف نشد، این زجر است! چه دارند به خلق خدا می‌گویند!»¹

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

بخش دوم: نقد دیدگاه اهل ظاهر نسبت به تکالیف الهی

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

معنای صحیح محاذات شانۀ چپ با کعبه هنگام طواف

«یکی از مواردی را که می‌توان در اعمال حج بر شمرد مسئلۀ طواف به دور خانۀ خداست. چنانچه اخبار و روایات دلالت دارند، باید حاجی طواف به دور خانۀ خدا را از سمت چپ شروع نماید؛ یعنی ابتدای حرکت او باید از حَجرالأسود به‌سمت باب کعبه و بعد حِجر اسماعیل و همین‌طور ادامه دهد تا دوباره به حجرالأسود برسد؛ یعنی باید در موقع طواف، کعبه در سمت چپ او واقع گردد و به این نحو ادامه دهد تا هفت شَوط او تمام گردد. و در این بین از ادعیه و اذکار در روایات بسیار وارد شده است و حاجی در هنگام طواف باید به این ادعیه مشغول باشد.¹

دعای امام رضا علیه السّلام در طواف

در روایت است که امام رضا علیه السّلام در هنگام طواف دست‌ها را به‌طرف آسمان بلند می‌کرد و می‌فرمود:

یا اللَه! یا وَلیَّ العافیَةِ و خالِقَ العافیَةِ و رازِقَ العافیَةِ و المُنعِمُ بِالعافیَةِ و المَنّانُ بِالعافیَةِ و المُتَفَضِّلُ بِالعافیَةِ عَلَیَّ و علیٰ جَمیعِ خَلقِکَ! یا رحمٰنَ الدّنیا و الآخِرَةِ و رَحیمَهُما! صَلِّ علیٰ محمّدٍ و آلِ محمّدٍ، وَ ارْزُقنَا العافیَةَ، و دَوامَ العافیَةِ و تَمامَ العافیَةِ و شُکرَ العافیَةِ فی الدّنیا و الآخِرَةِ؛ یا أرحَمَ الرّاحِمینَ.²

مرحوم شیخ صدوق در عیون الأخبار روایت می‌کند از سعد بن سعد از امام ابوالحسن علی بن موسی الرّضا علیهما السّلام؛ سعد می‌گوید:

با امام رضا علیه السّلام مشغول طواف بودم تا جایی که به مقابل رکن یمانی رسیدیم؛ حضرت ایستاد و دستش را به‌طرف آسمان بلند کرد و عرضه داشت: ”ای پروردگار! ای کسی که عافیت به‌دست توست، و به‌وجود آورندۀ عافیت هستی، و عطا کنندۀ عافیت می‌باشی، و نعمت عافیت را به بندگانت ارزانی می‌داری، و بر بندگانت منّت می‌گذاری به‌واسطۀ عافیت بر آنها؛ و ای کسی که به لطف خود عافیت را بر من و بر جمیع مخلوقاتت کرامت می‌بخشی. ای پروردگار رحمان در دنیا و آخرت و رحیم در دنیا و آخرت (انعام عام و خاص در هر دو نشئه)، بر محمد و آل‌محمد درود بفرست و نصیب ما عافیت بفرما، و آن را دوام بخش، و تمام و مُنتهای عافیت را بر ما ارزانی بدار، و شکر بر عافیت را در دنیا و آخرت روزی ما بگردان؛ ای رحم‌کننده‌ترین رحم‌کنندگان.“

دعای مأثور بین رکن یمانی و حجرالأسود

و کذلک مرحوم کلینی با سند متصل خود از عبداللَه بن سنان از امام صادق علیه السّلام روایت می‌کند که فرمود:

یُستَحَبُّ أن تَقولَ بَینَ الرُّکنِ و الحَجَرِ: اللَهمّ آتِنا فی الدّنیا حَسَنَةً و فی الآخِرَةِ حَسَنَةً و قِنا عَذابَ النّارِ. و قالَ: إنّ مَلَکًا موَکَّلًا یقولُ: آمین!¹

”مستحب است که حاجی در هنگام طواف بین رکن یمانی و حجرالأسود بگوید: خدایا در دنیا به ما نیکی عطا فرما و در آخرت نیز نیکی عطا فرما، و ما را از عذاب آتش حفظ فرما. بعد حضرت فرمودند: ملکی از ملائکۀ پروردگار می‌گوید: آمین!“

و روایات عدیدۀ دیگری نیز حاکی است که شخص طائف مستحب است زبان او به ذکر اذکار خصوصاً صلوات بر محمد و آل‌محمد و ادعیۀ مأثوره مترنّم باشد و توجه او به معانی اذکار و ادعیه متمرکز گردد.²

تعارض دقت در توجه به سمت کعبه با حضور قلب در طواف

حال چطور ممکن است شخصی هم دقیقاً متوجه سمت کعبه باشد و هم به اذکار و توجه به ادعیه مشغول گردد؟! به‌عبارت‌دیگر: آیا می‌شود انسان دقت در سمت‌گیری کعبه و مُحاذات دقیق شانۀ چپ با کعبه خصوصاً هنگام عبور از زاویۀ بیت‌اللَه را با توجه تام به اذکار و خلوص نیت و اشتغال به یاد محبوب جمع نماید؟

بدیهی است پرداختن به ظاهر طواف و تفسیر نادرست از محاذات مِنکَب أیسر¹ با کعبۀ مکرّمه موجب تعطیل بالکلّیۀ جمیع حیثیات و شئون حاجی در هنگام اشتغال به این فریضۀ مهم خواهد شد، و یک‌سره او را در اشتغال به محاسبه و دقت در زاویه‌های بیت‌اللَه، و بالمآل عدم فهم و ادراک از حقیقت طواف و تعطیل قوا و حضور در محضر حضرت ربوبی وا می‌دارد؛ و طوافی را که باید کاملاً با حضور قلب و توجه سرّ به مبدأ أعلیٰ و انغمار در بحار انوار شهود و حضور حضرت حق باشد، به یک عمل خشک و جامد و توخالی و ظاهریِ بی‌محتوا مبدّل خواهد نمود. آیا مقصود و منظور ائمۀ دین ما از طواف این طواف است یا طواف دیگری؟! قضاوت با خوانندگان و متأمّلین و متدبّرین خواهد بود.

عواقب مصیبت‌بار عدم فهم صحیح مبلغین از مبانی شرع

حال باید توجه نمود که چطور با عدم فهم صحیح مسئلۀ طواف و تفسیر ناصواب آن برای مردمِ بی‌اطلاع از رمز و رموزِ حقایق اعمال و توجیه نادرست بعضی از روحانیون کاروان‌ها، مردم عوام به‌جای پرداختن به حج صحیح و واقعی و توجه به آنچه که رسول خدا و ائمۀ معصومین علیهم السّلام بیان فرموده‌اند، که همانا رشد و رُقاء و استفاضه از جلَوات خاصۀ این عملِ بسیار مؤکد است، آنها خود را به ظاهری آراسته و به‌دور از تلقی معانی و روحانیت مشغول می‌دارند و موجب سدّ ابواب خیرات و برکات الهی بر آنان می‌گردند.

در اینجا به‌خوبی و وضوح روشن گردید که عدم اطلاع صحیح مبلّغ احکام و متصدی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر از مبانی شرع مُبین و حیازت جوانب و حدود

مسائل شرعی چه ضررهای جبران‌ناپذیری از خود به‌جای خواهد گذارد و چه عواقب مصیبت‌باری به‌بار خواهد آورد.»¹

بررسی مسئلۀ محاذات شانۀ چپ با بیت‌اللَه در طواف و نقد اعمال ظاهرگرایان

«روزی به مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ عرض کردم: این مسئله که می‌گویند طائف هنگام طواف به دور کعبه باید چنان مواظبت و مراقبت نماید که هیچ‌گاه شانۀ چپ او از مُحاذات بیت خارج نگردد، چگونه است؟ و آیا این فتوا با نفس توجه و عبادت و التجاء به‌سوی پروردگار در هنگام طواف منافات ندارد؟ و انسان را از باطن به ظاهر، و از ادراک مغز و حقیقت به مجاز و پوست، و از توجه به معنا به کثرت منصرف نمی‌سازد؟ ایشان فرمودند:

دقیقاً همین‌طور است و اصلاً این حکم بدین صورت در احادیث وجود ندارد.

و حقیر پس از مراجعه به روایات متوجه شدم به‌طور کلی طرح این مسئله اشتباه محض می‌باشد و آنچه که از مُفاد روایات به‌دست می‌آید این است که: شخص طواف‌کننده باید از سمت چپ به دور خانۀ خدا طواف کند نه از سمت راست، به‌نحوی‌که شانۀ چپ او به‌سمت بیت باشد نه شانۀ راست او؛² و این مسئله چه ربطی به محاذات شانه با بیت و انطباق دقیق او با جِرم بیت‌اللَه دارد؟!

البته طرح این مسئله برای حقیر که سالیان متمادی در چنین مکتبی به برخی از اشارات و دقایق اطلاع حاصل نموده‌ام سهل و عادی می‌نماید، اما برای افراد عادی چه‌بسا دور از ظرفیت ادراک و سعۀ علمی و معرفتی آنان باشد؛ و از این باب است که به هیچ عنوان نمی‌توانند دست از ظهور تخیلی و توهمی پاره‌ای از ظواهر کلمات بردارند و سعۀ وجودی و معرفتی خود را قدری به سمت و سوی عروج و صعود به مراتب کشف، به حرکت درآورند و خود و دیگران را در همین موقف تنگ و تاریک و پوست و مَجاز و عاری از روح و جان و نشاط و انبساط و تلألؤ انوار عالم قدس

بر ضمیر و قلب، محبوس و گرفتار می‌کنند.»¹

اهمیت حضور قلب در حج و تقابل آن با اضطراب و تشویش

«حاجی باید با توجه و حضور قلب، طواف و سعی را انجام دهد. من نشسته بودم، دیدم شخصی بسیار مضطرب آمده و می‌گوید: آقا، چه کنم؟ همه‌چیزم از  بین رفت!

گفتم: چه شده است؟

گفت: داشتم طواف انجام می‌دادم، شخصی آمد و شانۀ مرا مقداری به این سمت برگرداند و من حرکت کردم و رفتم. حالا آمده‌ام، می‌گویند اصلاً طوافت باطل است!

گفتم: برو آقا جان، طوافت از طواف من هم قبول‌تر است. در روز قیامت من ضامن بر این هستم.

گفت: آقا، می‌گویند شانه باید موازی باشد.

گفتم: تو چهار دور هم دور من چرخ بزنی طوافت قبول است و اشکالی ندارد.

این حرف‌ها چیست که در می‌آورند؟! ما به‌این‌نحو، آن حالت نفسانی و حالت روحی حج را می‌گیریم و به‌جای آن، تشویش و اضطراب و دلهره و کدورت و شک و شبهه و انبانی از تأثرات و شُکوک را همراه با آن شخص به وطنش می‌فرستیم. این حج شد؟ صد سال هم آدم چنین حجی نرود بهتر است!»²

اشتغال به ظواهر به‌جای ادراک فلسفۀ حج

«مردم تقصیر ندارند و این‌طور برای آنها بیان شده است. فقط یک‌میلیونیمِ آن مقداری که نسبت به حقیقت و فلسفه و روحانیت و معنویت و آثار و برکات حج نصیب انسان می‌شود، مربوط به احکام و عبادات و اعمال و افعالی است که انسان باید انجام بدهد؛ اما متأسفانه تمام سعی و توان را روی همین اعمال می‌گذارند که این عمل را چطور انجام بدهید، آن عمل را چطور انجام بدهید، سرتان را برنگردانید، موقعی که دارید لبّیک می‌گویید متوجه باشید که لبّیک را قشنگ بگویید، ”عین“ را خوب بگویید و مخارج را خوب ادا کنید!

توصیۀ یکی از معروفین به دقت در ظواهر اعمال و نقد آن

در سفر گذشته که ما مشرّف شدیم، یکی از افراد که از معروفین هم بود، آمده بود. از باب نصیحت به بعضی از دوستان گفته بود:

به آن مقدار که دقیق به اعمال و کردارتان برسید، به همان‌مقدار به خدا نزدیک می‌شوید!

یعنی چه؟ یعنی تمام اعمال و رفتار حج، مَنوط به دقت در کیفیت حرکت کردن و نگاه کردن و الفاظ را از دهان خارج کردن است. این‌که حج نیست، این تئاتر و فیلم است!

ما حدود ده سال پیش با یک گروه لبنانی به حج مشرّف شده بودیم. شخصی از لبنان آمده بود و با اینکه مرجع تقلید آنها بود، می‌گفت:

اینکه نباید شانه از سمت کعبه تکان بخورد، به‌خاطر این است که خدا می‌گوید همه در یک صف باید حرکت کنند!

گفتم:

آقا، این حرف‌ها را از کجا در آورده‌اید و می‌زنید؟! مگر اینجا ارتش و نظام است که همه باید در یک صف قدم‌رو، نه چپ و نه راست حرکت کنند؟! گاهی اوقات پیغمبر سوار شتر می‌شد و با شتر دورِ کعبه می‌گشت.¹

هیچ، آن بنده خدا رفت. بعد آنها گفتند: سید، [مسائل را] تو برای ما بگو. دیگر ما هم شروع کردیم به گفتن. روز سوم که شد، گفتند: ”خدا خیرت بدهد، پدرت را بیامرزد، ما را راحت کردی، داشتیم می‌مردیم. شب‌ها از این مسائل خواب پریشان می‌دیدیم!“ جدی می‌گفتند! التفات می‌کنید که بر سر مردم چه می‌آورند؟!

وقتی هم که حجشان تمام شد، آمدند پیش ما و گفتند: ما این کار را کردیم. گفتم: برو پیِ کارت! گفتند: آن کار را کردیم. گفتم: بلند شو برو! فقط به یکی گفتم احتیاطاً این عمل را دوباره انجام بده، فقط همین؛ گفتند: آقا، خدا خیرت بدهد، خدا عمرت بدهد! واقعاً عجیب بود.

ببینید، ما آمده‌ایم این مسئله و قضیۀ به این مهمی را فقط در کیفیت کلمات و تعابیر و توجه به شانه‌ها و پرداختن به حرکات ظاهر و غفلت کردن از همۀ آنچه خداوند در این قضیه برای ما تعیین و بیان کرده است، خلاصه کرده‌ایم.»¹

لزوم ادراک حقیقت باطنی مناسک حج و بیان نمونه‌هایی از آن

«وقتی انسان به‌سوی حج حرکت می‌کند، باید بداند که صرفاً به اعمالی ظاهری نمی‌پردازد؛ بلکه تمام این اعمال ظاهری، از رفتن به عرفات و مِنا و مشعر، باطنی در پسِ خود دارند و حاجی باید این را بفهمد و آن حالت روحانی را احساس نماید.

برای مثال، در سنگ‌زدن باید این حالت را داشته باشد که سنگ می‌زند تا در بازگشت دیگر شیطان به او مراجعه نکند. یا وقتی طواف می‌کند، باید بداند که مسیر حیات خود را از این‌پس بر چه اساسی قرار می‌دهد؛ این، مسئلۀ مهمی است. یا هنگامی که سعی می‌کند، باید بداند که در تبعیت از حضرت هاجر سلام اللَه علیها به‌دنبال آب حیات می‌گردد؛ و نباید این‌گونه باشد که پس از بازگشت، اینها را فراموش کند. تک‌تک این اعمال و مواقف، حال خاص خود را دارند.»²

نقد تقلیل حج به اسقاط تکلیف ظاهری

«لذا آن، چه شناختی است که وقتی از شخصی که برای انجام فریضۀ حج به مکه می‌رود، سؤال می‌کنیم: حال و وضعیت شما چطور است؟ می‌گوید: ”إن‌شاءاللَه این سختی‌ها دو سه روز دیگر تمام می‌شود و پیش زن و بچه‌مان بر می‌گردیم!“ آیا این شناخت و میزان معرفت، با آن شناختی که امام حسن علیه السّلام بیست‌وپنج بار به حج می‌رود که بیشتر آنها هم با پای پیاده بوده است،³ یکی است؟ به‌نظر می‌رسد این مسئله از قضایایی است که ”قیاساتُها مَعَها“ است.⁴

چنین شناختی که انسان از فریضۀ حج دارد، صرفاً آن را به‌عنوان اسقاط یک تکلیف ظاهری می‌بیند؛ ولذا در نگاه او، کعبه با یک تپۀ معمولی در بیابان تفاوتی ندارد. تفاوت فقط در این است که نسبت به حج، تکلیف است، اما در گشتن به دور تپه‌ها و سنگ‌ها در بیابان تکلیفی نیست؛ شناخت او فقط به همین مقدار محدود می‌شود. هم‌چنین، سعی بین صفا و مروه برای او با حرکت در یک خیابان تفاوتی ندارد؛ تنها تفاوت در این است که در آنجا مکلف است و در اینجا تکلیفی ندارد. یا رفتن به عرفات و مشعر، با مسافرت از شهری به شهر دیگر و اُتراق کردن در بیابان برای خوردن چای و پنیر و صبحانه، هیچ تفاوتی نمی‌کند؛ مگر آنکه نسبت به عرفات و مشعر تکلیف شده است و نسبت به جلوس در بیابان و شب را در آنجا گذراندن و خیمه‌زدن تکلیفی نیست. تمام ادراک او فقط به همین مقدار است، نه بیشتر.

آیا این سطح از معرفت، انسان را به خدا می‌رساند؟! آیا همین‌که خداوند فرموده است بیایید چادر بزنید و بمانید، شب به آنجا بروید و بیتوته کنید و بعد فردا چند سنگ بردارید و به ستونی بزنید و گوسفندی را هم ذبح کنید، کافی است؟ و اینکه اگر در آنجا هم نتوانستید ذبح کنید، بهتر است بگویید زن و بچه‌تان در وطن برایتان ذبح کنند و منظور فقط ذبح کردن است. آیا این، با اینکه ما اصلاً بفهمیم [حقیقت] ذبح در منا چیست و چه آثار و خواصی دارد، یکی است؟

ما از تمام این مسائل بیگانه هستیم و معرفتمان صرفاً متمرکز بر رعایت تکلیفی است که آن را طبق فهم ناقص خود و براساس چند دلیل و روایت، استفاده می‌کنیم.

تبیین شمه‌ای از اسرار باطنی و عرفانی مناسک حج

آیا این مسئله با آن حجی که مرحوم آقای حداد رفتند و بعد اسرارش را برای مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیهما ـ نقل کردند، یکی است؟ اینکه وقوف به مشعر چه مرتبه‌ای از مراتب انسان است؛ سیرِ رجوع به حق در مقام إنّا للّه و إنّا إلَیهِ راجِعون؛

وقوف در عرفات و مشعر و اسرار آن؛ سنگ زدن به شیطان؛ روبه‌قبله و پشت‌به‌قبله بودن؛ سعی بین صفا و مروه و متابعت از حضرت هاجر سلام اللَه علیها، که این متابعت در چه مرتبه‌ای باید انجام بگیرد و چرا باید تا روز قیامت، حتی انبیاء و ائمه علیهم السّلام، به‌دنبال این بانوی بزرگوار حرکت کنند؛ نمازی که پشت مقام حضرت ابراهیم علیه السّلام خوانده می‌شود و انسان باید جای پای او را پیش روی خود قرار دهد و پشت آن نماز بخواند؛ این جای پا چه ارزشی دارد و این نماز چه موقعیتی برای انسان حاصل می‌کند که اگر در سایر جاها بخواند باطل است، بلکه باید بیاید و پشت جای پای حضرت ابراهیم این کار را انجام دهد؛ یعنی با این نمازی که الآن می‌خواند، با حضرت ابراهیم در بنای این کعبه شریک است!

آیا این حج با این خصوصیات، با حجی که می‌گویند باید شانه‌ات را با یک زاویۀ هندسی چنان تطبیق دهی که این‌طرف و آن‌طرف نشود، یکی است؟ این معرفت با آنها یکی است؟!

انسان نمی‌داند بر این مطالب بگرید یا بخندد؛ بر این میزان از معرفت تأسف بخورد یا اینکه مسئله به حدی است که اصلاً آن را در گوش خود راه ندهد! این معرفت انسان را به خدا می‌رساند؟! به‌جای رفتن به عرفات و توجه و ابتهال، آن جناب روحانی بگوید از نماز ما عکس و فیلم بگیرید و مردم همگی در نماز، به‌جای آنکه توجه داشته باشند، چشمشان به دوربین فیلم‌برداری باشد و او هم یکی‌یکی در صفوف بگردد! این می‌شود عرفاتشان و آن هم می‌شود نمازشان و مسائل دیگری که حالا دیگر بماند! مطالبی که می‌گویم چیزهایی است که با چشم خودم دیدم.

[واقعیت] قضیه این است یا آن حجی که ما از بزرگان و اولیای خدا دیدیم و آن توجهی که از آنها مشاهده کردیم و آن اسراری که از آنها شنیدیم؟!»¹

حکایت مواجهۀ مرحوم حداد با یکی از علما در مسجد الخیف

«مرحوم آقای حداد ـ رضوان اللَه علیه ـ فرمودند: یک شب که با رفقا به

مسجد الخَیف داخل شدیم، دیدم آقای حاج سید احمد زنجانی‌¹ با جمیع رفقای طهرانی و ایرانی گرد هم نشسته، و ایشان سخت از وضع طهارت و نجاست حجاج و مَعابر ناراحت است، و گویا نیز در وقت دخول به مسجد الخیف ترشحی از آن آب‌ها به ایشان شده است، و ایشان را چنان متغیر نموده بود که: ”خداوندا! بارالها! می‌خواهیم دو رکعت نماز با طهارت در مسجد تو بجای آوریم، ببین مگر این عرب‌ها و این مردم با این وضع و کیفیت می‌گذارند؟!“

پرداختن به طهارت ظاهری و غفلت از توجه تام به خدا

من به او پرخاش کردم و گفتم:

مریدی از نزد استادش، حضور بزرگی رفت. آن مرد بزرگ به او گفت: ”ما عَلَّمَکُم أستاذُکُم؟! استاد شما به شما چه چیزی تعلیم کرده است؟!“ مرید گفت: ”عَلَّمَنا أستاذُنا بِالتِزامِ الطّاعاتِ و تَرکِ الذُّنوبِ! استاد ما به ما التزام به طاعت‌های خدا و ترک نمودن گناهان را تعلیم نموده است!“

آن بزرگ گفت: ”تِلکَ مَجوسیَّةٌ مَحضَةٌ؛ هَلّا أمَرَکُم بِالتَّبَتُّلِ إلَی اللَه و التَّوَجُّهِ إلَیهِ بِرَفضِ ما سِواهُ؟! این کارها صرفاً آداب دین مجوس است (زردشتی‌ها که قائل به دو مبدأ خیر و شر، و نور و ظلمت‌اند). چرا شما را امر نکرد تا یک‌سره به‌سوی خدا بروید، و توجهتان به وی باشد؛ به فراموش کردن و دور ریختن ماسوای خدا؟!“

مبعوث شدن رسول خدا بر شریعت سمحۀ سهله

آقا جان من! شما چرا دین خدا را عوض می‌کنید؟! چرا شریعت را وارد پیچ‌وخم می‌نمایید؟! چرا مردم را از خدا می‌بُرید و به اعمالشان سوق می‌دهید؟! مگر دین رسول‌اللَه دین آسان و راحت نیست؟! مگر نفرمود:

بُعِثتُ علیٰ شَریعَةٍ سَمحَةٍ سَهلَةٍ؛¹ ”من بر شریعت بدون گیر و بند، و شریعت قابل إغماض و گذشت، و شریعت آسان مبعوث شده‌ام.“

مگر رسول خدا و ائمه نفرموده‌اند:

هر چیز، به هر شکل و صورت و در هر زمان و مکان طاهر است، مگر آن‌وقت که علم یقینی به نجاست آن پیدا کنی.²

شما مطلب را واژگون نموده‌اید و می‌گویید: همۀ چیزها نجس است تا ما علم یقینی به طهارت آن پیدا کنیم!

چرا دست از سر مردم بر نمی‌دارید؟! چرا مردم را با پیغمبرشان و با دین سهل و سَمحه و آسانشان رها نمی‌کنید؟! چرا راه توجه و انقطاع به خدا را می‌بندید؟! چرا بر روی بابِ مفتوح قفل می‌زنید؟!

لزوم توجه به خدا در حج، نه صحت و بطلان عمل

اشعار آبدار شیخ بهایی در باب توحید و حقیقت حج (ت)

همۀ مردم حج می‌کنند، باید از میقات که احرام می‌بندند تا وقت تقصیر و قربانی که از احرام بیرون می‌آیند توجهشان به خدا باشد. غیر از خدا نبینند و نشنوند، و ذهنشان یک‌لحظه از خدا منقطع نگردد. اعمال و رفتار را نباید به نظر استقلالی نظر کرد.³

← آبدار برای من می‌خواند. از جمله این اشعار را خواند:  ...

                         عالم به تو مشغول و تو غائب ز میانه‌

                         مقصود تویی کعبه و بتخانه بهانه

                         او خانه همی جوید و من صاحب خانه

                         دیوانه منم من که روم خانه به خانه

                         بلبل به نوا خوانی و قمری به ترانه‌

* از جمله ابیات مخمّسی است در استقبال غزل منسوب به هلالی یا خیالی که شیخ بهاء‌الدّین عاملی نیز در اشعار مشهورۀ خود به استقبال آن رفته است. (علامه طهرانی)

• ترجمۀ ابیات عربی:

«١) ای آنکه با چهره و جلوه‌ات جهان را آشکار کردی و آن را آراستی؛ جهان در سرگردانی است و شأن و مقام تو را ادراک نمی‌کند؛ همین آشکار بودنت برای آنها، تو را از دیدگانشان پنهان کرده و در عین‌حال مقامت را هویدا ساخته است.

٢) تنها تو را طلبیدم و یاد تو را عشق ورزیدم؛ از هر سخنی، با سندهای معتبر روایت کرده‌ام؛ و اگر هم به‌سوی کعبه و بتخانه آمدم... .

٣) اگر جسم من در عرفات و منا و مشعرِ آن ساکن شد، بدان که قلب و روح من برای غیر تو قرار و آرام نیافت؛ چه کسی مانند من است که به‌سوی کعبه و آن سرا حج کرده است؟

٤) زبانم از توصیف ظاهری و مجرّد کعبه خسته و ناتوان شده است؛ و در عوض به بیان برتریِ صفات تو پرداخته و با ستایش تو، سخن را طولانی کرده است؛ پس با چشمِ دلم، نورِ تو را عینِ یگانگی و توحید می‌بینم.

٥) هیچ خواسته‌ای نیست مگر آنکه به دستان تو بنا و استوار شده است؛ هیچ بخشنده‌ای نیست مگر آنکه به نعمت تو در بند و وابسته است؛ هیچ بخشنده‌ای جز تو نیست و کسی غیر از تو صاحب بخشش و قدرت نیست.

٦) سوگند به آن کسی که خلق می‌کند، مرا هیچ مقصودی جز تو نیست؛ چه به‌سوی تِهامه (جنوب) رَوَم یا به شام (شمال)، چه به عراق (شرق) و چه به نَجد (غرب)، هرکجا روم برای کامیابی به وصال توست، ای کسی که تو یاری‌دهنده و نجات‌بخشی!» (محقق)

تکالیفی است از طواف و نماز و غیرهما که طبعاً انجام داده می‌شود؛ و در تمام این اعمال باید منظور خدا باشد، نه عمل. باید فکر و اندیشه به خدا باشد نه به صحت و بطلان عمل. این همان مجوسیّت محضه است که خداوند واحد را مختفی نموده و دو خدای عمل خوب و عمل بد را به‌جای آن نشانده است.

این مردم بدبخت را شما از میقات تا خروج از احرام از خدا جدا می‌کنید! از وقت احرام در تشویش می‌اندازید که مبادا ترشحی به بدنم، به احرامم برسد. مبادا شانه‌ام از خانه منحرف شود. مبادا در حال طواف از مَطاف بیرون آیم. مبادا نمازم باطل باشد. مبادا طواف نِسائَم باطل آید و تا آخر عمر زن بر خانه‌ام حرام باشد.

هیچ‌یک از اینها در شریعت نیامده است. همین نماز معمولی که خود مردم می‌خوانند درست است. طوافشان درست است. شما آنها را باطل می‌کنید و مُهر بطلان به آنها می‌زنید! و ترشح همین آب‌های مشکوک را نجس دانسته‌اید! و در این‌صورت، حج مردم به‌کلی ضایع شده است. یعنی حاجی که باید از میقات تا پایان عمل همه‌اش با خدا باشد، و با تقصیر و حَلق از انقطاع به خدا و احرام با خدا بیرون آید؛ از ابتدای احرام از خدا منصرف می‌شود، و این انصراف و تشویش و تزلزل برای او باقی می‌ماند تا آخر عمل؛ وقتی از عمل فارغ شد، اینجا نفَس راحتی می‌کشد و خدا را می‌یابد.