نور ملکوت حج جلد 2

هو العلیم

دوره علوم و مبانی اسلام و تشیّع (٤)

نور ملکوت حج

جلد دوّم

اسرار و احکام

در آثار و بیانات

حضرت علامه آیت‌اللَه حاج سید محمد حسین حسینی طهرانی

قدّس اللَه نفسه الزکیّه

و

حضرت آیت‌اللَه حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی

قدّس اللَه سرّه

سرشناسه : ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ طه‍ران‍ی‌، سیّد م‍ح‍مّ‍دح‍س‍ی‍ن‌، ‌1345 - ‌1416ق.‌

‌عنوان و نام پدیدآور : نور ملکوت حج / در آثار و بیانات سیّد محمّدحسین حسینی طهرانی، سیّد محمّدمحسن حسینی طهرانی.

‌مشخصات نشر : طهران: مکتب وحی‌، 1447ق = ۱۴۰5ش -‌

‌مشخصات ظاهری : ج.: مصور.

‌فروست : دوره علوم و مبانی اسلام و تشیع؛ ۴.

‌شابک:دوره: 4-00-8503-622-978؛ ج.1: 1-01-8503-622-978؛

ج.2: 8-02-8503-622-978

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

‌یادداشت : کتابنامه.

‌یادداشت : نمایه.

‌مندرجات : ج.۱- مقدمات و مبنانی -.ج.۲. اسرار و احکام

‌موضوع : حج*Hajjزیارت و زائران -- آداب و رسوم

Pilgrims and pilgrimages -- Manners and customs

‌شناسه افزوده : حسینی طهرانی، سیّد محمدمحسن، ‌1374‌‌‌-‌‌1440ق.

‌رده بندی کنگره : 8/188 BP

‌رده بندی دیویی : ‌357/297

‌شماره کتابشناسی ملی: ۱۰۴۰۵۲۰۶

دوره علوم و مبانی اسلام و تشیّع (٤)

نور ملکوت حج جلد ٢

مؤلّف: سیّد محمّدمحسن حسینی طهرانی

ناشر: مکتب وحی / طهران

نوبت چاپ: اوّل / ١٤٤٧ ه‍. ق، ١٤٠٥ ه‍. ش

چاپ:

تعداد:

شابک دوره: ٤ ـ ٠٠ـ ٨٥٠٣ ـ ٦٢٢ ـ ٩٧٨

شابک ج ٢: ٨ ـ ٠٢ ـ ٨٥٠٣ ـ ٦٢٢ ـ ٩٧٨

حق چاپ محفوظ است

تلفن: ٨٨٦١٥٢٠٧ـ ٢١ ـ ٩٨+

٣٧٨٤٢٥٥٥ ـ ٢٥ـ ٩٨+

www.maktabevahy.org

info@maktabevahy.org

عَن أبی‌جَعفرٍ علیه السّلام قالَ:

«إنّما اُمِرَ النّاسُ أن یَأتوا هذِهِ الأحجارَ فَیَطوفوا بِها ثُمّ یَأتونا فَیُخبِرونا بِوَلایَتِهِم و یَعرِضوا عَلَینا نَصرَهُم.»

امام باقر علیه السّلام می‌فرمایند: «همانا مردم برای این مأمور شده‌اند که به سراغ این سنگ‌ها بیایند و پیرامون آن طواف کنند، تا اینکه بعد نزد ما بیایند و ولایت خود را به ما خبر دهند و یاریِ خود را بر ما عرضه کنند.»

الکافی، ج ٤، ص ٥٤٩.

فهرست مطالب و موضوعات

نور ملکوت حج (٢)

فصل هفتم: اعمال ماه ذوالحجة الحرام و توصیه‌های بزرگان دربارۀ آن

أعوذ باللَه من الشّیطان الرّجیم

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علیٰ محمّدٍ و آلِهِ الطّاهرین‌

و لعنةُ اللَهِ علیٰ أعدائِهِم أجمَعینَ مِنَ الآنَ إلیٰ قیامِ یَومِ الدّین‌

و لا حَولَ و لا قوّةَ إلّا بِاللَهِ العَلیِّ العَظیم‌

«از رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم روایت است که فرمودند:

إنّ لِلّهِ فی أیّامِ دَهرِکُم نَفَحاتٍ؛ ألا! فَتَعَرَّضوا لَها وَ لا تُعرِضوا عَنها.¹ ”خداوند متعال را در روزهای زندگی شما، نسیم‌های رحمت و برکت است؛ پس زنهار که از آن فرصت‌ها غفلت نورزید و خود را پیوسته مستعد و پذیرای آن نفحات قرار دهید!“»²

عنایت خاص الهی در ماه ذوالحجةالحرام

«ماه ذوالحجه بسیار ماه مهمی است و نه‌تنها دهۀ اول، بلکه بیست روز دیگر آن نیز مهم است. مناسبت‌هایی که در این ماه قرار دارد، مناسبت‌های بسیار مهمی است.»³

«این ایام، ایام مبارکه‌ای است و توجه و عنایت خاصی نسبت به این ایام هست که آن را از سایر ایام متمایز می‌کند.¹»²

فضای توحیدی و عنایت خاص بزرگان به دهۀ اول ذوالحجه

«فضای این ماه، مخصوصاً آن ده روز اول، عجیب فضای توحیدی است؛ یعنی حال‌وهوای این چند روز، همین‌طور توحیدی است و اشتداد پیدا می‌کند تا اینکه اختتام و نهایت شدت آن به روز دهم می‌رسد که روز عید قربان است.»³

«دهۀ اول ماه ذوالحجةالحرام، از معدود ایامی است که بنا بر فرمایش بزرگان، اهل‌معرفت برای این ایام خاص از قبل انتظار می‌کشیدند.»⁴ «حالاتی که برای بزرگان در این دهۀ ذوالحجه اتفاق می‌افتد، بسیار حالات غریبی است. باید قدر این دهه را بسیار بدانیم؛ زیرا فتح‌بابی که برای بسیاری از بزرگان رخ داده، در این دهه بوده

است.¹»²

اربعین حضرت موسی و حالات آن حضرت در کوه طور

«در اربعین حضرت موسی علیه السّلام هم این مسئله به‌چشم می‌خورد.³ در آیۀ قرآن نسبت به این مسئله اشاره شده و می‌فرماید:

﴿وَوٰعَدۡنَا مُوسَىٰ ثَلٰثِينَ لَيۡلَةٗ﴾؛⁴ ”ما با حضرت موسی سی روز را وعدۀ برای مناجات و حالت خاص، در کوه طور قرار دادیم.“

این، آن ایامی است که نسبت به آن در روایات داریم:

حضرت موسی علیه السّلام در آن ایام نه خورد، نه آشامید و نه لحظه‌ای او را خواب در ربود.⁵

¹

حالت جذبه و کیفیت غلبۀ آن بر نیازهای جسمی

و این همان حالت جذبه است که برای سالک پیدا می‌شود و در آن حال، گرچه به امور عادی و مسائل ظاهری می‌پردازد، ولی کشش روحی و انجذاب نفسی، دیگر مجالی برای پرداختن به جسم برای او نمی‌گذارد.

این حال ممکن است برای بسیاری از سُلاک پیدا شود؛ البته موقت است و ممکن است در یک روز، یک هفته و یا یک ساعت رخ دهد؛ و این مسئله برای بعضی از افراد در طول شب پیدا می‌شود؛ و گاهی ممکن است به‌حدی اشتداد یابد که توان را ببرد و بر نفس غلبه کند.

این مسئله، به حضرت موسی علیه السّلام مربوط بوده است که خداوند در این مدت برای آن حضرت، چنان حالت جذبه به‌وجود آورد که در تمام آن مدت، نفس و جسم احساس خواب و گرسنگی و تشنگی نکرد؛ و این امر هیچ بعید نیست و اشکالی هم ندارد.

وقتی انسان بتواند به‌واسطۀ قوای روحی بر قوانین ماده حکومت و غلبه کند، این بدن تحت تسخیر نفس درمی‌آید و سر سوزنی تغییر و تحول در آن پیدا نمی‌شود. این یک قسمت قضیه است. البته در بعضی از حالات دیگر هم هست که مشابه این حال است و روی بدن تأثیر می‌گذارد، اما به این مسئله ارتباط ندارد؛ آن مسائل دیگری است.

حالت جذبۀ حضرت موسی در کوه طور

حضرت موسی علیه السّلام در این حال به این کیفیت بود که در روایت می‌فرماید:

ما أکَلَ و لا شَرِبَ و لا نامَ؛ ”حضرت در این مدت نه چیزی خورد، نه جرعه‌ای آب نوشید و نه خواب او را فراگرفت.“

خلاصه حضرت موسی علیه السّلام در این اربعین، نه خورد و نه آشامید و نه خوابید؛ دائماً در تمام مدت در حال جذبه بود. از آن جذبه‌هایی که اگر خدا قسمت کند و اندکی از آن را به ما عطا فرماید، تمام عالم را با همۀ ما فیها و مَن فیها ـ هم هرچه هست و هم هرکه هست، هر دو ـ کنار می‌گذاریم؛ و انسان اصلاً دیگر نمی‌تواند توجه کند و اگر بخواهد ذهن و فکر خود را متوجه مسائل دیگر کند، دچار تهوّع می‌شود!

اهمیت خاص دهۀ ذوالحجه در تتمیم اربعین موسوی

حضرت موسی علیه السّلام چنین وضعیتی داشت. بعد خداوند می‌فرماید:

﴿وَأَتۡمَمۡنٰهَا بِعَشۡرٖ﴾؛ ”به وعده‌ای که به حضرت موسی دادیم، ده روزِ دیگر اضافه کردیم.“

اول وعده سی روز بود نه چهل روز؛ وگرنه خداوند می‌فرمود: ”و واعَدنا موسیٰ أربَعینَ لَیلَةً!“ درحالی‌که می‌فرماید: چهل روز وعده ندادیم؛ بلکه سی روز وعده دادیم که قضیه در آن یک ماه تمام می‌شود و برای حضرت موسی علیه السّلام فتح باب می‌شود و حضرت از حجاب‌ها و عوالم معنا عبور می‌کند و برای او در این یک ماه، انکشاف حقایق ربوبی و اسرار عالم ربوبی تحقق پیدا می‌کند؛ اما یک ماه که شد، دیدیم ده روز دیگر جا دارد که مقداری چاشنی و پیازداغش را اضافه کنیم، و آن واقعیت توحیدی باید ادامه یابد تا به چهل روز برسد.

در این آیۀ قرآن هم خداوند این مطلب را دربارۀ حضرت موسی علیه السّلام بیان می‌کند: ﴿وَوٰعَدۡنَا مُوسَىٰ ثَلٰثِينَ لَيۡلَةٗ وَأَتۡمَمۡنٰهَا بِعَشۡرٖ﴾؛ دیدیم سی روز برای او کم

است و هنوز جا دارد که مسائل توحیدی برای او کاملاً بشکفد و باز شود و در همان حد سعۀ وجودی، مطالب را دریابد؛ لذا ده روز به آن اضافه کردیم.

این ده روز، همین ده روزِ ذوالحجه است؛ یعنی از همان اولِ ماه ذوالقعده این اربعین شروع می‌شود و این ده روز، ده روزِ خاص است. شاید هم قصد و غرض از این نحوۀ تکلم، این است که خداوند اهمیت این ده روز را به ما یادآوری کند که این ده روز، حسابی سوای آن سی روز دارد و مسئله‌اش فرق می‌کند.»¹

اعمال و توصیه‌های بزرگان در دهۀ اول ذوالحجةالحرام

مراقبه

«مهم‌ترین مطلبی که می‌شود در این ایام مورد توجه قرار بگیرد ـ به‌خصوص ایام مبارکۀ اربعینیۀ حضرت موسی علیه السّلام که معروف شده است ـ مسئلۀ مراقبه است و اینکه انسان به وضعیت و موقعیت خود توجه داشته باشد.

از یاد نمی‌برم که مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ به‌خصوص در این ایام، دوستان و شاگردانشان را بسیار دعوت می‌کردند به مروری بر اعمال و افکار و نیات گذشته‌ای که عمرشان را در این مدت یک سال با آن نیات و با آن اهداف و با آن توجه سپری کرده‌اند. و بسیار توصیه می‌کردند که دوستان در این مدت، در ایام ماه ذوالقعده و به‌خصوص در دهۀ ذوالحجه، به این مسئله توجه داشته باشند و بر حالات خودشان مروری کنند.»² «هم‌چنین بهتر است که سالک به‌خصوص در این ده روز، ذهن و فکر خود را در مراقبه، بیشتر به‌سمت توحید ببرد تا کثرات و تعلقات و اشیاء خارجی؛ برای‌اینکه بتواند استفادۀ بیشتر کند.»³

روزه

«ازجملۀ مسائل دیگری که باید در این ده روز به آن توجه کرد، قضیۀ روزه است. روزۀ این ده روز ـ البته به‌استثنای روز عید قربان (عید أضحیٰ) که روزه حرام است ـ بسیار مؤکد است؛ حتی روزۀ روز عرفه نیز بسیار تأکید شده است.»¹

«بزرگان دهۀ ذوالحجه را خیلی محترم می‌شمرند و در سابق، تمام آن را روزه می‌گرفتند و حالاتی شبیه همان حالاتی که برای حضرت موسی پیدا شد، برایشان پیدا می‌شد.»² «این‌قدر که در روایات نسبت به روزه در این دهه تأکید شده است، حتی در ماه رجب به این مقدار نیست.³»⁴

[نماز مخصوص]⁵

اذکار توحیدیۀ موسویه

تفاوت انبیا در میزان ادراک کلمۀ توحیدیۀ «لا إله إلّا اللَه»

«انبیا از نقطه‌نظر دعوت به توحید شریک‌اند، اما هدف آنها و مقدار سعه و کشش نفسانی آنها برای کشیدن مردم از عالم نفس به ادراک معارف توحیدیه، بر یک منوال نیست. شعار ”لا إلهَ إلّا اللَه“ که از ابتدای رسالت حضرت آدم تا امامت امام زمان ما عجّل اللَه تعالیٰ فرجه که در همۀ انبیا یکسان بود، در تمام آنها و در اطوار تاریخی آنها بر یک منوال نیست.

”لا إلهَ إلّا اللَه“ یعنی نفی تعیّنات در موجودات مستقل و نفی استقلال و آلیّت قرار دادن تمام عالم امکان و محو آنها در ذات پروردگار. این معنای لا إلهَ إلّا اللَه است که قبل از آن می‌بایست نفی تکثّر افعال و تکثّر صفات و تکثّر اسماء بشود. این معنا در همۀ انبیا تحقّق پیدا کرده است، منتها هر کدام به‌حسب وسعت نفسانی خود و به‌حسب ادراک خود از این کلمۀ مبارکه و طیّبه.

اُسّ و اساس نبوّت انبیا و رسالت رسل و امامت ائمه را این کلمۀ مبارکۀ لا إلهَ إلّا اللَه تشکیل می‌دهد:

در وهلۀ اول، نفی افعال متکثره به معنای توحید افعالی است، یعنی انسان و مؤمن تمام افعالی را که در عالم کون و در ظرف امکان تحقق پیدا می‌کند، چه از مظاهر و مرائی مختلف ملائکه و مجرّدات و چه غیر آنها از عالم مجرّدات و عالم ناسوت، همۀ اینها را فعل واحد ببیند و هر عملی که در این عالم به‌وجود می‌آید را عمل پروردگار ببیند. این معنای توحید افعالی است.

وهلۀ بعد، توحید صفاتی به معنای نفی هر صفت و هر قید و اندکاک آن صفت

و آن قید در صفت باری تعالیٰ است. توحید صفاتی به معنای این است که تمام اوصاف کمالیّه‌ای که در این عالم تحقق پیدا می‌کند منشأ آن را وصف جمال پروردگار بیابیم که در ظروف مختلف و به صور مختلف در این عالم امکان، بروز و ظهور پیدا می‌کند.

وهلۀ بعد که بالاترین مقام و أعلیٰ مرتبه‌ای است که انبیا و رسل گذشته در آن مقام بودند، توحید اسمائی در ذات پروردگار است.

کلمۀ مبارکۀ لا إلهَ إلّا اللَه نه به معنای این است که خدایی موجود نیست غیر از خدا، و نه به معنای این است که معبود مورد عبادتی نیست غیر از خدا، و نه به معنای این است که معبود و خالقی نیست غیر از آن خالق و آن خدا؛ بلکه به معنای نفی تعیّن است و به این معنا است که هیچ متعیّنی و هیچ موجود مستقلی و هیچ ذاتی که وصف امکان بر آن خورده باشد و استقلال داشته باشد، در این عالم تحقق ندارد غیر از ذات پروردگار! این نفی اسمیّت و نفی تعیّن وجودی است و اثبات یک وجود واحد و یک تعیّن واحد است.

بنابراین آن کلمۀ مبارکه‌ای که جبرئیل بر حضرت عیسی علیٰ نبیّنا و آله و علیه السّلام نازل کرد که اذکار خمسۀ توحیدیّه است:

نمونه‌هایی از اذکار توحیدیّۀ انبیای الهی

أشهَدُ أن لا إله إلّا اللَهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ، لَهُ المُلکُ و لَهُ الحَمدُ، بیَدِهِ الخَیرُ و هو عَلیٰ کُلِّ شَیءٍ قَدیر. أشهَدُ أن لا إلهَ إلّا اللَهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ، أحَدًا صَمَدًا لَم یَتَّخِذ صاحِبَةً و لا وَلَدًا. أشهَدُ أن لا إلهَ إلّا اللَهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ، أحَدًا صَمَدًا لَم یَلِد و لَم یولَد و لَم یَکُن لَهُ کُفُوًا أحَد. أشهَدُ أن لا إلهَ إلّا اللَهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ، لَهُ المُلکُ و لَهُ الحَمدُ، یُحیی و یُمیتُ و هو حَیٌّ لا یَموتُ، بیَدِهِ الخَیرُ و هو عَلیٰ کُلِّ شَیءٍ قَدیر. [حَسبِیَ اللَهُ و کَفیٰ، سَمِعَ اللَهُ لِمَن دَعا، لَیسَ وَراءَ اللَهِ مُنتَهیٰ. أشهَدُ لِلَّهِ بِما دَعا و أنّهُ بَری‌ءٌ مِمَّن تَبَرَّیٰ و أنّ لِلَّهِ الآخِرَةَ و الأولیٰ].¹

این کلمۀ توحیدیّه میزان معرفت و میزان کشش نفسانی و ادراک آن حضرت را از اوصاف و کمالات توحیدی پروردگار بیان می‌کند. حضرت عیسی به حواریّون کلمۀ لا إلهَ إلّا اللَه و تحقق آن را توصیه می‌کند؛ یعنی عبودیت محضه را توصیه می‌کند، اندکاکِ در ذات و اسم پروردگار را توصیه می‌کند، و نفی تعیّنات و اثبات تعیّن واحد را توصیه می‌کند.

این همان کلماتی است که در دهۀ ذوالحجه که از ایّام بسیار مهمّ سال است، بر حضرت موسی در هنگامی که به کوه طور رفته بود افاضه شد:

لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ اللَّیالِی وَ الدُّهور. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ أمواجِ البُحور. لا إلهَ إلّا اللَهُ و رَحمتُهُ خَیرٌ مِمّا یَجمَعون. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الشَّوکِ و الشَّجَر. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الشَّعرِ و الوَبَر. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الحَجَرِ و المَدَر. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ لَمحِ العُیون. لا إلهَ إلّا اللَهُ فِی اللَّیلِ إذا عَسعَسَ و الصُّبحِ إذا تَنَفَّسَ. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الرِّیاحِ فِی البَرارِی و الصُّخور. لا إلهَ إلّا اللَهُ مِنَ الیَومِ إلیٰ یَومِ یُنفَخُ فِی الصُّور.¹»²

«ازجملۀ مطالب، اذکار توحیدیۀ این دهه است که ده فقره و از امیرالمؤمنین علیه السّلام است و اذکار بسیار عجیبی است و به اذکار توحیدیۀ موسویه معروف است. خداوند حقیقت و واقعیت این اذکار را در جریان اربعین حضرت موسی علیه السّلام

به نفس آن حضرت القا کرد. در روایات هم داریم که انسان اینها را هر روز بخواند؛ و حتی در بعضی از روایات هست که اگر بتواند ده مرتبه بخواند، بسیار بهتر است.¹ البته اینها را همراه با معنا و با توجه به معنا بخواند.»²

شرح و تفسیر تهلیلات دهۀ اول ذوالحجه

«به به از آن تهلیلاتی که از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده است که در دهۀ اول ماه ذوالحجةالحرام خوانده می‌شود:

لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ اللَّیالِی وَ الدُّهور. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ أمواجِ البُحور. لا إلهَ إلّا اللَهُ و رَحمتُهُ خَیرٌ مِمّا یَجمَعون. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الشَّوکِ و الشَّجَر. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الشَّعرِ و الوَبَر. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الحَجَرِ و المَدَر. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ لَمحِ العُیون. لا إلهَ إلّا اللَهُ فِی اللَّیلِ إذا عَسعَسَ و الصُّبحِ إذا تَنَفَّسَ. لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ الرِّیاحِ فِی البَرارِی و الصُّخور. لا إلهَ إلّا اللَهُ مِنَ الیَومِ إلیٰ یَومِ یُنفَخُ فِی الصُّور.

”به تعداد یکایک شب‌ها و روزگارها، خدایی جز خدا نیست. به تعداد یکایک موج‌های دریاها، خدایی جز خدا نیست. خدایی جز خدا نیست و رحمت او مورد پسند و انتخاب است از چیزهایی را که مردم گرد می‌آورند. به تعداد یکایک خارها و درخت‌ها، خدایی جز خدا نیست. به تعداد یکایک موها و کُرک‌ها، خدایی جز خدا نیست. به تعداد یکایک سنگ‌ها و کلوخ‌ها، خدایی جز خدا نیست. به تعداد یکایک بَر هم نهادن چشم‌ها، خدایی جز خدا نیست. خدایی جز خدا نیست، در شب که می‌گذرد و سیاهی‌اش عالم را می‌گیرد، و در صبح که می‌درخشد و نور می‌دهد. به تعداد یکایک بادهایی که در بیابان‌ها و سنگ‌ها می‌وزد، خدایی جز خدا نیست. خدایی جز خدا نیست، از امروز تا روزی که در صور دمیده شود و قیامت برپا گردد.“»³

سریان حقیقت «لا إله إلا اللَه» در مظاهر خلقت

«حضرت می‌فرمایند:

لا إلهَ إلّا اللَه عدَدَ اللَّیالِی و الدُّهور؛ ”به میزان و عدد شب‌ها و دهرها و روزگارها، خدا و معبود و مؤثری جز اللَه نیست.“

یعنی در تمام عالم ماده و عالم خلقت، حقیقتِ لا إلهَ إلّا اللَه سریان دارد. ”عَدَدَ اللَّیالی“ یعنی به اندازۀ شب‌ها لا إلهَ إلّا اللَه است؛ یعنی آن واقعیت و حقیقت، همان ظهوری است که شما آن را به‌صورت شب می‌بینید؛ همان ظهوری است که شما آن را به‌صورت روزگار و به‌صورت چرخ‌وفلک دوّار می‌بینید. ظهورِ آن همین است.

خیلی عجیب است! اینهایی که به این مبانیِ فلسفی و مبانی وجود و وحدت وجود و صرافت وجود و حقیقت بسیطۀ وجود ایراد وارد می‌کنند، راجع به این ذکر توحیدی چه می‌گویند؟! چگونه معنا می‌کنند؟! غیر از اینکه می‌گویند: آقا، فقط بخوانیم و برویم؟!

لا إلهَ إلّا اللَه عدَدَ أمواجِ البُحور؛ ”به‌عدد امواج دریاها، حقیقتِ لا إلهَ إلّا اللَه سریان دارد.“

خیلی عجیب است! ”عَدَدَ أمواجِ البُحورِ“ یعنی چه؟ یعنی نه‌تنها خود دریا ظهورِ حقیقت لا إلهَ إلّا اللَه است و از خودش استقلال ندارد و آن واقعیت توحیدی و وجود صِرف در این دریا و در این بِحار سریان دارد، بلکه حتی حرکت آن هم همان ظهور و تبلور واقعیت و مفهوم لا إلهَ إلّا اللَه است.»¹

«پیرمردی روشن‌ضمیر که فعلاً نیز حیات دارد می‌گفت:

در ماه رمضانی که حال خوشی داشتم، یک شب نور توحید را در همۀ موجودات مشاهده می‌کردم که همه‌چیز لا إلهَ إلّا اللَه بود. در آن حال دیدم که گربه‌ای از این دیوار بر آن دیوار جَستن کرد و پرید؛ گربه لا إلهَ إلّا اللَه بود و پَرِشِ او نیز لا إلهَ إلّا اللَه بود!»²

«لا إلهَ إلّا اللَه و رحمتُه خَیرٌ مِمّا یَجمَعون؛ ”[هیچ معبودی جز اللَه نیست و رحمت او از تمام آنچه مردم گرد می‌آورند، بهتر است.]“

لزوم گرایش به رحمت توحید و نفی جمیع تعلقات

هرچه هست در همین جمله است! کجا دارید می‌روید؟! به چه‌کسی توجه می‌کنید؟! چه چیزی را جمع می‌کنید؟! به چه چیزی تعلّق پیدا می‌کنید؟! دنبال چه‌کسانی می‌روید؟! جمع اموال، جمع نفوس، جمع اصدقاء، جمع اطرافیان! چرا از حقیقت لا إلهَ إلّا اللَه غفلت کرده‌اید؟! دنبال آن حقیقت بروید و رحمت خدا را ببینید که آن رحمت با شما چه می‌کند! آن رحمت را کنار گذاشته‌اید و دائماً کثرات را چسبیده‌اید؟!

”لا إلهَ إلّا اللَهُ وَ رَحمَتُهُ خَیرٌ مِمّا یَجمَعُونَ“ یعنی رحمتی که در ظهور این لا إلهَ إلّا اللَه در نفس شما پیدا می‌شود و دیگر چیزی را باقی نمی‌گذارد؛ دیگر تعلّقی را باقی نمی‌گذارد، دیگر توجه به کثرتی را باقی نمی‌گذارد، دیگر صحبت از این حرف‌های بیهوده را باقی نمی‌گذارد. دیگر صحبت از اینکه: ”اینجا این کار را بکنیم، آنجا آن کار را بکنیم، چرا اینجا این‌طور شد؟! ای وای، بر سرمان بزنیم که این بالا رفت، ای وای، آن پایین آمد، ای وای، ضرر کردیم، ای وای، نفع کردیم!“ را باقی نمی‌گذارد. آن رحمتی که در تجلّی لا إلهَ إلّا اللَه بر نفس و در قلب می‌آید، دیگر برای این جمع و تفریق‌ها چیزی باقی نمی‌گذارد.

لا إلهَ إلّا اللَه عدَدَ الشَّوکِ و الشَّجَر؛ ”به اندازۀ خارها و درختان، لا إلهَ إلّا اللَه است.“

لا إلهَ إلّا اللَه عَدَدَ الشَّعرِ و الوَبَر؛ ”به اندازۀ تک‌تک مو و کُرکِ حیوانات، تجلیِ لا إلهَ إلّا اللَه است.“

عجیب است! عجیب است!

لا إلهَ إلّا اللَه عدَدَ الحَجَرِ و المَدَر؛ ”به‌میزان سنگ‌ها و کلوخ‌های عالَم (نه‌تنها زمین) واقعیتِ لا إله إلّا اللَه است.“

ارتباط بقا و فنای موجودات با حقیقت توحید

دیگر خدا چگونه خود را معرفی کند؟! چگونه بگوید من همه‌چیز هستم؟! چگونه بگوید من همه‌جا هستم؟! چگونه آن معنای صرافت خود را همه‌جا بیان

کند؟! دیگر با چه بیانی؟! به‌میزان سنگ‌ها، لا إلهَ إلّا اللَه! به‌میزان کلوخ‌ها در همۀ عالم، لا إلهَ إلّا اللَه! یعنی هر حقیقتی را که می‌بینید، یک سرِ ربطی به او دارد و یک سرِ فنا هم در خود دارد؛ بدون او فانی است و با او باقی؛ با ارتباط به او بقا پیدا می‌کند و بدون ارتباط به او فنا می‌یابد. آیا این غیر از همان سریان حقیقت توحید در همۀ اعیان خارجی است؟! غیر از این معناست؟ اگر این نیست، پس چیست؟

لا إلهَ إلّا اللَه عدَدَ لَمحِ العُیون؛ ”به اندازۀ زدن پلک‌ها، واقعیت لا إلهَ إلّا اللَه وجود دارد.“

حکایات شنیدن ذکر توحید از موجودات عالم

الآن پلکمان را برهم بزنیم، همین پلکی که بر هم می‌زنیم ظهورِ لا إلهَ إلّا اللَه است. یکی از رفقا و دوستان می‌گفت:

وقتی بین‌الطلوعین ذکر می‌گفتم، وارد حیاط شدم و دیدم از برگ‌برگِ درختان در حیاط، صدای لا إلهَ إلّا اللَه بلند است!

خب بفرمایید! این هم چشم‌بندی است؟! این هم تخیّل است؟! این کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام است: لا إلهَ إلّا اللَهُ عَدَدَ لَمحِ العُیونِ؛ به اندازۀ زدن پلک‌های چشم، حقیقت و واقعیت لا إلهَ إلّا اللَه وجود دارد.

مرحوم آقا سید عبداللَه فاطمی شیرازی ـ خدا رحمتشان کند ـ از دوستان مرحوم والد بود. یک وقتی بیشتر با هم مأنوس بودند، ولی سال‌های آخر حیات آن مرحوم، دیگر قدری ارتباط کمتر شد. ایشان برای مرحوم والد نقل کرده بود:

یک شبِ نیمۀ شعبان در نجف بودم که مرحوم آقا سید جمال گلپایگانی (آن مرد بزرگ! که یاد و نامش را مرحوم والد در کتاب‌ها آورده‌اند¹) مرا دید و گفت: ”فلانی، من نمی‌توانم شبِ نیمه به زیارت سیدالشهدا علیه السّلام بروم. مردم از همه‌جا می‌آیند؛ بیا این پول را بگیر و به‌عوض من برو و زیارت کن و حاجت مرا هم بگیر و بیاور.“ و نگفت چه حاجتی دارد.

ما به کربلا آمدیم و به خیمه‌گاه رفتیم. در آنجا اول به حمام رفتیم و می‌خواستیم غسل زیارت کنیم. وقتی که وارد حمام شدیم، آب خزینه که تکان می‌خورد، دیدم از همۀ این آب و حرکت آب، صدای ”یا هو“ بلند شد! هر موجی که می‌آمد، می‌گفت: یا هو! تمام وسعت خزینه یا هو می‌گفت. (حقیقت ”یا هو“ یک قدری از ”لا إلهَ إلّا اللَه“ قوی‌تر است.)

دیدم همه دارند یا هو می‌گویند! خلاصه ما نفهمیدیم چه شد، غسل کردیم یا نه! بیرون آمدیم و به زیارت سیدالشهدا علیه السّلام رفتیم و همین‌که می‌خواستیم به حضرت عرضه کنیم و بگوییم: ”آمده‌ایم و فلانی هم تقاضا و حاجتی دارد“ حضرت به ما فرمودند: ”برو به او بگو: دادیم!“

از کربلا به نجف آمدیم و وقتی به ایشان رسیدیم، همین‌که می‌خواستم بگویم حاجت را گرفتم، فرمودند: ”دیشب رسید! همان دیشب این مسئله به ما رسید.“

خوشا به حالشان که اینها بردند.

امیرالمؤمنین علیه السّلام در اینجا می‌فرماید:

لا إلهَ إلّا اللَه عدَدَ أمواجِ البُحور؛ ”به عدد امواج و حرکت‌های دریاها، حقیقت لا إله إلّا اللَه ظهور دارد.“

این مسئله برای بسیاری پیدا می‌شود و تجسّم پیدا می‌کند و این معنا روشن می‌شود. بسیاری از افراد، از دوستان و رفقا و اصدقاء بودند و هستند که این معانی برای آنها روشن و ظاهر است.

لا إلهَ إلّا اللَه فی اللَّیل إذا عَسعَسَ و الصُّبحِ إذا تَنَفَّس؛ ”وقتی که شب می‌آید و وقتی که صبح باز می‌شود، در همۀ اینها لا إلهَ إلّا اللَه ظهور دارد.“

لا إلهَ إلّا اللَه عدَدَ الرّیاحِ فی البَرارِی و الصُّخور؛ ”به عدد بادهایی که در بیابان‌ها و در صخره‌ها در جریان است، لا إلهَ إلّا اللَه ظهور دارد.“

بعضی از دوستان می‌فرمودند:

وقتی ما صدای باد را می‌شنیدیم، همراه با آن، صدای لا إلَه إلّا اللَه به گوشمان می‌رسید!

البته گوشِ دل! اینها همه هست. یا آن شخص نقل می‌کند و می‌گوید:

وقتی امیرالمؤمنین علیه السّلام شب‌ها می‌آمد و به من سر می‌زد، از علامتش این بود که وقتی می‌آمد، می‌دیدم سنگ‌ریزه‌های این در و دیوار، با او به ذکرِ تسبیح مشغول هستند!¹

مراتب ادراک حقایق، متناسب با افق افراد

اینها شوخی نیست! البته نه‌اینکه در آن موقع ایجاد شود؛ بلکه این مسئله هست، منتها باید گیرنده را بالا ببریم تا بشنویم! الآن در همین اطاق، همۀ امواج هست، ولی آیا ما می‌شنویم؟ نه، چون گیرنده و ضبط نداریم. اگر گیرنده داشته باشیم، به مقدار قدرت و قوّتِ گیرنده، امواج را دریافت می‌کنیم؛ اگر گیرنده‌مان ضعیف باشد، بعضی از امواج را می‌گیرد؛ اگر گیرنده را قوی کنیم و فرکانس آن قوی شود، امواج بیشتری را می‌گیرد؛ و هرچه آن گیرنده بالاتر و قوی‌تر باشد، قدرت جذب و ظهورِ امواج بیشتری را دارد.

سریان توحید و زمزمۀ «أنا الحق» در همۀ اشیاء

به فرمایش مرحوم حاجی سبزواری رحمة اللَه علیه:

حضرت موسایی پیدا نمی‌شود که بشنود، وگرنه هیچ شجری نیست که این زمزمه را نداشته باشد!³ همه دارند؛ تو موسی بشو تا أنا الحق را بشنوی! پس أنا الحق

¹

همیشه هست؛ أنا الحق در آن شجر بوده است، أنا الحق در این میکروفونی هم که الآن جلوی من است وجود دارد و این هم در اینجا أنا الحق است. چه‌کسی این را می‌شنود؟ موسی باید بیاید تا بشنود؛ نه‌اینکه اکنون تازه خلق شود.

أنا الحق در این ستون هست، أنا الحق در این فرش هست، أنا الحق در این طاق هست، أنا الحق در این پنکه‌ای که الآن می‌گردد هست؛ در حرکتش و در همۀ اینها آن ظهور توحید و ظهور حقّیت و سریان توحید هست؛ فقط گیرنده را قوی کن تا بفهمی! در این سطح بالا بیا، همین سطح را به تو نشان می‌دهند و بالاتر را نشان نمی‌دهند. بالاتر بیا، باز همان سطح را به تو نشان می‌دهند. هرچه بالا آمدی، مطابق با همان افقی که به آن رسیدی می‌بینی؛ نه‌اینکه نباشد؛ هست، منتها ما باید به آن مرتبه برسیم تا ببینیم مسائل و حقایق پشت‌پرده چیست. حقایقی که وجود دارد، نه‌اینکه بعداً خلق می‌شود؛ اکنون وجود دارد، اما ما چشم دیدن نداریم.

لا إلهَ إلّا اللَه مِن الیَوم إلیٰ یومِ یُنفَخُ فی الصُّور.¹ ”در تمام عالم وجود سریان حقیقت لا إلهَ إلّا اللَه وجود دارد.“»²

یکی از افراد برای خود من نقل می‌کرد و می‌گفت:

یک وقت صبح در جایی آمده بودم، حال عجیبی به من دست داد: حرکت تمام افراد را به معنای لا إله إلّا اللَه می‌دیدم.

یعنی این معنا و حقیقت توحید در ذات او جلوه کرده بود و دیگر در وجود همۀ افراد، استقلال را مشاهده نمی‌کرد. بعد می‌گفت:

حرکت کردم و دیدم بچه‌هایی که دارند با هم بازی می‌کنند، آنها دارند به‌هم لا إله إلّا اللَه می‌گویند؛ آن چوپانی که دارد گوسفندان را می‌برد صدای حرکت همۀ گوسفندان را لا إله إلّا اللَه می‌شنیدم و حرکت آنها را به معنای لا إله إلّا اللَه می‌دیدم.

دیگر بدانید چه خبر است! حالا قضیه اینجاست و قدری هم این قضیه عجیب می‌نماید، ولی وقتی قرار است بر اینکه تمام معانی برای انسان استقلالش را از دست بدهد، دیگر در آنجا فرقی بین یک چیز و بین چیز دیگر ندارد. خلاصه می‌گفت:

در همان زمان سابق، در زمان طاغوت، در میدان بهارستان طهران آمدم و دیدم که اجتماعی شده و مراسمی است. خلاصه صداهایی می‌آمد، ولی من غیر از لا إله إلّا اللَه هیچ چیزی از اینها نمی‌دیدم! صحبت می‌کردند، ولی به گوش من لا إله إلّا اللَه می‌رسید! یکی داشت آواز می‌خواند، ولی به گوش من لا إله إلّا اللَه می‌رسید! خلاصه ما همین‌طور در این مقام سیر کردیم و به بازار آمدیم. تا به بازار رسیدیم یک‌دفعه این حال از ما رفت.

خدا این بازار را لعنت کند! این بازار، هرچه هست را از آدم می‌گیرد! مگر روایت

نداریم: ”وقتی به بازار می‌روید، زود بگذرید و در آن وسط نمانید!“¹ البته ما در اینجا این را گفتیم، ولی در هر صورت، کسب و کار عبادت است؛ البته اگر انسان بخواهد برای خدا انجام بدهد و برای این انجام دهد که محتاج غیر نباشد.² بله، بالأخره بعضی وقت‌ها شوخی یا جدّی، چیزهایی باید گفت! خلاصه می‌گفت:

به بازار که رسیدیم، نمی‌دانم این نفَس بازاری‌ها چه بود که تا به ما خورد، این حالت رفت و سرحال اوّلمان برگشتیم! و دیگر حرف‌ها را تشخیص می‌دادیم، صداها را تشخیص می‌دادیم، حرکات را تشخیص می‌دادیم، و مثل آدم معمولی شدیم و ما هم مشغول تجارت و کسب‌وکار شدیم.

این معنای توحید است که تمام انبیا و رسل گذشته روی این معنای توحید اسمائی پروردگار متّفق بودند.»³

«هر گُلی که می‌روید و هر ذره‌ای و هر سنگی و هر ریزه‌ماسه‌ای که باد در فضا منتشر می‌کند لا إلهَ إلّا اللَه است و نشان‌دهندۀ ذات او و اسم او و صفت اوست، منتها در حد استعداد و ظرفیت خود. پس تمام عالَم لا إلهَ إلّا اللَه است: عالم مُلک و ملکوت.

غفلت از حقیقت توحید و ادراک آن در لحظۀ مرگ

اولین ذکری که می‌گوییم، لا إلهَ إلّا اللَه است؛ در موقع اسلام آوردن لا إلهَ إلّا اللَه است، وقت مردن هم لا إلهَ إلّا اللَه است. ولی افسوس که انسان معنای این ذکر را نمی‌فهمد و با تأمل و دقت تفسیرش را پی‌جویی نمی‌کند و به زبان نمی‌آورد، وقتی که از دنیا رفت و جنازه‌اش را برداشتند، بر جنازۀ او می‌خوانند: لا إلهَ إلّا اللَه؛ یعنی ای مُردۀ مسکین! حالا فهمیدی که لا إلهَ إلّا اللَه است؟! فهمیدی که غیر از خدا معبودی نیست؟! مؤثری نیست؟!

در زندگی هرچه به تو گفتند لا إلهَ إلّا اللَه، نفهمیدی! و از استکبار و شخصیت‌طلبی بیرون نیامدی، و از استقلال‌منشی و ربوبیّت قدمی به جادۀ عبودیت

ننهادی! اینک بر تو مسلّم و واضح و روشن شد که: لا إلهَ إلّا اللَه.

کیفیت سلام بر اهل قبور و ذکر مأثور آن

مستحب است انسان چون به قبرستان وارد می‌شود سلام کند؛¹ به چه کسی؟ به اهل لا إلهَ إلّا اللَه. به آن کسانی که از زمرۀ لا إلهَ إلّا اللَه و اهل توحید شده‌اند و با ظهور جلالت و عظمت حضرت أحدیت به قبض روح، همه‌چیز خود را تسلیم حق نمودند و از فرعونیت و خودپرستی برون آمدند، و طَوعًا أو کَرهًا² اقرار و اعتراف به وحدانیت ذات حق تعالیٰ و تَقَدّس نمودند، و در این قبرستان همگی بدون تفاوت خفته‌اند؛ زن و مرد، پیر و جوان، بچه و بزرگ، عالم و عامی، غنی و فقیر، رئیس و مرئوس، متعیّن و بدون شهرت؛ همه صفا نموده، و فعلاً نه جنگی و دعوایی، نه خودفروشی و استکباری؛ همه در یک ردیف خسبیده‌اند! سکوت محض که دلالت بر لا إلهَ إلّا اللَه دارد، فضای قبرستان را پر کرده است.

از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت است که چون وارد قبرستان شدی بگو:

بِسمِ اللَه الرّحمٰنِ الرّحیم، السّلامُ علیٰ أهلِ لا إلهَ إلّا اللَه، مِن أهلِ لا إلهَ إلّا اللَه، یا أهلَ لا إلهَ إلّا اللَه، بِحَقِّ لا إلهَ إلّا اللَه، کَیفَ وَجَدتُم قَولَ لا إلهَ إلّا اللَه، مِن لا إلَهَ إلّا اللَه؟

یا لا إلهَ إلّا اللَه، بِحَقِّ لا إلهَ إلّا اللَه، اغفِر لِمَن قالَ لا إلهَ إلّا اللَه، و احشُرنا فی زُمرَةِ مَن قالَ لا إلَهَ إلّا اللَه، محمّدٌ رسولُ اللَه، علیٌّ وَلیُّ اللَه.»³و⁴

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ محمّد

فصل هشتم: حقیقت حج ابراهیمی و سفارشات اولیای الهی در سفر حج

أعوذ باللَه من الشّیطان الرّجیم

بسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم

تفسیر آیۀ ﴿وعَهِدنا إلیٰ إبرٰه‍یمَ وإسمٰعیلَ أن طَهِّرا بَیتِیَ...﴾

«قالَ اللَهُ فی کتابِه:

﴿وَإِذۡ جَعَلۡنَا ٱلۡبَيۡتَ مَثَابَةٗ لِّلنَّاسِ وَأَمۡنٗا وَٱتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبۡرَٰهِ‍ۧمَ مُصَلّٗى وَعَهِدۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِ‍ۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡعَٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ﴾.¹

خداوند متعال در این آیۀ شریفه می‌فرماید:

ما بیت خود را حرم امن و محل اجتماع همۀ افراد قرار دادیم؛ جایی که همۀ افراد احساس آرامش و امنیت ظاهر و باطن در آنجا داشته باشند... ؛ و ما به ابراهیم و اسماعیل عهد خود را استوار نمودیم که بیت ما را مکان طهارت قرار دهند و از هر پلیدی و رجس، پاک و مبرّا گردانند؛ برای چه‌کسانی؟ ﴿لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡعٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ﴾؛ آن کسانی که دور آن طواف می‌کنند، در آنجا معتکف می‌شوند و افرادی که در آنجا به حال عبادت می‌گذرانند.

نقش حضرت ابراهیم و اسماعیل در تطهیر بیت

این آیه از جهات مختلفی می‌تواند مورد بحث قرار بگیرد، اما من از میان این جهات، به یک نکته اشاره می‌کنم که در ذیل آیه به آن اشاره شده است:

﴿أَن طَهِّرَا بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡعٰكِفِينَ﴾؛ ”شما دو نفر بیت مرا طاهر کنید و خانۀ مرا از هر پلیدی پاک بگردانید.“

حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السّلام در این مسئله چه نقشی دارند؟ و چرا خداوند در ساختمان بنای بیت، با عبارت ”تطهیر“ از این ساختمان یاد می‌کند؟ زمین، زمین است و تفاوتی ندارد؛ ساختمان، ساختمان است؛ سنگ و گل و گچ و مصالح، تمام اینها با سایر مواد تفاوتی ندارند. پس مقصود از ﴿طَهِّرَا﴾ چیست؟ یک وقت خدا می‌فرماید: این مکان را بسازید و بنا کنید؛ همان‌طورکه در آیات دیگر آمده است:

﴿وَإِذۡ يَرۡفَعُ إِبۡرٰهِ‍ۧمُ ٱلۡقَوَاعِدَ مِنَ ٱلۡبَيۡتِ وَإِسۡمٰعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلۡ مِنَّآ إِنَّكَ أَنتَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ﴾؛¹ ”حضرت ابراهیم و اسماعیل قواعد این بناء را بالا می‌بردند و دیوارها را هموار می‌نمودند و می‌گفتند: خدایا، این عمل را از ما قبول کن و بپذیر، [به‌درستی‌که حقاً تو شنوا و دانا هستی!]“

سرّ امر به تطهیر در بنای کعبه

اما خداوند در این آیه به صرف بنای بیت اکتفا نمی‌کند، بلکه می‌فرماید: ﴿طَهِّرَا بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡعٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ﴾؛ ”بیت مرا پاک کنید!“ یعنی حضرت ابراهیم علیه السّلام در آنجا باید چه کند؟ مگر در آنجا شیء قذری بود که حضرت ابراهیم باید بیاید و آن را پاک کند؟! مگر آن مکان، مکانی ناپاک و غیرطاهر بود؟! مگر در آنجا نجاستی بود که حضرت ابراهیم باید بیاید و آن را بشوید و تطهیر و پاک کند؟ پس این طهارتی که خداوند برعهدۀ حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل می‌گذارد، چه طهارتی است و این مسئولیت چه مسئولیتی است؟

معنای باطنی تطهیر بیت و طهارت نفس حضرت ابراهیم و اسماعیل

... مقصود از ﴿طَهِّرَا﴾ که خداوند به حضرت ابراهیم علیه السّلام می‌فرماید، این است که: شما که می‌خواهید بیتی را بسازید و این بیت را مثابه و محل اجتماع مردم و محل امن ظاهری و باطنی قرار بدهید، باید اول مکان دل و ظرف وجود دل خودتان را پاک کنید! شما کسانی هستید که می‌خواهید خانۀ مرا بسازید؛ خانۀ مرا کسی که ناپاک است نمی‌تواند بسازد. شما می‌خواهید این مکان را محل توجه و طواف در حرم امن و امان پروردگار قرار بدهید؛ کسی که هنوز به مرتبۀ اخلاص و

طهارت ذاتی نرسیده است، نمی‌تواند دست به چنین کاری بزند.

﴿طَهِّرَا بَيۡتِيَ﴾؛ یعنی خودتان را پاک و طاهر کنید. و به‌واسطۀ آن طهارتی که در نفس و وجود مقدس حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل علیهما السّلام است، آنگاه می‌توانند دست به خشت و گل ببرند، سنگ‌ها را تنظیم کنند و بنای خانه را بسازند؛ وگرنه ﴿طَهِّرَا﴾ یعنی چه؟! ”بیت مرا پاک کنید!“ مگر نجس بود که پاک کنند؟! ”از آلودگی‌ها بزدایید!“ چه آلودگی‌ای بود؟! در آن موقع شخصی در آنجا زندگی نمی‌کرد؛ بیابانی بود لَم یَزرَع و خشک و حتی مسیر کاروان هم از آنجا نبود.

خدا می‌فرماید: این مکانی که به من تعلّق دارد و مردم باید به دور آن بگردند، باید مکانی طاهر و پاک باشد که هیچ نوع فکر کثرت و افکارِ توجه به عالم دنیا در بنای آن دخالت نداشته باشد. در بنای آن فقط باید توجه به توحید و پروردگار باشد. نفس در تمام زوایا و مراتب وجودی خود نباید هیچ نقطۀ خلأ و نقصانی داشته باشد، وگرنه اثر همان نقطه در آن مکان مشهود است؛ اثر همان روزنۀ نقصان و عدم وصول به فعلیت در استعدادها، در آن مکان مشخص است؛ اثر تعلقات ظاهری ـ گرچه صبغۀ الهی داشته باشد ـ در آن مکان آشکار است.

تأثیر باطن افراد بر نورانیت و ظلمت مکان‌ها

اینجاست که نفس از نقطه‌نظر باطن، تأثیر ملکوتی خود را در هر مکانی که به آن تعلّق بگیرد، به‌وجود می‌آورد. اینجاست که ارتباط بین ملکوت و بین ظاهر و ملکوتِ ظاهر در بنا و در امکنه و ازمنه مشخص می‌شود. اینجاست که مکان‌ها به‌واسطۀ تعلقاتی که به آنها هست، ظلمانی و نورانی می‌شوند؛ مکانی را که شخص بزرگی در آنجا مدفون است، می‌بینید نورانی و روحانی است و وقتی وارد آنجا می‌شوید، اگر کسالتی داشته باشید برطرف می‌شود، اگر قبضی داشته باشید آن قبض از بین می‌رود، اگر ناراحتی داشته باشید برطرف می‌شود، و اگر کدورتی بر نفس ما عارض شده باشد، به‌واسطۀ ورود در آن مکان، این کدورت مبدّل به روحانیت و انبساط می‌شود.

اما می‌بینیم بعضی از جاها به‌واسطۀ تعلّقی که بین آن مکان با آن شخصی که در آنجا دفن شده وجود دارد، ظلمت و کدورت و تعلّق به کثرات، تمام آن محیط را

فرا گرفته است! اگر حال خوشی داشته باشید، وقتی وارد آنجا می‌شوید حالتان را از دست می‌دهید؛ و اگر نورانیت داشته باشید، قبض و کدورت بر نفس عارض می‌شود. چرا این‌طور است؟ چون ملکوت آن شخص و نفسی که منغمر در کثرات و انانیت‌ها است. با ملکوت آنجا در ارتباط و در تماس است.

شأن کعبه و لزوم طهارت باطنی سازندگان آن

پس باید به این مسئله توجه کنیم و هرجایی را برای رفتن انتخاب نکنیم و به هرجایی قدم نگذاریم؛ بلکه به‌دنبال جاهایی برویم که احساس نورانیت، موجب تغییر و تبدل نفس شود. حال، این مکانی که خدای متعال می‌خواهد آن را جایی برای مطاف ملائکه قرار دهد و تمام بندگان خدا تا قیام قیامت باید به دور آن بگردند و اولیای الهی باید به اینجا بیایند و دور کعبه بگردند، چنین مکانی باید به‌دست چه‌کسی ساخته شود؟

در روایت داریم که امام مجتبی علیه السّلام بیست‌وپنج مرتبه به مکه سفر کردند و اغلب این سفرها را پیاده و بدون مرکب پیمودند.¹ این مکان، مکانی است که حجت خدا و امام بر حق می‌خواهد پیاده برای زیارت آن حرکت کند. حال، این مکان با این وضعیت باید به‌دست چه‌کسی ساخته شود و بنای آن توسط چه شخصی پایه‌ریزی شود؟ لذا می‌فرماید: ﴿طَهِّرَا﴾؛ خودتان را طاهر کنید، از هر آلایشی بیرون بیاورید، از هر گرفتاریِ در نفس بیرون بیایید و از هر تعلّقی خارج شوید.

وقتی که نفس زلال و پاک شد، مانند آینه شفاف شد و مانند آب زلال شد، به‌نحوی‌که هیچ‌گونه روزنه‌ای از روزنه‌های تعلقات در آن نبود و وقتی که به مرتبۀ طهارت رسید، آنگاه مشغول ساختن بیت‌اللَه‌الحرام شوید. پس آن نفس ملکوتی حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل بوده است که این مکان را مطاف برای خلایق قرار داد. حال، آیا بنده و سرکار می‌توانیم بیت‌اللَه بسازیم؟ آیا هر کسی می‌تواند این کار را انجام دهد یا نه؟

ابتلای حضرت ابراهیم به امتحانات الهی در زمان رسالت

خداوند چه زمانی خطاب ساخت کعبه را به حضرت ابراهیم علیه السّلام فرمود؟ وقتی که تمام امتحانات را داده بود.

﴿وَإِذِ ٱبۡتَلَىٰٓ إِبۡرٰهِ‍ۧمَ رَبُّهُۥ بِكَلِمٰتٖ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامٗا قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهۡدِي ٱلظَّـٰلِمِينَ﴾.²

خداوند حضرت ابراهیم را به کلمات و موارد و مواقفی از امتحان مبتلا کرد که در هر مورد، یک تعلّق و یک نحوه از توجه به کثرات را از وجود او از بین برد و محو کرد. چه زمانی؟ آن زمانی که به پیغمبری و رسالت رسیده بود؛ یعنی آن ابتلائات و امتحاناتی که برای اولیای خدا در آن مراتب هست، برای حضرت ابراهیم بعد از رسیدن به مرتبۀ رسالت و مرتبۀ بلاغ و ابلاغ پیش آمد! یعنی مسئلۀ طهارت سرّ و پاک شدن باطن، یک مسئلۀ شوخی نیست؛ بلکه بسیار بالاتر از مرتبۀ رسالت است.

﴿فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامٗا﴾؛ ”وقتی که تمام اینها را به اتمام رساند، خداوند فرمود: من می‌خواهم تو را برای مردم امام قرار بدهم.“

و آن چه‌موقعی بود؟ آن وقتی که مأمور به ذبح فرزندش، اسماعیل شد.

واگذاشتن دین تخیلی، اعلیٰ‌مرتبۀ طهارت باطن

... اینجاست که آن مسئلۀ طهارت سرّ و طهارت باطن در اعلیٰ‌مرتبه برای انسان روشن می‌شود؛ آن چیست؟ واگذاشتن آن دین و تخیلاتی که انسان آنها را به‌عنوان شریعت می‌پندارد؛ وگرنه این مسئله ازنظر ظاهر حرام است و اگر به‌جای یک مرتبه،

صد مرتبه هم در خواب ببیند، باز باید بگوید کشتن طفل و قتل نفس حرام است!

وسوسۀ شیطان از طریق احساسات در ماجرای ذبح حضرت اسماعیل

اما آن کسی که به مرتبۀ طهارت برسد، از آن تخیلات رد شود و دین خیالی را کنار بگذارد، می‌تواند احساس کند که از همان‌جا که مبدأ حلال و حرام و نزول احکام است، این حکم مجدد نازل شده است؛ و این را ما نمی‌فهمیم، بلکه کسی آن را می‌فهمد که به مرتبۀ طهارت رسیده است. در اینجا شیطان به صوَر مختلفی درمی‌آید: گاهی از راه احساس وارد می‌شود؛ به سراغ حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل می‌رود و آنها او را از نقطه‌نظر احساس از خود دور می‌کنند. به سراغ حضرت هاجر می‌رود و ـ چون زن از نقطه‌نظر احساس قوی‌تر است ـ احساساتش را تحریک می‌کند تا بیاید و جلوی شوهر را بگیرد که: داری چه‌کار می‌کنی؟! داری فرزند نوجوان مرا ذبح می‌کنی؟! کدام انسان عاقلی این کار را انجام می‌دهد؟!

سهم حضرت هاجر در طهارت بنای کعبه

حضرت هاجر، این زن را ببینید! این مطالب شوخی نیست و ما حکایت نقل نمی‌کنیم. حضرت هاجر سلام اللَه علیها در جریان این بیت و ساختمان کعبه و بنای طاهر سهیم است؛ زن است، ولی سهیم است. خدا می‌خواهد قدرت‌نمایی کند و بگوید: اینجا فقط اختصاص به ذُکور و رجال ندارد؛ برای این بناء، هم مرد لازم داریم و هم زن؛ مردش حضرت ابراهیم، نوجوانش حضرت اسماعیل و زنش حضرت هاجر.

سعی بین صفا و مروه، پیروی از مکتب حضرت هاجر

اینجاست که وقتی ما سعی بین صفا و مروه می‌کنیم، داریم به‌دنبال مکتب حضرت هاجر این سعی را انجام می‌دهیم و این برای حضرت هاجر است. کدام‌یک از ما می‌تواند این عمل را انجام دهد؟! البته راه بسته نیست و ما هم می‌توانیم با توسل و توکل بر عنایات الهی به همان مسیری که آن بزرگان رفتند، برویم. آنها آمدند و راه را باز کردند، نه‌اینکه فقط راه را برای خود باز کردند و به روی ما بستند! پس ما هم می‌توانیم به این طهارت سرّ و طهارت باطن و به این گذشت برسیم.

وسوسۀ نهایی شیطان از راه شرع

وقتی شیطان از تمام این مراتب و مراحل دل‌سرد شد و نتوانست از راه احساسات وارد شود، از راه شرع و دین وارد شد؛ به سراغ حضرت ابراهیم آمد و گفت: ”کجای این مسئله شرعی است؟! مگر قتل نفس حرام نیست؟! پس چگونه

شما این کار را انجام می‌دهی؟!“ حضرت ابراهیم چه جوابی به او داد؟ فرمود: دو دو تا چهارتا! مگر تو نمی‌گویی حرام است؟ اکنون همان کسی که گفته حرام است، می‌گوید واجب است! مگر تو نمی‌گویی این عمل خلاف است؟ خلاف چیست؟ خلاف، آن چیزی است که از مولا دستور به نهی بیاید؛ اما اگر برای همان عمل، دستور به وجوب و ثبوتش بیاید، آن خلاف، مبدّل به ارزش می‌شود.

فلسفۀ پشت به کعبه بودن در جمرۀ عقبه

لذا در این مرحله بود که حضرت ابراهیم علیه السّلام بر آن شرعی که پایه و اساس نفس بر اعتیاد به آن بود نیز پشت پا می‌زند؛ و وقتی شیطان می‌بیند که دیگر از هیچ طریق روزنه‌ای وجود ندارد، حضرت ابراهیم به مرتبۀ طهارت سرّ می‌رسد و شروع به بریدن سر حضرت اسماعیل می‌کند؛ و حضرت اسماعیل هم سلمِ محض!

فلهذا در اینجاست که مرحوم آقای حداد ـ رضوان اللَه علیه ـ فرمودند: ”انسان باید در جمرۀ عقبه پشت به کعبه کند.“ البته این یک حکم شرعی و اسلامی است؛ ولی از نظر فلسفی اینکه در آن دو جمره باید رو به کعبه سنگ بزنیم، اما وقتی به جمرۀ عقبه می‌رسیم باید پشت به کعبه کنیم، یعنی چه؟ یعنی انسان به مرتبه‌ای می‌رسد که آن دینی را که تابه‌حال بر آن اساس حرکت می‌کرده و جلو می‌آمده و موجب عروج او و نفی تعلقاتش بوده است، باید کنار بگذارد؛ البته نه‌اینکه به لااُبالی‌گری برسد ـ که خود این مسئله یک تعیّن، و بلکه بدترین تعیّن‌هاست ـ بلکه یعنی در آنجا دین فقط از نقطه‌نظر توجه به محبوب است و انسان در آنجا می‌گوید: آنچه من تابه‌حال انجام می‌دادم و نفس من به آن عادت داشت و من آن را ارزش می‌دیدم، آن ارزش فقط در توجه به تو خلاصه می‌شود! این دیگر نهایت عشق و نهایت توجه انسان است که تمام تعلقات نفس به کنار می‌رود و فقط محبوب می‌ماند و بس؛ و هرچه محبوب بگوید, همان است.

... ﴿طَهِّرَا بَيۡتِيَ﴾؛ یعنی فقط شما می‌توانید خانۀ مرا بسازید که دل خود را از هر زنگاری پاک کرده‌اید و از هرچه موجب نقصان و تعلّق به کثرات است، بیرون آورده‌اید! آنجا دیگر آینه است و آن بیت، بیتی است که در آن، تعلقات حاکم نیست؛ بلکه طهارت حاکم است. در آنجا کلمات من و امثال من حاکم نیست. در آنجا مسائل

و رفتار ما نمی‌تواند در بینش ما تأثیر بگذارد و ما نمی‌توانیم مسائل را موافق میل و خواست خود تغییر دهیم.»¹

اهمیت حیاتی حج و لزوم پیروی از حضرت ابراهیم

«مسئله، بسیار مسئلۀ حیاتی است! این‌قدر مسئلۀ مهمی است که خداوند حضرت ابراهیم علیه السّلام را مأمور کرد که سیصد فرسخ² از فلسطین به مکه بیاید و عیال خود و حضرت اسماعیل را تک‌وتنها در آنجا بگذارد و بعد برای افرادی که طبق آیۀ قرآن: ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ﴾،³ از راه‌های دور می‌آیند، کعبه را بسازد تا بیایند و این عمل را انجام دهند؛ یعنی چه؟ یعنی پای خود را در همان راهی که حضرت ابراهیم علیه السّلام رفت بگذارند و بگویند: ما هم هستیم، ما هم به‌دنبال حضرت ابراهیم هستیم و به‌دنبال او آمده‌ایم.

کیفیت بنای کعبه به دست حضرت ابراهیم و اسماعیل

حضرت ابراهیم این سیصد فرسخ را که با هواپیمای کذا نیامد؛ بلکه این سیصد فرسخ را با پای پیاده و یا با حمار آمد، و مهم‌ترین اثر وجودی خود را که عبارت است از فرزند او، در آنجا قرار داد.

باید این را بدانیم که حرکت حضرت ابراهیم چگونه بود، آمدن او چگونه بود و خواست او به چه قسم بود. حضرت ابراهیم سیصد فرسخ، آن‌هم در زمان پیری آمد و تنها اثرِ باقیۀ از وجود خود را که حضرت اسماعیل بود، آنجا در حرم خدا گذاشت

و بازگشت و پشت سر خود را هم نگاه نکرد؛ یعنی حتی دستور آمد که: ”پشت سرت را هم نگاه نکن؛ بگذار و برگرد!“ آنگاه پس از اینکه حضرت اسماعیل در آنجا بود و رشد کرد و به سن نوجوانی رسید، با هم آمدند و کعبه را که آثارش از زمان حضرت آدم علیه السّلام بود ـ یعنی حضرت آدم این چهارگوشۀ کعبه را مشخص کرده بود، ولی چیزی ساخته نشده بود ـ حضرت ابراهیم آمد و به‌اتفاق حضرت اسماعیل شروع کرد دیوار خانۀ کعبه را تا حد سر و قدری بالاتر بنا کرد. قضیه این بوده است.¹

فداکاری حضرت ابراهیم و گشودن راه حج بر همگان

و بعد می‌فرماید: ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ﴾؛ بیا در میان مردم ندا بده که آنها هم بیایند و بر سر آن سفره‌ای که ما برای تو گسترانیده‌ایم بنشینند، و فقط این نعمت را به خودت اختصاص نده و از این نعمت الهی به دیگران هم بچشان و این الطاف خاصۀ پروردگار را که شامل تو شده است، شامل دیگران هم بکن.

حضرت ابراهیم علیه السّلام برای این امر برخاست، سرما و گرما را به جان خرید و دوری و دربه‌دری را بر خود پسندید که ما امروز بتوانیم به چنین جایی برویم! اگر حضرت ابراهیم نمی‌آمد و این کعبه را نمی‌ساخت، تا روز قیامت این نعمت فیوضات الهی بر بندگان بسته می‌شد؛ پس او آمده، این راه را باز کرده، این منزل را گشوده و این در را برای افراد باز کرده است تا در روز قیامت نگویند: خدایا، چرا این مقامی را که به حضرت ابراهیم دادی به ما ندادی؟! خدا می‌گوید: بفرمایید! برای شما هم باز شده و مسئله برای شما هم مهیا شده است و شما هم همان مرتبه‌ای را پیدا می‌کنید که او پیدا کرده است! البته درصورتی‌که در همان حال و در همان وضعیتی باشیم که او بوده است؛ نه مانند آن کسی که وارد مدینه می‌شود و پس از سه روز می‌گوید هنوز به زیارت پیغمبر صلّی اللَه علیه و آله و سلّم مشرّف نشده‌ام! بسیار تفاوت می‌کند.

کیفیت و خصوصیت حج ابراهیمی

... ما باید ببینیم اینکه می‌گویند ”حج ابراهیمی“ حج حضرت ابراهیم چه بوده

است؟ آیا این حجی بوده است که ما امروزه انجام می‌دهیم یا حج حضرت ابراهیم فرق می‌کرده است؟ بله، حج باید ابراهیمی باشد؛ ولی ابراهیم چه‌کسی و چه شخصیتی بوده است؟ حضرت ابراهیم چه در نیت داشته و بر چه اساسی آمده است؟ آیا فقط آمده است چند روزی را طی کند و چند مطلبی را بگوید؟ آیا آمده است آنجا برای خود ریاست درست کند؟ آیا آمده است در آنجا برای خود بیا و برویی به‌وجود بیاورد؟

آیا حج ابراهیمی این می‌شود؟ یا نه، حج حضرت ابراهیم حج دیگری است و کیفیت و خصوصیت آن فرق می‌کند؛ و این همان چیزی است که ما باید حتّی‌الإمکان خود را به این مرتبه و به این کیفیت نزدیک کنیم.»¹

«اینکه می‌گوییم انسان باید حج ابراهیمی انجام بدهد یعنی چه؟ حضرت ابراهیم زن و فرزند خود را در مکه گذاشت؛ آن‌هم نه در هتل‌های کذا و با این وضعیت، بلکه در وضعیتی که آنجا پرنده پر نمی‌زد.

یکی از دوستان عکسی را قاب کرده و برای من آورده است؛ من آن را در اطاق طبقۀ بالا گذاشته‌ام و همیشه مقابل من است. من بسیار از این عکس خوشم می‌آید و این عکس برای من بسیار عجیب است. نقاشی، دوران مختلف مسجدالحرام را در این عکس ترسیم کرده است.² ابتدا زمین مکه را ترسیم کرده که فقط یک چهارراه و چند کوه بوده و هیچ چیز دیگری نبوده است؛ بعد، مکه را با دو سه خانه نشان داده است؛ سپس همان مکه را همین‌طور با چند منزل قرار داده است تا پس از گذشت پنج شش مرحله، به همین وضعیت فعلی رسیده است.

من وقتی نگاه می‌کنم، فقط‌وفقط چشمم را به همان حالت اول می‌دوزم و اصلاً دیگر چشمم از آنجا به این‌طرف و آن‌طرف نمی‌رود؛ و برای خود مجسّم می‌کنم که

در آن موقع که حضرت ابراهیم همسر و فرزندش را آورد، واقعاً وضعیت مکه این بود؟! یعنی یک بیابان! و حضرت ابراهیم می‌آید همسر و فرزندش را در اینجا می‌گذارد و بازمی‌گردد. بسیار عجیب است! خدا می‌گوید: ”بگذار و پشت سرت را هم نگاه نکن!“¹ به این می‌گویند حج ابراهیمی و حج ابراهیمی این است؛ حج ابراهیمی آن حجی است که وقتی ما حرکت می‌کنیم و به مکه می‌آییم، اصلاً دیگر از این دنیا و این دادوستدها و این شعارها و این اختلاف‌ها بیرون بیاییم.

تعارض پرداختن به امور دنیوی با حقیقت حج ابراهیمی

ما در ظهر عرفات، در عرفات نشسته بودیم. آقای مسئول و روحانی کاروان ما رادیوی ایران را باز کرده بود و داشت اخبار ساعت دو را می‌گفت. من گفتم: ”آقا خجالت نمی‌کشید؟! روز عرفات دارید اخبار اینکه فلان‌کس را تیر زدند و آن یکی را آن‌طور کردند گوش می‌دهید؟! خجالت ندارد؟! این مردم پس از یک عمر، در روز عرفات آمده‌اند تا اخبار تیر خوردن فلان‌شخص را بشنوند؟!“ لذا رادیو را خاموش کرد؛ و از حرف من تعجب می‌کرد که مگر ما چه‌کار کرده‌ایم. صدای رادیو را هم در بلندگو گذاشته بود که همه استفاده کنند! تو را به خدا ببینید! بعد هم اسمش را حج ابراهیمی می‌گذارند. کدام حج؟ آن حضرت ابراهیم که آمد، آن‌طور آمد؛ تعلّق خود را از همۀ دنیا کَند و یک‌سره به او نزدیک کرد.

آن‌وقت آثار [کار آن مسئول] را خود ما می‌فهمیم و احساس می‌کنیم. تمام آن حال‌وهوایی که این حجاج بیچاره تا ظهر به‌دست آوردند و دعا و زیارت امام حسین خواندند، با آن یک‌ربع که آن آقا رادیو گذاشته بود، همۀ اینها از بین رفت! رفت که رفت؛ تمام شد! اخبار آمد و پچ‌پچ و صحبت شروع شد که حالا چه شد و آن چه شد!

این‌گونه که حج نیست؛ حج این است که وقتی انسان به‌سوی او حرکت می‌کند، بداند که فقط به اعمال ظاهری نمی‌پردازد.

توصیه‌ها و سفارشات اولیای الهی در سفر حج

لزوم تذلل و خشوع در اجابت دعوت مولا

... باید دائماً حالت تذلل و خشوع در این سفر با انسان همراه باشد. بنابراین وقتی که انسان حرکت می‌کند، باید مانند بنده‌ای باشد که دارد دعوت مولای خود را اجابت می‌کند؛ اصلاً نباید به این فکر باشد که چقدر خرج کرده و چقدر برای این سفر پول داده و چقدر برای این قضیه مبلغ گذاشته است. خدای‌ناکرده مبادا این را به خود بگیرد و در تصور او این باشد که: ”ما الآن این مبلغ را خرج کردیم و به مکه آمدیم!“ یک بنده از خود چیزی ندارد تا اینکه بخواهد آن را به رخ مولای خود بکشاند؛ چه یک میلیون خرج کند، چه ده میلیون و چه صد میلیون، همه صفر است و دارد از کیسۀ دیگری خرج می‌کند. از کیسۀ دیگری خرج کردن هم که دیگر کم‌وزیاد ندارد؛ هرچه انسان بدهد مانند این است که اصلاً چیزی نداده است. پس انسان باید با این نیت که نه خرجی کرده‌ایم، نه زحمتی را متحمّل می‌شویم و نه تعلّقی داریم، از منزل بیرون بیاید.

لزوم ادراک فیوضات بیشتر از مشاهد متبرکۀ حج

... مسئلۀ دیگر در حج این است که انسان به‌دنبال استفاده و ادراک بیشتر از این مَشاهدی باشد که خداوند آنها را برای فیوضات بیشتر آماده کرده است. مگر خداوند چند مرتبه این سفر را قسمت انسان می‌کند؟! ممکن است برای شخصی یک بار باشد و برای دیگری بیشتر. مگر ما در ایام عادی چه‌کار می‌کنیم؟ از محل کار به منزل فلانی می‌رویم و از آنجا هم به جای دیگری می‌رویم. خداوند پس از این‌همه مدت، بیست یا سی روزی این سفر را قسمت کرده است، بنابراین انسان باید استفاده کند. هر کدام از این مشاهد، حال‌وهوای خاص خود را دارند؛ مسجد مدینه، مسجد قبا و مسجدالحرام همین‌طور؛ و به‌طور کلی هر کدام از مساجدی که در مدینه هستند، اثر خاص خود را دارند.

شکر و غسل توبه، اولین قدم در حرکت به‌سوی حرم خدا

... بنابراین ما چه کنیم و در این سفر به چه نحو باشیم؟ اولین مطلبی که بزرگان در اینجا می‌فرمودند این است که: وقتی انسان می‌خواهد به‌سوی حج و به‌سوی خدا حرکت کند، اولین کار این است که شکر خداوند را بجا آورد که او را

برای این عمل موفق کرده و توفیق داده است.

هم‌چنین باید از همۀ آنچه تابه‌حال انجام داده است، غسل توبه کند. این غسل بسیار مهم است و همه قبل از سفر حج غسل توبه بجا آورند و بهتر است که در شب جمعه هم باشد؛ و بعد از نماز صبح، دو رکعت نماز دارد که انسان آن را می‌خواند، یا اینکه می‌تواند در بین صبح تا ظهر بخواند و تفاوتی ندارد؛ و پس از نماز، صد مرتبه در سجده استغفار می‌کند: ”أستَغفِرُ اللَه رَبِّی و أتوبُ إلَیهِ.“»¹

اهمیت توبه و آمادگی باطنی پیش از حج

«و شرط کنیم که از آن لحظه ـ حتی قبل از سفر ـ ارتباطات و وضعیت خودمان را تصحیح کنیم و دیگر به هر چیزی گوش ندهیم، به هر چیزی توجه نکنیم، با هر کسی صحبت نکنیم و آن صحبت‌هایی که انسان احساس می‌کند مضر است، در میان نباشد؛ حتی برای نماز هم این مسئله را داریم و این‌طور نیست که زود وضو بگیرید، سجاده‌تان را پهن کنید و نماز بخوانید! نه، بلکه چند دقیقه‌ای بنشینید و توجه پیدا کنید.

طبعاً عبادت حج، عبادت بسیار مهمی است و عبادتی است که خدای متعال همۀ بندگان خود را به آن فراخوانده است؛ باید توبه کنید و طبق آن شرایط، توبه را انجام بدهید.»²

خالی کردن باطن و استغفار، مقدمۀ حرکت به‌سوی حج

«انسان باید این اعمال را انجام دهد به‌خاطر اینکه می‌خواهد خود را همان‌طورکه ازنظر ظاهر از همۀ تعینات خالی می‌کند، ازنظر باطن هم خالی کند و از خدای متعال به‌خاطر اشتباهات گذشته طلب مغفرت نماید و این نیت را داشته باشد که اکنون که دارد از منزلش حرکت می‌کند، مانند این است که حضرت ابراهیم علیه السّلام می‌خواهد حرکت کند. باید برود در خود فکر کند، جستجو کند و در نفس خود غور نماید که او در چه حال‌وهوایی بود؟ بزرگان و ائمه علیهم السّلام در چه حال‌وهوایی بودند و با چه وضعیتی این سفر را انجام می‌دادند؟

حالات و سیرۀ علامه طهرانی در آستانۀ سفر حج

من هیچ‌گاه فراموش نمی‌کنم که در سفرهایی که مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ به حج مشرّف می‌شدند، آن روزهای آخر که دیگر آمادۀ رفتن بودند، اصلاً حال‌وهوای ایشان فرق می‌کرد و دیگر تعلّق ایشان نسبت به مسائل به‌نحو دیگری بود؛ همواره در فکر بودند و هرچه به زمان حرکتشان نزدیک‌تر می‌شد، این مسئله قوی‌تر و شدیدتر مشاهده می‌شد؛ گویی انگار کسی می‌خواهد به‌طور کلی از این دنیا رخت بربندد و بیرون برود و فوت کند! یعنی آن جنبه‌های تعلّق خود را دیگر قطع می‌کردند، ملاقات‌های خود را محدود می‌نمودند و خود را در همان مسیر و مَمشای بانیان حج قرار می‌دادند. این مسئله‌ای بود که کاملاً در ایشان مشهود بود.

بنابراین باید انسان توبه و استغفار کند و خود را مانند بندۀ ذلیل و عبدی که مولایش او را دعوت می‌کند و فرا می‌خواند، در نظر بگیرد؛ باید حالت عبودیت، استکانت، تواضع و ذلت داشته باشد و این مسئله باید در تمام طول حج، مُشاهَد باشد.»¹

تبیین مسئلۀ طلب حلالیت از افراد پیش از سفر حج

«سؤال شده است:

اگر افراد حقی به گردن ما داشته باشند ـ مثلاً غیبت آنها را کرده باشیم ـ آیا برای سفر حج لازم است که از همۀ آنها حلالیت طلب کنیم؟ اگر نتوانستیم، اعمال ما چگونه است؟

پاسخ اینکه: اگر به گوش آن شخص نرسیده است، لازم نیست که انسان بگوید و حلالیت بطلبد؛ اما اگر به گوشش رسیده است، بهتر است که این کار را انجام دهد.»²

«هم‌چنین سؤال شده است:

آیا طلب حلالیت از تمام آشنایان و همسایگان، حتی کسانی که عناد با مذهب و ولایت دارند، واجب است؟

پاسخ: البته اگر انسان بیاید و به‌عنوان خداحافظی از آنها خداحافظی کند، بد نیست؛ ممکن است که همین هم اثر مثبتی در آنها داشته باشد. اما اگر شخصی معاند است و عناد او از روی جهالت نیست، بلکه از روی علم، راه خلافی را برگزیده است، از آنها ضرورتی ندارد.»¹

ترجیح حال معنوی بر تقیّد به برنامه‌های دیگر 

«مسئلۀ دیگری که بسیار حائز اهمیت است، این است که خودتان را به برنامه‌های رفت‌وآمد کاروان مقیّد نکنید که مثلاً حتماً برای صرف غذا آنجا باشید. گاهی برای کسی حالی پیش می‌آید و دلش می‌خواهد برود و دو سه ساعت بماند؛ اگر غذا بود، بود؛ اگر نبود، نبود؛ چیزی از بیرون می‌خرد. انسان حتماً نباید [در آن ساعت مقرر] بر سر سفره برود! اگر برای انسان غذا گذاشتند، که گذاشتند؛ اگر نگذاشتند هم نگذاشتند. مگر انسان گرسنه می‌ماند؟!

ما در همان چند سال پیش که مشرّف شده بودیم، شب با عده‌ای نشسته بودیم ـ معمولاً شب‌ها به پشت‌بام [مسجدالنبی در] مدینه می‌رفتیم و آنجا می‌نشستیم ـ

ناگهان گفتند: ”حاج‌آقا، سفره را انداخته‌اند و الآن دیر می‌شود!“ من و آن رفقا گفتیم: ”میل نداریم، شما بفرمایید بروید.“ آنها برخاستند و رفتند. انسان نشسته و چشمش به گنبد است، در چنین وضعیتی قرار دارد و صحبت می‌کند و هر کسی به حال خود مشغول است؛ حالا که سفره را انداخته‌اند، آیا باید بلند شود؟! واقعاً حیف نیست؟! جداً حیف نیست؟! لذا اصلاً نباید فکر به‌دنبال این باشد که الآن غذا چیست! اگر آمد و دید چیزی هست، خب هست؛ و اگر نیست، یک شیرینی یا چیزی از بیرون تهیه می‌کند و سدّ جوع می‌نماید؛ این‌که دیگر اهمیتی ندارد.»¹

«ما در همان چند سال پیش که در خدمت رفقا و بعضی دوستان به حج رفته بودیم، موقع ظهر که شد، ما از مسجدالحرام دیر آمدیم. گفتند: آقا، ناهار دیر شده است! گفتیم: دیر شده است که دیر شده است، نمی‌خوریم؛ اگر می‌خواهید، ناهار ما را کنار بگذارید. گفتند: ما نمی‌توانیم به‌خاطر شما صبر کنیم! گفتیم: خب شما صبر نکنید. ما هر وقت آمدیم، اگر ناهار بود می‌خوریم و اگر نبود از شما مطالبه نمی‌کنیم. گفتند: ”عجب! چرا اینها این‌طور هستند؟!“ خب ما مطالبه نمی‌کنیم؛ اگر مطالبه کردیم آن‌وقت بگویید: آقا غذا چه شده است. دیگر این وضعیت منجر شد به اینکه رسماً تعطیل شد؛ یعنی چون ما شب‌ها دو یا سه ساعت بعد از موقع شام می‌آمدیم و موقع ظهر هم همین‌طور دیر می‌شد، لذا تعطیل شد. حال‌که تعطیل شد، باز هم برای ما حرف درآوردند که چرا اینها خودشان را کنار کشیدند؟! ببینید، مردم این‌طور هستند! اگر نیایی می‌گویند چرا نیامدی؟ اگر بیایی می‌گویند فلان! می‌گوییم: آقا، ما اصلاً غذا نمی‌خواهیم! چه‌کار کنیم؟! ما غذا نمی‌خواهیم.

کسی که به مدینه رفته است که نباید خود را در بند غذا و این مسائل کند. آن‌وقت آنها می‌نشستند و از همین حرف‌ها می‌زدند! یک مرتبه صدایشان از آن اطاق به اطاق ما می‌آمد و دیگر واقعاً بماند که به چه مطالب و حرف‌هایی می‌گذراندند!

خب، حالا انسان می‌تواند بیاید با چنین افرادی حشر و نشر داشته باشد؟ می‌تواند خود را با آنها قاطی کند؟ می‌تواند وقتش را با اینها صرف کند؟ یا نه، باید دنبال کار خود برود؛ هر کسی باید دنبال کار خود و هزار بدبختی و بیچارگی خود برود.»¹

هر کسی به‌دنبال حال خود باشد 

«مطلب دیگری که برای رفقایی که مجتمعاً هستند بسیار مهم است، این است که هر کسی به‌دنبال حال خود باشد و به دیگری نگاه نکند. اگر یکی الآن برای رفتن به زیارت حال دارد و دیگری ندارد، خود او برخیزد و برود و به دیگری نگوید: شما هم بیا؛ یا آن دیگری به‌خاطر این شخص، نرود.»²

«آنجا هر کسی دنبال کار و حال خود باشد؛ کسی که می‌خواهد برود، برود و دیگری را صدا نکند! مثلاً الآن سرِ دیگری درد می‌کند و نمی‌خواهد برای طواف یا زیارت بیاید، خب در منزل استراحت کند و وقتی حالش مساعد شد، برخیزد و برود؛ کسی کاری به کسی نداشته باشد.

اجتماع خوب است و نمی‌گویم نباشد؛ در مستجار یا جاهای دیگر، با هم رفتن و زیارت‌کردن بسیار خوب است؛ ولی نه‌اینکه این با هم بودن باعث تحمیل بر فرد دیگری شود! الآن حال او مساعد نیست؛ اینکه بر او تحمیل شود، صحیح نیست.»³

«هر کسی دنبال حال خود باشد، چون بالأخره حالات مختلف است؛ یکی سرما خورده، سردرد دارد یا مریض شده است، یا علیٰ‌کلّ‌حال الآن خلق‌وخو ندارد ولی بعداً دارد؛ این‌طور نباشد که حتماً بلند شود و برود!

به‌دنبال این هم نباشید که حتماً خود را ملزم کنید که فلان عمل را انجام دهید؛ نه، خود حال باید انسان را بکشاند. ما باید خود را از موانع و صوارف دور نگه داریم،

ولی هر زمانی‌که حال اقتضا کرد، انسان برود، یک ساعت یا دو ساعت بنشیند، به مسجدالنّبی و مسجد قبا برود و... .»¹

پرهیز از سخنان بیهوده و معاشرت با اهل غفلت 

«رفقا با افراد خیلی صحبت نکنند و با افراد عادی خیلی حرف نزنند. مردم همیشه در حال خود هستند و خودتان خواهید دید و دیده‌اید که در مکه هم چه حرف‌هایی می‌زنند و در جلساتشان چه مطالبی را می‌گویند! مردم به چه مطالب پوچی گرفتار هستند و بر سر چه موضوعاتی با هم دعوا دارند! واقعاً حیف است که انسان این چند روز را بخواهد با صحبت با اغیار برای خود دردسر درست کند و از سهم خود بکاهد. اگر می‌خواهید صحبت کنید، با خودتان صحبت کنید. لازم نیست دربارۀ مسائل گوناگون، جریان‌ها، مسائل اجتماعی و مطالب مختلف صحبت کنید؛ سرتان به کار خودتان باشد و از آن فرصت‌هایی که برای شما پیدا شده است استفاده کنید. متوجه هستید می‌خواهم چه عرض کنم؟!»²

رعایت اعتدال در مسئلۀ سوغاتی 

تحت‌الشّعاع قرار گرفتن عبادت با دغدغۀ سوغاتی

«مطلب دیگر اینکه باید رفقا توجه داشته باشند که متأسفانه امروزه بسیاری از قضایا آمده و مسائل اصلی را تحت‌الشّعاع قرار داده است. حاجی می‌خواهد به مکه برود و عبادت انجام دهد، اما دارد با کوله‌باری از تقاضاها و خواست‌ها و توقّعات حرکت می‌کند و از همان ابتدا به‌دنبال این است که او چه گفته است و دیگری چه گفته است؛ به‌طوری‌که اصلاً مسئلۀ اصلی تحت‌الشّعاع قرار می‌گیرد.

در کدام قانون آمده است که وقتی حاجی می‌خواهد برود، باید برای همه سوغاتی بیاورد؟! چه‌کسی گفته است؟! سوغات برای همان اهل منزل، آن‌هم به‌طور محدود و

مشخص است؛ اما اینکه بخواهد برای عمه و خاله و برادر و قوم‌وخویش و شریک هم بیاورد، تمام اینها خارج از مسئله است و حاجی را از پرداختن به واقعیت و پرداختن به آنچه برای آن حرکت کرده است، بازمی‌دارد. فکر او تماماً این است که فلانی از ما چه خواسته و اگر نخریم ناراحت می‌شود. خب، ناراحت شود! باید این فرهنگ عوض شود.

حیف نیست در این چند روزی که به انسان مهلت داده‌اند و مانند برق طی می‌شود، فکر انسان این باشد که: ”بروم این را بگیرم و آن را بگیرم؛ این پتو را برای این بگیرم و آن تشک را برای آن بگیرم و این اسباب‌بازی را برای دیگری بگیرم!“ واقعاً حیف نیست؟! یعنی ما باید به خود بیاییم و در آن مسائلی که مردم هستند، تجدیدنظر کنیم. حال اگر کسی نمی‌خواهد از حج استفاده کند، به ما چه ارتباطی دارد؟! اگر کسی نمی‌خواهد خداوند آنچه را که از منافع و خصوصیات این سفر هست نصیب او کند، چرا ما چوبش را بخوریم؟! کسی می‌خواهد آن‌طور باشد، خب باشد.»¹

حکایت علامه طهرانی در حج و کاشتن بذر محبت اهل‌بیت در دل اطفال

«مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ یک دفعه که به مکه مشرّف شده بودند، به ما فرمودند:

شما این پول‌های سعودی را به پنج‌ریالی و ده‌ریالی خرد کن و بیاور به من بده.

‌نمی‌دانم چقدر داشتند؛ ظاهراً حدود پانصد ریال بود. ما رفتیم همه را پنج‌ریالی و ده‌ریالی کردیم و به ایشان دادیم، ایشان هم همه را در جیبشان ریختند. وقتی که به حرم می‌رفتیم و این بچه‌های کوچک می‌آمدند و می‌گفتند: ”صلِّ علیٰ محمّدٍ و آلِ محمّدٍ!“ ایشان می‌فرمودند: ”صلوات فرستادند؛ یک پنج‌ریالی برای تو، یک ده‌ریالی برای تو و...“ وقتی که بازمی‌گشتیم، می‌گفتند: ”علیٰ حُبِّ النّبیِّ و آلِه...!“ باز ایشان می‌فرمودند: ”اینها اقرار به ولایت کردند، به آنها پول بدهید.“ خلاصه در مدت اقامت در مکه، تمام این پول‌ها تمام شد. بعضی‌ها هم همین‌طور می‌ایستادند، نگاه می‌کردند و تعجب می‌نمودند که شخصی به اینجا آمده و همۀ پول‌هایش را پنج‌ریالی و ده‌ریالی

کرده و به بچه‌ها داده است، و برایشان جا نمی‌افتاد؛ ولی مسئله این است که او بُرده است؛ چرا؟ چون یکی رفت با پولش پارچه خرید و آمد آن را بر تن فرزندش کرد؛ فرزندش زمین خورد و شلوارش خراب شد و آن را به سطل انداختند، یا دیگری رفت ساعت خرید، آن هم افتاد و شکست؛ البته اینکه من می‌گویم: ”یک نفر...“ یعنی همه؛ همۀ ما همین هستیم، نه‌اینکه نظر به شخص خاصی داشته باشم.

استحباب سوغات و لزوم رعایت اعتدال در آن

البته نمی‌گویم سوغات نباشد؛ نه؛ اگر مسافرت می‌روید، وقتی بازمی‌گردید حتماً سوغاتی بخرید؛ مؤکد است و پیغمبر صلّی اللَه علیه و آله و سلّم فرمودند: ”حتی اگر شده یک سنگ سوغاتی ببرید.“¹ اینها همه باید باشد. سوغاتی بسیار مؤکد و مستحب است² و انسان باید آن را لحاظ کند؛ همسر و فرزندان حساب‌وکتاب دارند، ولی تمام مسئله این نیست.³

یکی می‌آید به‌نحو عادی جنسی می‌خرد و آن جنس پس از مدتی از بین می‌رود؛ ولی دیگری همان پول را به این بچه می‌دهد و لذا در دل او محبت حضرت علی و اولاد علی و ائمه علیهم السّلام بیشتر می‌شود. حال، کدام‌یک باقی می‌ماند؟ این شخص به آن بچه‌ای که می‌گوید: ”علیٰ حبِّ علیٍّ کَذا و کَذا“ یک ده‌ریالی می‌دهد و

تخم محبت علی و فرزندان علی را در دل او می‌کارد؛ کدام‌یک باقی می‌ماند؟ پس چه‌کسی ضرر کرد و چه‌کسی رِبح؟ اگر انسان می‌خواهد رند باشد، باید در معامله ربح و استفاده ببرد. خداوند متعال به پیغمبر اکرم می‌فرماید:

﴿وَلَا تَجۡعَلۡ يَدَكَ مَغۡلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبۡسُطۡهَا كُلَّ ٱلۡبَسۡطِ﴾؛¹ ”در انفاق نه خسّت به خرج بده و نه هرچه داری بده که خودت هم کم بیاوری!“

بالأخره زن و بچۀ تو هم آدم هستند و تو واسطۀ فیض و روزی آنها هستی. نه‌اینکه خسّت به خرج دهی و به بقیه ندهی، و نه آن‌قدر بدهی که به زن و بچه‌ات هم نرسد. هر چیزی باید در جای خود، درست و صحیح باشد.»²

حفظ توجه و پرهیز از نگاه به امور صارفه 

«از مسائل دیگری که باید در آنجا رعایت شود، این است که انسان در مسیر بین منزل و حرم یا مسجدالحرام به چیزی نگاه نکند که: این چیست و آن چیست و در آن دکان چیست؟ بلکه سرِ خود را پایین بیندازد.

... سایر مسائل و عروسک و پفک و امثال اینها در همه‌جا هست؛ هم اینجا پیدا می‌شود و هم جاهای دیگر. آنچه اینجا پیدا نشود، آنم آرزوست!³ حال، آیا انسان بیاید از همان ابتدا به این لباس و مسائل دیگر بپردازد؟! باید چشممان را نسبت به آنچه هست، ببندیم.»⁴ 

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ محمّد

فصل نهم: اماکن، اعمال و مواقف مکۀ مکرّمه

بخش اول: مکه، مسجدالحرام، کعبه، حجرالأسود، زمزم

بسم اللَه الرّحمٰن الرحیم‌

مکۀ مکرّمه¹

قالَ اللَهُ الحکیمُ فی کتابِه الکریم:

﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيۡتٖ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكٗا وَهُدٗى لِّلۡعَٰلَمِينَ * فِيهِ ءَايَٰتُۢ بَيِّنَٰتٞ مَّقَامُ إِبۡرَٰهِيمَ وَمَن دَخَلَهُۥ كَانَ ءَامِنٗا وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾.¹

لزوم مغتنم شمردن مکه و اثرات عمیق مسجدالحرام

«[ در سفر حج باید] مکه را بسیار مغتنم بدانید. در مکه عظمت و جلال خدای متعال بسیار غلبه دارد و قلب و دل انسان را فرامی‌گیرد، او را از تعلقات بیرون می‌آورد و همۀ تعلقات را خارج می‌کند؛ به‌خصوص گذراندن وقت در مسجدالحرام که برای خود حکایت و داستانی دارد و بسیار نسبت به آن تأکید شده است.

احساس نیاز بزرگان به مکه و تأثیرات آن

بسیاری از بزرگان، افرادی بودند که سالیان سال از سلوکشان را در مکه گذرانده بودند؛ امثال محیی‌الدین، سریّ سقطی بغدادی، ابراهیم ادهم، ذوالنّون مصری، ابن‌فارض، مرحوم سید مهدی بحرالعلوم، قاضی نوراللَه شوشتری و شهید اول که چند سال در مکه بودند.¹

خلاصه، مکه جایی است که اگر واقعاً برای ما ممکن بود به آنجا می‌رفتیم؛ و حتی یک زمانی پس از فوت مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ به سرمان زد که به مکه برویم؛ مقدمات آن هم توسط بعضی از افراد تاحدودی فراهم شد و قرار بود پیگیری شود که دیگر ما منصرف شدیم. تقریباً من یک سال پس از فوت مرحوم والد می‌خواستم از ایران بیرون بروم و دیگر نباشم؛ ولی علیٰ‌کلّ‌حال، تکلیفمان نبود.

خلاصه، مکه جایی است که این بزرگان به چنین جایی احساس نیاز می‌کردند که به آنجا می‌آمدند. حال، چه می‌دیدند و چه اثراتی را متوجه می‌شدند، این را دیگر باید از خودشان پرسید. باید این فرصت را بسیار مغتنم شمرد، مخصوصاً وقوف در مسجدالحرام را که اثرات بسیار عمیقی در انسان باقی می‌گذارد.»²

ضرورت توجه محض به خداوند در مکه

«مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند:

وقتی به مکه می‌روید، حتی به پیغمبر هم فکر نکنید؛ فقط به خدا توجه داشته باشید.

این مسئله به‌خاطر این است که خود رسول‌اللَه صلّی اللَه علیه و آله و سلّم هم که به اینجا می‌آید، با این فکر و با این مبنا می‌آید؛ اینجا جایی است که غیرت خدا اجازه نمی‌دهد غیر از خودش، حتی پیغمبر هم حضور داشته باشد؛ اینجا جایی است که خدا این بیت را فقط برای خودش منحصر کرده است.

گرچه حقیقت این بیت همان ولایت است و قبولی طواف و اعمال به پذیرش و عرضۀ بر ولایت است و امام باقر علیه السّلام می‌فرمایند:

إنّما اُمِرَ النّاسُ أن یَأتوا هذِهِ الأحجارَ فَیَطوفوا بِها ثُمّ یَأتونا فَیُخبِرونا بِوَلایَتِهِم و یَعرِضوا عَلَینا نَصرَهُم؛¹”مردم امر شدند دور این سنگ‌ها بگردند و طواف کنند؛ این سنگ‌ها، سنگ‌هایی است که مقدمۀ برای ورود در حریم ماست؛ بعد باید بیایند ولایتشان را عرضه بدارند تا قبول شود.“

ادراک ائمه علیهم السّلام از ظهور توحید در خانۀ کعبه

لذا بدون امام علیه السّلام هیچ چیز، حتی یک پشیز هم ارزش ندارد؛ ولی خود امام علیه السّلام از نقطه‌نظر حفظ ظاهر، وقتی می‌بیند خدا اینجا را محل برای توحید قرار داده است، خودش هم می‌آید دور اینجا طواف می‌کند. می‌دانید امام سجاد علیه السّلام چقدر مکه رفت و چقدر پردۀ کعبه را گرفت و زارزار گریه می‌کرد؟! مانند قضیۀ امام سجاد با اصمعی² و طاووس یَمانی³ و افراد و اصحاب دیگر.⁴

هم‌چنین امام حسن علیه السّلام بیست‌وپنج مرتبه به سفر مکه رفتند که اغلب آنها با پای پیاده بود؛⁵ نه با بهترین هواپیماهای پانصدنفره و دوساعته که سریعاً از اینجا

به آنجا بروند. اینها برای چه بود؟ امام حسن چه می‌دیدند؟ امام باقر و امام کاظم و امام سجاد علیهم السّلام در آن موقع در کعبه چه می‌دیدند؟ غیر از همان ظهور توحید بود؟! طبعاً خود امام علیه السّلام مظهر توحید است و به جایی که محل ظهور توحید است، علاقه و رغبت دارد و میلش به آنجاست و احساس و ادراکاتی در آنجا برایش پیدا می‌شود.»¹

روایت حمّاد بن حبیب از احوال امام سجاد در حج

«حَمّاد بن حَبیب کوفی در ضمن حدیثی که احوال حضرت سجاد علیه السّلام را در سفر حج نقل می‌کند، می‌گوید:

در بین راه چون تاریکی شب رو به انتها گذاشت از جای خود برخاست و گفت:

یا مَن قَصَدَهُ الضّالّونَ فَأصابوهُ مُرشِدًا؛ و أمَّهُ الخائِفونَ فَوَجَدوهُ مَعقِلًا؛ و لَجَأ إلَیهِ العابِدونَ فَوَجَدوهُ مَوئِلًا! مَتیٰ راحَةُ مَن نَصَبَ لِغَیرِکَ بَدَنَهُ؟! و مَتیٰ فَرَحُ مَن قَصَدَ سِواکَ بِهِمَّتِهِ؟! إلَهی! قد تَقَشَّعَ الظَّلامُ و لم أقضِ مِن خِدمَتِکَ وَطَرًا، و لا مِن حِیاضِ مُناجاتِکَ صَدَرًا! صَلِّ علیٰ محمّدٍ و آلِ محمّدٍ، وَ افعَل بی أولَی الأمرَینِ بِکَ یا أرحَمَ الرّاحِمینَ.²

”ای کسی که گم‌گشتگان، به‌سوی او روی آورده و متوجه به او شدند، پس او را راهنما و دلیل یافتند؛ و ترسناکان او را قصد کردند، و او را پناه و کهف یافتند؛ و عبادت‌کنندگان به او ملتجی شده و پناه آوردند، و او را ملجأ و پناه یافتند؛ چه‌وقت به راحتی می‌رسد کسی که بدن خود را برای غیر تو به زحمت افکند؟! و چه‌هنگام خوشحالی و سُرور کسی است که به همّت خود، قصد غیر تو را کند؟! ای پروردگار من! شب سپری شد و تاریکی رو به زوال گذاشت، و من هنوز حاجت خود را از محضر تو نگرفته‌ام، و از حِیاض³ مناجات تو سیراب نشده و بهره نیافته‌ام! درود بر محمد و آل‌محمد

بفرست، و از دو امری که دربارۀ من نیّت داری، آن را که به تو سزاوارتر است دربارۀ من عمل کن، ای خداوند رحم‌آورنده‌ترینِ رحم‌آورندگان!“»¹

«دعا برای بنده حال انقطاعِ به‌سوی خدا می‌آورد و بین بنده و خالقش پرده را برمی‌دارد، و پرتو انوار خدا در دل بنده می‌تابد و مجذوب به جذبات الهیه می‌گردد؛ لذا اولیای خدا و مقربین درگاه ربوبیّتش بدون حاجت ظاهری همیشه با خدا در راز و نیاز و گفتگو و مناجات بوده‌اند.

حکایت اصمعی از مناجات شبانۀ امام سجاد کنار کعبه

رَوَیٰ [خَبَرُ] الأصمَعیُّ، قالَ: خَرَجتُ إلَی الحَجِّ إلیٰ بَیتِ اللَه [الحرامِ] و [إلیٰ] زیارَةِ النّبیِّ صلّی اللَه علَیه و آله، فَبَینَما أنا أطوفُ حَولَ الکَعبةِ ـ و کان لَیلَةً مُقمِرَةً ـ و إذًا بِصَوتٍ أنینٍ و حَنینٍ و بُکاءٍ، فَتَبَعتُ الصَّوتَ و إذًا أنا بِشابٍّ حَسَنِ الوجهِ ظَریفِ الشَّمائِلِ و عَلَیهِ ذَوائِبُ و هو مُتَعَلِّقٌ بِأستارِ الکَعبَةِ و هو یَقولُ:

”یا سیّدی و مَولای! قد نامَتِ العُیونُ و غارَتِ النُّجومُ و أنتَ حَیٌّ قَیّومٌ! إلَهی! غَلَقَتِ المُلوکُ أبوابَها و قامَ عَلَیها حُجّابُها و حُرّاسُها و بابُکَ مَفتوحٌ لِلسّائِلین، فَها أنا بِبابِکَ أنظُرُ بِرَحمَتِکَ یا أرحَمَ الرّاحِمینَ!“ ثُمَّ أنشَأ یَقولُ:

ثُمّ قالَ: رَفَعَ رَأسَهُ إلَی السَّماءِ و هو یُنادی: ”إلَهی [و سیّدی] أطَعتُکَ بِمَشیَّتِکَ، فَلَکَ الحُجَّةُ عَلَیَّ بِإظهارِ حُجَّتِکَ إلّا ما رَحِمتَنی و عَفَوتَ عَنّی، و لا تُخَیِّبنی یا

سیّدی!“ ثُمّ قالَ: ”إلَهی و سیّدی! الحَسَناتُ تَسُرُّکَ و السَّیِّئاتُ لا [ما] تَضُرُّکَ، فاغفِر لی و تَجاوَز عَنّی فیما لا یَضُرُّکَ!“ ثُمّ أنشَأ یَقولُ:

قالَ الأصمَعیُّ: و کان یُکَرِّرُ هذِهِ الأبیاتَ حتّیٰ سَقَطَ مَغشیًّا عَلَیه، فَدَنَوتُ مِنهُ لِأعرِفَهُ فَإذًا هو زَینُ العابِدینَ بنُ الحسینِ بنِ علیٍّ علیهمُ السّلام.

قالَ الأصمَعیُّ: فَأخَذتُ رَأسَهُ و وَضَعتُهُ فی حِجری و بَکیتُ فَقَطَرَت قَطرَةٌ مِن دُموعی علیٰ خَدِّهِ فَفَتَحَ عَینَیهِ و قالَ: ”مَن هذَا الّذی أشغَلَنی عن ذِکرِ رَبّی؟“ قُلتُ: [یا مَولایَ] عَبدُکَ و عَبدُ أجدادِکَ، الأصمَعیُّ؛ فَما هَذا الجَزَعُ و الفَزَعُ و البُکاءُ و الأنینُ و أنتَ مِن أهلِ بَیتِ النُّبوّةِ و مَوضِعِ [مَعدِنِ] الرِّسالَة، و قَولُهُ تَعالیٰ: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا﴾.¹ قالَ: فاستَویٰ قاعِدًا و قالَ: ”هَیهاتَ، هَیهاتَ، یا أصمَعیُّ! إنّ اللَهَ تَعالیٰ خَلَقَ الجَنّةَ لِمَن أطاعَهُ و لَو کان عَبدًا حَبَشیًّا، و خَلَقَ النّارَ لِمَن عَصاهُ و لَو کان سَیِّدًا قُرَشیًّا! أما سَمِعتَ قَولَهُ تَعالیٰ: ﴿فَإِذَا نُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَلَآ أَنسَابَ بَيۡنَهُمۡ﴾؟²“ قالَ

الأصمَعیُّ: فَتَرَکتُهُ عَلیٰ حالِهِ یُناجی رَبَّهُ.¹»²

«أصمعی گوید: به قصد زیارت بیت‌اللَه‌حرام و رسول‌اللَه به مکه رفتم، در شبی مهتابی که در حال طواف بودم صدایی برخاسته از درد و اندوه همراه با گریه به گوشم خورد؛ به‌دنبال صدا رفتم به ناگاه به جوانی خوش‌سیما و برازنده روبه‌رو شدم که موهای پشت سرش از زیر عمامه برآمده بود و درحالی‌که به پردۀ کعبه دست انداخته بود چنین می‌گفت: ”ای آقا و مولای من! اکنون چشم‌ها به خواب رفته‌اند و ستارگان پنهان شده‌اند و تو زنده و بیدار و آگاه می‌باشی. ای خدای من، پادشاهان درب‌های خود را به روی مردم بسته‌اند و بر آنان پاسداران و گماشتگان قرار داده‌اند درحالی‌که درب خانۀ تو برای حاجتمندان گشوده است؛ پس آگاه باش که من اکنون کنار درب خانۀ تو هستم و چشم به مرحمت تو گشوده‌ام، ای رحم‌کننده‌ترین رحم‌کنندگان.“

سپس این اشعار را انشاء نمود:

”١) ای کسی که درخواست مضطر را در دل شب اجابت می‌کنی و از فرد مریض و گرفتار، بیماری و گرفتاری را برمی‌داری.

٢) روی‌آورندگانت در کنار خانه‌ات به خواب رفته و گروهی بیدار شده‌اند و تو ای کسی که پیوسته زنده و صاحب‌ارادۀ همه هستی، هرگز نخوابیدی.

٣) ای پروردگار، تو را می‌خوانم در حال اندوه و اضطراب، پس به گریۀ من رحم نما به حق این خانه و حرم.

٤) اگر گناه‌کار امید عفو و بخشش تو را نداشته باشد، پس چه کسی بر گناهکاران به نعمت‌های خود بخشاید؟!“

در این وقت سرش را به آسمان برداشت و عرض کرد: ”ای خدای من! تو را اطاعت کردم درحالی‌که از حیطۀ اراده و اختیار تو بیرون نبودم، پس برای تو است برهان و دلیل در مقابل من به‌واسطۀ اظهار و روشن نمودن حجت و

دلیل برای من؛ پس مرا مورد رحمت و بخشش خودت قرار ده و مرا سرافکنده مفرما ای آقای من.“

سپس عرضه داشت: ”ای خدای من و آقای من، کارهای نیکو تو را شاد و کارهای ناپسند به تو آسیبی نمی‌رسانند، پس مرا بیامرز و از من درگذر در گناهانی که به تو آسیبی نمی‌رسانند.“

سپس این اشعار را انشاء نمود:

”١) آگاه باش ای کسی که در هر حاجت و تقاضایی فقط تو مورد نظر و توجه می‌باشی، من از گرفتاری خود پیش تو شکایت آورده‌ام پس بر گرفتاری من رحم نما.

٢) آگاه باش ای کسی که امید من می‌باشی، فقط تو برطرف‌کنندۀ غم و اندوه من هستی، پس گناهانم را بر من ببخش و حاجتم را روا نما.

٣) پس توشۀ من اندک است، آن را برای رسیدن به مقصد کافی نمی‌دانم، آیا بر کمی توشه بگریم یا بر طولانی بودن سفر؟

٤) با اعمال و کردار ناشایست و قبیح بر تو وارد شدم، پس بنده‌ای را در بین خلائق نمی‌یابم که مانند من جنایت کرده باشد.

٥) آیا مرا به آتش دوزخت می‌سوزانی ای کسی که منتهای آرزوی من هستی؟ پس کجا رفت امید من به تو و چه شد ترس من از عاقبت اعمال و کردارم؟!“

أصمعی گوید: همین‌طور این جوان اشعار را تکرار می‌کرد تا اینکه بی‌هوش به روی زمین افتاد. پس نزدیک او شدم تا او را بشناسم، به ناگاه دیدم این شخص امام زین‌العابدین علی بن الحسین علیهما السّلام است. پس سر او را در دامن خود قرار دادم و شروع به گریه نمودم، قطرات اشک بر چهرۀ او فرو افتاد، چشمانش را باز کرد و فرمود: ”چه کسی مرا از یاد پروردگارم باز داشت؟“ عرض کردم: ای مولای من! بندۀ تو و بندۀ اجداد تو أصمعی هستم، این چه جزع و فزع و گریه و بی‌تابی است که می‌کنید درحالی‌که شما از اهل‌بیت نبوت و محل رسالت هستید و خدای تعالیٰ فرموده است: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا﴾؟ در این وقت امام علیه السّلام نشست و فرمود: ”ابداً ابداً ای أصمعی! خداوند بهشت را برای فرد مطیع خلق

کرده گرچه بندۀ حبشی باشد، و آتش را برای گناه‌کار خلق کرده گرچه آقای قریشی باشد؛ آیا نشنیدی کلام خدا را که می‌فرماید: ﴿پس زمانی که در صور دمیده شود دیگر نسبت و ارتباطی بین افراد نخواهد بود﴾؟“ أصمعی گوید: او را به حال خود گذاشتم تا به مناجاتش با پروردگارش ادامه دهد.»¹

«اینها حالاتی است که در مقام اُنس و خلوت با خدا برای اولیاء مقربین رخ می‌دهد. در آنجا فقط محو جمال او هستند و بس! حتی اگر تا روز قیامت توبه کنند و استغفار نمایند و دعا کنند، خود را لایق مقام مغفرت حضرتش نمی‌دانند؛ آن‌چنان عظمت خدا جلوه می‌کند که هیچ طاعتی را لایق او نمی‌دانند، و کوچک‌ترین خطایی را جُرمی بزرگ و موبقه‌ای عظیم می‌نگرند.»²

حکایت طاووس یمانی از احوال امام سجاد در حجر اسماعیل

«طاووس یمانی می‌گوید:

نصفه‌شبی داخل حِجْر اسماعیل شدم، دیدم که حضرت زین‌العابدین در سجده است و کلامی را تکرار می‌کند؛ چون گوش فرا دادم این دعا بود: إلَهی! عُبَیدُکَ بِفِنائِکَ، مِسکینُکَ بِفِنائِکَ، سائِلُکَ بِفِنائِک.³»⁴

انحصار توحید و نفی غیر در فضای مکه

«در مکه باید نیت فقط خدا باشد. مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند:

انسان در مکه و در مسجدالحرام هیچ‌کسی را جز خدا نباید در ذهن بیاورد؛ باید همه را در تحت ولایت الهی فانی بداند و از مظاهر به چیزی توجه نداشته باشد!

... در مکه باید ذکر حاجی فقط ”لا إلَه إلّا اللَه“ یا ”لا هُوَ إلّا هُو“ باشد.»⁵

«فضای مکه، فضای توحید است.»¹

معنای تفکر توحیدی (ت)

«در مکه باید فقط به مسئلۀ توحید توجه کرد؛² بالأخره همه آمده‌اند تا هرچه غیر از توحید هست را کنار بگذارند! همۀ انبیا، ائمه و اولیا آمده‌اند و به دور همین کعبه گشته‌اند و یک روزی همین‌جایی که ما اکنون می‌گردیم، امیرالمؤمنین می‌گشته است، پیغمبر اکرم می‌گشته است، امام حسن می‌گشته است، امام حسین می‌گشته است و امام زمان می‌گردند!

همین الآن در همین طوافی که داریم انجام می‌دهیم، شاید امام زمان علیه السّلام حضور داشته باشند! این مسئله را در نظر داشته باشید. ولی همۀ اینها در اینجا، به چیزی غیر از توحید فکر نمی‌کنند؛ حتی ائمه علیهم السّلام فقط به مسئلۀ توحید فکر می‌کنند. لذا هیچ‌گاه نظر در مکه نباید از توحید به غیر باشد؛ یعنی خواست باید فقط خدا باشد.

لزوم نفی تمام تعینات حتی توسلات در مظهر ظهور توحید (ت)

در مکه ـ به‌خصوص در مسجدالحرام و [کنار] کعبه ـ باید شفیع قرار دادن، توسل‌کردن و... را کنار گذاشت و نفسِ توجه به توحید، خود، همان توسل است!³

یعنی در مکه، فقط باید به مسئلۀ توحید فکر کرد و انسان دعا ‌کردن، خواستن و... را کنار بگذارد یا آنها را برای آن وقت آخر که می‌خواهد بازگردد، بگذارد. خلاصه، ذهن خود را به این دعاها مشغول نکند.»¹

ظهور توحید در حریم مکه

«حریم مکه، ظهور توحید است؛ برای همین به آن بیت‌اللَه می‌گویند. بیت‌اللَه یعنی خانۀ خدا؛ در بیت‌اللَه ـ نه بیت‌الرّسول و نه بیت‌الأئمه ـ گویی خداوند می‌خواهد فقط خودش را بدون هیچ‌گونه واسطه نشان دهد و خلایق را در آنجا بدون هیچ‌گونه واسطه‌ای ببیند! می‌خواهد افراد در آنجا این حالت را داشته باشند.

یعنی وقتی انسان این جنبۀ توحید را در آنجا مشاهده کرد که فقط‌وفقط خدا می‌ماند و بس، و وقتی این مسئله ثابت شد، آن‌وقت خدا در مقام ولایتِ در اسما و صفات، خود را بروز و ظهور می‌دهد. وقتی انسان توجه به توحید پیدا می‌کند و تمام واسطه‌ها را حذف می‌کند، فقط در آنجا خدا می‌ماند و بس؛ پیغمبر را هم یک واسطه می‌بیند، امیرالمؤمنین را هم یک واسطه می‌بیند، بزرگان را هم وسائط می‌بیند، اولیا را هم وسائط می‌بیند، صُلحا را هم وسائط می‌بیند؛ تمام اینها را واسطه می‌بیند.

آن‌وقت در آنجا فقط توجه به توحید می‌ماند و بس؛ وقتی این‌طور شد، آن‌وقت آن توحید در مظاهرِ اسما و صفات کلیه جلوه می‌کند و خود را برای انسان نشان می‌دهد.

کلام علامه طهرانی در تبیین معنای طواف به دور ولایت در مکه

مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند:

در این مرحله من دیدم که چگونه تمام افراد از اطراف و اکناف می‌آیند و تمام حرکت آنها به دور ولایت است!

یعنی وقتی انسان متوجه حقیقت توحید می‌شود، آن‌وقت در مقام نزول، خود آن توحید می‌آید و آن نحوۀ نزول مراتب اسما و صفات را برای انسان کشف می‌کند. نباید انسان در آنجا از پایین به بالا برود؛ آنجا باید توجه به توحید داشت و بعد پایین آمد. ﴿رَبِّ ٱجۡعَلۡ هَٰذَا بَلَدًا ءَامِنٗا﴾¹ یعنی این؛ یعنی: خدایا، تو این حریم مکه را ـ که البته در روایات تعبیر به مقام ولایت شده است² ـ بلد امن قرار بده و نگذار ما در این حریم امن، غیر از تعلّق به ذات خودت هیچ‌گونه صَنمی را در دل داشته باشیم که مانع شود و ما از تو و از توجه به ذات تو منصرف شویم. اینجا را جایی قرار بده که تمام واسطه‌ها دیگر حذف می‌شود.

نفی تمایز ظاهری و تجلّی جنبۀ وحدت در طواف

لذا در مظاهرِ آن پیداست: انسان باید لباسش را دربیاورد، زینتش را دربیاورد،

سرش را برهنه کند، و فقط دو لباس و پارچۀ سفید بیندازد. همۀ اینها به‌خاطر این است که از همه‌گونه تعلقات بیرون بیاید. شما اگر در آنجا یک آیةاللَه هشتادساله را با یک پیرمرد سُنّیِ ریش‌دار که از ترکیه آمده،¹ کنار هم بگذارید و نگاه کنید، فرقشان را نمی‌بینید؛ یعنی در آنجا اصلاً قابل تشخیص نیست.

یک وقت من با یکی از این آقایان مراجع فعلی که رساله دارند، با هم داشتیم عمره انجام می‌دادیم و من اصلاً تا شوط دوم یا سوم نفهمیدم این شخص، ایشان است؛ با اینکه او جلوی من بود و گاهی اوقات من جلویش بودم، چون عمامه نداشت و با عصا بود. قیافه‌اش هم به چنین کسانی می‌خورد که مثلاً از همین ترکیه و اینجاها آمده باشند. من در شوط سوم یا چهارم دیدم که او همان آقایی بود که من سه‌چهار سال نزد او درس خوانده بودم.

این برای همین است که در اینجا هیچ تمایزی نباید باشد؛ فقط اشتراک در مسیر و در طواف؛ همین! هرگونه تعلّقی مانند عمامه نباید باشد. چرا در مسجدالحرام در موقع طواف نباید عمامه گذاشت؟² البته احتراماً لِلبیت هم عمامه نمی‌گذارند؛ خود مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ هم در آنجا عمامه نمی‌گذاشتند؛ یعنی همین جهت وحدت را می‌خواستند در آنجا لحاظ کنند که در اینجا نباید کسی با بقیه فرق داشته باشد، ولو پس از اعمال. یک شب‌کلاه بر سر می‌گذاشتند و با یک لباس بلند حرکت می‌کردند؛ حتی عبا هم روی دوششان نمی‌انداختند. اصلاً در تمام این سفرهایی که ایشان رفتند یا در برخی که ما با ایشان همراه بودیم، ایشان فقط در حج یک شب‌کلاه داشتند و یک قبا (تازه قبا هم نبود، بلکه یک لباس بلند بود؛ منتها اندکی ضخیم بود). دیگر عبا و این حرف‌ها اصلاً نبود؛ ولی در مدینه عمامه و عبا داشتند.

این، جهت توحیدی است که انسان باید هرچه غیرِ خدا هست را کنار بگذارد و فقط‌وفقط به او توجه داشته باشد و باید بداند که آنچه موجب می‌شود انسان به خود توجه کند و از خود ببیند، تمام اینها بازدارنده و صارف است و همۀ اینها باعث انحراف از طریق است.»¹

ادراک امام از مرتبۀ اعلای توحید در زیارت کعبه

«یک وقت من به مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ گفتم:

امیرالمؤمنین (یا یکی دیگر از ائمه) به مکه تشریف بردند.

ایشان فرمودند:

بگو مشرّف شدند!

این جمله برای من بسیار عجیب بود. خب موقعیت امام علیه السّلام بسیار والاست؛ اصلاً داریم که مکه و عرفات و همۀ اینها برای معرفت امام است؛ زمزم و مشعر و صفا و... همۀ اینها برای رسیدن به ولایت است.² امام باقر علیه السّلام می‌فرماید:

مردم امر شدند که دور این احجار طواف کنند و بعد بیایند ولایتشان را به ما عرضه بدارند.³

تمام اینها به‌خاطر این مسئله است و امام علیه السّلام قلب عالم امکان است. مرحوم والد متوجه این شبهه و سؤال من شدند ـ البته من مطرح نکردم ـ و گفتند:

خود امام نیز برای ادراک توحید به آنجا می‌رود؛ منتها هر کس به‌حسب حال خودش؛ ما به‌حسب حال خودمان، او هم به‌حسب حال خودش. او هم گرچه خودش ولیّ است، منتها این ولیّ می‌رود در آنجا تا آن توحید عالی و مرتبۀ عالی را ادراک کند.

به‌عبارت‌دیگر، یک موجود و شخصی که دارای مقام بالا است، برنمی‌خیزد در مقام پایین بیاید و خود را تحت آن رتبۀ پایین قرار دهد. و این نکتۀ بسیار مهمی است که چگونه شخصی با اینکه چنین مرتبه‌ای دارد، ولی باید از نقطه‌نظر صحبت و خطابه، این قضیه دقیقاً محفوظ و رعایت شود.»¹

سایر توصیه‌ها و آداب

تخییر نماز بین قصر و اتمام در مکه

«اماکن اربعه‌ای که در آنها نماز، تخییر بین قصر و اتمام است: یکی مسجد کوفه است؛ یکی تمام شهر مدینه است، البته نه فقط مسجدالنبی، بلکه در کل شهر مدینه نماز مخیر است، منتها بهتر است انسان نماز را تمام بخواند؛² یکی تمام شهر مکه است؛ و دیگری هم حائر سیدالشهدا علیه السّلام است، یعنی همان شانزده ذراعی³ که در اطراف ضریح هست و ضریح مشخص است. صحن و پشت رواق‌ها و قسمت‌های دور نه، بلکه آن فضایی که ضریح مشخص است؛ آن‌هم نه فقط تحت خود قبه، بلکه اطراف هم داخل در محل اختیار بین قصر و اتمام است و البته اتمام بهتر است.⁴

این بار که بنده به مسجد سهله رفته بودم، یک‌مرتبه اعلانی آنجا دیدم که بعضی از آقایان گفته‌اند: ”این حکم نسبت به مسجد سهله هم هست؛ چون در همۀ شهر کوفه نماز مخیّر است.“ خیلی تعجب کردم! یک‌دفعه به نظرم آمد که بیایم خودم به ادله نگاه کنم؛ چون نگاه نکرده بودم و براساس همان ذهنیت سابق، آنچه در نظر و تصورم بود، این بود که فقط مسجد کوفه محل تخییر است. آمدم به ادله نگاه کردم و دیدم که درست است؛ در تمام شهر کوفه می‌شود نماز را تمام خواند و این حکم فقط اختصاص به مسجد کوفه ندارد.

تبیین ملاک «عنوان مدنیت» در حکم تخییر

البته این مسئله را که آیا خود مسجد سهله جزئی از کوفه است یا نه، بنده نمی‌توانم بگویم. اما این مطلب را در نظر داشته باشید: یک مسئلۀ اشتباهی رایج است و آن اینکه تصور بر این است که اگر گفته می‌شود در شهر مکه نماز تمام است، منظور همان شهر قدیم است؛ یعنی شهر قدیمی که در زمان رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله بوده و فقط شامل مسجدالحرام و چند خانۀ اطراف آن می‌شده است؛ بر این‌اساس می‌گویند چون در آن زمان این حکم آمده است، لذا فقط مربوط به همان محدوده است. در نتیجه اگر فرض کنید که شهر دو کیلومتر توسعه پیدا کرده است، آن بخش جدید دیگر جزئی از آن حساب نمی‌شود.

این حرف، حرف صحیحی نیست. شهر مکه یک عنوان است و تا زمانی که این عنوان عرفی بر یک مکان صادق است، آن تکلیف هم بر همین عنوان، صادق است. اکنون شهر مکه کجاست؟ اکنون شهر مکه تا منا هم امتداد یافته است؛ لذا شما می‌توانید بدون هیچ‌گونه مشکلی تا دمِ منا نماز را تمام بخوانید. آن‌زمان مکه آن اندازه بود و بعد توسعه پیدا کرد و باز اضافه شد؛ حکم بر عنوان ”شهر“ مترتب شده است، نه بر عنوان ”خانه“. یعنی این حکم تخییر در نماز، بر خانه مترتب نشده است، بلکه بر عنوان مدنیّت مترتب شده است؛ تا زمانی که این عنوان شهر صدق کند، هر مقدار هم توسعه یابد، آن حکم نیز صدق می‌کند.

و برعکس این مسئله هم صادق است؛ یعنی اگر اکنون بیایند و با بولدوزر

مشغول خراب‌کردن ساختمان‌های مکه شوند و بگویند: ”می‌خواهیم اینجا را خراب کنیم و صحرا شود تا همه خیمه بزنند!“ و این شهر مکه خراب شود و محدودۀ آن تا نزدیک مسجدالحرام عقب‌نشینی کند، از آن پس فقط می‌توان در همان محدودۀ باقی‌مانده نماز را تمام خواند. یعنی وقتی شهر مکه خراب شده و دیگر شهری به آن وسعت نیست، نباید گفت که چون شما قبلاً در این محل نماز را تمام می‌خواندی، اکنون هم که خراب شده می‌توان نماز را تمام خواند. لذا برعکس مسئله هم صادق است؛ یعنی هم تعلّق تکلیف و هم رفع تکلیف، هر دو دائرمدار عنوان مدنیّت است، نه عنوان خانه؛ خانه در اینجا ملاک نیست، بلکه خود مدنیّت ملاک است. لذا اکنون مسجد سهله قطعاً خارج و جدا از شهر کوفه است و جزئی از کوفه به‌حساب نمی‌آید؛ بنابراین در مسجد سهله نمی‌توان نماز را تمام خواند. بله، در خود کوفه، چون عنوان شهریّت کوفه وجود دارد، اشکال ندارد.»¹

پرهیز از عجله در انجام اعمال پس از ورود به مکه 

«معمولاً افراد نیمه‌شب به مکه می‌رسند و سعی می‌کنند همان موقع اعمال را انجام دهند تا تمام شود؛ درحالی‌که این کار هیچ فایده ندارد و نصیب انسان بسیار کم است. شب را در همان مسافرخانه یا جای دیگر استراحت کنید و صبح، با آرامش و رفع خستگی و فضای باز، برای انجام اعمال حرکت کنید. هرچه عملتان با آرامش بیشتری توأم باشد، نصیب آن بیشتر است.

هیچ‌گاه به‌دنبال این نباشید که اعمال زودتر تمام شود؛ زیرا روی هر کدام از این اعمالی که خداوند در عمره قرار داده، حساب است. مردم می‌خواهند زود از سختی این اعمال ـ به‌حساب خودشان ـ راحت شوند تا از احرام بیرون بیایند؛ ولی خوب است که انسان اینها را کاملاً سرفرصت انجام دهد.

برای مثال، اگر کسی پس از طواف خسته می‌شود، سعی را برای بعد بگذارد. حال اگر یک روز هم در احرام باشید، چه اشکالی دارد؟ در یک سفری که ما مشرّف شده بودیم، تا فردای آن همچنان مُحرِم بودیم و همه تعجب می‌کردند و خیال می‌کردند که ما عمرۀ مجددی انجام داده‌ایم. مسئول و روحانی کاروان که با ما بود گفت: آقا، شما عمرۀ مجدد انجام داده‌اید؟ گفتم: نه‌خیر، من هنوز اعمالم را انجام نداده‌ام! یعنی ما اعمال را اصلاً به یک شبانه‌روز بعد موکول کرده بودیم. لذا بسیار تعجب کرد و گفت: چطور آقا؟ گفتم: چطور ندارد! نمی‌خواهم انجام دهم و می‌خواهم در حال احرام بمانم.

لازم نیست که انسان وقتی وارد مکه می‌شود، حتماً سریعاً این اعمال را انجام دهد. هرچه فرد بیشتر در احرام بماند، نورانیت احرام بیشتر شامل او می‌شود؛ منتها رسم بر این است که بیایند و زود اعمال را انجام دهند، ولی در احرام هیچ الزامی بر سرعت در عمل نیست.»¹

انجام با نشاط اعمال 

«اعمالی که انسان انجام می‌دهد باید با نشاط باشد؛ آخر چه زمانی این حرف‌ها در سر ما می‌رود؟! به ما اشتباه گفتند و به مردم هم اشتباه می‌گویند که: ”زود انجام بده و خلاص شو!“ باید در طوافی که انجام می‌دهی، بگویی و بخندی و بشکن بزنی و سرِحال باشی تا اگر گفتند دو مرتبه، سه مرتبه هم طواف انجام بده، بتوانی و حالش را داشته باشی! با این حال باید طواف را انجام دهی. بعد هم یک ساعت بنشین، استراحت کن و آب زمزم بنوش.

مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند:

هرچه بیشتر آب زمزم بنوشید، بیشتر از آن برکات و نصیب حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل علیهما السّلام نصیبتان می‌شود!

انسان آب بنوشد و مستحب است که به سر و بدن خود نیز بریزد.¹ ما وقتی به حج می‌رفتیم، آب را روی خودمان خالی می‌کردیم و کاملاً خیس می‌شدیم. در آن سفر اولی که با مرحوم والد به حج رفتیم ـ که من حدود شانزده‌ساله بودم و ایشان هم در روح مجرّد آورده‌اند ـ رفقا به ایشان می‌گفتند: ”آقا شما بریزید!“ آن زمان شیر آب در خود مسجدالحرام بود و مانند الآن نبود. ایشان کاسه و ظرف را پر می‌کردند و روی سر ما می‌ریختند و یکی‌یکی ما را خیس می‌کردند؛ بعد دومی و سومی و چهارمی! وقتی که کاملاً مانند کسی که استحمام کرده است می‌شدیم، نفر بعدی می‌آمد. این‌طور سرِکیف طوافمان را می‌کردیم، سَعیمان را انجام می‌دادیم و می‌فهمیدیم قضیه چیست و چیزی متوجه می‌شدیم.

اکنون می‌گویند سریع طواف و سعی را انجام بده و بعد هم می‌گویند: ”از دست این طواف و اعمال خلاص و راحت شدیم!“ خب، این‌که نشد! واللَه قسم ائمۀ ما این‌گونه حج انجام نمی‌دادند! قسم جلاله می‌خورم و روز قیامت بیایید جلوی مرا بگیرید؛ واللَه آنان این‌طور انجام نمی‌دادند!

توصیۀ امام باقر به امام صادق علیهما السّلام در طواف به خسته نکردن خود

امام صادق علیه السّلام نوجوان بودند و داشتند طواف می‌کردند؛ امام باقر علیه السّلام هم نشسته بودند. امام صادق مدام طواف می‌کردند و از سر و روی آن حضرت همین‌طور عرق می‌ریخت. امام باقر صدایشان کردند: ”بیا اینجا.“ ایشان آمدند. اگر در بعضی از عبارات اشتباه نکنم، فرمودند:

یا بُنَیَّ، إنّ اللَهَ إذا أرادَ بِعَبدٍ عَملًا یَرضیٰ بِالأقلّ؛² ”اگر خدا از عبد و بندۀ خود

عملی را بخواهد، به اقلّ آن رضایت می‌دهد.“

یعنی این‌قدر خودت را به تعب نینداز و خودت را اذیت نکن! چرا این‌قدر عرق کردی؟! بیا بنشین، یک دور طواف کن، دو رکعت نماز بخوان، بنشین و یک ساعت قرآن بخوان، به این‌طرف و آن‌طرف نگاه کن، به بیت نگاه کن.

اهمیت نظر به کعبه و اثرات معنوی آن

النّظرُ إلَی الکَعبةِ عِبادةٌ؛¹ ”همین‌که به کعبه نگاه می‌کنی، عبادت است!“

مدام از آنجا می‌آید و توجه به آنجا باعث رد و بدل می‌شود؛ نه‌اینکه مانند فلان آقا که اسمش را نمی‌برم، در آنجا بنشینی و پشتت را هم به کعبه بکنی و بعد هم با بقیه با صدای بلند بخندی که صدای اهل‌سنت درآید! اینها چه‌کسانی بودند؟ اینها علمای ما بودند که از ایران به آنجا رفته بودند و داشتند با یکدیگر دربارۀ چه موضوعاتی صحبت می‌کردند! یک نفر به آنها گفت: ”اینجا مسجدالحرام است، می‌خواهید حرف بزنید برخیزید بروید در خیابان!“ ببینید! این اهل‌سنت به ما ایراد گرفتند. من رفتم به آنها گفتم: ”خجالت بکشید! صدها فرسخ راه آمده‌اید، اکنون

نشسته‌اید و پشتتان را هم به کعبه کرده‌اید و این حرف‌ها را می‌زنید؟! اینجا، جای این حرف‌ها است؟!“ تازه کمی از ما بدشان هم آمد.

النّظرُ إلَی الکَعبةِ عِبادةٌ؛ نگاه‌کردن به کعبه موجب ایجاد ارتباط است و ارتباطِ انسان را با آن مظهر نزول جذبات برقرار می‌کند؛ کعبه مظهر نزول جذبات است. وقتی که شما با کعبه ارتباط برقرار می‌کنید، از آنجا می‌گیرید و به مثال و برزخ و ملکوتتان نازل می‌شود؛ حال هر کسی برحسب آن مرتبه‌ای که دارد.¹ طبعاً مرحوم پدر ما ـ رضوان اللَه علیه ـ که نگاه می‌کردند، با آن نگاهی که ما می‌کنیم فرق می‌کند؛ آن‌که ما نگاه می‌کنیم به یک نحو است، آن‌که ایشان و بزرگان و اولیا نگاه می‌کنند به نحوۀ دیگر است.

ضرورت به سختی نینداختن خود در انجام اعمال

بنابراین، بیا بنشین؛ وقتی استراحت کردی، دو رکعت نماز خواندی و نشستی و یک ساعت هم گذشت، دوباره برخیز و یک دور دیگر طواف کن. امام باقر علیه السّلام به فرزندش می‌فرماید:

این‌قدر خودت را به زحمت نینداز، خدا از بندۀ خود به کم قناعت می‌کند.

البته به کمِ باحال! امام باقر علیه السّلام می‌خواهد این را بگوید و در کلام ایشان نهفته است. لذا همین‌طور پیوسته رفتن و عرق‌ریختن صحیح نیست و آن”أفضلُ الأعمالِ أحمَزُها“² مربوط به اینجا نیست؛ بلکه مربوط به جایی است که راه برای انسان منحصر باشد، یا اینکه برای تغییر و تبدیل آن، فاصلۀ زمانی نداشته باشد؛ آنجا می‌گویند: ”أفضلُ الأعمالِ أحمَزُها؛ انسان وقتی می‌خواهد عملی را انجام دهد، آن را که مشکل‌تر است انجام دهد“ و طبعاً عبودیت در آن بیشتر است؛ ولی اگر با حُموزَت،

اصل این مسئله کنار برود و فقط یک عملِ صرف حاصل شود که در آن، یک حالت تکراریِ همراه با تعب وجود دارد، امام باقر علیه السّلام می‌فرمایند: این را انجام نده! بلکه بیا یک طواف انجام بده، بنشین، قشنگ استراحت کن، آب بخور، دو رکعت نماز بخوان؛ آن‌وقت یک ساعت یا نیم ساعت که گذشت و حالت درست شد و دوباره نشاط برای طواف پیدا کردی، برخیز و طواف انجام بده. آن‌وقت این می‌شود آن طوافی که مورد نظر حضرت و مورد نظر پروردگار است.»¹

مسجدالحرام²

فضیلت مسجدالحرام ناشی از روح بانیان آن

«مساجد مختلف فی‌حدّ نفسه دارای یک درجه از اهمیت‌اند و اختلاف آنها از نقطه‌نظر شرافت، عارضی است که بدان‌ها داده شده است. شرف کعبه و مسجدالحرام به‌علت انوار معنویۀ بانیان آن، حضرت ابراهیم و اسماعیل بوده که آن زمین و آن بنا را جان داده و روح داده و فضیلت بخشیده است.»³

استحباب ورود به مسجدالحرام از باب بنی‌شیبه

«مستحب است انسان هنگام ورود به مسجدالحرام از باب بنی‌شیبه¹ وارد گردد؛ چون هنگامی که بت هُبَل به دست امیرالمؤمنین علیه السّلام شکسته شد، پیامبر اکرم صلّی اللَه علیه و آله و سلّم امر فرمودند که آن را زیر درِ ورودی باب بنی‌شیبه دفن کنند تا چون مردم داخل می‌شوند آن را در زیر قدم خود بگیرند.²»³

استحباب سجدۀ شکر هنگام ورود به مسجدالحرام

«خوب است که انسان وقتی به مسجدالحرام می‌رسد، سجدۀ شکر بجا بیاورد، مخصوصاً برای افرادی که مرتبۀ اولشان است.»⁴

سیرۀ نبوی در ورود به مسجدالحرام و رؤیت کعبه

«[رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم] از باب عبد مَناف، که همان باب بنی‌شیبه است و الآن به باب‌السّلام معروف است وارد مسجدالحرام شدند، و چون نظرشان به

کعبه ـ خانۀ خدا ـ افتاد، دست‌های خود را بلند کرده و تکبیر گفتند¹ و سپس گفتند:

اللَهمّ أنتَ السّلامُ و مِنکَ السّلامُ، فَحَیَّنا رَبَّنا بِالسّلامِ. اللَهمّ زِد هَذا البَیتَ تَشریفًا و تَعظیمًا و مَهابَةً و بِرًّا، و زِد مِن شَرَفِهِ و کَرَمِهِ مِمَّن حَجَّهُ أوِ اعتَمَرَهُ تَشریفًا و تَکریمًا و تَعظیمًا و بِرًّا!²

”بار پروردگارا، تو حقیقت سلام و اسم سلام و عالَم سلام و سلامتی و امن هستی. و سلام بر عالَمیان از ناحیۀ وجود أقدس تو افاضه می‌شود؛ پس بار پروردگارا، ما را با اسم سلام خود تحیّت بخش و وجود ما را سراسر از سلام و سلامت خود سرشار فرما! بار پروردگارا، بر شرافت و عظمت و مهابت و احسان این خانه بیفزا و از شرف و کرامت آن، بر شرافت و کرامت و عظمت و احسان کسانی که حج آن را بجا می‌آورند و یا عمرۀ آن را انجام می‌دهند، افزون کن!“

استلام، بوسیدن و سجده بر حجرالأسود در روایات

از جابر بن عبداللَه روایت است که:

چون وارد مکه شدیم و آفتاب برآمده بود، رسول خدا صلّی‌اللَه علیه و آله و سلّم تا درِ مسجدالحرام آمدند، آنگاه شتر خود را خوابانیده و در داخل مسجد شدند و یک‌سره به‌سوی حجرالأسود رفتند و آن را استلام³ نمودند، درحالی‌که دو چشم آن حضرت پر از اشک شده و سرازیر می‌شد؛ و چون طواف کرده و از آن فارغ شدند، حجرالأسود را بوسیدند و دست‌های خود را بر آن مالیده و به صورت خود مالیدند.⁴

و از عکرمه از ابن‌عباس روایت است که گفت:

دیدم که رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم بر حجرالأسود سجده کردند.¹

و از شافعی روایت است که:

رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم در کنار حجرالأسود روبه‌روی آن ایستادند و آن را استلام نموده و مدت درازی دو لب خود را بر حجر گذارده بودند. و هر وقت آن حضرت استلام می‌کردند، می‌گفتند: ”بِسم اللَهِ و اللَهُ أکبَرُ.“ و به عمر گفتند:

إنّکَ رَجُلٌ قَویٌّ أتُزاحِمُ عَلَی الحَجَرِ (أیِ الأسوَد) تُؤذِی الضّعیفَ؟! إن وَجَدتَ خَلوَةً فاستَلِمهُ و إلّا فاستَقبِلهُ و هَلِّل و کَبِّر.²

”تو مردی قوی هستی، و ضعیف را اذیت می‌کنی! با روی آوردن به حجرالأسود مردم را زحمت مده! اگر مکان را خلوت یافتی، بر آن دست بکش؛ و اگرنه روبه‌روی آن بایست و تهلیل و تکبیر بگوی.“

سیرۀ رسول خدا پس از طواف تا آغاز سعی

و پس از طواف، حضرت رسول صلّی اللَه علیه و آله و سلّم، در پشت مقام حضرت ابراهیم دو رکعت نمازگزاردند، و در رکعت اول سورۀ ﴿قُلۡ يٰٓأَيُّهَا ٱلۡكٰفِرُونَ﴾، و در رکعت دوم سورۀ ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾ را قرائت کردند، و به‌سوی زمزم آمده، دلوی از آب برای حضرت در آوردند، حضرت از آب زمزم آشامیدند و بقیۀ آب دهان را در دلو ریخته، و سپس دلو را در چاه زمزم خالی کردند و گفتند: ”اگر مردم آب کشیدن از زمزم را با دست خود سنّتی نمی‌گرفتند، من با دست خودم از چاه آب می‌کشیدم.“

سپس آن حضرت به حجرالأسود بازگشتند و آن را استلام نمودند و به‌سوی کوه صفا رفتند، و این آیه را تلاوت کردند:

﴿إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَهِ فَمَنۡ حَجَّ ٱلۡبَيۡتَ أَوِ ٱعۡتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيۡرٗا فَإِنَّ ٱللَهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ﴾.³

”به‌درستی‌که کوه صفا و کوه مروه از شعائر اللَه است، پس هر کس که حج خانۀ خدا بجا آورد، و یا آنکه عمره را انجام دهد، باکی بر او نیست که بین این دو کوه سعی کند؛ و هر کس متصدّی کار خیر شود خداوند شکرگزار و به کار او داناست.“¹»²

اعمال و آداب مسجدالحرام

فضیلت مستجار و اهمیت استفاده از انوار آن

«روزی برای تودیع جهت تشرّف به‌سوی بیت‌اللَه‌الحرام خدمت حضرت والد ـ قدّس اللَه سرّه ـ رسیدم و از ایشان دستوراتی در ارتباط با مطالب حج و عمره و آداب حرمَین خصوصاً بیت‌اللَه‌الحرام خواستم؛ ایشان در ضمنِ بیاناتی که مربوط به آداب تشرّف به مسجدالحرام است فرمودند:

قرائت قرآن در مسجدالحرام و نیز جلوس مقابل مستجار³ را از دست ندهید؛

همان‌جا که دیوار کعبه شکاف برداشت و فاطمه بنت اسد سلام اللَه علیها، مادر امیرالمؤمنین علیه السّلام از آنجا وارد خانۀ کعبه گردید و سپس دیوار به‌هم آمد و حضرت فاطمه بنت اسد سلام اللَه علیها امیرالمؤمنین را به دنیا آورد، و مشرکین قریش هرچه سعی کردند نتوانستند درب اصلی کعبه را بگشایند و پس از سه روز فاطمه بنت اسد درحالی‌که فرزندش امیرالمؤمنین علیه السّلام را در بغل داشت از همان محل ورود، از کعبه خارج گردید.¹

کلام مرحوم کاشف‌الغطاء در رابطۀ طواف با حقیقت ولایت (ت)

و بدین لحاظ مستحب است شخص طائف آن محل را استلام کند و ببوسد و بدن خود را به آن مکان مقدس بچسباند² تا از فیوضاتی که به‌واسطۀ مقام ولایت کبری نصیب خاصّان از موالیان و شیعیان امیرالمؤمنین علیه السّلام می‌شود او نیز بهره‌مند گردد.³»⁴

«و موقع نشستن [در مسجدالحرام] ـ شب‌ها، هر وقتی که می‌خواهید ـ بروید در مقابل مستجار بنشینید. مرحوم آقا ـ رضوان اللَه علیه ـ تقریباً مقابل همان مستجار می‌نشستند و آنجا نماز می‌خواندند و کارهایشان را آنجا انجام می‌دادند. و چون ایشان به آنجا می‌آمدند، مواعده‌ای بود که هر کسی می‌خواست کسی را ببیند، به آنجا می‌آمد.»¹

«مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ خیلی تأکید داشتند که انسان به‌خصوص شب‌ها، در کنار مستجار بنشیند و همین‌طور نگاه کند.»²

توصیه به کثرت حضور و تلاوت قرآن در مسجدالحرام

تفاوت قرائت قرآن در حج با قرائت یومیه (ت)

«و چقدر خوب است که انسان اکثر اوقات خود را در مسجدالحرام بگذراند.³ هم‌چنین چقدر مستحب است که انسان حداقل یک دوره قرائت قرآن در مسجدالحرام یا به‌طور کلی در مکه انجام دهد؛ البته در مسجدالحرام اولویّت دارد.⁴»⁵

اهمیت ترنّم و زمزمۀ آیات ابراهیمی در حج

«[خوب است از] سورۀ ابراهیم، آن آیات راجع به حضرت ابراهیم علیه السّلام

را بخوانید: ﴿وَإِذۡ قَالَ إِبۡرٰهِيمُ رَبِّ ٱجۡعَلۡ هٰذَا ٱلۡبَلَدَ ءَامِنٗا﴾؛¹ رفقا حتماً این آیات و همین‌طور آیاتی را که در سورۀ بقره است،² بخوانند و به معنا و ترجمۀ آن توجه کنند؛

و چه خوب است که حفظ کنند و در آنجا این آیات را با خود ترنّم و زمزمه کنند.»¹

لزوم اغتنام فرصت عبادت در مسجدالحرام

«نمازهایتان را در مسجدالحرام بخوانید. نماز شبتان را در مسجدالحرام بخوانید و در هر رکعت، بر طبق مقداری که قدرت و سعه دارید و حال‌وهوا اجازه می‌دهد، چند

صفحه‌ای قرآن بخوانید.¹ در آنجا صحبت نکنید. حتی اگر حال قرآن‌خواندن ندارید، بنشینید و به کعبه نگاه کنید؛ خود نگاه به کعبه عبادت است و موجب آثاری است.²»³

فضیلت و آداب نماز و دعا در حِجر اسماعیل

ناودان طلا (ت)

«حِجر اسماعیل علیه السّلام بسیار عظمت و مقام دارد.»⁴و⁵ «هر شب دو رکعت

نماز در حجر اسماعیل را فراموش نکنید، به‌خصوص در تحت میزاب (ناودان)¹ که در آنجا دعا مستجاب است.²»³

«مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند:

من همیشه به حجر اسماعیل می‌رفتم و دعا می‌کردم.

ایشان کنار کعبه می‌ایستادند و دعا می‌کردند و بعد آنجا دو رکعت نماز می‌خواندند؛ روزی دو رکعت نماز هم در آنجا فراموش نشود. سیزده نفر از انبیا علیهم السّلام در همان محل حجر اسماعیل مدفون هستند.¹»²

«هم‌چنین مرحوم والد می‌فرمودند:

انسان داخل حجر اسماعیل و در تحت میزاب (ناودان) ذوی‌الحقوق، پدر و مادر، کسانی که به گردن او حق دارند و هم‌چنین بستگان خود را یاد کند.»³

غلبۀ رحمت در حجر اسماعیل هنگام دعا

«در یک سفر عمره‌ای که مشرّف شده بودم، یک شب به همان حجر اسماعیل، زیر ناودان رفتم و دعا می‌کردم. در آن حال اصلاً خود دعا می‌آمد؛ افراد، فامیل، رفقا، همگی همین‌طور در ذهنم رژه می‌رفتند؛ خواه‌ناخواه به یادم می‌آمدند. تمام افراد به یادم آمدند؛ از آن افرادی که ما را مدح و ثنا می‌کنند تا آن افرادی که عنایت و لطفشان را به‌نحو دیگری ابراز می‌کنند! اصلاً نتوانستم نفرین کنم؛ زبانم نمی‌گشت؛ حتی اگر می‌خواستم هم نمی‌توانستم.

با خود گفتم: اینجایی که ایستاده‌ای، جای نفرین نیست. این مکان با خیابان فرق می‌کند؛ اینجا زیر ناودان طلاست، زیر ناودان رحمت است، در حِجر اسماعیل است، کنار پردۀ کعبه است؛ اینجا جای نفرین نیست. لذا اگر هم می‌خواستم،

نمی‌توانستم نفرین کنم؛ اصلاً نمی‌توانستم! در آخر گفتم: خدایا، خانه‌ات آباد! هر کاری می‌خواهی بکن؛ همه را هدایت کن، همه را ببخش، همه را بیامرز.

چه عیب دارد؟ چه بهتر! انسان ببیند که یک رفیقش که سالیان سال در غفلت بوده است، ناگهان بازگشته و انسان دیگری شده است؛ آیا خوشحال نمی‌شود؟ اگر خوشحال نشود، بسیار احمق و سفیه و ابله است.»¹

طواف، برترین عمل و بهترین عبادت در مکه

«در مسجدالحرام به‌جای نماز خواندن، طواف کردن بسیار مهم است.»² «لذا به‌جای نماز طواف کنید؛ ”الطّوافُ بِالبَیتِ صَلاةٌ؛³ طواف به‌جای نماز حساب می‌شود.“ هرچه بیشتر طواف کنید، بهتر است و اثر بیشتری دارد.»⁴

«بهترین عمل در مکه، طواف است؛ هرچه انسان می‌تواند، طواف کند و بعد بیاید دو رکعت نماز بخواند و همین‌طور دوباره طواف کند. نماز مستحبی را هم لازم نیست حتماً پشت مقام ابراهیم علیه السّلام بخواند؛ نه، به این کیفیت نیست. بعضی‌ها هم از طرف گذشتگان طواف می‌کنند: پدر، مادر، همۀ افراد، ائمه علیهم السّلام. به‌هرحال، اگر انسان به نیت خاصی هم طواف نکند، خود همین طواف مستحبی، طواف است.

و بهتر است انسان به‌جای نماز، مدام طواف کند. یعنی همان‌طورکه مستحب است انسان هرچه بیشتر نماز بخواند، در مسجدالحرام نیز بهتر است که دائماً طواف کند؛ روزی دو مرتبه، سه مرتبه، چهار مرتبه، ده مرتبه! طواف عجیب است؛ هرچه بیشتر انسان طواف کند، احساس می‌کند که قضیه بهتر و مسئله محکم‌تر شده است، و این بسیار عجیب است.»⁵

اهمیت انجام طواف به نیت رسول خدا

«و بهتر این است که انسان همۀ طواف‌هایی را که انجام می‌دهد برای رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم باشد و همۀ نیت او نیت رسول خدا باشد؛ البته اگر پدر یا مادر و یا بستگان و ذوی‌الحقوقی از او فوت کرده‌اند، همۀ اینها را در بطن و در سعۀ وجودی رسول خدا بداند و طوافی را که می‌کند، برای رسول خدا انجام دهد و اصلاً نیت او این باشد. آن‌وقت طبعاً منافع آن به آنها هم بیشتر می‌رسد.»¹

«مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند:

وقتی به مکه می‌روید، هر طوافی را که انجام می‌دهید به نیت رسول خدا انجام دهید.

طبعاً افرادی که به آنجا می‌روند، می‌خواهند برای پدرشان که فوت کرده، برای مادرشان و یا برای بستگانشان طواف انجام دهند؛ آنهایی هم که یک‌خُرده [متعبّدتر] هستند، حتی برای ائمه، امام زمان و... انجام می‌دهند. وقتی به آنها می‌گوییم که نیت، فقط و فقط رسول خدا باشد، گویی یک‌طوریشان می‌شود! می‌پرسند: تکلیف پدرمان چه می‌شود؟ آیا می‌شود لا‌به‌لای این نیت رسول خدا، پدرمان را هم اضافه کنیم؟

می‌گویم: نه، آن را هم نیت نکن؛ بگذار بیشتر به پدرت برسد! اما نمی‌فهمد که چه می‌گویم و خیال می‌کند اگر این را در نیت نیاورد، رسول خدا همه را برای خودش برمی‌دارد و هرچه طواف کرده، دیگر به پدر و مادرش یا به هیچ‌کسِ دیگر نمی‌رسد؛ درحالی‌که هرچه نیت تو صاف‌تر باشد، آن‌طرف از نظر حجم، قدرت و قوت، قوی‌تر می‌شود.

آنچه به پیغمبر می‌رسد را که پیغمبر برای خودش برنمی‌دارد؛ ایشان آن را پخش می‌کند: اول به پدرت می‌دهد، به مادرت می‌دهد، به قوم و خویش‌هایت می‌دهد، به آنهایی که از دنیا رفته‌اند و به هر کسی که داری، می‌بخشد.

چون ما از عالم معنا و حقیقت دور هستیم، مسائل را با دیدِ ظاهر و شعور

خودمان ارزیابی می‌کنیم و با خود می‌گوییم: اگر ثواب را به پیغمبر هدیه بدهیم، دیگر چیزی به دیگری نمی‌رسد؛ پس بگذار مخفیانه لابه‌لای آن، آن دیگری را هم نیت کنیم! لذا می‌گوییم: خدایا! این طواف برای پیغمبر است، اما یک‌خرده هم به پدرمان برسد، یک‌خرده هم به او بده و او هم در نیّتم هست. خلاصه، این طوافی که انجام می‌دهیم، دو قدم برای رسول خدا است، یک قدم برای پدرمان؛ سه قدم برای رسول خدا است، دو قدم برای مادرمان؛ چهار قدم برای رسول خدا است و چند قدم هم برای خواهرمان یا هر کسی که مدّنظر است؛ اما نه، مرحوم والد می‌فرمودند: فقط رسول خدا.

عمره می‌روی، نیتش رسول خدا باشد؛ طواف انجام می‌دهی، نیتْ رسول خدا باشد؛‌ روزی یک حزب قرآن می‌خوانی، ثوابش هدیه به رسول خدا باشد و همه را به پیغمبر واگذار کن. چراکه پیغمبر اصل است؛ هم اول است، هم وسط است و هم آخر؛ پس ما همه را به ایشان واگذار کنیم.

طبعاً پیغمبر هم که اینها را برای خودش برنمی‌دارد؛ او می‌داند تو فرزند فلان شخص هستی و وقتی می‌بیند از این دریچه آمده است، چرا بخواهد بُخل ورزد و به آن افرادی که منتسب به تو هستند و به اعمال و رفتار تو چشمِ امید دارند، ندهد؟ اصلاً آیا چنین چیزی امکان دارد؟! ولی برای ما، پذیرش این قضیه یک‌مقدار مُستبعَد است و کمی نیاز به [تأمل] دارد.»¹

اهمیت استفاده از شب‌های مسجدالحرام

«سعی کنید اغلب اوقاتتان را، مخصوصاً شب‌ها تا صبح، در مسجدالحرام بگذرانید. آنجا حال‌وهوای عجیبی دارد. چون در روز هوا گرم است و نمی‌توان در آنجا ماند، مگر اینکه انسان به قسمت‌های طاق‌دار برود؛ ولی شب می‌توان همان‌جا بود. نماز و دعایتان را هم همان‌جا بخوانید. کاری کنید که روز را استراحت کنید و شب را بیدار باشید. مغازه‌های اطراف هم باز است؛ اصلاً شب تا صبح، همۀ مغازه‌ها باز هستند. هر وقت خسته شدید، بروید بیرون، یک آب‌میوه بنوشید و دوباره بازگردید.

شب‌های آنجا بسیار بهتر است، قدر بدانید؛ شب‌های مسجدالحرام را بسیار قدر بدانید. حتی بعضی از دوستان ما که آنجا بودند، دیگر اصلاً به مسافرخانه و هتل نمی‌رفتند و همان‌جا در مسجدالحرام می‌ماندند. درِ مسجدالحرام را اصلاً نمی‌بندند و همیشه باز است. به افراد اجازه می‌دهند به طبقۀ دوم هم بروند ـ اکنون به طبقۀ بالا اجازه نمی‌دهند، اما به طبقۀ دوم اجازه می‌دهند ـ و آنها دیگر همان‌جا می‌خوابیدند. این‌طور که تعریف می‌کردند، در آن یک هفته، تمام وقتشان را در مسجدالحرام می‌گذراندند. انسان آنجا واقعاً احساس می‌کند که روی زمین قرار ندارد و در عالمی دیگر است؛ پس از آنکه بازمی‌گردد، متوجه می‌شود که آن مدت، گویی اصلاً در عالم حساب نمی‌شده و روی زمین به‌حساب نمی‌آمده است.»¹

اشتراک رفقای سلوکی در نصیب معنوی

«رفقا بدانند: در آنجا با همان نیات خودشان و با افکار صاف و برگرفته از روش بزرگان و اولیا بهره‌مند می‌شوند و خداوند به آنها توفیق می‌دهد؛ و همین‌که اشتراک در مسیر وجود دارد، وقتی نصیبی به شخصی برسد، از باب حکم ظروف مرتبطه به بقیه هم می‌رسد؛ کاملاً نسبت به این قضیه مطمئن باشید.

همین‌که انسان نشسته و با رفیق سلوکی و هم‌مسیر خود احساس اشتراک و وحدت می‌کند، کأنّ او هم در آنجا حضور دارد. من که حالم این‌طور است و واقعاً چنین مسئله‌ای را احساس می‌کنم.

وقتی خودم به این اماکن مشرّف می‌شوم، واقعاً احساس می‌کنم که دوستانم با من هستند و با خود می‌گویم: ”حالا دیگر چه دعایی کنم؟! خودشان اینجا هستند و حضور دارند!“ و همین‌طور نسبت به رفقایی که مشرّف می‌شوند هم چنین احساسی دارم و خود را با آنها می‌بینم و احساس می‌کنم؛ و وقتی به زیارت آنها می‌روم و مراجعت می‌کنم، انگار خودم به چنین سفری رفته‌ام. منتها شما می‌روید آنجا و زحمت و بالا و پایین و آفتاب و... را متحمّل می‌شوید و ما در اینجا استفاده‌اش

را می‌بریم!»¹

خاطره‌ای از علامه طهرانی و ندیدن افتراق بین خود و رفقا هنگام دعا

«یادم است در زمان شاه، مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ مکه مشرّف بودند. آن موقع ما کوچک بودیم و سنّمان تقریباً هفده یا هجده سال بود. بعد، در نامه‌ای که برای بعضی از دوستانشان نوشته بودند، در آنجا این مطلب را دیدم. نوشته بودند:

نامۀ علامه طهرانی از حج بیت‌اللَه‌الحرام به بعضی از فرزندان (ت)

من در هنگام دعا دوئیّتی نمی‌دیدم تا بخواهم اصلاً جداگانه برای شما دعا کنم؛ یعنی همان خواست و میل من در کنار کعبه، مشمول این دایره می‌شد. نه‌اینکه بخواهم جدای از دایرۀ خود، مثلاً بگویم: خدایا! فلانی را هم این‌طور کن، عاقبت‌به‌خیر کن و...؛ اصلاً وقتی که می‌گفتم: خدایا! برای ما این را مقدّر فرما، شما همان‌جا حضور و وجود داشتید.»²و³

¹

توصیه به ذکر تهلیل و تکبیر در مناسک حج

«در خصوص مکه، ادعیه‌ای نسبت به کارهایی که انجام می‌دهید هست که مرحوم فیض ـ رضوان اللَه علیه ـ دارد¹ و در کتب ادعیه‌ای هم که به حجاج می‌دهند، این مسئله نوشته شده است؛² در موقع صفا و مروه و در موقع طواف‌کردن، پس از اینکه انسان آن ادعیه را گفت ـ چون در هر شوطی دعای خاصی دارد ـ ذکرش ”لا إلهَ إلّا اللَه“ و ”اللَهُ أکبَر“ باشد.»³

اهمیت دعای صباح در بین‌الطلوعین مکه و مدینه

«رفقا حتماً در مدینه و مکه و همین‌طور در منا و مشعر، دعای صباح را صبح در بین‌الطلوعین بخوانند؛ یا به‌طور خصوصی و یا اینکه چند نفر باشند و در کنار مسجدالنبی، یک نفر بخواند و بقیه هم همراه باشند؛ دعای صباح را هیچ‌وقت فراموش نکنند.»⁴

«مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ صبح‌ها در مدینه به یکی می‌فرمودند که دعای صباح بخواند و او هم می‌خواند؛ و واقعاً عجیب بود! دعای صباح، بین‌الطلوعین، آن‌هم در مدینه و مکه! حتی یادم است در عرفات و صبح مشعر دعای صباح خواندیم؛ در صبح مشعر، چراغ‌های فانوسی را کنارشان گذاشته بودند و دعای صباح می‌خواندیم. بسیار برای خود عالمی داشت!»⁵

سرّ تساوی زن و مرد در نماز در کل شهر مکه

«در کل شهر مکه رعایت رجولیّت و انوثیّت و تقدّم و تأخّر نیست؛ یعنی زن و

مرد می‌توانند در کنار هم نماز بخوانند.¹ و این از خصوصیات مکه است و بسیار عجیب است؛ یک جریانی است و یک نحوۀ ارتباط تشریعی و تکوینی است و مسائلِ اعتباری و توهمی نیست. حتی زن می‌تواند جلوتر از مرد هم بایستد؛ و حتی اگر مرد اول آمد و زن در جلویش ایستاد و نماز خواند، اشکالی ندارد؛ درحالی‌که در سایر جاها نماز زن باطل است، چون باید متأخر از مرد بایستد.² این مسئله، سرّ بسیار عجیبی دارد.

غلبۀ جنبۀ ملکوتی بر مُلکی در مکه

یعنی حقیقت ارتباطیۀ بین مُلک و ملکوت در خصوص مکه، به‌نحوی است که آن مسئلۀ تعلّق و تعلّقات و آن توهمات و اعتباریات و تخیلات و آن امور حسّیه، جسمیه، جنسیه و مُلکیه، گویی از آن فضا برداشته شده است؛ یعنی این فضا فضایی است که از نقطه‌نظر غلبه و غلَیان توحید و ارتباط ملکی‌وملکوتی و غلبۀ توحید، به‌نحوی است که آن خاصیتِ مُلکیت زائل شده و آن جنبۀ ملکوتیّت ـ که جنبۀ توحید است ـ آن‌چنان غلبه کرده است که این تفاوت‌ها و تمایزات دیگر در آنجا معنا و مفهومی ندارد.

بسیار عجیب است! بزرگان کاملاً این مسئله را بیان می‌کردند که در مکه و در آن فضا، حتی انسان‌های عادی وقتی تصورشان و تمرکزشان نسبت به این مسئله قوی‌تر می‌شد، می‌گفتند که گویی اصلاً تفاوتی در نظره و دیدگاهشان در رجولیّت و انوثیّت احساس نمی‌کردند. و عجیب است که این حالت، به‌خصوص در مسجدالحرام بسیار بیشتر از سایر حوالیٰ و جوانب نمود دارد. شاید از اینجا باعث شده است که در مورد نماز به این کیفیت ظهور یابد و تشریع شود.»³

استثناء مکه از لزوم فاصلۀ بین زن و مرد در نماز

«ما یک حکم کلی داریم که باید فاصلۀ بین زن و مرد در نماز، از نظر تقدّم و تأخر و یمین و شمال، هشت ذراع⁴ باشد تا اینکه نماز باطل نشود؛ و هر کدام که

زودتر شروع به نماز خواندن کرد، اگر دیگری بیاید کنار او بایستد نمازش باطل است. این حکم در همه‌جا همین‌طور است.

یک روایت از امام باقر علیه السّلام است که حضرت می‌فرمایند: ”در مکه این مسئله برداشته شده است!“¹ ببینید، این مسئله‌ای است که تا کسی به مغز احکام و تکالیف و عالَم ملاکات عارف نباشد، این کلام امام باقر را نمی‌فهمد. شما به‌حسب ظاهر نگاه کنید می‌بینید ما این‌همه روایات راجع به بطلان نماز در جایی که فاصلۀ بین زن و مرد رعایت نشده است، داریم. اکنون خود سعودی‌ها در مکه همین‌طور هستند و اگر نگاه کنید، می‌بینید که جلوگیری می‌کنند از اینکه زن در کنار مرد باشد و زن‌ها را به عقب هدایت می‌کنند. الآن این‌طور است؛ اینها این مسئله را ندارند و دست فقهشان از این مسئله کوتاه است.

غلبۀ توحید و برداشته شدن جنسیت در فضای مکه

برای کسانی که اطلاعاتی نسبت به مسائل دیگر دارند و حقایق را به‌نحوۀ دیگری بررسی می‌کنند و اشراف دارند، این روایت، روایت بسیار آشنا و مأنوسی است؛ یعنی در فضای مکه، غلبۀ توحید به‌نحوی است که اصلاً جنسیت در آن فضا برداشته می‌شود. در حال احرام، همه ـ زن و مرد ـ باید دور کعبه کنار یکدیگر طواف کنند؛ درحالی‌که اگر بخواهیم حسابرسی کنیم، برخی می‌گویند: ”باید وقت جدایی برای زن‌ها بگذاریم تا راحت طواف کنند و وقت دیگری هم برای مردها!“ این حرف

را کسی می‌زند که اصلاً فهمی از دین ندارد! آن کسی که فهمی از دین دارد می‌گوید: ”باید در کعبه زن و مرد با یکدیگر طواف کنند.“ همان‌طورکه اکنون طواف انجام می‌دهند، در زمان ائمه علیهم السّلام هم همین‌طور بود. اگر چنین قراری بود، خود پیغمبر صلّی اللَه علیه و آله و سلّم می‌فرمودند آنها را جدا کنید؛ مسئلۀ مهم و شق‌القمر که نبود! می‌توانستند بگویند: ”از صبح تا ظهر زن‌ها بیایند و از ظهر تا شام مردها طواف کنند. یا دو ساعت آنها و دوساعت اینها.“ یا در زمان ائمۀ علیهم السّلام می‌توانستند این کار را بکنند. حتی خلفا هم نسبت به این قضیه مخالفتی نداشتند که بخواهند زن و مرد را جدا کنند.

این مسئله‌ای که تابه‌حال بوده، چه چیزی را می‌رساند؟ این را می‌رساند که اینجا فضایی است که در آن اصلاً نباید به رجولیّت و انوثیّت توجه شود؛ فقط در اینجا باید به مسئلۀ توحید و اینکه انسان دارد دور ”او“ می‌گردد و طواف می‌کند، توجه شود و هیچ نباید به انوثیّت و رجولیّت و اینکه این مرد است و آن زن، این پیر است و آن جوان، این بچه است و آن بزرگ توجه شود.

تفاوت مکه و مدینه در غلبۀ جنبۀ توحیدی

این فضا، فضایی است که در آن، جنبۀ ماهیت‌ها و کوچک‌وبزرگی برداشته می‌شود؛ لذا این قضیه در مدینه نیست. مسجد پیغمبر صلّی اللَه علیه و آله و سلّم هرچه می‌خواهد باشد و هر موقعیتی می‌خواهد داشته باشد، حکم آن مانند سایر امکنه و مساجد است و این جهت در آن نیست.

آن جنبۀ توحید و غلبۀ توحید مربوط به مکه است و این قضیه در مدینه نیست. وقتی این‌طور باشد، انسان می‌بیند که عجب! این روایت، روایتی صحیح و درست است و دقیقاً به هدف زده است؛ درحالی‌که می‌بینیم وقتی افراد دیگر به این روایت برمی‌خورند، به‌راحتی آن را کنار می‌گذارند و می‌گویند: ”اینها مخالف با اصول و قواعد است!“ روایتی را که از امام علیه السّلام آمده است، ما نمی‌توانیم به این راحتی کنار بگذاریم؛ اگر این روایت، روایتی است که شرایط صحت و حجیّت در آن تمام است، باید آن را پذیرفت و به‌دنبال راه‌حل برای توجیه آن برآمد. خلاصه، این

مسئله‌ای است که از این نقطه‌نظر بسیار مهم است و یکی از نقاط کلیدی استنباط است.»¹

بهترین دعا: عبودیت، معرفت و عافیت

«[مطلب دیگر اینکه در این ایام و این اماکن] از خداوند حاجتی بخواهید که پس‌ازآنکه برآورده شد، احساس غبن نکنیم که چرا بهترش را نخواستیم! فقط عبودیت و معرفت خود پروردگار و عافیت دارَین (دنیا و آخرت) را بخواهید.

عافیت، به معنای تطبیق عمل و وجود انسان است با آنچه مورد رضای پروردگار است؛ به این مسئله عافیت می‌گویند. چه‌بسا ممکن است انسان سالم باشد، ولی این سلامت برای او عافیت نباشد؛ چون ممکن است سلامت موجب غرّه شدن و گول خوردن او شود، و موجب گردد که مغرور به دنیا و منصرف از ”او“ شود؛ ولی اگر انسان عافیت را بخواهد، در هر حالی رضای او و عبودیت او مطرح است؛ چه سالم باشد چه مریض، چه در سعه باشد چه در ضیق؛ در تمام این امور چون او رضایت دارد، دیگر مسئله تمام است! این عافیت است.

بنابراین بهترین دعا این است که عبودیت را بخواهیم: ”خدایا! ما را آن‌چنان قرار بده که عبد تو باشیم!“ می‌خواهم این را عرض کنم: حتی رسیدن به او و خواستِ او را هم نداشته باشید؛ بلکه بگوییم: ”خدایا، ما را بندۀ خودت قرار بده، می‌خواهی برسان یا نرسان!“ مولا نسبت به بنده‌اش چه می‌کند؟ اینکه بگوییم: ”خدایا ما را به خودت برسان!“ این‌هم خودش خواستی از طرف ماست؛ ولی اگر عبودیت را بخواهیم، دیگر در آن همه‌چیز هست. بگوییم: ”خدایا ما را عبد خودت کن و ما را از اینجا به جای دیگری مینداز! حال دیگر هرچه می‌خواهی بکنی، بکن؛ و خودت هم این خواست را از ما بردار و خودت هم تحمّلش را عطا کن تا اینکه مراتب عبودیت را طی کنیم.»²

کعبه¹

جایگاه کعبه در زمان خلقت حضرت آدم

«از زمانی‌که خدای متعال حضرت آدم ابوالبشر علیه السّلام را خلق کرد، مسئلۀ مکه و جایگاه کعبه مشخص بود. در روایت داریم: وقتی که حضرت آدم خلق شد، این بنای فعلی کعبه از همان موقع به‌توسط ایشان علامت‌گذاری شده بود ولی ساخته نشده بود؛ مثلاً به‌شکل یک سنگ‌چین یا چهار ستون بود. و حتی داریم که سنگی در آنجا گذاشته بودند که چهار ضلع کعبه را به همین وضعیت فعلی مشخص کرده بود؛ نه‌اینکه ازنظر جهت تفاوت داشته باشد.¹

کعبه، تمثیل حقیقت پروردگار

... انسان باید به این مسئله توجه داشته باشد و بداند که کعبه، تمثیل همان حقیقت پروردگار است.»²

اصالت تکوینی جایگاه کعبه از بدو خلقت

«یعنی مسئلۀ کعبه یک مسئلۀ من‌درآوردی نیست که همین‌طور یک منزل و چهار دیوار به هر کیفیتی درست کنیم و بعد هم به مردم بگوییم به‌سمت آن بایستند و نماز بخوانند! نه‌خیر، وضعیت و مسئلۀ کعبه از همان هنگام خلقت زمین با سایر امکنه و مناطق متفاوت بود.

ما می‌دانیم که قبلاً همۀ زمین را آب گرفته بود؛ تمام کرۀ زمین آب بود و هیچ نقطۀ خشکی بر روی آن وجود نداشت. البته در باطن و طبقات مختلف زمین مسئله

فرق داشت؛ مواد مذاب بود و طبقاتی که اکنون هم وجود دارد، با همین کیفیت مخصوصِ خود در همان‌زمان هم بوده است؛ ولی تمام روی زمین را آب گرفته بود. دلیل بر این مسئله هم وجود آثاری است که ما اکنون می‌بینیم.

ما خودمان در سابق ـ حدود سی سال پیش ـ وقتی به همین کوه نزدیک قم ـ که کوه خضر است یا کوه‌های آن‌طرف‌تر ـ می‌رفتیم، یادم است که از بالای کوه‌ها [فسیل] گوش‌ماهی جمع می‌کردیم! الآن هم من مقداری از آن را دارم؛ یعنی در بالا و قلۀ کوه [فسیل] گوش‌ماهی بود و در آنجا آثار حیات مائیه مشاهده می‌شد. یا گاهی اوقات ما با دوستان به بعضی از ارتفاعات اطراف مشهد ـ که آن‌زمان نزدیک مرز شوروی سابق بود ـ می‌رفتیم؛ تمام قله‌های کوه‌ها مملوّ از همین اشیای فسیل‌شدۀ دریایی بود و اکنون هم هست و موجود است.

کعبه، اولین نقطۀ خشکی و مبدأ دحوالأرض

تمام روی زمین آب بود و اولین نقطۀ خشکی که در زمین پدیدار شد، [زمین] کعبه بود؛ یعنی این خشکی از وسط کعبه شروع شد و به‌واسطۀ بالا آمدن طبقۀ زیرین زمین و کنار رفتن و تبخیر شدن آب‌ها، کم‌کم این خشکی گسترش یافت و قاره‌ها به‌وجود آمد؛ به آن روز، روز دحوالأرض می‌گویند؛ یعنی روز ٢٥ ذوالقعده،¹ که زمین از اینجا شروع به تشکیل مناطق خشکی کرد و به‌واسطۀ آن خصوصیات و فاصله‌هایی که بین اینها به‌وجود آمد، همین دریاها شکل گرفت و قاره‌ها و مناطق مختلف و خُلَل و فُرَج زمین پدید آمد.² این [اهمیت] کعبه است.

تشکّل عالم مُلک از نقطۀ عبودیت (کعبه)

لذا مسئلۀ کعبه یک مسئلۀ اعتباری و قراردادی نیست، بلکه یک مسئلۀ واقعی است که خدای متعال نشو و نمای زمین خود را از کعبه قرار داده است؛ و این نکتۀ بسیار مهمی است که چگونه این نشو و نما باید از همان‌جایی باشد که ارادۀ او بر آنجا

تعلّق گرفته است؛ ارادۀ خدا بر جایگاه و خانۀ خود تعلّق گرفته است و زمین هم باید از همان‌جا شروع شود و تکوّن زمین باید از همان‌نقطه به‌وجود آید.

یعنی کل تشکّلِ مناطق مختلف در تمام دنیا باید از نقطۀ عبودیت و وحدت و اتصالِ جنبۀ مُلکی به جنبۀ ملکوتی شروع شود و از آنجا نشئت بگیرد؛ لذا باید ما از این نظر قدر مکه را بدانیم و قدر کعبه را بدانیم و نباید این بنا را یک بنای عادی تلقّی کنیم که مانند سایر ابنیه است.

جاهای دیگر هم ساخته‌اند و مانند آن هست؛ حتی ما به بعضی از جاها رفتیم و شنیده‌ام در هند هم هست و یا در همین ایران، بعضی‌ها عبادتگاه خود را مانند کعبه درست کرده‌اند؛ و چنین امکنه‌ای وجود دارد و ما در خدمت مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ هم رفته بودیم. یعنی ساختمانی به همین طول و عرض و ارتفاع کعبه ساخته شده است و آنجا را محل عبادت خودشان کرده‌اند؛ اما وقتی انسان در آنجا می‌رود و نگاه می‌کند و آن را با نگاه به کعبۀ واقعی مقایسه می‌کند، می‌فهمد که تفاوت از زمین تا آسمان است؛ با اینکه این همان سنگ است و با همان سنگ این بنا را می‌سازند، ولی مسئله بسیار تفاوت می‌کند.

تعلق ارادۀ الهی، منشأ اعتبار کعبه

مسئلۀ مکه و کعبه، یک مسئلۀ عادی نیست که ما با یک نظر عادی به آن نگاه کنیم و دیدگاه ما نسبت به آن مانند سایر جاها و سایر بناها، یک دیدگاه عادی باشد. از نظرِ سنگ بودن، این سنگ تفاوتی با سنگ دیگر ندارد؛ بر فرض شما این سنگ‌ها را هم خراب کنید و جای دیگر ببرید و اصلاً دوباره از اول این بنا را با آجر درست کنید، همان است و تفاوتی نمی‌کند؛ اگر شما این بنا را با آهن هم درست کنید، با گچ هم درست کنید، با خاک هم درست کنید، همین است؛ مسئله، مسئلۀ سنگ و مَلاط آن نیست که این ارزش و قیمت و اعتبار را به آن داده است؛ بلکه ارزش و اعتبار آن به تعلّقِ اراده و میل پروردگار است؛ یعنی میل پروردگار و ارادۀ پروردگار به این نقطۀ خاص تعلّق گرفته است و برای انسان در طول سال، از این موقعیت‌ها پیش می‌آید.

مثلاً می‌گویند انسان باید در شب قدر این اعمال را انجام دهد؛ چرا؟ شب قدر که با سایر شب‌ها فرق نمی‌کند؛ اگر ده ساعت است، شب قبل آن هم ده ساعت بود.

ماه در شب قدر به هر مقدار بود، شب بعد و شب قبل آن هم همین است و تفاوتی نمی‌کند. زمان که فرق نمی‌کند. شب نیمۀ شعبان هم همین است و روز عید قربان هم مسئله همین است؛ در مواقع مختلف و در ظرف‌های مختلف و خصوصیات مختلف، مسئله به همین کیفیت است.

چرا مطلب این‌طور است؟ چون ارادۀ پروردگار به این زمان خاص تعلّق گرفته است. ماه رمضان خصوصیتی دارد که اختصاص به ماه رمضان دارد و اگر شما مثلاً ماه ذوالقعده را روزه بگیرید، با ماه رمضان فرق می‌کند؛ اگر شما ماه ربیع‌الأول را روزه بگیرید و بگویید: ”ما به‌جای ماه رمضان، ماه ربیع‌الأول را روزه می‌گیریم، چون آن موقع حالمان خیلی خوش نیست“؛ هیچ فایده‌ای ندارد! همین‌که ماه رمضان می‌آید، انسان احساس می‌کند که حال‌وهوا عوض شد. خورشید و زمین که همان است و تفاوتی نکرده‌اند، اما مسئله فرق پیدا کرد و بزرگان این مطلب را می‌فهمند.

حکایت شیخ محمد بهاری و رؤیت ملائکه در مسجد سهله

دیشب کتابی می‌خواندم و دیدم داستان‌های بسیار خوبی در آن هست. حکایات بسیاری از بزرگان بود و حکایات بسیار لطیف و ظریفی بود. حکایتی در آن از مرحوم آقا سید ابوالقاسم لواسانی (وصیّ ظاهری مرحوم آقا سید احمد کربلایی)¹ نقل می‌کرد:

بعضی شب‌ها به‌اتفاق مرحوم آقا شیخ محمد بهاری به مسجد سهله می‌رفتند، زیارت می‌کردند و تا صبح هم می‌ماندند.

(مرحوم آقا شیخ محمد بهاری از اولیای خدا و از شاگردان مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی و به‌اصطلاح هم‌شاگردی آقا سید احمد کربلایی ـ رضوان اللَه علیهم ـ بود؛² یعنی هر دو با هم نزد مرحوم آخوند می‌رفتند؛ و هر دو، مخصوصاً آقا سید احمد، از اعجوبه‌ها بودند. قبر مرحوم آقا شیخ محمد بهاری در دوفرسنگی همدان، در

شهر بهار است و مشخص است که چقدر مرد بزرگ، نورانی و عظیم‌المنزله‌ای بوده است؛ بسیار مرد بزرگی بوده و برکت آن منطقه به‌واسطۀ وجود ایشان در آنجاست و افرادی که به آنجا می‌روند، حکایات عجیبی از آن قبرستان و از آثاری که در آن دیده‌اند، نقل می‌کنند.

هم‌شاگردی ایشان مرحوم آقا سید احمد کربلایی بوده که استاد اخلاق مرحوم قاضی ـ رضوان اللَه علیه ـ بوده است؛ و ایشان شخصیتی عجیب و نادره در عالَم فضیلت و علم بوده‌اند.)

مرحوم آقا سید ابوالقاسم با مرحوم بهاری به مسجد سهله می‌روند؛ نزدیک صبح می‌شود؛ ایشان از زیر سقف بیرون می‌آیند و می‌روند تا به آسمان نگاه کنند که آیا اذان صبح شده است یا نه؟ شک می‌کنند، بازمی‌گردند و می‌گویند: ”حالا قدری صبر کنیم تا طلوع فجر شود.“ اما می‌بینند مرحوم آقا شیخ محمد بهاری اذان می‌گویند. می‌گویند: ”آقا، قدری صبر کنیم!“ آقا شیخ محمد بهاری می‌گویند:

من خودم دیدم ملائکۀ شب رفتند و ملائکۀ روز آمدند و نوبت خود را عوض کردند؛ تو به من می‌گویی چرا اذان می‌گویی؟!¹

تبیین خصوصیت و تفاوت حال‌وهوای ایام خاص

این مسائل واقعیت دارد و عالم تکوین و این عالم ظاهری که ما می‌بینیم، گتره‌ای نیست. اگر من بخواهم شمّه‌ای از آنچه در حدود خودم شنیده‌ام نقل کنم، رفقا قدرت شنیدن ندارند؛ خیلی بی‌رودربایستی می‌گویم. تازه آن مقداری که در سعۀ من بوده و آنچه من شنیده‌ام؛ ما که چیزی نفهمیدیم، ولی چیزی که شنیده‌ایم و آن مقداری که در سعۀ ما بوده است، این مسئله است.

بنابراین حال‌وهوا عوض می‌شود. شما بگویید: ”من می‌خواهم به‌جای ماه رمضان، ماه محرم روزه بگیرم!“ نه، فایده‌ای ندارد؛ بله، روزه خوب است و انسان می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد، ولی آن حال‌وهوای ماه رمضان چیز دیگری است، آن

حال‌وهوای رجب چیز دیگری است؛ و خصوصیت رجب با ماه رمضان هم فرق می‌کند؛ ولی کسی که رجب را ادراک کند، به این معنا نیست که بی‌نیاز از ماه رمضان است؛ آن به‌جای خود، این‌هم به‌جای خود.

ضرورت هر عبادت در جایگاه خود

مانند کسی که بگوید: ما نماز می‌خوانیم ولی دیگر روزه نمی‌گیریم؛ چون نماز بهترین عمل است و ”الصّلاةُ قُربانُ کُلِّ تَقیٍّ“¹ و ”ما نودیَ بِشَیءٍ کَما نودیَ بِالصّلاةِ“؛² به هیچ چیز مانند نماز تأکید نشده است؛ لذا ما به‌جای روزه، نماز می‌خوانیم. نه! آن به‌جای خود، این‌هم به‌جای خود! آب برای ما مفید است، اما اگر ما همواره آب بخوریم، می‌میریم؛ بی‌رودربایستی می‌میریم! هم باید آب بخوریم، هم باید نان بخوریم؛ هر دو باید باشد. اکسیژن مفید است، ولی اگر کسی بگوید: من فقط اکسیژن تنفس می‌کنم و آب نمی‌خورم، می‌میرد! باید هر چیزی در جای خود و در موقعیت خود لحاظ شود.

حج، ضیافتی مبتنی بر غرض خلقت

بنابراین مسئلۀ مکه و کعبه را شوخی نگیریم؛ مسئلۀ بسیار مهمی است و مطلب، مطلب بسیار قابل توجهی است. یک‌وقت رفقا خیال نکنند که می‌خواهند به یک سفر عادی مشرّف شوند؛ مانند اینکه به یک سفر تفریحی یا سفری خارج از کشور می‌روند

و باید درضمن، کارهای روتین و افعال و اعمالی هم انجام دهند تا تکلیف ساقط شود. مسئله این‌طور نیست! رفقا می‌خواهند به جایی بروند که خدا آنجا را برای پذیرایی مهمانان و بندگان خود انتخاب کرده است؛ و برای پذیرایی افرادی انتخاب کرده است که آنها را با غرضی در این دنیا آورده است، نه گتره‌ای! همین‌طور قرعه نینداخته است که اسم فلانی درآید و او را خلق کند، بلکه او را روی حساب در این دنیا آورده است.

هدفمندی خلقت و حسابرسی دقیق الهی

ما که اکنون در این دنیا هستیم، به این معناست که برای تک‌تک ما نزد خدا و ملائکه یک پرونده و دفتر باز شده است؛ نباید بگوییم: ”خدا این‌همه خلایق دارد، دیگر کِی چشم او به ما می‌افتد!“ نه، به همان‌مقدار که خدا ازنظر اهمیت و موقعیت، به بالاترین فردی که روی زمین است توجه دارد و برای او حساب باز می‌کند و کار و برنامه دارد ـ که پیغمبر اکرم صلّی اللَه علیه و آله و سلّم است و بالاتر از او نداریم ـ به همان‌مقدار برای تک‌تک ما حساب باز کرده و پرونده درست کرده است؛ دفتر اول، دفتر دوم، کاغذ اول، ورق دوم، سوم، چهارم، تا اینکه این دفتر تمام شود!

روز قیامت می‌گویند: ”در صفحۀ ٣٩ چه نوشته‌ای؟ ما فلان کار را از تو دیدیم و در صفحۀ ٣٧ ثبت کردیم! شما در صفحۀ ٣٣ فلان عمل را در فلان روز و فلان ساعت انجام دادی.“ و با واقعیت مو نمی‌زند! تمام آنچه که خدای متعال برای هر کسی از عمر مقرّر کرده است، به تعداد هر روز یک ورق قرار داده است؛ از صبح که از خواب برمی‌خیزیم تا شب که می‌خواهیم بخوابیم؛ سطر اول، سطر دوم تا آخر؛ و این دفتر را در روز قیامت به دست ما می‌دهند. بنابراین خلقت ما خلقت گتره‌ای نبوده است، بلکه براساسِ یک هدف و مسیری بوده است.

ضرورت حج و عدم جایگزینی آن با سایر اعمال

بنابراین چه عامل و نیازی بوده که خدا نگفته است به‌جای حج، نماز بخوانید، روزه بگیرید، خمس و زکات بپردازید، انفاق کنید یا صلۀ رحم بجا آورید؟! خب، خدا می‌توانست بگوید به‌جای حج، این کارها را انجام بدهید!

چه نکته‌ای در این است که باید از یک مکان دور، از دورترین نقطۀ زمین ـ فرض کنید وسط قارۀ امریکا یا شهرهایی که درست مقابل مکه هستند و می‌توان به دو سمت

نماز خواند ـ بلند شوید و با بَلَم و قایق به مکه بیایید؟ اینکه عرض می‌کنم شوخی نیست! با قایق، نه با هواپیمای ٧٤٧! باید با قایق بلند شوید و برای انجام این فریضه بیایید.

آیا مطلب، همین مسئلۀ عادی است که بگوییم: ”دیگر چون خدا گفته است! مثل بقیۀ چیزهایی که خدا گفته، این هم روی آنها!“ یا به قول بعضی: ”این حرف‌ها را بعضی‌ها درآورده‌اند!“ آیا این یک مسئلۀ عادی است؟

تکامل انسان در گرو ارتباط روحی با مناسک حج

یا اینکه نه، قضیه همان قِسمی است که خداوند در قرآن می‌فرماید: ای بندۀ ما ابراهیم، ندا سر ده که این ندایت تا روز قیامت به گوش همۀ عالمیان برسد؛¹ هر کسی که تا زمان ظهور حضرت مهدی علیه السّلام، بعد از ظهور، در دوران رجعت و بازگشت ائمه و تا روز قیامت به این دنیا می‌آید، باید به اینجا بیاید!

این یعنی چه؟ یعنی تکامل انسان در این دنیا، به ارتباط و تعلّق روحی او به این مناسک و اعمالی است که می‌خواهد اینجا انجام بدهد؛ مسئله این است. اگر کسی به مکه نرود، ناقص از دنیا می‌رود و آن باری را که بر عهدۀ اوست، به مقصد نمی‌رساند.² خیلی عجیب است!»³

فضیلت و آثار نظر کردن به کعبه

«آن کسی که می‌خواهد به مکه و مسجدالحرام برود، فقط باید چشمش به کعبه باشد! ”النّظَرُ إلَی الکَعبةِ عِبادَةٌ؛⁴ نظر به کعبه عبادت است.“ فقط باید به آن توجه داشته باشد و به هیچ جای دیگری نباید توجه داشته باشد؛ اصلاً توجه کردن [به جای دیگر] غلط است و فقط باید به نماز و طواف و امور دیگر بپردازد، تا اینکه بتواند آنجا آن آثار واقعی و حقیقی حج را به‌دست بیاورد.»⁵

«حتی اگر حال قرآن خواندن ندارید، بنشینید و به کعبه نگاه کنید؛ خود نگاه به کعبه عبادت است و موجب آثاری است.»¹

حکایت تجلّی جمال محبوب هنگام نظر به کعبه

«یکی از رفقای اهل معنا و به‌اصطلاح اهل‌بخیه،² در مورد یکی از حالات بسیار بسیار عالیِ خود به بنده می‌گفت:

من در مکه در مقابل مستجار نشسته بودم و بر مبنای: ”النّظَرُ إلَی الکعبةِ عبادةٌ“ به کعبه نگاه می‌کردم. در همان حالِ نظر به کعبه و توجه به این حقیقت توحیدیه که: این کعبه نقشی از آن حریم پروردگار و بیت عتیق دارد، و این مردمی که الآن به دور آن طواف می‌کنند، گرچه خود متوجه نیستند ولی در واقع به دور ”او“ طواف می‌کنند، یک‌مرتبه یک برقی زده شد و جمال محبوب فقط یک آنْ بر من تجلّی نمود. این تجلّی چنان تمام شراشر وجود مرا فرا گرفت و به لرزه درآورد که قسم به خدا اگر برای مرتبۀ دوم تکرار می‌شد، بدون شک دیگر قالب تهی می‌کردم! این جمال، جمالی بود که دیگر تا آخر عمر نمی‌توانم به هیچ جمالی در دنیا نگاه کنم و حتی تصور آن نیز حال مرا به‌هم می‌ریزد!

هنگامی که برقی به خرمن وجودی انسان بخورد، همه را به آتش می‌کشاند و دیگر چیزی باقی نمی‌گذارد. حال آیا کسی که چنین برقی به او خورده است، باز هم به‌دنبال سیب و گلابی از نعمت‌های بهشتی می‌رود؟!⁴

استغراق دائمی اولیا در شهود حضرت حق

خوشا به حال اولیای خدا که به‌جای یک لحظه و یک برق در تمام مدت شبانه‌روز خود در چنین حالی مستغرق‌اند و در چنین وضعیتی قرار دارند.

گاهی می‌خواستم سؤال مهمی را که در ذهن داشتم از حضرت حداد ـ رضوان اللَه علیه ـ بپرسم، ولی به خود اجازه نمی‌دادم که ایشان را از آن حالی که داشتند خارج کنم. در آن موقع فقط به همین مقدار می‌دانستم که آن حال ایشان یک حال غیرعادی است و بعدها روشن شد که عجبا ایشان در کجا بوده‌اند!

اما ایشان بعد از گذشت مدتی بدون مقدمه می‌گفتند: ”شما سؤالی داشتید؟“ عرض می‌کردم: ”بله آقا، سؤال داشتم.“ می‌فرمودند: ”خب سؤالت چه بود؟“ می‌گفتم: ”شما که خود بهتر می‌دانید!“ و ایشان پاسخ مسئله را بیان می‌فرمودند.

این حالاتی را که پروردگار برای بندگان صالحش در نظر گرفته، به‌هیچ‌وجه قابل توصیف نیست. شما مناجات بسیار عجیب خمسةعشر را بخوانید و ببینید که چگونه امام سجاد علیه السّلام در باب تجلیات و نفحات توحیدی و کیفیت جذب بنده با پروردگارش، دیگر مطلبی را باقی نگذاشته است!¹»²

نظر به کعبه و استجلاب باطن

«النّظَرُ إلَی الکعبةِ عبادةٌ؛ نگاه کنید و ببینید؛ این دیگر به‌دست نمی‌آید! هر مقدار که انسان به کعبه نگاه کند، از کیفیتِ ربط بین ظاهر و باطن، باطن را برای خود استجلاب

می‌کند؛ چون این توجه، ارتباط دادن نفس به باطن است، نه‌اینکه فقط نگاه کردن باشد. وقتی شما به چیزی نگاه می‌کنید بر شما اثر می‌گذارد؛ چرا می‌گویند به زن نامحرم نگاه نکن؟¹ چون همین‌که نگاه می‌کنی، خودت را هم جزئی از آن می‌کنی، نفست را متوجه آن می‌نمایی و خیال و نفس و ذهن، همه در آن متمرکز می‌شود.

کیفیت ربط ظاهر و باطن از طریق نظر

چرا می‌گویند وقتی کسی که اهل شئونات و دنیاست دارد عبور می‌کند، او را نگاه نکن؟ چرا می‌گویند وقتی چند ماشین دارند از جایی عبور می‌کنند و بسیار شلوغ می‌شود، نگاه نکن؟ چرا؟ به‌خاطر اینکه درون آن می‌روی؛ درون این دنیا و این حال‌وهوا می‌روی! آنها چند ماشین با خود راه می‌اندازند که تو نگاه کنی؛ با این نگاهی که می‌کنی، نفس و ملکوت خود را در ملکوت او می‌بری؛ لذا تأثیر می‌گذارد.

اینکه می‌گویند: النّظَرُ إلَی الکَعبةِ عبادةٌ؛ یعنی ملکوت خود را در ملکوت کعبه ببر؛ این ظاهر وقتی توجه می‌کند، همراه با این توجه، برزخ و مثال و ملکوت [نیز اثر می‌گیرد]؛ و این مسئله وابسته به این است که شخص در چه مرتبه‌ای قرار دارد؛ هرچه بالاتر، بالاتر! آن‌طوری‌که مرحوم والد، آقای حداد یا امام زمان علیه السّلام [نگاه و ادراک می‌کنند کجا و نگاه دیگران کجا]!

کیفیت رابطۀ مقام ولایت با کعبه

مگر شما خیال می‌کنید امام زمان علیه السّلام به کعبه نگاه نمی‌کنند؟! امام زمان

هم هر سال که مشرّف می‌شوند، به کعبه نگاه می‌کنند؛ با اینکه تمام ارزش کعبه به وجود امام علیه السّلام است و بدون امام، کعبه کلوخی بیش نمی‌ارزد؛ کلوخی که با آن دیوار می‌سازند! وجود امام علیه السّلام است که به کعبه ارزش می‌دهد و آن نفحاتی که از جانب ملکوت کعبه بر نفس انسان می‌آید، واسطۀ آن امام علیه السّلام است! امام نباشد، به‌اندازۀ سر سوزنی هم نصیب ما و شما نمی‌شود. گرچه این‌طور است، ولی وقتی همین امام به کعبه نگاه می‌کنند، چه می‌فهمند و چه چیزی را ادراک می‌کنند؟ وقتی برای پیغمبر صلّی اللَه علیه و آله و سلّم قرآن می‌خوانند، چه‌چیزی را ادراک می‌کنند؟

سرّ گریۀ رسول خدا هنگام استماع قرآن

ابن‌مسعود قرآن را زیبا می‌خواند و صدای حزینی داشت؛ پیغمبر می‌فرمودند: ”ابن‌مسعود برای من قرآن بخواند.“¹ وقتی ابن‌مسعود برای آن حضرت قرآن می‌خواند، ایشان گریه می‌کردند؛ چه‌چیزی را ادراک می‌کردند و چه‌چیزی را می‌فهمیدند؟ آیا مانند وقتی بود که ما قرآن می‌خوانیم؟! ما هزار صفحه، از اول تا آخر قرآن را همین‌طور می‌خوانیم و نه‌تنها یک قطره اشک هم برایمان نمی‌آید، بلکه هیچ‌چیز هم حالی‌مان نمی‌شود! ولی ایشان نه؛ ایشان گریه می‌کردند، متحوّل می‌شدند و رنگشان سرخ می‌شد؛ خلاصه، اینجا خبرهایی هست که ما نمی‌دانیم! همین‌قدر می‌دانیم که هست، چون خودمان این مسائل را از بزرگان دیده‌ایم.

تفاوت مراتب ادراک اولیای الهی با سایرین از مسئلۀ حج

اسم حج که می‌آمد، من می‌دیدم اشک مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ همین‌طور از چشمشان جاری می‌شد. ایشان از حج چه می‌فهمیدند؟ شما همین مسئله را نسبت به امام زمان علیه السّلام بالاتر ببرید؛ آن هم همین است. شما خیال کردید امام زمان که هرسال به حج می‌روند، همین‌طور است که مثلاً حالا بیکار هستیم، برخیزیم به آنجا برویم؟! نه، امام زمان علیه السّلام هم می‌روند و از آن حج استفاده می‌کنند؛ منتها استفاده‌ای که ایشان می‌کنند با استفاده‌ای که ما می‌کنیم، فاصلۀ بینَ الأرضِ و السّماء است؛ هر کسی به‌حسب خود استفاده می‌کند. ما بسیار استفاده

کنیم، این است که حالمان خوب شود، تغییر و تحولاتی در ما پیدا شود، چه‌بسا مسائلی برایمان رخ دهد و خوابی ببینیم. دیده شده است افرادی که به حج می‌روند، خواب‌هایشان در آنجا فرق می‌کند؛ اینها همه به‌خاطر تأثراتی است که برای آنها از تأثیرات آن امکنه و فضاها حاصل می‌شود. آیا امام زمان علیه السّلام هم همین‌طور است؟! نه آقاجان، ایشان در عالم و فضای دیگری هستند؛ ایشان هم که به کعبه نگاه می‌کنند، دارند در همان مرتبۀ خودشان سیر می‌کنند.»¹

برج ساعت، نقشۀ صهیونیست و عامل انصراف توجه از کعبه

«اکنون آمده‌اند پشت کعبه چند هتل ساخته‌اند؛ نمی‌دانم عکس‌های آن را دیده‌اید یا رفقایی که رفته‌اند آنها را دیده‌اند؟ برجی ساخته‌اند به کجا رفته است! ساعتی هم آن‌طرف هست که هرجای مکه بایستید، دور و بالای آن ساعت را می‌بینید. به اعتقاد من قطعاً دست صهیونیست در ساختن این برج دخالت داشته است!

شما الآن وارد مسجدالحرام می‌شوید، به‌جای اینکه چشمتان به کعبه بیفتد، به این برج می‌افتد؛ مگر کعبه جای این حرف‌هاست؟! یعنی وقتی زائر می‌خواهد به آنجا برود و زیارت کند، باید در مسجدالحرام برج و ساعت ببیند؟! هر مرتبه که ما آمدیم طواف کنیم، چشممان به قیافۀ نحس این دارالإمارۀ کذایی می‌افتاد! لذا دیگر آن توجه به کعبه و آن لحاظ کعبه از بین می‌رود. هر کسی را نگاه می‌کردی، می‌گفت: ”آن برج را ببین!“ آقا، داری طواف می‌کنی؛ چشمت را پایین بینداز! به‌جای اینکه چشمت به آن بیت باشد که ”النّظَرُ إلَی الکَعبةِ عبادةٌ؛ نظر به کعبه عبادت است“ داری به آن برج نگاه می‌کنی؟!

مرحوم والد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌فرمودند: ”بنشینید فقط به کعبه نگاه کنید.“ این‌قدر با یکدیگر سخنان بیهوده نگویید که: فلان کنید و چه‌کار کنید و این کجا رفت! بنشینید به کعبه نگاه کنید.

این را آنجا درست کرده‌اند که کعبه را بشکنند و اثرش را از بین ببرند. بعد هم

شنیدم که در علائم آخرالزّمان هم چنین چیزی آمده است.¹ حاجی وقتی که دارد دور کعبه طواف می‌کند، به‌جای‌اینکه توجه داشته باشد، چشمش به آن برج است نه به کعبه؛ آن‌وقت این طواف دیگر اثر ندارد و در او تأثیر ایجاد نمی‌کند و نفوذ نمی‌کند.

خب، اینکه بسیار بلند است؛ مگر بلند درست کردن هنر است؟! در دبی هم برجی چند برابر این ساخته‌اند؛ مگر هنر است؟! جرثقیل آمده، بتن را بالا برده‌اند، طبقات روی هم رفته‌اند و برج مستقیم بالا رفته است؛ کجای این هنر و تمدن است؟! کجای این ارتقا و تکامل بشری است؟! این، تکامل بتن و میلگرد است؛ تکامل بشری کجا رفت؟! اینجاست که ما به این نکته می‌رسیم که میزان حیات بشر تا آنجایی باید باشد که در راه رسیدن به تکامل روحی مانع ایجاد نکند؛ درحالی‌که این مسئله ایجاد مانع می‌کند.»²

حجر الأسود³

روایاتی در فضیلت حجرالأسود

«دربارۀ حجرالأسود که بر رکن کعبه نصب شده و دارای شعور و ادراک است، روایاتی به مضامین مختلف وارد شده است؛ و ما برای نمونه چند تا از آنها را در اینجا می‌آوریم.

روایت اول: شعور و ادراک حجرالأسود و شهادت آن در قیامت

١) در علل الشّرائع و عیون أخبار الرّضا از صدوق از پدرش از محمد عطّار از محمد بن احمد از موسی بن عُمر از ابن‌سنان از ابوسعید قمّاط از بُکَیر بن أعیَن روایت کرده است که:

قالَ: قالَ لی أبوعبدِاللَهِ علیه السّلام: ”هَل تَدری ما کان الحَجَرُ؟“ قالَ: قُلتُ: لا. قالَ: کان مَلَکًا عَظیمًا مِن عُظَماءِ المَلائِکَةِ عندَ اللَه عزَّ وَ جلَّ، فَلَمّا أخَذَ اللَهُ مِنَ المَلائِکَةِ المیثاقَ کان أوّلَ مَن آمَنَ بهِ و أقَرَّ ذَلِکَ المَلِکُ؛ فاتَّخَذَهُ اللَهُ أمینًا علیٰ جَمیعِ خَلقِهِ فألقَمَهُ المیثاقَ و أودَعَهُ عِندَهُ.

”بُکَیر بن أعیَن می‌گوید: حضرت صادق علیه السّلام از من پرسیدند: آیا می‌دانی حجرالأسود چه بوده است؟ گوید: من گفتم: نه.

حضرت فرمود: فرشته‌ای بوده است از فرشتگان بزرگ در نزد خداوند عزّ و جلّ؛ چون خداوند از فرشتگان عهد و میثاق گرفت، اولین کسی که ایمان به خدا آورد و اقرار کرد این فرشته بود؛ بنابراین خداوند او را امین خود بر خلائقش قرار داد؛ و میثاق را در او وارد کرد و به‌عنوان امانت و ودیعت نزد او سپرد.“

و سپس آن حضرت داستان مفصل آن را بیان می‌کنند و در آخر روایت می‌فرمایند:

و لم یَکُن فیهِم أشَدُّ حُبًّا لِمحمّدٍ و آلِ محمّدٍ مِنهُ، فَلِذَلِکَ اختارَهُ اللَهِ عزَّ وَ جلَّ

مِن بَینِهِم و ألقَمَهُ المیثاقَ، فَهوَ یَجی‌ءُ یَومَ القیامَةِ و لَهُ لِسانٌ ناطِقٌ و عَینٌ ناظِرَةٌ یَشهَدٌ لِکُلِّ مَن وافاهُ إلیٰ ذَلِکَ المَکانِ و حَفِظَ المیثاقَ.¹

”و در میان فرشتگان هیچ فرشته‌ای نبود که محبتش از آن حجَر به محمد و آل‌محمد بیشتر باشد؛ و بر این اساس خداوند او را از میان سایر فرشتگان اختیار کرد؛ و میثاق را به او داد، پس حجرالأسود در روز قیامت می‌آید درحالی‌که زبانی دارد گویا و چشمی بینا و گواهی می‌دهد برای هر کسی که به او در این مکان برخورد کرده است و به نزد او آمده است و عهد و میثاق را در نزد او استوار نموده است.“

روایت دوم: شهادت حجرالأسود به امامت امام سجاد علیه السّلام

٢) در اختصاص² مفید با سند متصل خود روایت می‌کند از حضرت باقر علیه السّلام که:

چون حضرت سیدالشهدا حسین بن علی علیهما السّلام شهید شدند، محمد بن حنفیه فرستاد به‌دنبال حضرت سجاد علی بن الحسین علیهما السّلام و با او در خلوت نشست؛ و سپس گفت:

”ای برادرزادۀ من، می‌دانی که رسول خدا منصب امامت و وصایت را بعد از خود به علی بن ابی‌طالب علیه السّلام واگذار کرد؛ و پس از آن به حسن بن علی و پس از آن به حسین علیه السّلام؛ و پدر تو کشته شد و در امر امامت و وصایت وصیتی ننموده است!

و من عموی تو و هم‌شاخۀ پدر تو هستم؛ و در سن من و تقدم من، اینکه ولادت من از علی بوده است؛ و من در امر خلافت و امامت درحالی‌که تو جوان هستی سزاوارترم؛ و بنابراین در امر امامت و وصیت با من از در مخاصمه و منازعه وارد نشو! و از من دوری مکن و در جانبی جداگانه مایست!“

حضرت سجاد فرمودند: