آموزه‌های معرفت ج 5

هو العلیم

دورۀ علوم و مبانی اسلام و تشیّع (١)

آموزه‌های معرفت

شرح دعای أبوحمزۀ ثمالی

جلد پنجم

رمضان‌المبارک ١٤٢٣ هجری قمری

حضرت آیةاللَه حاج سیّد محمّدمحسن حسینی طهرانی

قدّس اللَه سرّه

دوره علوم و مبانی اسلام و تشیّع (١)

آموزه‌های معرفت

جلد پنجم

بیانات آیةاللَه حاج سّید محمّد محسن حسینی طهرانی

ناشر: مکتب وحی / طهران

نوبت چاپ: اوّل / ١٤٤٨ ه‍. ق ١٤٠٥ ه‍. ش

شابک دوره: ٥ ـ ٦٩ ـ ٦١١٢ ـ ٦٠٠ـ ٩٧٨

شابک ج ٥: ٦ ـ ٠٦ ـ ٨٥٠٣ ـ ٦٢٢ ـ ٩٧٨

حق چاپ محفوظ است

تلفن: ٠٢١٨٨٦١٥٢٠٧

www.maktabevahy.org

قال الصّادِقِ علیه السّلام:

القَلبُ حَرَمُ اللَهِ فَلا تُسکِن حَرَمَ اللَهِ غیرَ اللَهِ!

«قلب، حرم خداوند است؛ پس در حرم خدا غیر خدا را جای مَده!»

جامع الأخبار، شعیری، ص ١٨٥

فهرست مطالب

مجلس هفتاد و پنجم: سعی صفا و مروه مظهر استغاثۀ حقیقی به درگاه الهی

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علَی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آلِه الطّاهرینَ

و لَعنةُ اللَه علَی أعدائِهِم أجمَعینَ

انابه به درگاه پروردگار و بی‌نیازی از بخشش بخیلان

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِکَ و الرّضا بِقَضائِکَ عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ.

«من به‌تحقیق می‌دانم که در إستنابۀ¹ به تو و نالیدن به درگاه تو و توجّه خود را به‌سمت جود و بخشش تو معطوف کردن و رضای به قضاء تو داشتن، عوض و جایگاه منع افراد بخل‌کننده است.»

یعنی افرادی که بخل و امساک می‌کنند و در مقابل عوضی، به انسان عطایی می‌کنند.

حضرت امام سجّاد علیه السّلام می‌فرماید:

من می‌دانم که در استغاثۀ به تو و توجّه و نالیدن به درگاه تو، جایگزین و جانشینی برای رجوع به این افرادی است که اهل دنیا و کثرات و بخیل به عطا هستند؛ بخیل به عطاء به هر چیزی: عطاء به مال، عطاء به علم، عطاء به قدرت، عطاء به موقعیّت و عطاء به رفع حاجت! این إنابه و نالیدن به درگاه تو جایگزین رجوع به این افراد خواهد شد.

حقیقت ایثار و تفاوت آن با صفت استئثار

و مَندوحَةً عَمّا فِی أیدِی المُستَأثِرین¹؛ «و مرا در گشادی و بی‌نیازی قرار می‌دهد از آنچه که در دست دنیاطلبان و اهل کثرات و متوغّلین در دنیا و آمال و آرزوها و شهوات است.»

قرآن می‌فرماید:

﴿وَيُؤۡثِرُونَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ وَلَوۡ كَانَ بِهِمۡ خَصَاصَةٞ﴾؛² «اینها ایثار می‌کنند بر علیه خودشان و بر ضرر خودشان؛ یعنی غیر را بر خود ترجیح می‌دهند، اگرچه در تنگنا هستند.»

امّا استئثار را برای کسی می‌گویند که عکسش است؛ یعنی آن کسی که برای خود می‌خواهد و خود را بر دیگران ترجیح می‌دهد. خودش را و همۀ منافع را به‌سمت خودش می‌طلبد.³

کمال بی‌نیازی از خلق در پرتو پناه به حق

امام سجّاد علیه السّلام در این فقره می‌فرمایند:

اگر قرار بر این است که من به درگاهی رو بیاورم، به درگاه تو رو می‌آورم. اگر قرار است جایی ناله و إنابه و درخواست کنم، باید به اینجا درخواست کنم و این ناله و انابۀ خودم را در اینجا قرار بدهم تا اینکه از همۀ افراد بی‌نیاز شوم و دیگر احساس حاجت و احساس نیازی نداشته باشم؛ حالا از هر کسی می‌خواهد باشد و از هر جایی می‌خواهد باشد و به هر طریقی می‌خواهد باشد. چرا؟ جهتش هم مشخّص و واضح و روشن است: زیرا فقط إغاثۀ به درگاه تو است که واقعیّت دارد، حقیقت دارد؛ بقیّه همه مجاز است، بقیّه همه با رنگ دنیا مخلوط است، با رنگ آمال و آرزوها مخلوط است؛ ولو ده درصد، ولو سه درصد، ولو دو درصد، ولو یک درصد، قاطی دارد؛ ولی فقط اینجا است که هیچ قاطی ندارد، فقط اینجا است که

هیچ مو لای درزش نمی‌رود، فقط اینجا و در این موقعیّت است که توحید محض حاکم است و روابط هیچ‌گاه و به هیچ وجه من‌الوجوه بر ضوابط حکومت نمی‌کند!

تبلور کلام امام سجّاد علیه السّلام در عمل حضرت هاجر

در همین سفر اخیر که خداوند قسمت کرد و توفیق داد که من پریشب یک عمرۀ مجدّدی را به مناسبت حلول ماه رمضان از تنعیم انجام دادم، در سعی صفا و مروه که می‌رفتم در این فکر بودم که ما این سعی را برای چه داریم می‌کنیم؟! این سعی سَمبُل چه مسئله‌ای است که الآن ما داریم انجام می‌دهیم و چرا ما داریم در اینجا سعی می‌کنیم؟! مگر کار خدا عبث است؟! حاجی بلند شود بیاید مکّه، این‌همه راه برود، بعد به او بگویند: «آقا، هفت دفعه از این کوه برو آن کوه و برگرد.» این یعنی چه؟! خب آدم می‌گوید: «یک کیلومتر پیاده‌روی می‌کنم در فضای خوب که هم ورزش است و هم تنفّس آزاد و دیگر مزاحمتی هم نیست.» امّا احکام شرع که عبث و بیخود نیست؛ بلکه حکمت و فلسفه دارد.

چه مسئله‌ای در این قضیّه هست که ما باید هفت مرتبه از اینجا برویم آنجا و از آنجا بیاییم اینجا و بعد در یک فاصله که خطّ سبز رنگی هست، باید هروله کرد؛ یعنی حالتی شبیه به قدم‌رو، نه دویدن و نه آهسته رفتن، بلکه حالت قدم‌رو! این چه حسابی است؟!

مشخّص است که در مسئلۀ سعی، ابتدای مطلب و شروع آن با عمل حضرت هاجر شروع شد؛ یعنی حضرت هاجر وقتی که بچّه را آورد و در کنار بیت‌اللَه گذاشت، [به‌دنبال آب برای فرزندش هفت مرتبه رفت و آمد]. البتّه هنوز بیت‌اللَهی نبود، بلکه آثاری بود، خاک بود و بیابان؛ بیابانی که در بین کوه‌هایی که آن را احاطه کرده‌اند قرار گرفته بود. اگر کسی برود در همان غار حِرا و در آنجا بایستد، از دور مشخّص است که تمام اطراف بیت‌اللَه کوه‌ها هستند و این یک وادی است که در بین کوه‌هایی [قرار گرفته] که از شدّت گرما سیاه شده است؛ گرمای عجیب خطّ استوا، این کوه‌ها را سیاه کرده است. این مسئله و این قضیّه در یک‌هم‌چنین وضعی قرار دارد.

حالا حضرت هاجر در دو نقطۀ از کوه، مدام می‌رود و مدام می‌آید به‌دنبال

به‌دست آوردن آب برای فرزندش اسماعیل که این دو تا همین‌طور تک و تنها و بدون هیچ پناهی در این بیابان بودند. قضیّۀ حضرت اسماعیل دیگر أظهَر مِن الشّمس است؛ یعنی هیچ مو لای درزِ قضیّه نمی‌رود و به هیچ وجه این مسئله قابل انکار نیست.

حالا که حضرت هاجر هفت مرتبه رفت و آمد،¹ چرا ما هم باید این کار را بکنیم؟! چرا ما هم باید هفت مرتبه برویم و بیاییم؟! و در این سعی که می‌کنیم چه مسئله‌ای را باید در نظر بگیریم؟ آیا همین‌طور برویم و برگردیم؟! خب عملی را انجام داده‌ایم و تمام می‌شود. یا اینکه نه، بنشینیم روی این مسئله فکر کنیم و مطلب را قدری بیشتر باز کنیم و این کلام امام سجّاد را که می‌فرماید: «و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِکَ...؛ در نالیدن به درگاه تو و درخواست از جود تو و رضای به قضاء تو، جایگزینی برای روی‌آوردن به افراد دیگر است»، در اینجا بیابیم که حضرت هاجر در اینجا چه کرد؟!

پیروی تمام خلایق، حتّی انبیا و اولیای الهی از عمل حضرت هاجر

حضرت هاجر در اینجا چه عملی را انجام داد و در چه حال و هوایی بود که بعد از حضرت هاجر، خداوند به تمام افرادی که طبق آیۀ ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ﴾² ندا می‌دهد که باید هر طوری‌که می‌توانند به مکّه بیایند، امر می‌کند که هم در عمره و هم در حج باید بیایند و پا را در جای پای حضرت هاجر قرار بدهند؟! خیلی عجیب است! پایشان را جای پای یک زن قرار بدهند؛ حضرت هاجر که مرد نبود. چون او این کار را کرده است، همه باید بیایند؛ مردم باید بیایند، بزرگان باید بیایند، اولیا باید بیایند، ائمّه باید بیایند، پیغمبر هم باید بیاید!

حالا کم‌کم داریم به این نکته می‌رسیم که چرا لَهف و نالیدن به این درگاه این ارزش را دارد؟ چون اینجا مرکز و محلّ توحید است که در هیچ جای دیگر این توحید نیست.

نقد آمیختگی اعمال انسان با هوای نفس و کثرات

در سایر موارد، خدا با کثرات آمیخته می‌شود. من هم همین‌طور هستم، امثال من هم همین‌طور هستند؛ اگر بگوییم: «نیست»، دروغ می‌گوییم؛ منتها درصد دارد: یکی بیشتر، یکی کمتر!

می‌گوییم: «خدا»، ولی خدایی که می‌گوییم خالص نیست؛ می‌گوییم: «دین»، ولی دینی را که می‌گوییم خالص نیست؛ می‌گوییم: «شرع»، ولی شرعی که می‌گوییم خالص نیست؛ دینی است که خود من هم در آن داخل هستم، و هرچه بر سر ما می‌آید به‌خاطر همین است! خدایی است که خود من هم در این خدا داخل هستم؛ خدای ماسک‌دار و نقاب‌دار، نه خدای لخت و برهنه، نه خدای عریان که همان خدای واقعی است؛ خدایی که هزار تا لباس بر او می‌پوشانیم و با هزار بَزک و با هزار رنگ و لعاب و با هزار نقش و نگار آن خدا را ارائه می‌دهیم. آن خدا دیگر خدا نیست؛ آن خدا عبارت است از خواست‌ها و تمنّیات و خود محوری‌ها و انانیّت‌ها! اینجا است که انسان در غیر از این موقعیّت و در غیر از این محل، هرجا برود و هرجا إنابه کند در آن ناخالصی است.

حکایتی از ظهور توحید خالص در سیرۀ مرحوم علاّمه طهرانی

یک وقت مرحوم آقا ـ رضوان اللَه علیه ـ از سفر کربلا مراجعت کرده بودند. من کوچک بودم و حدود ده سال سنّم بود و رفقا در همان منزل احمدیّه برای دیدنشان آمدند. آن‌موقع رفقا چندان زیاد نبودند و شاید تعداد رفقای ایشان در طهران که رفقای خاصّ ایشان بودند، از ده دوازده نفر تجاوز نمی‌کرد، و یک عدّه هم از مسجدی‌ها آمده بودند.

وقتی که نشسته بودند یک‌مرتبه من دیدم یکی از همین آقایان مسجدی آمد و جیبش را این‌طرف و آن‌طرف کرد و از داخلش یک دستۀ کلفت اسکناس بیرون آورد و آمد دو زانو جلوی آقا نشست: «آقا، بفرمایید!» ایشان فرمودند: «این چیست؟!» گفت: «آقا، این وجوهات است! می‌خواهیم خدمتتان تقدیم کنیم.» فرمودند: «بگذارید

در جیبتان! شما از که تقلید می‌کنید؟» گفت: «ما از فلان مرجع تقلید می‌کنیم.» آن شخص در آن‌موقع در نجف بود. مرحوم آقا گفتند: «آقای آقا سیّد محمّدصادق لواسانی در فلان جا از طرف ایشان وکیل هستند؛ این مبلغ را ببرید به ایشان بدهید!» او هم خیلی خجالت کشید و رفت سرِ جایش نشست.

نکته اینجا است: بعد موقعی که افراد خواستند بروند و من هم در آنجا ایستاده بودم، مرحوم آقا آهسته در گوشش گفتند: «اسم مرا هم نیاورید!»

التفات کردید؟! این قضیّه را یکی از رفقای دیگر هم شنیده است.

خب مشخّص است که چرا ایشان به این قِسم ردّ کردند و لابُد رفقا قضیّه را متوجّه شدند. امّا نکتۀ مهم در این است که آهسته گفتند: «اسم مرا هم نیاورید!» در حالی‌که افراد دیگر می‌گویند: «آقا، سلام ما را هم خدمتشان برسانید؛ التماس دعا هم داریم!» ولی چرا [مرحوم آقا این‌طور فرمودند]؟! چون او توحیدش خالص است و نمی‌خواهد خودش را مطرح کند؛ ولی بقیّه نه، اگر هم چیزی حواله می‌دهند، ده تا هم از آن‌طرف طلب می‌کنند؛ به عبارت دیگر: بده بِستان!

این که می‌خواهد به منزل او برود، از آن‌طرف هم می‌خواهد او بلند شود در روضه‌اش بیاید، وإلاّ همین‌طور بلند نمی‌شود برود. این که می‌خواهد یک مُرید را برای فلان مسجد بفرستد، از آن طرف هم می‌خواهد در جلسۀ مسجدی، جشنی، عقدی، مجلسی و مسئله‌ای او هم دوباره برگردد و او هم دوباره این قضیّه را انجام بدهد. ولی آن کسی که هدفش خدا است و راهش خدا است، دنبال این حرف‌ها نیست؛ می‌گوید: «آقا، برو بده و اسم من را هم نیاور؛ ابداً!» آن‌وقت این راه می‌شود راه توحید. راه عرفان و توحید این است؛ انسان را از زوائد خالی می‌کند، انسان را از حشو و از تخیّلات و از جوانب بیرون می‌آورد.

فلسفۀ تبعیّت از عمل حضرت هاجر در حج

چرا ما باید از حضرت هاجر تبعیّت کنیم؟! چرا ما باید به‌دنبال او برویم؟! کاری که حضرت هاجر کرد معنایش چیست؟ یعنی هفت مرتبه به‌دنبال آب رفت؛ آب یعنی مایۀ حیات، آب یعنی مایۀ زندگی، آب یعنی مایۀ نشاط، آب یعنی مایۀ

رشد! کسی که آب نخورَد، بعد از چند روز می‌میرد و فوت می‌کند. انسان ممکن است برای غذا بتواند صبر کند، ولی برای آب که نمی‌تواند صبر کند و از بین می‌رود. پس آب مایۀ حیات است، آب مایۀ زندگی است. حالا این حضرت هاجر که برای فرزندش به‌دنبال این آب حیات رفت، چه کرده بود و در چه حالی بود و در چه وضعی بود که ما هم باید عمل او را سَمبُل قرار بدهیم و ما هم باید همین کار را انجام بدهیم؟! چرا؟! چون حضرت هاجر فقط و فقط به درگاه خدا لَهف داشت.

خیلی جریان عجیبی است! می‌دانید یعنی چه؟ حضرت ابراهیم به یک زن بگوید: «از فلسطین با بچّه‌ات بلند شو بیا برویم یک جایی!»

ـ کجا؟

ـ معلوم نیست! حاضری یا نه؟

می‌گوید: «حاضرم.» حضرت هاجر می‌دانست که اگر بیایند شوهرش بچّه را می‌گذارد و بعد برمی‌گردد؛ ولی به کجا؟ معلوم نبود! حالا آن جریانات و مقامات حضرت ابراهیم به‌جای خود، ولی آخر یک زن، آن‌هم زنی که تمام زندگی‌اش بچّه‌اش است، تمام حیاتش بچّه‌اش است وتمام تعلّقش ـ خودش، حیات خودش، زندگی خودش، عمر خودش ـ به بچّه‌اش است، با شوهرش بلند می‌شوند سیصد فرسخ از فلسطین می‌آیند، می‌آیند، می‌آیند تا می‌رسند به یک جا که پرنده پَر نمی‌زند، گرما شصت درجه و آتش از این سنگ‌ها لهیب می‌کشد؛ آنجا خطاب می‌رسد: «این زن و این بچّه را بگذار و پشتِ سرت را هم نگاه نکن و خداحافظ، برگرد! حالا اینکه به سر اینها چه می‌آید، به تو مربوط نیست!»¹ و حضرت ابراهیم هم نگاه نکرد تا ببیند بچّه‌اش چطور است! تا حالا برای ما از این امتحان‌ها پیش آمده است؟!

خیال نکنید که حضرت ابراهیم آمد آنجا و بعد هم دیگر [با خیال راحت] گذاشت و رفت. البتّه آنجا شروع کرد به دعا کردن:

﴿رَّبَّنَآ إِنِّيٓ أَسۡكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيۡرِ ذِي زَرۡعٍ عِندَ بَيۡتِكَ ٱلۡمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱجۡعَلۡ أَفۡ‍ِٔدَةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ تَهۡوِيٓ إِلَيۡهِمۡ﴾.¹

ولی صحبت در این است که اینها دعاهایی بود که حضرت ابراهیم کرد، امّا هزار تا احتمالِ از بین رفتن و نابودی و این مسائل در قضیّه بود. این‌طور نبود که تصوّر کنید حکومت عربستان می‌آید اینجا برج می‌سازد و دکّان و دستگاه و بیا و برو و کشتی‌ها میوه بیاورند و اینجا بشود همین [که الآن هست]؛ نه، این‌طور نبود؛ مسئلۀ از بین رفتن بود.

مگر قضیّۀ ذبح نبود؟! حضرت ابراهیم وقتی که در رؤیا دید حضرت اسماعیل را دارد ذبح می‌کند، آیا خیال کرد که در خواب دارد شوخی می‌کند؟! دید سرش را می‌بُرَد و به قصد بریدن سرِ فرزند، دستش را گرفت در منا آمد؛ نه‌اینکه بیاید مثلاً همین‌طوری با یک کارد مقوّایی یا پلاستیکی ببُرَد! نه آقا، دید دارد سرش را می‌بُرَد؛ امّا بعد یک‌دفعه تقدیر عوض شد و قضیّه طور دیگر شد و مسائل دیگر پیش آمد؛² ﴿وَفَدَيۡنٰهُ بِذِبۡحٍ عَظِيمٖ﴾.³

خب حالا بیایند به این زن بگویند که بلند شو با این بچّه‌ات بیا! بلند می‌شود می‌آید در همین‌جا و یک بار هم به شوهرش نمی‌گوید که تو ما را به چه امیدی اینجا می‌گذاری؟ چرا به شوهرش نگفت؟! چرا «آخ» نگفت؟ چرا «چرا» نگفت؟ چون حضرت هاجر فقط به یک جا متوجّه بود و توجّهش فقط به یک جا بود. می‌گفت: «دستور است، تمام؛ مسئله‌ای نیست!» و حالش فقط متوجّه یک نقطه بود، حتّی به

شوهرش که پیغمبر هم بود اتّکا نکرد؛ نکتۀ مهم اینجا است! امام سجّاد می‌فرماید: «و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِکَ و الرّضَا بِقَضائِکَ عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ.»

بلانسبت، بلانسبت، نَعوذُ باللَه حضرت ابراهیم که از باخِلین نبود؛ ولی غیر از خدا که بود، بالأخره مخلوق بود، بالأخره در تعیّن بود، بالأخره فردی بود که با خدا فرق داشت. خدا چیزِ دیگر است؛ آن حقیقت، چیزِ دیگر است و اینها همه تعیّنات و نزول آن حقیقتِ بسیط هستند. حضرت هاجر حتّی به حضرت ابراهیم هم توجّه نداشت؛ فقط به یکی!

وقتی که قضیّه این‌طور شد، آن‌وقت مسئله این می‌شود که یک‌دفعه می‌آید می‌بیند عجب، از زیر پای حضرت اسماعیل که روی زمین می‌کشیده و گریه می‌کرده، دارد آب فوران می‌کند!¹ این «عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ» اینجا است. تو همۀ امیدت را یک جای دیگر گذاشتی، حالا بیا نگاه کن نتیجه‌اش را ببین؛ تو همۀ افکارت را و همۀ سرمایه‌ات را یک جا انداختی، حالا بیا نگاه کن ببین عوض هست یا نیست!

نفی تکیه بر اسباب مادّی و دوری از توحید

واقعاً انسان بیاید امتحان کند، یعنی جدّاً این چیزی است که نقدِ نقدِ نقد است؛ نقدِ نقد! و ما این نقد را کنار گذاشتیم و به نسیه‌ها و چیزهای [دیگر دل بسته‌ایم]: «این را ببینیم، آن را ببینیم، این شاید برای من کاری بکند، آن شاید برای من کاری بکند.» عجیب است، واقعاً عجیب است، خیلی عجیب است! این افرادی که انسان در این دنیا با ماسک‌های متفاوت و با رنگ‌های متفاوت و با شکل‌های متفاوت می‌بیند [چه کارها که نمی‌کنند]!

یک شخص که از دنیا رفته است ـ خدا رحمتش کند ـ و من هم مدّتی پیش ایشان درس خوانده بودم نقل می‌کرد:

در یک جریان که خدا پیش آورده بود و مدّتی گرفتار بودم، بعد از اینکه مسائل حل شد و رد شد، مطّلع شدم و معلوم شد که تمام این گرفتاری‌ها از

جانب یکی از افرادی بوده است که باور نمی‌کردم! یعنی این‌قدر ما به او محبّت کردیم که اگر همۀ افراد دنیا در ذهن من می‌آمد، اصلاً این یکی نمی‌آمد که او رفته باشد و برای ما زده باشد.

خب این قضیّه برای چیست؟! به‌خاطر این است که تمام این روابط و تمام این تعلّقات، تعلّقاتی است که جنبۀ الهی ندارد؛ یک صورت الهی دارد، ولی هزار تا تخیّل و تصوّر و رابطه و فکر و خیال و وسوسه و اوهام و تعلّقات و حبّ و بغض‌ها می‌آید صورتِ مسئله را به هم می‌زند و صورتِ مسئله را خلط می‌کند. فقط و فقط اینجا است که حقیقت توحید و توحید حقیقی در یک نقطه است و غیر از اینجا هم رفتن و به هرجا سر زدن، خلاف است!

ضرورت واگذاری امور به خدا و پرهیز از دخالت نفس

هر وقت که شما کارتان را واقعاً به خدا واگذار کردید، آیا شده که بعد پشیمان بشوید؟! ولی هر وقت که آمدیم خودمان را هم یک خُرده در آن دخالت دادیم که: «نه، دلمان می‌خواهد این‌طوری هم بشود؛ خدایا، هرچه تو می‌خواهی، ولی تَه دلمان هم این است که این‌طوری بشود»، این خراب شد. می‌پیچیم به هم و این‌طرف و بالا و پایین [می‌شویم] و یک آش شُله قلمکاری [می‌شود و می‌گوییم]: «آخ، چرا آن‌طور شد؟!»

ولی اگر نه، در هر قضیّه و در هر مسئله‌ای آمدیم گفتیم: «خدایا، واقعاً آنچه را که تو می‌خواهی»، یعنی واقعاً خودمان را در جایگاهی قرار بدهیم که طرفینِ صورتِ مسئله برای ما فرقی نکند ـ و دروغ هم نگوییم، چون شیطان می‌آید و همین را هم سر ما کلک می‌زند ـ آن‌وقت می‌بینیم که چه قشنگ این خط می‌آید جلو و می‌رود دوْر می‌زند و یک جاهایی در یک نقطه می‌ایستد و همان‌جا توقّف می‌کند! چرا؟ چون خدا صلاح بندگانش را بیشتر از خود بندگان می‌خواهد و وقتی ببیند یک بنده آمد و واقعاً به او سپرد، چرا دیگر خدا بیاید در آنجا او را بپیچاند؟! می‌آید آن‌طوری‌که برایش صلاح است پیش می‌آورد و آن را که برای او صلاح است همان را انجام می‌دهد؛ [به شرط اینکه] واقعاً بسپارد!

حضرت هاجر چون موحّد، بود خدا به همه می‌گوید: «باید در اینجا به‌دنبال

حضرت هاجر بیایید و همه باید این هفت مرتبه را بروید و بیایید و اگر انجام ندهید عمرۀ شما باطل می‌شود.»¹ عمره هم که باطل شد دیگر واویلا! آنهایی که زن دارند دیگر با چه رویی برگردند و آنهایی که ندارند دیگر نمی‌توانند بگیرند.²

ما در همین سفری که [مشرّف] بودیم، پیرمردی آمده بود جلوی من می‌لرزید و می‌گفت: «آقا، چه‌کار کنم؟» گفتم: «چه شده است؟» گفت: «می‌گویند عمره‌ات باطل شده است.» گفتم: «خب باطل شده که باطل شده!» گفت: «آقا، زنم حرام می‌شود!» گفتم: «تو که داری می‌میری، بگذار بشود!» گفت: «عجب، آقا را ببین به من چه می‌گوید؛ می‌گوید بگذار بشود!» خلاصه یک خُرده با او شوخی کردیم، گفتیم: «نه آقا، عمره‌ات درست است، خاطرت جمع، زنت هم به تو حلال است؛ خیلی ناراحت نباش، هیچ چیز نیست!»

سلب تمام تعلّقات و رسیدن به انقطاع کامل در حج

[لذا خداوند می‌فرماید: این هفت مرتبه سعی را] اگر انجام ندهی عمره باطل است، حج اشکال دارد؛ باید به‌دنبال حضرت هاجر این هفت مرتبه را بروی بیایی و خودت را در آن موقعیّت قرار بدهی و این مطلب را به‌عنوان یک سَمبُل به دل بگیری و خودت را به آن مقام و موقعیّت حضرت هاجر نزدیک کنی و تمام تعلّقات را از خودت سلب کنی و خود را تنها و تنها و تنها و تنها و تنها بیابی که هیچ‌کس و هیچ چیز دیگر در آنجا نباید باشد؛ نه رفیقی، نه مریدی، نه ریاستی، نه مسجدی، نه دکّانی، نه مطبّی، نه دفتری، نه بیا و برویی، نه امضایی، و نه هیچ چیز حتّی یک سرِ سوزن نباید دیگر در آنجا خطور کند!

توصیۀ بزرگان به توجّه صِرف به توحید در مکّه

مرحوم آقا که می‌فرمودند:

وقتی مکّه می‌روید حتّی به پیغمبر هم فکر نکنید و فقط به خدا توجّه داشته باشید!

به‌خاطر همین است؛ به‌خاطر اینکه خود رسول‌اللَه هم وقتی در اینجا می‌آید با این فکر و با این مبنا می‌آید. اینجا جایی است که غیرت خدا اجازه نمی‌دهد غیر از خودش حتّی پیغمبر هم حضور داشته باشد؛ اینجا جایی است که خدا این بیت را فقط برای خودش منحصر کرده است، گرچه حقیقت این بیت همان ولایت است و قبولی طواف و قبولی اعمال به پذیرش و عَرضۀ بر ولایت است.

امام باقر علیه السّلام فرمودند:

إنّما أُمِرَ النّاسُ أن یَطوفوا حَولَ هِذه الأحجارَ ثُمّ یَجیئوا إلَینا و یَعرِضوا وَلایَتَهُم عَلَینا.¹

«مردم امر شدند که دوْر این سنگ‌ها بگردند و طواف کنند. این سنگ‌ها سنگ‌هایی است که مقدّمۀ برای ما و مقدّمۀ برای ورود در حریم ما است؛ بعد بیایند ولایتشان را عَرضه بدارند تا قبول بشود.»

بدون امام علیه السّلام هیچ چیز ارزش ندارد؛ یک پشیز هم ارزش ندارد! ولی خود امام علیه السّلام از نقطۀ نظر حفظ ظاهر وقتی می‌بیند خدا اینجا را محلّ برای توحید قرار داده است، خودش بلند می‌شود می‌آید دوْر اینجا طواف می‌کند.

سیرۀ اهل بیت در استمرار تشرّف به بیت اللَه الحرام

همین امام سجّاد علیه السّلام می‌دانید چقدر مکّه رفت و چقدر پردۀ کعبه را گرفت و زار زار گریه می‌کرد؟ قضیّۀ امام سجّاد با أصمعی،¹ قضیّۀ حضرت سجّاد با طاووس یمانی،² قضیّۀ امام سجّاد با افراد دیگر و اصحاب دیگر³ که در نصف شب رفتند و دیدند جوانی این‌طور و به این وضع اشعار خیلی عجیبی را می‌خواند [به این مضمون]:

¹

امام حسن علیه السّلام ٢٥ مرتبه به سفر مکّه رفت که اغلب آنها را با پای پیاده رفت،² نه با هواپیماهای پانصد نفره و دو ساعته در اینجا و آنجا و با بهترین [امکانات]! اینها برای چه بود؟ امام حسن، امام باقر، امام کاظم و امام سجّاد علیهم السّلام در این کعبه در آن‌موقع چه می‌دیدند؟! آیا غیر از همان ظهور توحید بود؟! خب امام هم که خودش مظهر توحید است و به جایی که محلّ ظهور توحید است علاقه و رغبت دارد و میلش در آنجا است؛ احساس و ادراکاتی که در آنجا برایش پیدا می‌شود [تفاوت دارد].

ارزش والای خلوص در عمل

حضرت هاجر عملی را در مقام خلوص انجام داد که خداوند این عمل را برای همۀ افراد حتّی اولیای خودش لازم کرده که شما هم باید این را انجام بدهید. چرا

این را انجام بدهیم؟! چون خدا می‌گوید: «پیش من، پیغمبر و حضرت هاجر فرقی نمی‌کند!» آن‌وقت این می‌شود توحید.

الآن امام زمان هم دارد می‌رود همان کار حضرت هاجر را انجام می‌دهد. حالا امام زمان بگوید: «الآن غیر از خدا، عرش و فرش و تمام عوالم سَبع دارد روی انگشت من می‌چرخد.» و واقعش هم همین‌طور است! تمام عوالم، عوالم ناسوت، عوالم ملکوت، لاهوت، مُلک و ملکوت، تمام اینها دارد براساس اراده و مشیّت امام زمان می‌گردد، همان حاجی‌هایی که الآن دارند سعی صفا و مروه می‌کنند به ارادۀ امام زمان دارند انجام می‌دهند؛ ولی خود امام زمان هم این کار را می‌کند و هفت مرتبه می‌رود و می‌آید. چرا؟ چون او می‌بیند که این عمل، عملی است که لِلّه بوده است؛ پس اللَه در اینجا قرار داده است و دیگر در اینجا مظهری وجود ندارد، دیگر حضرت هاجری در اینجا نیست. وقتی که عمل، عمل لِلّه باشد، دیگر امام زمان هم باید همین کار را انجام بدهد، اولیا هم باید بیایند همین را انجام بدهند. وقتی که حضرت ابراهیم عملش شد لِلّه و این سنگ‌ها را ساخت، بقیّه باید بیایند دور اینها بگردند؛ نباید بگویند: «او حضرت ابراهیم بوده است.»

جریانی از اخلاص علاّمه طهرانی برای شرکت در نماز جمعه

اوّل انقلاب در مسجد شاه طهران که بعد شد مسجد امام، نماز جمعه بپا بود. مرحوم آقا می‌رفتند و ما هم گاهی اوقات که در طهران بودیم می‌رفتیم. خطیب و امام جماعتی در آنجا بود که حالا نمی‌دانیم هستند یا نیستند. یک روز موقع ظهر که داشتیم به‌سمت آن مسجد می‌رفتیم، دو نفر از آقایان [را دیدیم] که یکی از آنها سابق در قم بود و من او را می‌دیدم، ولی یکی از آنها در طهران بود و نمی‌دانم از دنیا رفته یا نه. ایشان که شخص پیری بود و از اعیان و آقایان خیلی معروف طهران بود گفتند: «آقا، کجا تشریف می‌برید؟» آقا گفتند: «نماز جمعه است، برای نماز جمعه می‌رویم.» گفت: «آقا، شما أعلم هستید؛ چطور دارید می‌روید؟! من بنویسم که شما أعلم هستید.» آقا فرمودند: «أعلم باشیم؛ نماز جمعه است.» آن کسی که به همراه این آقا بود گفت: «آقا، بیا برویم. این آقای طهرانی است که این‌طور است؛ من و شما هستیم

که به جبرائیل هم اقتدا نمی‌کنیم! این آقای طهرانی حسابش فرق می‌کند.»

بعد ما که رفتیم مرحوم آقا رو کردند به من و گفتند: «آقا، حالا مگر یکی أعلم باشد نباید پُشت سر غیر أعلم نماز بخواند؟!» یعنی حالا گیرم بر اینکه ما أعلم هستیم، مگر پُشت سر غیر أعلم نباید نماز بخوانیم؟! طرز تفکّر را التفات می‌کنید؟!

سیره و نگاه توحیدی ائمّه در أعمال حج

حالا پیغمبر بیاید بگوید: «من که از حضرت ابراهیم بالاتر هستم، چرا باید بیایم گوسفند ذبح کنم؟!» یا امام زمان بیاید بگوید: «من که از حضرت هاجر بالاتر هستم، چرا بیایم این کار را انجام بدهم؟!» امام زمان هیچ‌وقت نمی‌گوید: «من بالاتر هستم.» ما او را بالاتر می‌دانیم، ولی نه‌اینکه او بگوید: «من بالاتر هستم.»

[یا بگویند]: «چون حضرت ابراهیم آمد فرزندش را ذبح کرد، چون حضرت ابراهیم آمد سه مرتبه به همان جمرات سنگ زد و چون حضرت ابراهیم آمد این کار را کرد، چرا ما هم باید بیاییم این را انجام بدهیم؟! ما که بالاتر هستیم! کجا حضرت ابراهیم مقام ما را داشت؟! کجا حضرت هاجر این‌طور بود؟!» نه؛ اگر بگویند، همان موقع سقوط است! اصلاً در مُخیّلۀ امام زمان هم خطور نمی‌کند که چون بالاتر هستم، چون پایین‌تر هستم، چون چه هستم و... ! اصلاً این حرف‌ها نیست.

امام زمان فقط توحید را می‌بیند که در اینجا ظهور پیدا کرده و باید به‌دنبال این ظهور رفت، چه من امام باشم یا نباشم! آن‌وقت قضیّه خیلی شیرین می‌شود. دیگر این بیا و برو، این تو و منی، این بالا و پایین، اینکه «تو آن‌طور هستی و تو این‌طور هستی»، اینکه «چون من این هستم و چون آن هستم» و این حرف‌ها همه‌اش برچیده می‌شود.

دیگر آدم که صحبت می‌کند براساس بالا و پایینی نمی‌تواند صحبت کند. حرف می‌زند، ولی براساس تکلیف است، نه براساس بالا و پایینی. ارتباطات دارد، ولی نه براساس روابط، بلکه می‌شود براساس ضوابط. با مردم هست، ولی بودنِ با مردم نه براساس کثرات است، بلکه براساس ملاکات توحیدی است. اصلاً عوض می‌شود، نفس عوض می‌شود، فکر عوض می‌شود، تخیّلات عوض می‌شود، تصوّرات تغییر پیدا می‌کند، می‌شود تصوّرات الهی. آن‌وقت این می‌شود موحّد، این می‌شود عارف!

شما خیال کرده‌اید که همین‌طور نشسته‌اید و کسی صبح از خواب بلند می‌شود و مثل جوجه‌ای که از تخم دربیاید، این هم همین‌طوری عارف می‌شود؟! الآن هم که عرفا خیلی زیاد هستند! نه آقا جان، این‌طور نیست! هزار تا بلا بر سرش آمده است؛ دُم شتر به زمین می‌رسد تا یکی دربیاید!

عمل به تکلیف؛ حال حضرت هاجر در امتحان تشنگی فرزند

می‌دانید وقتی که حضرت هاجر فرزندش را در آنجا گذاشت چه می‌گفت؟! می‌گفت: «خدایا، این بچّه، بچّۀ تو است؛ این بنده، بندۀ تو است؛ می‌خواهی از تشنگی بمیرد، خب بمیرد؛ من هم وظیفه‌ام را دارم انجام می‌دهم، من هم براساس آن خواستی که در من قرار دادی که به او آب برسانم، دارم می‌روم این کار را انجام می‌دهم؛ حالا اگر می‌خواهی من هم از تشنگی بمیرم، خب بمیرم!»

آن‌وقت در یک‌هم‌چنین موقعیّتی قضیّه چه می‌شود؟ اینجا می‌شود محلّ توحید! چرا؟ چون اینجا دیگر خالص است، اینجا دیگر صد در صد است، اینجا جایی است که قضیّه بین حضرت هاجر و پیغمبر و ائمّه و اولیا و سایر افراد عادی فرق نمی‌کند، از آن بالا به همه یکسان نظر می‌شود و همه می‌شوند بنده! هر کسی هر مقدار خلوص داشت بِسمِ اللَه، شما جلو هستی؛ صد هزار نفر طواف می‌کنند، هر کسی خلوصش بیشتر بود آن جلو است.

حکایتی در تبیین معیار عالم توحید براساس عبودیّت و مسکنت

شخصی از دوستان تعریف می‌کرد می‌گفت:

شب بود، در کنار سعی نشسته بودم و داشتم نگاه می‌کردم. یک‌مرتبه دیدم یک جام مثل نیم کره در همان ارتفاع بسیار بالای کعبه قرار دارد و از بالای کعبه همین‌طور دارد به‌سمت کعبه نور می‌زند و از کعبه به‌سمت افراد می‌زند، منتها نسبت به هر کس شدّت و ضعف دارد: به یکی کم به‌اندازۀ سویی از چراغ مانند خط‌هایی از چراغ که در شب دیده می‌شود؛ و همین‌طور به یکی بیشتر و به دیگری بیشتر و... !

نگاه کردم دیدم برای بعضی‌ها در این افراد خیلی شدید است. [با خودم] گفتم: ببینم اینها چه کسانی هستند؟ رفتم دیدم که اتّفاقاً یک آدم فقیر و ضعیف و در حال و هوای خودش است! بعضی‌ها را نگاه کردم دیدم برای

آنها خیلی ضعیف است؛ رفتم دیدم که حضرت کذا و کذا است (که حالا دیگر اسم نمی‌بریم!)

آقا، آنجا این حرف‌ها نیست! این بالا و پایین‌ها همه مربوط به این‌طرفِ قضیّه است؛ امّا آنجا این طور نیست، بلکه روی حسابِ عبودیّت است؛ یعنی هرچه عبودیّت بیشتر شد، هرچه مسکنت بیشتر شد و هرچه آن صفر بودن بیشتر شد [مقرّب‌تر است]. بعضی‌ها یک صفر هستند، بعضی‌ها دو صفر هستند؛ امّا اگر یک وقت ما شدیم به اضافۀ بی‌نهایت، آن‌موقع قضیّه یک چیزی می‌شود. پس به صفرها اضافه کنیم، نه به اعداد!

به قول آقای حدّاد که می‌فرمودند:

اینها مدام می‌آیند می‌گویند: «به ما اضافه کن!» نمی‌گویند: «از ما بگیر!»¹

مدام می‌گویند: «به ما عدد اضافه کن؛ دو رقم بشود سه رقم، سه رقم بشود چهار رقم!» ولی نمی‌گویند: «این عددها از ما گرفته بشود و مدام به صفرها اضافه بشود.»

در آنجا برعکسِ امتحاناتی است که در مدرسه می‌گیرند. در مدرسه هرچه عدد بیشتر باشد تا به بیست برسد، او برنده است؛ ولی آنجا هر کس صفرش بیشتر باشد، هر کس ده تا صفر بگیرد برنده است. حالا شما در مدرسه صفر نگیرید، در مدرسه بیست بگیرید؛ این حسابی است که در آنجا هست.

إن‌شاءاللَه که خداوند به همۀ ما توفیق بدهد و إن‌شاءاللَه تتمّۀ مسئله و مطالب برای جلسۀ آینده.

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

مجلس هفتاد و ششم: انحصار تضرّع به درگاه پروردگار

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علَی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آلِه الطّاهرینَ

و لَعنةُ اللَه علَی أعدائِهِم أجمَعینَ‌

پروردگار، تنها مخاطبِ ناله و ابتهال انسان

و أنّ فِی اللّهفِ إلَی جودِکَ و الرّضَا بِقَضائِکَ عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلِینَ و مَندوحَةً عمّا فِی أیدِی المُستَأثِرینَ.

دیشب مقداری راجع به این فقره عرایضی به عرض رفقا رسید که امام سجّاد علیه السّلام در این فقره می‌فرماید:

«در ناله و ابتهال به‌سمت جود تو و رضای به قضاء تو، عوض و جایگاهی از منع باخلین و منع آن افرادی که بخل می‌کنند وجود دارد، و در بی‌نیازی از آنچه که در دست مستکبران و دنیاطلبان است این مسئله تحقّق دارد.»

یعنی اگر قرار است انسان در این دنیا ناله و ابتهال خود را به‌سمت کسی و به جود و احسان کسی فرود بیاورد، تو سزاوار این مسئله هستی؛ تو سزاوار این هستی که اگر قرار بر این است که ناله‌ای برخیزد، به‌سمت تو باشد، و اگر قرار باشد دستی دراز بشود، فقط آن دست به‌سمت تو باشد؛ و این ناله و تقاضا انسان را از توجّه و منع آن افرادی که مُمسِک هستند و بخل می‌ورزند و نمی‌توانند از خود تراوشی داشته باشند بی‌نیاز می‌کند.

حکایت حلّ معضل علمی عالم معروف نجف به‌واسطۀ انابه به پروردگار

الآن قضیّه‌ای به نظرم آمد. حدود سی سال پیش در کتاب قصص العلما از

مرحوم تنکابنی می‌خواندم که یکی از بزرگان و افراد معروف نجف، قبله درس می‌داد و خب مسائل قبله هم طبعاً با علم هیئت سر و کار دارد.

حالا در بین‌الهلالین یا به عبارت دیگر در پرانتز، این قضیّۀ دوّم یادم آمد که مرحوم آقا می‌فرمودند:

وقتی که ما بحث مرحوم آقا سیّد محمود شاهرودی می‌رفتیم، ایشان گاهی اوقات به بعضی از مسائل ریاضی که می‌رسید یک‌دفعه می‌گفت: «آقای آقا سیّد محمّدحسین، بیا به دادم برس!» ما هم می‌رفتیم ریاضیاتش را برایش حل می‌کردیم.

در مسائل مربوط به هیئت و نجوم و قبله و ارث، طبعاً گاهی ریاضیات هم مطرح می‌شود.

[خلاصه آن شخص معروف] داشت درس می‌داد و به بحث قبله که رسیده بود گیر کرده بود؛ چون در مسائل قبله بعضی از موارد و فروعاتی هست که قدری پیچیده است و حساب‌های هیئت دارد.

از یکی از شاگردانش که به علم هیئت وارد بود، تقاضا کرد که بیاید و این‌مقدار از مسائل را در منزل به او یاد بدهد. این شاگرد هم گفت: «استاد باید خدمت شاگرد برسد یا شاگرد پیش استاد برود؟ شما در اینجا شاگرد من هستید و باید شما به منزل من بیایید!» خلاصه آن شاگرد نیامد و این هم خیلی متأثّر شد؛ البتّه نه‌اینکه از رفتن ابائی داشته باشد، بلکه از این برخورد ناراحت شد که این‌طور دارد برخورد می‌کند و بالأخره این قضیّه نسبت به او بی‌ادبی بود و خیلی دلش شکست.

شب رفت حرم و ناله‌اش را به آنجا آورد که: ببین باخلین از ما دریغ کردند و ما فردا هم درس داریم. خلاصه در همان حرم که بود، حلّ مسئله برایش روشن شد و فردا آمد سر درس و حکمی را که اصلاً بلد نبود خیلی خوب تقریر کرد؛ آن‌هم یک تقریر حسابی، و مانند یک شخصِ کاملاً وارد به علم هیئت، این مسئله را حل کرد.¹و²

¹

اوضاع شاگردش خیلی به هم ریخت؛ آمد گفت: «آقا، شما اینها را از چه کسی یاد گرفتی؟!» گفت: «مسئلۀ ما از جای دیگر حل شد و دیگر با وجود این مسئله نیازی به شما پیدا نکردیم.»

حکایت تغییر فهم علاّمه طباطبائی به‌واسطۀ انابۀ به پروردگار

مرحوم علاّمه طباطبائی مرد بسیار عالمی بود، دانشمند بود، در فنون مختلف وارد بود، حتّی در علوم غریبه هم کار کرده بود و افرادی که با ایشان در آن موقع محشور بودند، از ورود ایشان در همین علوم غریبه، حکایات و مطالبی هم برای ما نقل می‌کردند. جلساتی هم داشتند، جلسات سرّی هم با یک عدّۀ خاصّی داشتند و در آن جلسات، مسائل پیچیده، مسائل غیر عادی و استمداد از بعضی ارواح و بعضی مسائل هم مطرح می‌شد. خلاصه مرحوم علاّمه در این مطالب و در این قسمت‌ها هم بوده است، گرچه خب شاید راه و روش مرحوم آقا ـ رضوان اللَه علیه ـ با این مطلب قدری اختلاف داشته باشد! ایشان می‌فرمودند:

مرحوم علاّمه در همان ایّام طلبگی این قضیّه را به من گفتند که:

من وقتی کوچک بودم و در همان تبریز درس مکتب می‌رفتم، سیوطی می‌خواندیم و من درس را اصلاً نمی‌فهمیدم؛ یعنی اگر تمام افراد در کلاس، درس را متوجّه می‌شدند، من متوجّه نمی‌شدم. و من از این قضیّه روزها رنج

می‌بردم که می‌دیدم بقیّه می‌فهمند، اشکال می‌کنند و استاد جواب می‌دهد، ولی من نمی‌فهمم و خجالت هم می‌کشم که حالا بیایم به استاد بگویم: «آقا، من این را نفهمیدم.» او می‌گوید: «همه فهمیدند، شما چرا [نمی‌فهمی]؟!»

تا اینکه یک روز بعد از ظهر بود که من دیگر خیلی منقلب شدم و اصلاً از وضعیّت خودم، از موجودیّت خودم و از حال خودم دیگر به سُتوه آمدم که آخر این چه داستانی است؟! خدا مرا خلق کرده و در سر ما فهم نگذاشته است که بفهمیم؛ یک سیوطی که دیگر چیزی نیست که آدم بفهمد؛ دیگر این‌قدر آدم [ضعیف]!

من دیگر خیلی منقلب و مبتهل بودم و حرکت کردم از منزل بیرون آمدم و رفتم در بیرون تبریز! آنجا یک تپّه بود، رفتم و رو کردم به خدا و گفتم: «خدایا، یا مرگ مرا برسان یا به من فهم بده؛ یکی از این دو تا! دیگر با این وضع، راه سوّمی وجود ندارد!» (خب ایشان جوان و صاف بود.)

همان‌جا احساس کردم حالم تغییر کرد و من دیگر غیر از او هستم و همه چیز را روشن می‌بینم و دیگر چیزی برایم تاریک و مبهم نیست و مسائل برایم خیلی باز و خیلی روشن است.

من شب رفتم و درس فردا را که مطالعه کردم هیچ، حاشیه‌ها را هم مطالعه کردم، حاشیۀ ابوطالب را هم مطالعه کردم؛ آن‌هم نه حاشیۀ ابوطالب مربوط به درس آن روز را، بلکه مربوط به درسِ نخوانده را! یعنی مسائل و اشکالات و تمام این خصوصیّات را من مطالعه کردم و فردا وقتی سرِ درس رفتم، از این حاشیۀ ابوطالب به همان درس، به استاد اشکال کردم و چون استاد مطالعه نکرده بود نتوانست جواب من را بدهد.¹

یک‌دفعه تمام مجلس در بُهت فرو برده شد که این فرد که اصلاً از همه کودن‌تر بود و اصلاً درس هم حالی‌اش نمی‌شد، دارد به حاشیۀ درسی که نخوانده است اشکال می‌کند!

بعد از این قضیّه، ایشان به پدر ما می‌فرمودند:

به فضل الهی تا به‌حال مسئله‌ای برای من لا یَنحَل نمانده است و هر قضیّه‌ای که برای من پیش می‌آید [حل می‌شود].¹

این قضیّه را به این کیفیّتی که من عرض کردم، خود مرحوم آقا از مرحوم علاّمه طباطبائی برای بنده نقل کردند. البتّه غیر از این قِسم هم نقل شده است و من در بعضی از کتاب‌ها جور دیگر دیده‌ام، ولی آن‌طوری‌که مرحوم آقا نقل کردند این است. این قضیّه در همان سنین نوجوانی هم بوده است.

خب این نتیجه‌ای است که ما می‌بینیم؛ نتیجه‌ای است که امام سجّاد علیه السّلام دارد به ما یاد می‌دهد و دارد این راه را به ما نشان می‌دهد.

نتیجۀ ابتهال انسان به درگاه الهی

دیشب عرض شد که چرا انسان باید ناله و ابتهال را در اینجا بیاورد؟ و چرا باید این تقاضا را جای دیگر نبَرد؟ و چرا حضرت می‌فرماید: «اگر انسان ابتهالِ به توی تنها داشته باشد، این عوض از منع باخلین است»؟

مَندوحة؛ یعنی بی‌نیازی. «و مَندوحةً...؛ بی‌نیازی می‌آورد برای ما از آنچه که در دست دنیاطلبان است.» آنهایی که توغّل در دنیا دارند؛ نگاهشان نگاه دنیوی است؛ به انسان نگاه می‌کنند، ولی در این نگاه، دنیا در نظرشان است؛ در ارتباطات، مسائل دنیا را در نظر می‌گیرند؛ اینکه: «این کیست؟ چه موقعیّتی دارد؟ پدرش کیست؟ مادرش کیست؟ چه خصوصیّاتی دارد؟ کِی ممکن است برای انسان به درد بخورد؟» مردم

واقعاً این‌طور هستند؛ یعنی آنچه که برای افراد دنیا و دنیا طلب هست همین است!

داستان حضرت عیسی و گنج

حضرت عیسی علیٰ نبیّنا و آله و علیه السّلام یک روز داشت با حواریّین در یک جا می‌رفت. به شهری رسید و گفت:

گنجی در این شهر است؛ من می‌خواهم بروم و آن گنج را به‌دست بیاورم!

حواریّین خوشحال شدند که: «الحمدللّه، تا حالا که گرسنه و مرده و تشنه بودیم و این حضرت عیسی به ما نان و پنیر می‌داد؛ الحمدللّه دیگر این‌دفعه سور و سات به راه است و الآن می‌رود پول و پَله و طلایی از آنجا درمی‌آورد!» خب می‌دانستند که حضرت عیسی نسبت به مسائل اطّلاع دارد.

یکی دو روز گذشت و یک‌دفعه دیدند که حضرت عیسی با یک جوان خیلی عادی آمده است که نه پیراهن و نه شلوار درستی دارد! رو کرد به حواریّین و گفت:

آن گنجی که من می‌خواستم بیاورم، این است؛ این جوان گنجی بود در این شهر!

و داستانش دیگر خیلی مفصّل است که این جوان، مفتونِ دختر پادشاه بوده و حضرت عیسی برایش طلا [می‌آورد] و بعد از معجزات و بعد از اینکه می‌رود با دختر پادشاه هم ازدواج می‌کند، فردایش همۀ اینها را رها می‌کند و رو می‌کند به حضرت عیسی و می‌گوید: «تو که این‌همه قدرت داری که خاک‌ها را به طلا تبدیل کنی، چرا خودت پادشاه نشدی؟!» گفت: «آن چیزی که خدا به ما داده است ما را از اینها بی‌نیاز کرده است!» گفت: «خب اگر این‌طور است، چرا من مثل تو نباشم؟!» گفت: «کسی بخل ندارد؛ تو هم بیا مثل ما باش!»¹

نمونه‌ای از «عِوَضًا مِن مَنعِ البَاخِلینَ» در قضیّۀ فضّۀ خادمه

مثل قضیّۀ فضّه که مرحوم آقا هم می‌فرمودند که پادشاه هند او را برای پیغمبر فرستاده بود و پیغمبر هم او را به امیرالمؤمنین داده بودند² و چون از هند و در دربار

پادشاه هند بود، با خودش اکسیر آورده بود. خلاصه وقتی نگاه کرد و دید وضع زندگی امیرالمؤمنین آن‌طور است، یک ظرف مسی برداشت آن را طلا کرد و آمد به حضرت نشان داد. حضرت نگاه کردند و گفتند:

به‌به، به‌به، چه عالی، چه خوب، آفرین، چه کاری کردی، بسیار خوب! امّا اگر این را گرم می‌کردی و بعد این اکسیر را می‌مالیدی، عیار طلایش بالاتر می‌رفت!

[با خودش] گفت: «عجب، او از کجا می‌داند؟!» گفت: «یا علی، شما هم از مسائل کیمیا اطّلاع دارید؟!» حضرت فرمودند:

من که هیچ، این طفل سه ساله (امام حسین) که دارد در حیاط بازی می‌کند، او هم اطّلاع دارد؛ برو از او بپرس!

آن ظرف و کاسۀ مسی طلا را برداشت و پیش حضرت آورد. امام حسین نگاه کرد و گفت:

طلا کردی؟ به‌به، بارِکَ اللَه، چه خوب! امّا اگر این را گرم می‌کردی و صاف می‌کردی و بعد اکسیر را می‌زدی، عیارش بیشتر می‌شد!

[با خودش] گفت: «عجب، اینجا سه ساله‌هایشان هم با چهل ساله و پنجاه ساله تفاوتی نمی‌کند!» آمد رو کرد به امیرالمؤمنین و گفت: «این چه حکایتی است؟! چه داستانی است؟!» حضرت فرمودند:

همۀ این چیزها مطالبی است که انسان باید از روی رضا و از روی رغبت با پروردگارِ خودش راه داشته باشد: داد، داد؛ نداد، نداد! این راه برای انسان و برای ما به این قِسم وضع نشده است که انسان بخواهد از این راه به این مطالب برسد. این راه، راه نیست!

گفت: «حالا چه کنم؟» حضرت فرمودند:

نگاه کن ببین خدایت در قبال این مطالب (یعنی عِوَضًا مِن مَنعِ البَاخِلینَ) برای ما چه قرار داده است!

یک‌دفعه حضرت اشاره کردند و فضّه دید که نهری دارد می‌آید ولی به‌جای آب،

تمام این نهر را جواهرات و لؤلؤهای درخشان گرفته است و اینها همین‌طور همراه با این نهر دارد می‌رود؛ یعنی اصلاً نهر عبارت از همین‌ها است! بعد حضرت فرمودند:

اگر می‌خواهی این ظرف طلا هم جزء این نهر برود، آن را بینداز تا برود!

و او هم انداخت. بعد گفتند: «آن اکسیری که در دست داشتی، آن را هم بینداز!» که دیگر هیچ در دستش نباشد و تعلّقش به چیزی نباشد؛ و او هم انداخت¹ و شد مِنّا أهل‌البیت!²

وقتی که انداخت دیگر هیچ چیزی در دستش نبود که به آن تکیه کند و به آن اعتماد کند؛ نه شخصیّتی داشت، نه پشتِ گرمی به دنیا داشت و نه مالی داشت. دیگر خودش بود و این خانواده؛ همین خانواده‌ای که خودشان داشتند می‌دیدند!

چرا باید ناله و ابتهال فقط در پیشگاه خدا باشد؟

چرا باید این مبنا و این مسئله در پیشگاه خدا انجام بشود؟ چرا انسان باید ابتهال و ناله را در پیشگاه خدا داشته باشد و نباید در درون دلش و در زاویۀ دلش، کس دیگری را راه بدهد؟

در مجلس قبل عرض شد: به‌جهت اینکه توحید و واقعیّت توحید و حقیقت توحید فقط در یک جا است و بس! در سایر موارد، خدا با غیر خدا خلط می‌شود؛ خدا با غیر خدا قاطی می‌شود؛ خدا با غیر خدا ممزوج می‌شود؛ خدا با غیر خدا هر دو با هم در نظر گرفته می‌شود، منتها درصدش در افراد فرق و تفاوت می‌کند. انسان نمی‌تواند امید داشته باشد که آیا این فرد برآورده می‌کند یا نمی‌کند؟ این هشتش گرو هشتاد خودش است، آن‌وقت چطور می‌تواند بیاید برآورده کند؟!

حکایتی در بیان نتیجۀ سپردن کار به پروردگار

یادم می‌آید در همان سال‌های آخری که مرحوم آقا حیات داشتند، یکی از رفقا و دوستان نسبت به واقعه‌ای پیش ایشان از یک شخص گلایه می‌کرد که: «این شخص در حقّ من چه و چه کرده است و چه تهمت‌ها زده است و چه مسائلی مطرح کرده

است و آبروی مرا هرجا برده است!» و واقعاً هم همین‌طور بود؛ آن شخص که موقعیّت اجتماعی هم داشت، شخصِ بسیار ناموزون و بی‌ادبی بود و در گفتار و کردارش اصلاً حسابی نبود. به أدنیٰ مناسبتی با هر کس که خوب بود، او را به عرش أعلیٰ می‌رساند و با هر کس که میانه‌ای نداشت، او را از شمر و یزید هم بدتر می‌کرد؛ آن‌هم فقط به‌خاطر مسائل شخصی! مرحوم آقا رو کردند به او و گفتند:

آقا جان، راه همین است! امرت را به خدا بسپار و اصلاً در مقام مقابله با او بر نیا و اصلاً کاری نداشته باش؛ ابداً! چون این قضیّه‌ای است که هرچه به هم بزنی بدتر است. کارَت را واقعاً به خدا بسپار و خود او کافل امور است.

خب برای او مشکل بود. من یادم است که این بنده خدا رفت در حرم و به‌طور کلّی بنا را بر این گذاشت که اصلاً متعرّض این شخص نشود و هر کاری او خواست انجام بدهد؛ هر کاری! بعد کم‌کم این قضایا همه نَسیًا مَنسیًّا شد تا اینکه آن شخص مبتلا و گرفتار شد؛ یعنی از اوج قدرت و اوج عزّت و اوج شوکت به حضیض ذلّت و پستی و دنائت و گرفتاری و ضیق و مشقّت و حبس و زجر و ضرب و جرح و هرچه شما بخواهید تصوّر کنید، در آمد.

چرا؟ چون آن قدرت، قدرت الهی نبود؛ آن قدرت، قدرت شیطان بود. آن عزّت، عزّتی الهی نبود؛ آن عزّت، عزّت نفس و توغّل در کثرات بود. از آن شوکت درآمد! آن قدرتی که مال قدرت کثرات است، یک روز همان کثرت می‌آید و او را به ذلّت می‌اندازد. و بعد این بنده خدا با همان چیزی که با آن به افراد تهمت می‌زد و به همان وضع از این دنیا رفت.

مگر عمر سعد نبود؟! عمر سعد فرماندۀ لشکر ابن‌زیاد بود، از طرف ابن‌زیاد و

به دستور همان ابن‌زیاد آمد و فرماندهی کرد و پسر پیغمبر را کُشت؛ آن‌وقت همین ابن‌زیاد آمد آن نامه‌اش برای استانداری ری را پاره کرد و ریخت جلویش! گفت: «من دادم؟! نامه را بده ببینم.» نامه را گرفت و ریز ریز کرد و گفت: «بفرمایید! حالا می‌خواهی چه‌کار کنی؟»¹ او هم دیوانه شد و زد به سرش! می‌رفت منزلش، می‌آمد می‌رفت در حمّام؛ دوباره از حمّام درمی‌آمد می‌رفت در خانه‌اش؛ دوباره درمی‌آمد می‌رفت داخل حمّام و همین‌طور!² این شوکت، شوکت شیطانی است؛ همان شوکت شیطانی می‌آید این را به حضیض ذلّت می‌آورد.

حکایتی از ظهور «عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ» در زندگی شخصی علاّمه طهرانی

در یک قضیّه که پیش آمده بود و من پیش مرحوم آقا ـ رضوان اللَه علیه ـ از یک جریان گلایه‌ای کردم، ایشان فرمودند:

شما خیال می‌کنی این قضایا برای خود من پیش نیامده است؟! ما وقتی که می‌خواستیم حرکت کنیم برویم در نجف، خیلی‌ها نسبت به ما حرف و نقل و مسئله داشتند و نمی‌توانستند ما را ببینند.

من در مدرسه که بودم شاگرد اوّل بودم و وقتی که شروع به درس طلبگی کردم و به قم آمدم، با آن مدرک اجتهاد به نجف رفتم و همۀ اساتید من می‌گفتند که اگر فلانی برود نجف، چه خواهد شد!

در همین زمان پدر ما از دنیا رفت و مسائل و جریانات بر ما هجوم آورد. تمام آن أحقاد و مسائل نفسی افراد که در درون مخفی شده بود، همه بعد از فوت پدر ما رو شد؛ چه قضایایی و چه مسائلی! به‌خاطر مسائل و مشکلاتی که پیش آمد، من تا یک سال نتوانستم به نجف بروم.

ما که به نجف رفتیم، از کسی [شهریه] نمی‌گرفتیم، و آن مقرّری هم که برای ما از طهران به‌واسطۀ شخصی می‌رسید که مرحوم پدر ما به او سفارش کرده بودند که شما از فلان مورد برای او هر ماه مبلغی بفرستید، قطع شد و نیامد

و مقداری در گرفتاری افتادیم. (البتّه بیش از مقداری!) ما هیچ چیز نداشتیم تا اینکه مسئله به یک شکل دیگر درآمد.

سال بعد یا دو سال بعد، آن شخصی که برای ما این مبلغ را می‌فرستاد، خودش آمد در نجف و قصد رفتن به مکّه را داشت.

ما مدّتی این شخص را در نجف می‌دیدیم. بعد از چند روزی که گذشت، یک روز به منزل ما آمد و گفت: «آقای آقا سیّد محمّدحسین، ما را حلال کن!» گفتم: «چرا؟!» گفت: «ما در حقّ شما سوء ظنّ پیدا کردیم و می‌خواهم که ما را حلال کنید.»

بعد مشخّص شد که بعضی از افرادِ خود فامیل به تحریک بعضی از افراد دیگر رفته‌اند پیش این شخص و گفته‌اند: «چه نشسته‌ای؟ تو که داری این پول را برای این فرد می‌فرستی، می‌دانی او الآن کجا است؟ اولاً: ایشان نجف نیست، بلکه در لبنان و در بیروت است؛ و خبر نداری که آنجا با چه کسانی است! او در نجف واسطه‌هایی دارد تا این پولی را که شما به نجف می‌فرستی، برایش در بیروت بفرستند به اسم اینکه ایشان الآن محصّل است.»

[این شخص می‌گفت]: «ما برای این جهت، این دو سال را قطع کردیم؛ ولی الآن که به نجف آمدیم، از هر کس که می‌پرسیم می‌گوید: ”نه آقا، این آقای آقا سیّد محمّدحسین در نجف است و این مدّت هم در نجف بوده است!“ و خودمان هم داریم حالات شما را نگاه می‌کنیم.»

البتّه دیگر مرحوم آقا از او قبول نکردند و دیگر تمام شد و پرونده بسته شد؛ ولی شما نگاه کنید که این چه مسئله‌ای است؟!

بعد وقتی که این مطلب را گفتند، عبارت ایشان این بود:

چرا؟ چون ایشان عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ را پذیرفته بود و می‌دانست که نباید

به این و آن توجّه داشته باشد و نظر بر این و آن باشد؛ امّا سایر مساکین نه! در آن افراد کم و بیش از اوضاعشان اطّلاع دارید و اهل دنیا برای همه مشخّص است که تمام افکارشان بر زد و بست و بگیر و ببند و این کار را بکن، آن کار را بکن، راه این‌طرف را ببند، به آن این وصله را بزن، آن وصله را بزن، این را از چشم او بینداز، او را از چشم این بینداز [دور می‌زند]. می‌بینید مانند کرم‌ها که در خود می‌لولند، این تخیّلات و این افکار هم دائماً [در ذهن اینها جَوَلان دارد].

لزوم خروج از کثرات و تأسّی به راه ائمّه علیهم السّلام

آقا جان، بیا از این حرف‌ها راحت شو؛ بیا از این مسائل بیرون! چرا انسان بیاید خودش را در این لجن‌زارِ کثرات ـ که واقعاً لجن‌زار است ـ نگه دارد و حفظ کند و چه کند برای اینکه یک وقت بتواند از این قضیّه استفاده کند؛ برای اینکه یک وقت بتواند این را یک بهانه قرار بدهد؛ برای اینکه یک وقت بیاید بنشیند و نقشه بکشد و این‌طرف بکند؟! ولی راه ائمّه چیست؟ راه ائمّه همین است دیگر؛ راه ائمّه همین است که دارند می‌گویند: «کارَت را به خدا بسپار!»

شما خیال می‌کنید بعد از فوت مرحوم آقا از این حرف‌ها به ما کم زدند؟! بنده اطّلاع دارم چه مسائل و قضایایی بوده برای خراب کردن و تخریب کردن و برای از بین بردن شخصیّت و لِه کردن و برای هزار تا أنگ زدن که هیچ‌کدامش را شما نمی‌دانید! آخر برای چه؟!

ضرورت بی‌توجّهی به حرف و نقل‌های بی‌فایده

می‌آمدند و می‌گفتند: «آقا، فلان‌جا راجع به شما فلان قضیّه را گفتند!» گفتم: «آقا، اصلاً شما غلط کردی آمدی این حرف را به من زدی! برای چه این حرف را به من زدی؟» گفتند: «آقا، شما بدانید که چه قضایایی هست!» گفتم: «من می‌خواهم بدانم که چه‌کار کنم؟! من اصلاً صد سال نمی‌خواهم بدانم! آقا، نمی‌خواهم بدانم!»

یک وقت بعضی از رفقا و دوستان که شاید حضور هم داشته باشند، آمده بودند در اینجا و مطالبی را هم با خودشان آورده بودند که به نظرشان می‌رسید اگر ما هم آن مطالب را مطّلع باشیم شاید خوب باشد. یک دفتری بود. وقتی دفتر را آوردند و خواستند [باز کنند، فوراً] گفتم: «آقا، همین‌طور بسته باشد؛ همین‌طور بسته باشد!»

گفتند: «آقا، این یک‌سری مسائلی است که شما باید بدانید!» گفتم: «نه آقا، ما که اصلش را گذاشتیم کنار؛ این که دیگر فرعش است!»

حالا یک شخص در آن‌طرف دنیا حرفی زده است، بنده برای چه خبر داشته باشم؟! ما این‌قدر گرفتاری داریم و به قول مرحوم آقا، این‌قدر بیچارگی داریم که اگر بخواهیم یکی‌یکی به آنها برسیم، نوبت به اینها نمی‌رسد؛ یعنی این یک مسئلۀ واقعی است!

اگر شما دیدید افرادی دنبال این‌طرف و آن‌طرف و حرف نقل کردن هستند، بدانید اینها آدم‌های بیکاری هستند؛ آدم‌های بیکار! آدمی که کار دارد، آدمی که درد دارد، آدمی که بدبختی و هزار تا گرفتاری دارد و باید یکی‌یکی به این گرفتاری‌ها و بیچارگی‌ها برسد، اصلاً به‌دنبال این حرف‌ها نمی‌رود. پشت سر آدم حرف می‌زنند، بگذار بزنند. می‌گویند: «آقا، فلان‌جا راجع به شما این را گفتند.» گفتم: «بگذار بگویند؛ بگذار بگویند!»

چند شب پیش در ایّام شعبان و قبل از همین سفرمان، داشتم در قم می‌رفتم که دیدم یک بنده خدا که اوّل در مشهد بود و پشت سر آقا چه حرف‌هایی می‌زد و چه می‌گفت، عکسش را به دیوارها زده‌اند! گفتم: «عجب، دنیا را ببین! تو تا دیروز داشتی چه می‌گفتی، الآن بیا آنجا یکی‌یکی حساب پس بده.» یعنی به همین راحتی! آیا این می‌ارزد؟! واقعاً می‌ارزد که انسان بیاید وقتش را در این حرف‌ها بگذارد که دو روز دیگر عکسش را به دیوار بزنند؟! حضرت آیةاللَه کذا و سیّد و نوۀ آقای فلان و... از دنیا رفت.

بسیار خوب، از دنیا رفت تمام شد؟! حالا بیا آنجا حساب پس بده! چرا این حرف را زدی؟ چرا به این سیّد این تهمت را زدی؟ چرا این مطلب را گفتی؟ چرا گفتی کسی که منزل ایشان می‌رود باید استکانش را آب بکشد؟ تو چرا این حرف را زدی؟ حالا بیا ثابت کن دیگر! حالا بیا ثابت کن که این مطلبی که گفتی به چه دلیلی بوده است؟ یعنی واقعاً می‌ارزد که انسان در این دنیا و در این چند روزی که هست، بیاید قدری به این کثرت‌ها تفکّر کند، قدری به این تعلّق‌ها تفکّر کند، قدری به این مطالب برسد؟!

توجّه دادن امام سجّاد علیه السّلام در رجوع به اصل ذات

امام سجّاد علیه السّلام می‌گوید:

من آمدم و ناله و ابتهال خودم را به درگاهی آوردم که می‌دانم در این درگاه، غیر از توحید هیچ چیزی راه ندارد؛ در این درگاه، روابط وجود ندارد؛ در این درگاه، لحاظ‌های دنیا وجود ندارد؛ توحید محض است و کسی است که از همه به انسان نزدیک‌تر است و او از همه به انسان اولیٰ است!

چرا؟ چون سایر افراد بر فرض که اهل جود باشند، جود آنها جود مجازی است، جود آنها به‌واسطۀ جود پروردگار است؛ پس چرا انسان سراغ اصل نرود؟! کُلُّ ما بِالعَرَض یَنتَهی إلیٰ ما بِالذّات!¹ اگر شخصی هم در این دنیا جودی داشته باشد، اگر شخصی هم در این دنیا ترحّمی داشته باشد، اگر شخصی هم در این دنیا عاطفه‌ای داشته باشد، این عاطفه و لطف و ترحّم و جود و ایثار و انفاق همه مال آن مبدأ است؛ از آن مبدأ آمده و در این قوالب بر حسب استعداد قرار گرفته و تعیّن پیدا کرده است. خب چرا من از اوّل سراغ او نروم؟! چرا بیایم سراغ افراد دیگر؟! چرا؟!

معنای ﴿بُرهٰنَ رَبِّهِ﴾ در داستان حضرت یوسف

حضرت یوسف علیٰ نبیّنا و آله و علیه السّلام قبل از اینکه به زندان بیفتد یک امتحان بزرگی هم انجام داد و به مصداق آیۀ شریفۀ ﴿لَوۡلَآ أَن رَّءَا بُرۡهٰنَ رَبِّهِۦ﴾،² در قبال این مسئلۀ خلاف شرع ایستاد که منظور از ﴿بُرۡهٰنَ رَبِّهِۦ﴾ همان نوری بود که خداوند به‌واسطۀ آن نور، حقیقت مسئله را برای او روشن کرد و موجب شد که از این مسئله کناره‌گیری کند.

در روایت داریم و ظاهراً از امام رضا علیه السّلام است که وقتی زلیخا یوسف را در درون اطاق برد و در را بست، بُتی در آن اطاق قرار داشت، آمد یک سِتار و پرده

به روی بت انداخت. یوسف گفت: «چه‌کار می‌کنی؟! چرا پرده می‌اندازی؟!» گفت: «خجالت می‌کشم، چون بت می‌بیند.» یعنی اینها نسبت به آلهۀ خود و این اصنام یک تصوّری داشتند که اینها شعور دارند و ممکن است [ببینند]. حضرت یوسف گفت:

خجالت می‌کشی از اینکه این بت تو را ببیند، امّا من خجالت نکشم از آن کسی که مرا خلق کرده است و به من قدرت داده است و به من وجود داده است و او شاهد است و بصیر است و ناظر است و رائی است و از من به من نزدیک‌تر است؟!

این را گفت و فرار کرد.

حضرت می‌فرماید: «﴿بُرۡهٰنَ رَبِّهِۦ﴾ همین نوری بود که خدا در این موارد [به انسان می‌دهد]!»¹

﴿بُرهٰنَ رَبِّهِ﴾ برای همه وجود دارد!

و خیال نکنید [این برهان و نور فقط] مربوط به حضرت یوسف است، بلکه این در همۀ ما هست؛ ولی ما می‌بینیم و خیلی راحت عین آبِ خوردن رد می‌شویم. آنچه که حضرت یوسف دید ما هم می‌بینیم؛ چون اگر نبینیم و اگر ادراک گناه را نکنیم که دیگر گناه نیست و با این چوب و این دیوار چه فرقی می‌کنیم؟ اینکه گناه است به‌خاطر این است که می‌بینیم، امّا چشممان را می‌بندیم آقا؛ شوخی هم نداریم! ما هم می‌بینیم، امّا چشممان را می‌گذاریم و می‌رویم؛ می‌گوییم: «بله، إن‌شاءاللَه گربه است؛ سرما خورده است.»² ولی حضرت یوسف این‌طور نبود و وقتی که این جرقّه آمد فرار کرد! این ﴿بُرۡهٰنَ رَبِّهِۦ﴾ است.

اسرار داستان حضرت یوسف و چگونگی جمع بین وحدت و کثرت در آن

بسیار خوب، فرار کرد؛ ولی او را گرفتیم و خلاصه این‌طور هم نیست که شما هر کار بخواهی بکنی! شما بنده هستی و بنده باید در خدمت مولایش باشد و در اینجا نُشوز تحقّق گرفته و شما را به زندان می‌اندازیم. گفت: «می‌خواهی به زندان بیندازی بینداز؛ من خلاف پروردگارم عمل نمی‌کنم!» بسیار خوب، به زندان برویم، جای خوبی است و تازه خوب جایی گیر آوردیم، خلوت و خوب است و دیگر از دست بنی‌آدم هم راحت شدیم و برای خودمان هستیم.

چند روزی که گذشت یک‌دفعه دو نفر از همان نُدَمای أعلیٰ‌حضرت آمدند که یکی از اینها برای ایشان شراب تهیّه می‌فرمود و یکی هم طبّاخ بود و غذا درست می‌کرد. مدّتی بودند [تا اینکه هر دو خواب دیدند]. حضرت یوسف گفت: «تو خلاص می‌شوی و تو هم که خلاصه دخلت آمده است.» بعد حضرت یوسف وقتی آن کسی که شراب تهیّه می‌کرد داشت می‌رفت به او گفت: «﴿ٱذۡكُرۡنِي عِندَ رَبِّكَ﴾؛¹ اسم من را هم بیاور که خلاصه ما را مظلوم گرفته‌اند و اینجا در زندان انداخته‌اند و بی‌هیچ جرم و هیچ علّتی در اینجا مبتلا هستیم!» خدا گفت: «بله؟! می‌گویی: ﴿ٱذۡكُرۡنِي عِندَ رَبِّكَ﴾؟! پس من اینجا چه‌کاره بودم؟ تو به‌خاطر من آمدی در زندان، امّا حالا داری می‌گویی: ﴿ٱذۡكُرۡنِي عِندَ رَبِّكَ﴾؛ پیش پادشاه یاد من کن! باشد، عیب ندارد؛ پس حالا بمان!»

آقا، فردایش ماند؛ امّا دید خبری نشد و ملازمین و پاسبان‌ها نیامدند که مثلاً تحقیق و تفتیش کنند. روز دوّم گذشت؛ با خودش گفت: «ای داد بیداد، نکند یادش رفته باشد!» حالا نَعوذُ باللَه ما خدمت حضرت جسارت نکنیم، ولی معمولاً می‌بایستی که روال این‌طور باشد. هفتۀ اوّل گذشت و دید خبری نشد، هفتۀ دوّم گذشت خبری نشد، هفتۀ سوّم هم گذشت و همین‌طور گذشت و گذشت؛ امّا در این گذشتن، مدام دارد عوض می‌شود!

حضرت یوسف بیخود که یوسف نشد؛ به سرش آمد و در این گذشتن، مدام دارد عوض می‌شود. ماه اوّل با خودش می‌گوید: «خب إن‌شاءاللَه در این ماه بالأخره یک وقت می‌رود به پادشاه می‌گوید.» ماه دوّم هم گذشت ولی نشد، و مدام امید کم می‌شود. روزهای اوّل امید زیاد است، چون هنوز قضیّه داغ است و با خودش می‌گوید: «دیروز به او گفتم که برو بگو!» یعنی هنوز قضیّه داغ است. خدا می‌گوید: «فعلاً آنجا سرِ کار باش و یک مقدار ذکر بگو، یک آیه قرآن بخوان! فعلاً در خلوتیم؛ کجا می‌خواهی بروی بیرون؟! اینجا جای خوبی است؛ بیا حالا با همدیگر بنشینیم و همدیگر را ببینیم. ﴿ٱذۡكُرۡنِي عِندَ رَبِّكَ﴾ یعنی چه؟!»

إبتهالِ إلی اللَه، عامل نجات و رفع حُجُب برای حضرت یوسف

مدام دارد می‌رود، ولی دارد عوض می‌شود تا اینکه دیگر نا امید شد. از این‌طرف خدا می‌گوید: «﴿فَأَنسَىٰهُ ٱلشَّيۡطٰنُ﴾؛¹ شیطان او را به فراموشی انداخت» و نمی‌گوید: «من او را به فراموشی انداختم.» خلاصه اینجا دیگر جایی است که بایستی نسبت به این مسئله خیلی تعمّق بشود که چطور از آن‌طرف شیطان او را به نسیان می‌اندازد و از این‌طرف این مدام امیدش کم‌کم تبدیل به نا امیدی می‌شود و بعد دیگر به مرتبه‌ای می‌رسد که به‌طور کلّی شروع به ابتهالِ إلی اللَه می‌کند.

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِکَ و الرّضا بِقَضائِکَ عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلِینَ؛ «لهفِ به جود تو و استنابه و نالۀ به‌سمت جود تو ما را از منع باخلین (آن کسانی که بخل می‌کنند و آن کسانی که مسائل در نظر می‌گیرند) بی‌نیاز می‌کند.»

تازه می‌رسد به حرف امام سجّاد و می‌گوید: «ای امام سجّاد، کجایی که بیایی دعای ابوحمزه را برای ما بگویی و ما در این زندان دعای ابوحمزه را بخوانیم؟!» آنها که دیگر می‌دانستند.

وقتی که به این نقطه می‌رسد، جرقّه در دلش شروع به زدن می‌کند؛ دیگر همۀ اسباب و علل را کنار می‌گذارد و شروع می‌کند سیْر جدید را انجام دادن! تا اینجا نظرِ

به کثرت داشت و این نظرِ به کثرت او را در حجاب از قرب نگه داشته بود؛ امّا وقتی این حجاب و نظرِ به کثرت از بین رفت، شروع می‌کند در نور حرکت کردن! حالا حجاب‌های نور یکی‌یکی باید برطرف بشود؛ وسائط عالم خلق، عوالم ربوبی، توسّلات به این، به آن، به آن ارواح مقدّسه، عالم انوار! این حجاب‌ها هم که یکی‌یکی برطرف شد، این می‌شود مقام ذات؛ و توسّل دیگر فقط و فقط به ناحیۀ او!

خیلی عجیب است؛ در این داستان حضرت یوسف اسرار خیلی عجیبی است! چگونگی مسئلۀ وحدت و کثرت و جمع بین این دو، در اینجا واقعاً خیلی جا برای صحبت دارد.

لزوم توجّه صِرف به توحید در مکّۀ معظّمه

مجلس قبل عرض کردم که در مظهر ظهور توحید در مکّۀ معظّمه حتّی اولیا هم راه ندارند؛ در آنجا فقط و فقط باید خدا وجود داشته باشد و بس! انسان در آنجا توسّل نباید بکند. به چه کسی می‌خواهد توسّل کند؟ آنجا خود خدا خواسته که انسان بدون تعیّن و بدون توجّه به هیچ مبدأ و مظهری حتّی اولیای خودش او را بخواند؛ آن حرم یک‌هم‌چنین خصوصیّتی دارد.

در مشهد که می‌رویم باید توسّل به امام رضا داشته باشیم، در کربلا که می‌رویم باید توسّل به سیّدالشّهدا داشته باشیم، در کاظمین که می‌رویم باید توسّل به موسی بن جعفر و امام جواد داشته باشیم، در مدینه باید توسّل به پیغمبر داشته باشیم و همین‌طور در سامرّا و در نجف باید توسّل به آن امام داشته باشیم؛ امّا در مکّه که می‌رویم دیگر اینها هم نباید باشند و در آنجا فقط خدا است و بس! لذا اذکار توحیدی اختصاص به این مکان دارد و دیگر در این مکان انسان باید فقط این مرحله را حفظ کند؛ آن‌وقت بهره و نصیبش بیشتر می‌شود.

لذا امام سجّاد می‌فرماید: ناله را فقط باید به این مبنا و به این پیشگاه سوق داد. اگر این‌طور باشد، دیگر همۀ مجازها می‌رود کنار، دیگر افراد می‌روند کنار، دیگر انسان می‌داند آن که طرف او است کیست، دیگر انسان می‌داند آن که طرف او است چیست! دیگر انسان می‌داند که او به حال انسان أعرف است، او را نسیان نمی‌گیرد،

او را سِنه و چُرت نمی‌گیرد، فراموشی برای او پیدا نمی‌شود، پیریِ زودرس برای او حاصل نمی‌شود، فراموشی در هنگام پیری برای او پیدا نمی‌شود، به‌واسطۀ مرور زمان از قدرت او کاسته نمی‌شود، انسان دیگر می‌داند او از همه به انسان نزدیک‌تر است، لذا خیالش جمع است و آرام است. ﴿أَلَآ إِنَّ أَوۡلِيَآءَ ٱللَهِ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ﴾¹ یا ﴿أَلَا بِذِكۡرِ ٱللَهِ تَطۡمَئِنُّ ٱلۡقُلُوبُ﴾² و ﴿يٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ * ٱرۡجِعِيٓ إِلَىٰ رَبِّكِ﴾³ به‌خاطر همین مسئله و به‌خاطر همین قضیّه است.

کسی که کارش را به خدا بسپارد دیگر نگرانی ندارد!

آرامش الهی سیّدالشّهدا در عاشورا (ت)

سیّدالشّهدا علیه السّلام در روز عاشورا چرا آرام بود و چرا ترس نداشت؟⁴

¹به‌خاطر اینکه کارش را به خدا واگذار کرده است؛ وقتی کارش را به خدا واگذار کرده است دیگر چه نگرانی دارد؟ مگر کشته شدن نگرانی است؟ کشته شدن یکی از دو حال است دیگر!

چگونگی سپردن امور به خداوند متعال

انسان باید در اوّلِ مسئله درست فکر کند و درست بیندیشد؛ کار را درست کند و بعد دیگر تمام! اوّل نباید هُرهُری باشد؛ حتّی اگر حق را هم می‌خواهیم بپذیریم باید درست بپذیریم، شعاری نباید حق را بپذیریم، تعبّدی نباید بپذیریم، از روی تعصّب نباید بپذیریم، از روی یک نوع خواست و میل و شوق نباید بپذیریم؛ باید حق را چون حق است بپذیریم! وقتی که مبنا درست شد، آن‌وقت دیگر انسان خیالش جمع است و خیالش راحت است؛ دیگر هرچه شد، شد و دیگر هرچه می‌خواهد

بشود انجام بشود. و خود او کافل امور است، خود او برنامه‌ها را انجام می‌دهد و به هر کیفیّتی که انجام شد، «در طریقت هرچه پیش سالک آید» است.

یعنی همین! یعنی چون توجّه خودش را بر خدا معطوف کرده است، بعد دیگر هرچه شد، شد. این معنا، معنای ناله و توجّه است.

حالا حضرت سجّاد چرا در اینجا می‌فرماید: ناله و ابتهال؟ مگر در ناله چه چیزی نهفته است؟ مگر انسان احتیاج به ناله دارد؟ مگر نمی‌شود انسان همین‌طور راحت با خدا حرف بزند و حتماً باید گریه کند؟ مگر نمی‌شود انسان با حالت شادی و خنده و فرح با خدا برخورد کند و حتماً باید با حالت بکاء باشد؟ و آیا حالت بکاء و ناله شرط برای سیْر است و بدون بکاء و ناله این راه پیموده نمی‌شود و رضای خدا فقط در این است که بنده را در این حال ببیند، نه در حال خوشحالی؟!

اینها دیگر مطالبی است که إن‌شاءاللَه اگر خداوند توفیق داد برای جلسۀ بعد در حدود امکان و نقصان وجودی، خدمت رفقا عرض می‌کنیم.

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آل‌محمّدٍ

مجلس هفتاد و هفتم: نیاز دائمی به پروردگار و بی‌نیازی از ماسوی‌اللَه

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علیٰ سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آلِه الطّاهرینَ

و لَعنةُ اللَه علیٰ أعدائِهِم أجمَعینَ إلیٰ یَومِ الدّینِ

ادراک امام سجّاد علیه السّلام از نیاز انسان به پروردگار

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک و الرّضا بِقَضائِک عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ.

«خدایا، به‌درستی و به‌تحقیق و واقعاً و جدّاً و حقیقتاً من به این مطلب رسیده‌ام که در استنابۀ به جود و رحمت و بخشش تو و راضی بودنِ به قضای تو، عوضِ از منع آن کسانی که بخل می‌کنند را می‌یابم و به‌دست می‌آورم.»

«أنّ» برای تحقیق می‌آید؛ یعنی به‌درستی‌که من به این مطلب رسیده‌ام که به‌جای اینکه به سراغ باخلین و افراد مُمسِک بروم، به سراغ تو می‌آیم.

«باخلین» یعنی افرادی که در إعطائشان ـ چه إعطاء مالی یا إعطاء علمی یا إعطاء مقام و موقعیّت ـ مسائلی غیر از توحید را در نظر می‌گیرند و افکار آنها براساس مادّه و مادّیات و اعتبارات و زد و بست‌ها و باند بازی‌ها و روابط و توغّل در کثرات و شهوات و هواها دوْر می‌زند، حالا از هر گروه و هر صنف.

و مَندوحَةً عمّا فی أیدِی المُستَأثِرینَ؛ «و خود را در فراغت و بی‌نیازی می‌بینم؛ بی‌نیازِ بی‌نیاز از آنچه که در دست افراد دنیا طلب و خود محور است که منافع خود را می‌خواهند و دیگر توجّهی به اطرافیان و هیچ کس دیگری ندارند.»

من خود را در این باب، در بی‌نیازی می‌بینم؛ نیاز ندارم، نیاز نیست، احتیاج نیست! کسی که بی‌نیاز است، دیگر به دست این و آن که نگاه نمی‌کند؛ کسی که بی‌نیاز است، دیگر روابط خودش را براساس این‌گونه مسائل قرار نمی‌دهد؛ کسی که بی‌نیاز است، دیگر در مسائل و ارتباطات، این ملاک‌ها را معیار قرار نمی‌دهد و همیشه در ارتباط با خود و خارج از خود این دو جنبه را ملاحظه می‌کند؛ امّا در معیار با خود همیشه خود را نیازمند می‌بیند.

هر وقتی که ما احساس کردیم در ارتباط با خودمان بی‌نیاز هستیم، باید به فکر چاره بیفتیم؛ و هر وقت احساس کردیم در ارتباط با خود و مسائل شخصی خود، محتاج و نیازمند هستیم [جای امیدواری است] که حالا حضرت سجّاد مورد نیاز و طرف نیاز را بیان می‌کنند.

احتیاج و نیاز همیشگی انسان به عنایات پروردگار

من چند سال خدمت مرحوم آقا بوده‌ام، چند سال خدمت افراد دیگر بوده‌ام و قطعاً از همۀ شما بیشتر بزرگان را دیده‌ایم که دیگر این مسئله واضح است؛ گرچه منظور فقط در خدمت بزرگان بودن است، وإلاّ از نقطۀ نظر بهره‌گیری که واویلا است؛ چه عرض کنم!

همین چند روز پیش با بعضی افراد که از بعضی جاها آمده بودند صحبتی کردم. من به ایشان این را گفتم و الآن هم به شما دارم همین را می‌گویم و خدا می‌داند که گمان نمی‌کنم خلاف بگویم و إن‌شاءاللَه که اگر خلاف است، خودش در درجه و مرتبۀ خودش اصلاح کند. گفتم: «بَینی و بَینَ اللَه به همان‌مقدار که در زمان مرحوم آقا خودم را محتاج به دستگیری می‌دیدم، الآن هم همان‌مقدار است و یک سرِ سوزن از وضعم و حالم نسبت به آن‌موقع هیچ کم نشده است؛ بدتر هم شده، ولی کم نشده است!»

و اگر غیر از این باشد غلط است. چرا؟ چون انسان در ارتباط با خدا که شوخی ندارد. ما با هر کسی در این دنیا شوخی داشته باشیم و سرِ هر کسی را بخواهیم کلاه بگذاریم، بالأخره فردایی هست و این‌طور نیست که نباشد تا بگوییم و بزنیم و برویم و تمام شد؛ نه، حالا دیر و زود دارد! بالأخره خدا به‌اندازۀ کافی سرطان درست

کرده است، ایدز درست کرده است، تصادف درست کرده است، مرض‌ها درست کرده است، سکته‌های قلبی درست کرده است و خلاصه از موی سر گرفته تا ناخن پا، مرض وجود دارد. آقا، یک میکروب از ناخن پایش رفته بود و کُزاز گرفته بود و بیچاره را کشته بود؛ خبر که نمی‌کند! دیگر شما ببینید که نیازی به آنفارکتوس¹ و سکته‌های مغزی و قلبی و امثال اینها نیست.

در این دنیا سر هر کس را بتوانیم کلاه بگذاریم و به‌نحوی خود را برای افراد طور دیگر و به قِسم دیگر نشان بدهیم، سرِ خودمان را که دیگر نمی‌توانیم کلاه بگذاریم! آیا ما واقعاً در باطن خود و در نفس خود و در دین خود و در شریعت خود و در ارتباط با خدای خود و در کمالاتِ مترتّبۀ بر استعداداتِ وجودی خود نیازمند نیستیم و دیگر بی‌نیاز هستیم؟! یعنی اگر همین‌طوری ما را رها کنند و بگویند: «آقا، خودت می‌دانی»، آیا می‌گوییم: «بسیار خوب، ما به همین کیفیّت، وضع و حال خوبی داریم»؟ اگر یک‌هم‌چنین احساسی برای ما باشد، زنگ خطر است!

لذا مسئله هیچ تفاوتی نمی‌کند و بی‌نیازی و غنا و استغنا فقط و فقط منحصر به ذات مقدّس او است و غنایی که از ناحیۀ او بر یک فرد عطا بشود؛ ﴿وَلِلَّهِ ٱلۡعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِۦ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَلٰكِنَّ ٱلۡمُنٰفِقِينَ لَا يَعۡلَمُونَ﴾.²

عزّت یعنی بی‌نیازی و کرنش نکردن در قبال دیگران

عزّت یعنی بی‌نیازی، عزّت یعنی مناعت، عزّت یعنی کُرنش نکردن در قبال دیگران؛ دیگرانی که مثل خود ما هستند. عزّت یعنی روح انسان؛ یعنی همان چیزی که سیّدالشّهدا علیه السّلام فرمودند³ یا عبارت امیرالمؤمنین علیه السّلام که فرمودند:

یا بُنَیّ،...و أکرِم نَفسَک عَن کُلّ دَنیَّةٍ و إن ساقَتکَ إلَی الرَّغائِب.

«ای فرزندم، نفس خود را از هر امر پست، موهون و دَنی، گرامی و عزیز و بالا بدار و به‌طرفش توجّه نکن؛ اگرچه این مسائل پَست و دَنی، تو را به منافعی برساند.»

«رَغائِب» جمع «رَغیبة» به معنای شی‌ء ثمین و گران‌قیمت است؛ یعنی مطالب خیلی بزرگ و منافع خیلی بالا. می‌فرماید: «اگرچه تو را به امور بالا برساند، تو را به پُست و مقام‌ها برساند، تو را به درجات برساند، تو را به رئیس‌جمهوری برساند، تو را به حکومت برساند، تو را به وزارت برساند، تو را به تجارت برساند، تو را به اموال دنیا برساند، تو را به ذخائر دنیا برساند، تو را به جمال و بهره‌وری و استمتاع و نکاح و ازدواج‌ها برساند، تو نفس خودت را پایین نیاور!» چرا؟

فَإنّکَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مِن نَفسِکَ عِوَضًا.¹

«ای فرزند، تو نمی‌توانی عوض قرار بدهی و نمی‌توانی جایگزین کنی آنچه را که از دست دادی (یعنی آن عزّتِ نفس و آن مناعتِ طبعی که خدا در تو قرار داده است و تو از خودت نیاورده‌ای) به آنچه را که به‌دست می‌آوری، و این نمی‌شود جای آن قرار بگیرد.»

﴿إِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ﴾؛² عزّت مال خدا است و خدا هم به‌واسطۀ نزول این صفت عزیز در وجود ما، هر کدام از تک‌تکِ ما را عزیز قرار داده است.

عزّت، موهبت الهی به تمام افراد و لزوم مراقبت از آن

الآن هر کدام از شما، یک نفر عزیز هستید؛ و همه عزیز هستند. چرا؟ چون خداوند از این صفت عزّت در وجود ما قرار داده است، زیرا ما بندۀ او هستیم و خدا نمی‌خواهد بنده‌اش سرِ تسلیم به درگاه مولای دیگر فرود بیاورد.

فرض کنید اگر یک مولا احساس کند که نوکر و بندۀ منزلش رفته از یک جای دیگر قرض کرده است، یا مولایی احساس کند بنده‌اش رفته از دَم یک منزل دیگر غذا گرفته و ناهار خورده است، آیا ناراحت نمی‌شود؟! آیا آبرویش نمی‌رود؟!

مشخّص است که آبرو ریزی است و این خیلی آبرو ریزی دارد! آیا این‌طور نیست؟!

حالا ما داریم این عزّت الهی را مفت و مجّان زیرِ پا لگد و لِه می‌کنیم، پیش هر کس و ناکس سر فرود می‌آوریم، هر جایی تملّق می‌کنیم و به هر امر و نهیی بله می‌گوییم. بله و زهرِ مار! بله یعنی چه؟ یک بار هم بگو: «نه‌خیر!» چطور می‌شود؟ دو نفر بگویند: نه؛ سه نفر بگویند: نه! یعنی چه بله، بله، بله؟

﴿إِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ﴾؛ خدا این عزّت را در بنده‌اش قرار داده و گفته است: «بندۀ من، این عزّت عزّتی است که تنها و مجّان به‌دست نیاورده‌ای؛ عزّت من در وجود تو است! چرا داری این عزّت را به رایگان این‌طرف و آن‌طرف خرج می‌کنی؟! چرا داری به‌واسطۀ این خرج کردن‌ها، آن سرمایه و آن واقعیّت بِکر و دست نخورده‌ای که در وجود تو است و تو به‌واسطۀ آن واقعیّت می‌توانی به من برسی را از بین می‌بری؟! چرا داری از مایه می‌خوری؟! چرا کیسه‌ات را سوراخ کرده‌ای؟!»

حضرت می‌فرماید: فَإنّکَ لَن تَعتاضَ بما تَبذُلُ مِن نَفسِکَ عِوَضًا.

باید هر کسی این را در زندگی خودش مبنا قرار بدهد که پیش افراد عزیز باشد و ذلیل نباشد، اظهار عزّت کند؛ بگوید: «آقا، مطلب و مسئله همین است؛ می‌خواهید قبول کنید، می‌خواهید نکنید؛ خداحافظ شما!» می‌گویند: «آقا، اگر این مطلب را بگوییم فلان کس از شما متأثّر می‌شود.» خب به جهنّم که می‌شود؛ به جهنّم! یا می‌گویند: «آقا، اگر این کار را انجام بدهید بهتر است؛ چون ملاحظاتی هست!» چه ملاحظه‌ای؟!

آمدند به من گفتند: «یک خُرده حرف‌ها را کوتاه بزن و نگو؛ بگذار یک مقدار بگذرد!» گفتم: «من چه چیزی را نگویم؟! من دارم احساس انحراف می‌کنم، آن‌وقت نیایم بگویم؟! روش و مرام مرحوم پدر ما این نبود و الآن دارد خلاف آن انجام می‌شود؛ چرا من نیایم بگویم؟!» گفتند: «آقا، بگذارید یک مقدار موقعیّت تثبیت بشود!» من صد سال موقعیّت را نخواستم؛ موقعیّت یعنی چه؟! این حرف‌ها یعنی چه؟! من نگاه کنم و ببینم که دارد انحراف پیدا می‌شود، آن‌وقت بایستم و نگاه کنم؟! چه موقعیّتی؟!

تحمّل نکردن امیرالمؤمنین علیه السّلام حکومت معاویه را

همین مُغیرة بن شُعبه آمد به امیرالمؤمنین گفت: «یا علی، با معاویه کاری نداشته

باش؛ بگذار ارکان خلافتت که تثبیت شد، آن موقع او را بردار!» حضرت فرمود:

لا و اللَه لا أستَعمِلُه یَومَینِ؛ «یک روز نمی‌توانم ببینم معاویه سرِ کار است!»¹

من خلافت را برای چه می‌خواهم؟ مگر علی اهل باند بازی است؟! مگر علی اهل سیاست بازی‌هایی است که ما داریم می‌بینیم؟! این حرف‌ها نیست! من این کار را انجام می‌دهم؛ موفّق شدم، شدم؛ نشدم، نشدم؛ به من چه مربوط است؟! امیرالمؤمنین این را می‌گوید: حرکت کنید برای صفّین، باید معاویه را برداریم.² برداشتیم، برداشتیم؛ برنداشتیم، برنداشتیم! ما هیچ‌وقت مسئولِ نتیجۀ کار نیستیم؛ ما مسئول عمل و فعلِ حالیِ خودمان هستیم. الآن ما باید این را انجام بدهیم؛ به نتیجه رسید، رسید؛ نرسید، به ما مربوط نیست؛ خدا نمی‌خواهد برسد.

پس بفرمایید بالاتر: مگر پیغمبر ٢٣ سال در میان مردم دعوت نکردند؟! آیا به نتیجه رسید؟! غیر از چهار پنج نفر، همه رفتند دنبال ابوبکر و او را بردند بالای منبر و رفت جای پیغمبر نشست. آخر تو از این شخص چه دیده‌ای که می‌گویی: «بله، بله!» آخر چه دیده‌ای؟! چه شقّ القمری برایت کرد؟! چه ردّ الشمسی برایت کرد؟! آیا درخت را به تکلّم آورد؟! حَصاة را به تکلّم آورد؟! مسئلۀ علمی را برایت روشن کرد؟! این که نمی‌فهمید دست‌هایش پنچ انگشت دارد یا شش انگشت، آخر تو برای چه این را بالای منبر گذاشتی؟!

باید با هم رفیقانه عمل کنیم، مسئله‌ای نیست و مهم نیست؛ بالأخره کم و بیش هست و خلاصه باید از یک جا شروع کرد.

لزوم حفظ حال نیاز در قبال پروردگار و عزّت نفس در قبال غیر خدا

علیٰ‌کلّ‌حال انسان باید در نفس خودش همیشه نیازمند باشد و نباید حالت نیازمندی را از دست بدهد؛ امّا در مسائل عادی، مسائل پیشِ پا افتاده، مسائل دنیوی و

در ارتباطات، نباید جلوی افراد احساس نیاز کند و باید خیلی صریح و روشن آن عزّتِ نفس و مناعتِ خودش را به افراد ابراز و اظهار کند؛ البتّه در مقام علم و تربیت، یک مطلب دیگری است و بالأخره آن‌هم در راستای همین نیاز قرار دارد.

یک وقت من رفته بودم در جایی که خب بالأخره یک موقعیّتی بود و قرار بود از طرف مرحوم آقا برای یک شخص پیغامی ببریم. من در آنجا نامه‌ای داشتم و وقتی که وارد شدم گفتم: «من باید این نامه را به دست فلان شخص برسانم.» گفتند: «نامه را بدهید تا ما ببینیم چیست؟» گفتم: «نه! شما نباید نامه را ببینید؛ نامه فقط باید به دست فلان شخص برسد! فلان شخص فرستاده است و باید به دست فلان شخص هم برسد.» گفتند: «بسیار خوب.»

وقتی که نامه را گرفتند و خواستیم پیش آن شخص برویم، دیدم درِ نامه را باز کرده‌اند. ما رفتیم نشستیم و صحبت کردیم و خب افرادی هم در آنجا بودند که خیلی خیلی زیاد به حال تواضع نشسته بودند. اوّلین حرفی که به ایشان زدم این بود: «من نامه را آوردم و این افراد باز کردند، درحالتی‌که گفته بودم نباید باز کنید. چرا مسئله این‌طور است؟!» با این حرفی که زدیم یک‌مرتبه بُهت و حیرت [همه را گرفت]! بعد آن شخص در مقام جواب در آمد و گفت: «برای رعایت بعضی از مسائل!» من خیلی صریح گفتم: «اگر برای رعایت بعضی از مسائل است، باید به من می‌گفتند تا من به آنها نمی‌دادم. آنها قبول کردند که باز نکنند و وقتی به من قول داده‌اند، چرا باز کردند؟! به چه دلیل؟! [از اوّل] بگویید که برای رعایت مسائل [باز می‌کنیم]، آن‌وقت من می‌دانم یا نامه را می‌دهم یا نمی‌دهم؛ چون قرار است که نامه را فقط شما مطالعه کنید.» با خودش گفت: «عجب، بعد از این‌همه یکی پیدا شده [که این‌طور صحبت کند]!»

در مقابل، انسان باید عزیز باشد. چرا؟ چون همه مانند هم هستیم و تفاوت و اختلافی وجود ندارد؛ مسئله، عالِم و غیر عالِم ندارد! یک وقت مسئلۀ احترام است، یک وقت مسئلۀ غیر احترام است و فرق می‌کند و قضیّه هم روشن است!

مگر در زمان شاه همین افراد و رؤسا نبودند؟! ما در آن‌موقع از این مطالب

خوشمان می‌آمد و قصّه‌ها و حکایاتِ حالات بعضی‌ها را می‌خواندیم. همین افرادی که می‌آمدند در مقابل مردم این‌قدر با جرئت و با قدرت و با ابّهت حرف می‌زدند و چند کیلو پنبه و طناب در این‌طرف و چند کیلو هم در آن‌طرف آویزان داشتند و کلاهشان اندازۀ یک لگن بود و با همین دکور می‌گفتند: «می‌زنیم، می‌بندیم، می‌کُشیم، مملکت أعلیٰ‌حضرت کذا است و...» و بعد هم با همین تانک‌ها می‌آمدند به جان مردم بیچاره می‌افتادند که یک چاقو هم در جیبشان نبود و اجازه نمی‌دادند که اینها حتّی یک چاقو بردارند و آنها را قتل عام می‌کردند، همین‌ها در بعضی از مراسم، این‌قدر پَست بودند و این‌قدر ذلیل و بی‌مایه و بی‌شخصیّت بودند که بچّه‌های کوچک و بزرگِ آن اطراف، روی کول اینها سوار می‌شدند و اینها مانند گوسفند حرکت می‌کردند و افتخار می‌کردند که فرزند أعلیٰ‌حضرت روی ما سوار شد و ما هم مثل الاغ، او را راه بردیم. این افتخار اینها بود؛ این‌قدر افراد بی‌مایه! آن‌وقت همین آدم جلوی مردم که می‌آید این‌طور است: «می‌زنیم، می‌کُشیم، فلان می‌کنیم.» اگر راست می‌گویی، بیا جلوی مردم این کار را بکن و آنجا آن کار را بکن! اگر راست می‌گویی، برو جلوی شاه و با دو تا حرف در دهان او بزن! در آنجا «بله، بله، قربان» می‌گویی؛ امّا به یک پیرزن بیچاره که می‌رسی، تفنگ به‌سمتش می‌گیری؟ فقط زورت به این بدبخت رسیده است؟! اگر راست می‌گویی بلند شو به او بگو!

بعد از اینکه همان افسر معروف، آن جریان هفده شهریور را به‌وجود آورد و هزاران نفر را قتل عام کرد، رفته بود پیش شاه و گفته بود: «عمر مبارک أعلیٰ‌حضرت به سلامت باشد؛ تا ٢٣ سال بعد، دیگر مطلبی نخواهد بود.» ارواح امواتش! [دیدیم که] همان قضیّه به کجا کشید.

این معنای شخصیّت داشتن افراد در قبال این قضایا و موضوعات است؟! امّا نه، مؤمن باید عزیز باشد؛ همه‌جا باید عزیز باشد! آن احساس نیاز باید در درون باشد و هیچ‌گاه نباید آن درون از این مسئله خالی باشد. اگر یک وقت دیدید که آن نیاز و آن مسئله خیلی تجلّی و جلوه ندارد، باید نسبت به این مسئله فکر کنید.

وجود دو جنبۀ ابتهال و شادی در اسلام و بروز عینی آن در مکتب عرفان

در مجلس قبل عرض شد که امام سجّاد علیه السّلام فرمودند:

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِکَ...؛ «در ناله و استنابۀ به جود و بخشش تو...»

چرا حضرت در اینجا لفظ ناله و استنابه را به‌کار بردند؟ چرا نگفتند: «در رجوع و اقبال و رو آوردن به جود تو»؟ لَهف یعنی ناله، استنابه، حالت رقّت و حالت بکاء. حالت ابتهال بنده را لَهف می‌گویند؛ لُهوف یعنی ناله‌ها و ابتهال‌ها. [و نام آن کتاب هم این است]: اللّهوف علیٰ قَتلَیِ الطّفوف.

مگر در پیشگاه خدا انسان باید با ناله باشد؟! مگر نمی‌شود انسان بخندد؟! یا اگر حال انسان حال ابتهال نباشد و انسان شاد و خندان باشد و حالتش حالت عادی باشد، چه اشکالی پیش می‌آید؟ چرا امام سجّاد این حالت را داشت؟ و چرا خود حضرت همیشه در این حال بود؟ و چرا حالت ائمّه در مقام دعا حالت ابتهال بود؟ چه سرّی در مسئله هست؟!

بعضی‌ها تصوّر می‌کنند که اصلاً دین و توسّل و حرکت به‌سوی خدا و توجّه به او، حتماً باید توأم با گریه باشد و اصلاً دین را به‌عنوان گریه و به‌عنوان همراه و عجین و قرین با گریه و ابتهال و ناله می‌دانند، به‌طوری‌که خارجی‌ها می‌گویند: «شیعه دین گریه است.» اینها همیشه گریه و ناله می‌کنند، همیشه عزاداری می‌کنند و طبعاً در مجالس خودشان هم حتماً باید ذکر مصیبت باشد. اگر یک مجلس توسّل به سیّدالشّهدا یا هر مجلس دیگری توسّط این افراد که در گروه‌ها و فرقه‌ها و دسته‌جات مختلف هستند تشکیل بشود و در آن روضه نباشد، آن مجلس فایده ندارد؛ چون تصوّر اینها از ارتباط با ولایت و ارتباط با پروردگار، تصوّر گریه و ناله و استنابه و امثال اینها است.

خیلی وقت پیش یک شخص از یک جا آمده بود و شخصی به ما گفت: «آقا، فلان شخص آمده است؛ به دیدنش برویم.» خب از این افراد زیاد هستند و ما هم چندان تمایلی نداشتیم، امّا چون او اصرار کرد ما رفتیم. بعد از ظهری بود و حالا بگذرد از اینکه چه مطالبی ردّ و بدل شد و چه قضایایی گذشت. دو نفر در آنجا بودند و نشسته بودند. یک‌مرتبه گفت: «آقا، برای اینکه مجلس ما هم لغو و لهو نباشد،

توسّلی به حضرت بقیّةاللَه هم داشته باشیم.» یکی از اینها شروع کرد به خواندن و تا خطّ دوّم را نخوانده بود که صدای صیحه و جیغ این پیرمرد به هوا رفت که: ای داد، ای هوار، ای فلان!

تصوّر همین است که در هرجا باید گریه و ناله و بر سر زدن باشد، و اگر در یک جا مجلسی باشد و چند تا شعر هم از اشعار بهجت‌آور و سُرور آور خوانده شود، اینها را قبول ندارند؛ البتّه نه این سرور و بهجت‌های مادّی و شهوانی و نفسانی، بلکه اشعاری که توحیدی است، اشعاری که از ائمّه علیهم السّلام است، از بزرگان است و حالت، حالت گریه نیست؛ بلکه حالت بهجت و سُرور است، حالت شعفِ نورانی و شعف رحمانی است، نه شعف حیوانی.

و یکی از اشکالاتی که این‌گونه افراد ولایتی بر سلسلۀ عرفان می‌گیرند همین است که می‌گویند: «اینها در مجالسشان روضه نیست.» درحالتی‌که هست، نه‌اینکه نباشد؛ امّا همیشه نیست. و این یک تهمت است و دروغ می‌گویند.

بله، همیشه مجلس روضه نیست. مگر شما همیشه باید گریه کنید؟! مگر شما به منزلتان که می‌روید گریه می‌کنید؟! در منزلتان می‌گویید و می‌خندید. شما ولایتی‌ها اگر ولایتی هستید، خب همیشه گریه کنید! چرا فقط گریۀ‌تان را برای مجلس می‌گذارید؟ در خانه هم بروید و گریه کنید، شب هم که می‌خواهید بخوابید گریه کنید.

تصوّر اینها این است که اگر یک مجلس بگذرد و در آن گریه نباشد، انگار آن مجلس، مجلس نیست؛ آن مجلس، مجلسی که به‌سمت خدا می‌رود نیست؛ آن مجلس، مجلسی که دعوت به خدا می‌کند و راه خدا می‌رود، نیست و حتماً باید توسّل باشد و به این‌نحو باشد. درحالی‌که خدای متعال در وجود ما صفات مختلفی از جنبۀ کلّیِ صفات خودش قرار داده است؛ مسئلۀ ابتهال و رقّت و عطوفت یکی از آن صفات است، و مسئلۀ بشّاشیّت و بهجت و نور هم یکی دیگر از آن صفات است و فقط آن که نیست! خداوند در وجود ما قهر و غضب قرار داده، در وجود ما رقّت و عطوفت قرار داده است؛ از آن‌طرف در وجود ما مسائل مخالف را قرار داده است

و من‌حیث‌المجموع انسان مجموعه‌ای است از نزول اسماء و صفات کلّیۀ الهی که هر کدام از اینها برای رشد و تکامل انسان مفید است.

خنده و گریه،‌ دو صفت وجودیّۀ نازلۀ پروردگار

[امام کاظم علیه السّلام] فرمود:

کانَ یَحیَی بنُ زَکریّا یَبکی و لا یَضحَکُ، و کانَ عیسَی بنُ مریمَ یَضحَکُ و یَبکی؛ و کانَ الّذی یَصنَعُ عیسیٰ أفضَلَ مِن الّذی کانَ یَصنَعُ یَحییٰ!¹

«مسئلۀ خوف و مسئلۀ گریه و عطوفت و رقّت بر حضرت یحیی غلبه داشت و غالباً گریه می‌کرد؛ امّا حضرت عیسی هم گریه می‌کرد و هم می‌خندید، و حضرت عیسی مقامش بالاتر است؛ چون هر دو جنبه در او به فعلیّت و به ظهور می‌رسد و این افضل است.»

حضرت یحیی به‌نحوی بود که در روایت است:

وقتی که حضرت زکریا می‌خواست برای افراد صحبت کند، می‌گفت: «ببینید یحیی در مجلس هست یا نیست؟ اگر هست حرف نزنیم و حرف‌هایمان را عوض کنیم و مطلب را تغییر بدهیم.»²

چون وقتی که حضرت زکریا شروع به صحبت و نصیحت می‌کرد، حالت گریه و حزن بر حضرت یحیی آن‌قدر غلبه می‌کرد که به غَش و بی‌هوشی می‌افتاد.

خنده و گریه هر دو به‌دست خدا است و هر دو، دو صفت از صفات وجودیۀ پروردگار و نزول آن صفات است، و این صفات که نباید عاطل و باطل بماند. مولانا چه خوب در اینجا می‌گویند:

می‌گوید: اگر در حالت جهل قرار بگیریم، آن جنبۀ ضیق ـ از نقطۀ نظر واردات نورانیّه و واردات علمیّه ـ نزول آن جنبۀ صفت پروردگار است به معنای تنگ کردن و ضیق گرفتن از نظر تضیّق بر شیء! و اینکه اگر خواب باشیم، به ارادۀ او است؛ بیدار باشیم، به ارادۀ او است؛ بخندیم، به ارادۀ او است. مگر در قرآن ندارد که: ﴿وَأَنَّهُۥ هُوَ أَضۡحَكَ وَأَبۡكَىٰ﴾؛³ «خدا می‌خنداند، خدا می‌گریاند.» ﴿وَأَنَّهُۥ هُوَ أَمَاتَ وَأَحۡيَا * وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰ﴾.⁴

شبهۀ تأثیر مخلوق در خلقت و پاسخ آن

حالا می‌گویند و من هم مقاله‌اش را خوانده‌ام که گفته است: «ما دارو و طریقی کشف کرده‌ایم که انتخاب پسر و دختر با خود انسان است.» پس در قرآن برای چه می‌گوید که: ﴿وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰ﴾؟! می‌گویند: «نه، به‌دست ما است؛ ما این را می‌خوریم و فرزند پسر می‌زاید.»

البتّه اغلب اوقات هم درست درمی‌آید و ما هم این مطلب را رد نمی‌کنیم؛ ولی احمق جان، این چیزی که الآن شما می‌خوری، اثرش را از کجا آورده است؟! و این فعل و انفعالاتی که دارد بدون اختیار تو در جهاز هاضمه‌ات پیدا می‌شود، از کجا آمده است؟! فکر آن را هم کرده‌ای؟! تو اگر راست می‌گویی بلند شو برو این خواص را درست کن! دست به هر چیزی بزنی، خدا قبلاً قرار داده است. اگر راست می‌گویی

بیا و چیزی را خارج از دایرۀ حکومت پروردگار عرضه بدار! آن فکری که داری خرج می‌کنی، آن فکر از کجا آمده است؟! مگر نمی‌گویی که اگر این کار را بکنیم به اضافۀ این فرمول و به اضافۀ این [مسئله این‌طور می‌شود]؟! خب چه کسی آمده این خط را ترتیب داده است؟ چه کسی این علم را در تو گذاشته است؟

پاسخ قرآنی و توحیدی مرحوم علاّمه طهرانی دربارۀ سؤال از تولد انسان

در همان زمان گذشته و زمان شاه، در طهران در مجلسی بودیم که مملوّ از علما و ائمّه جماعات طهران بود. در آنجا بین مباحث توحیدی صحبتی در گرفت و یک نفر از بستگان اثبات این مطالب توحیدی را می‌کرد و یک نفر از آنها به شدّت مخالفت می‌کرد که: «آقا، اینها جبر است و اینها خلاف است و فلان است!»

این بنده خدا هم دیگر یک خُرده کم آورد و رو کرد به مرحوم آقا که خلاصه یک کمک و عنایتی کنید و چیزی بگویید! بعد مرحوم آقا همین‌طور ادامه دادند تا یک‌دفعه آن شخص گفت: 

آقا، چه می‌گویید؟! آخر این بچّه‌ای که جلوی چشم ما دارد از داخل رحم مادر درمی‌آید، آیا این را هم خدا درآورده است؟!

ایشان گفتند:

بله آقا، خدا درآورده است:

﴿وَٱللَهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡ‍ٔٗا﴾؛¹ «خدا شما را از رحِم و شکم مادران درآورده و خارج کرده است در حال جهالت محض!»

این شخص همین‌طور ماند؛ چون دقیقاً همان چیزی را گفت که آیۀ قرآن دربارۀ آن وجود دارد. حالا هزار تا مثال دیگر هست که آیۀ قرآن هم ندارد.

می‌گوییم: «چه کسی این بچّه را درآورد؟» می‌گویند: «نیروی طبیعت درآورد! جهاز هاضمه درآورد! سیستم ارگانیسم بدن درآورد!» آقا جان، این حرف‌ها چیست؟!

زیارت ائمّه علیهم السّلام با توجّه و آرامش و سکوت

الآن دیده می‌شود که متأسّفانه در هرجایی این فرهنگ رواج دارد و مردم هرجایی می‌روند، شروع به زیارت خواندن و گریه کردن می‌کنند.

ما رفته بودیم در بقیع و داشتیم زیارت ائمّۀ بقیع را می‌خواندیم، پشت سرِ ما طوری داد می‌کشیدند که اصلاً من این عبارات دعا را چند دفعه عوضی خواندم؛ این خطّ بالا را می‌آمدم پایین و خطّ [پایین را می‌رفتم بالا]. وقتی که رفتیم بیرون به او گفتم: «آقا جان، بلند شو برو در هتل خودت این‌قدر جیغ بکش که به ثریّا برسد! اینجا جای همه است، جای زیارت است؛ جای گریه نیست. آخر این حرف‌ها یعنی چه؟! مردم می‌خواهند اینجا دعا بخوانند، مردم می‌خواهند اینجا زیارت کنند، مردم می‌خواهند اینجا حال داشته باشند.» آن‌وقت این وسط، هرچه هم که از دهانشان درمی‌آید می‌گویند؛ یعنی یک‌سری مطالبی که خلاف است.

در حرم امام حسین نشسته‌ایم و داریم زیارت می‌کنیم، شروع به روضه خواندن می‌کنند. یکی روضه می‌خواند، تمام نکرده آن یکی دَم می‌گیرد، او تمام می‌کند نفر سوّم شروع می‌کند؛ انگار نذری داشته باشند! آقا جان، محلّ حرم جای زیارت است، جای روضه و گریه که نیست؛ حرم باید جای خلوت باشد، جای انس باشد، جای توجّه باشد. اینجا بلند شو زیارت بخوان، نماز بخوان، بنشین توجّه کن، قرآن بخوان؛ گریه را برو در خانه‌ات بکن، شب تا صبح هم گریه کن، عیب ندارد و کسی حرف نمی‌زند و ما حرفی نداریم. به‌جای خواب و بیداری و حمّام و همه چیز، بلند شو برو گریه کن؛ ما حرفی نداریم! ولی انسان نباید ابرازی از خودش داشته باشد که مزاحم حال دیگران باشد! یکی حالش حال گریه نیست، به زور که نمی‌شود در مغزش فرو کرد که گریه کن؛ خب حال گریه ندارد! مگر حتماً توجّه باید با گریه بیاید؟! نه، انسان بدون گریه هم توجّه دارد. آن‌وقت بلند می‌شوند می‌آیند و با داد و بیداد و شعر و هر حرفی، حال مردم را به هم می‌زنند و باعث ناراحتی افراد می‌شوند؛ درحالی‌که هرجایی حساب خاصّ به خودش را دارد.

تفاوت مجالس اعیاد با مجالس روضه و توسّل

در مجلس عید نباید روضه خواند؛ در مجلس عید به مقتضای عید انسان باید اشعاری بخواند که ابتهاج و بهجت و سُرور بیاورد. بله، در جلسات روضه طبعاً انسان بایستی که به مناسبت آن مجلس، حالت ابتهال و حالت بکاء داشته باشد. امام زمان

علیه السّلام هم نسبت به جدّشان می‌گویند:

من آن‌قدر برای تو گریه می‌کنم که اگر اشک چشمم تمام شود [به‌جایش خون گریه می‌کنم]!¹

امّا آیا امام زمان در ٢٤ ساعت دارند برای جدّشان گریه می‌کنند و اصلاً خنده به لب امام زمان نمی‌آید؟! آیا با افراد صحبت نمی‌کنند و در ارتباطاتشان فقط همین گریه است؟! این‌طور که نیست؛ در روز عید یک حالی [است و در مجلس روضه یک حالی]!

من یک وقت در مشهد می‌خواستم در مجلس مرحوم آقا صبحت کنم. روز سیزده رجب یا روز عید دیگری بود. لباسم یک لباس تیره‌ای بود؛ قبا تیره بود، عبا و عمامه هم تیره بود. ایشان فرمودند:

فوراً برو لباست را عوض کن و لباس روشن بپوش و بیا! این لباس مربوط به روز روضه است، نه روز عید!

یعنی این بزرگان این‌قدر مواظب بودند، حتّی در رنگ لباس که باید مناسب با امروز باشد. در روز روضه هم سنگِ تمام می‌گذاریم؛ آن‌هم به‌جای خود! در مکتب عرفان باید هر چیزی در جای خودش و در موقعیّت و وضعیّت خودش قرار بگیرد. این مطلب به‌نحو کلّی بود که انسان باید این حال را داشته باشد.

آداب درخواست از پروردگار

امّا یک مطلب دیگری هم در اینجا هست:

امام سجّاد که نمی‌گویند: همیشه ناله کن و همیشه ابتهال کن. بلکه می‌فرمایند: «و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک»؛ یعنی وقتی می‌خواهم به‌طرفت بیایم. نکته اینجا است! آن موقعی که می‌خواهی به‌طرف خدا بروی، آن‌موقع با چه حالی باید بروی؟ آن موقعی که حال تقاضا است، سینه‌ات را سپر کنی و گردنت را راست کنی و بگویی: «خدایا، می‌خواهم بیایم از تو بگیرم.» خدا هم می‌گوید: «بیا بگیر!» آیا این‌طور باید

باشیم؟! این‌طور که به کسی نمی‌دهد؛ هر چیزی قانون دارد.

اگر یک فقیر بیاید درب منزل شما را بزند، یک دست بیندازد یقۀ‌تان را بگیرد، بعد یک مُشت هم بزند و بگوید: «آقا، صد تومان بده»، شما هم یکی بر سرش می‌زنی و می‌گویی: «برو پیِ کارَت!» این‌طور که نمی‌آید؛ بلکه می‌گوید: «آقا، ندارم، بیچاره‌ام، رفته‌ام دکتر پول نسخه ندارم؛ کمکی کن!» آن‌وقت شما هم کمک می‌کنید. پیش خدا هم که این‌طور نمی‌روند.

خدا از آدم طلبکار خوشش نمی‌آید؛ هیچ‌وقت طلبکارانه پیش خدا نرویم. خدا از آدم نیازمند خوشش می‌آید؛ آدم نیازمند در نفسش احساس خضوع می‌کند.

ما در سابق وقتی یک شخص فاضلی را پیدا می‌کردیم که به درد درس گرفتن می‌خورد و می‌خواستیم برویم پیش او درس بگیریم، وقتی که می‌رفتیم نمی‌گفتیم: «آقا، زود باش بیا درس بده!» بلکه می‌گفتیم: «آقا، سلامٌ علیکم! حال شما خوب است؟ لطف می‌فرمایید؟ اجازه می‌فرمایید؟» و امثال این حرف‌ها را می‌گفتیم تا او را بر سر رحم و عطوفت می‌آوردیم و یک درس را هم برای ما شروع می‌کرد. حالا اگر می‌رفتیم و می‌گفتیم: «آقا، زود باش بیا درس بده ببینم»، می‌گفت: «چه خبر است؟ طلب داری؟ نمی‌خواهم بدهم!»

یک وقت در خدمت مرحوم آقا نشسته بودیم که یک بنده خدا نمی‌دانم قضیّه‌اش چه شد که خلاصه یک قِسم و طوری شد که یک‌دفعه از آن کنار اطاق بلند شد آمد خدمت ایشان دو زانو نشست و رو کرد به ایشان و گفت: «آقا، این انگشتری را که در دست شما است به من بدهید!» ما با خودمان گفتیم: «قضیّه چه شد؟!» ایشان هم انگشتر را درآوردند و دادند؛ او هم گرفت در دستش کرد و رفت نشست! حالا دیگر نمی‌دانم چه قضیّه‌ای بوده است.

وقتی مجلس تمام شد، ایشان رو کردند به من و همین یک جمله را گفتند: «این قِسم صحیح نیست!» یعنی این روش و این برخورد صحیح نیست.

حال انسان نباید حال یک شخص طلبکار باشد که یک چیزی به خدا داده و

می‌خواهد بیاید پس بگیرد.

اظهار عجز وجودی انسان در برابر پروردگار

آقا جان، از تمام سلّول‌های وجودی ما و تمام ذرّات وجودی ما دارد فریاد نیاز بلند می‌شود! چه در تصوّر ما است؟! چه در فکر ما است؟! اگر ما بدانیم این سلّول‌هایی که در دست و پا و سر و معده و بدن ما هست، از نقطۀ نظر وجود خودشان و بقای خودشان و استمرار حیات خودشان، چگونه دست نیاز و عجز به‌سوی پروردگار دارند ـ و اینکه خدمتتان می‌گویم مشاهده شده است و خیلی‌ها مشاهده کرده‌اند ـ آن‌وقت دیگر از خودمان خجالت می‌کشیم، از نفس خودمان خجالت می‌کشیم که بدن ما و سلّول‌های ما و تمام موهای بدن ما در قبال قدرتِ لا یزال پروردگار به این‌نحو اظهار عجز می‌کنند و برای ادامۀ حیات از او استمداد می‌گیرند، آن‌وقت ما در قبال خدا که می‌ایستیم به حال طلب می‌گوییم: «دو رکعت نماز می‌خوانم، یک خانه در بهشت طلب دارم؛ سه رکعت نماز می‌خوانم، یک خانۀ چهارصد متری طلب دارم؛ رکعت چهارم صد متر اضافه بشود؛ این کار را انجام می‌دهم تا آن کار بشود!»

نه آقا، این که رسم بندگی نیست! رسم بندگی را باید بیاییم از حضرت سجّاد یاد بگیریم و ببینیم حضرت سجّاد چه می‌گوید؟ می‌گوید: «خدایا، اصلاً من کسی هستم که از تو چیزی بخواهم؟! در همان خواستی که دارم و در آن لحظه که این خواست را تقاضا می‌کنم، اراده و آن مشیّت و قدرت و لطف تو است که مرا قرار داده است وإلاّ نمی‌خواستم.»

الآن این‌همه افراد دارند به این‌طرف و آن‌طرف می‌روند. در همین الآن، ساعت نه و ده دقیقۀ شب چهارم یا پنجم ماه رمضان که ما در اینجا نشسته‌ایم و داریم حرف می‌زنیم، شما نگاه کنید که در همین قم، در طهران و در جاهای دیگر چه مجالسی هست؟! چه لهو و لعب‌هایی هست؟! چه افرادی به چه مسائلی، به چه لهو و لعب‌هایی، به چه لغوهایی، به چه گذراندن‌هایی، به چه زد و بست‌هایی، به چه خیانت‌هایی، به چه شیطنت بازی‌هایی و به چه باند بازی‌هایی مشغول هستند؟ این برای چیست و چرا؟ چون خدا نخواسته است. حالا برای او کاری ندارد؛ به یک چشم به هم زدن، ما هم مثل او می‌شویم!

قضیّۀ بلعم باعورا برای ما عبرت است. ﴿ءَاتَيۡنَٰهُ ءَايَٰتِنَا ...﴾؛¹ ما از پیش خود به او آیات دادیم، ولی به آیات ما کفران ورزید؛ ما هم برگرداندیم! اینجا شوخی برنمی‌دارد؛ بلعم باعورا باشد یا غیر بلعم باعورا باشد، تا وقتی در راهی و تا وقتی از او می‌بینی، هستی؛ امّا همین‌که از او نمی‌بینی، نیستی!

کلام علاّمه طهرانی در میزان قرب و بُعد افراد

مرحوم آقا تا آخر عمر این کلامشان ترک نشد:

آن کسی نزدیک‌تر است که خود را از همۀ رفقا پایین‌تر بداند!

این جمله، جمله‌ای است که باید روی آن فکر کرد. آخر بعضی‌ها هستند که می‌گویند: «ده سال است آمده‌ایم؛ پانزده سال است آمده‌ایم؛ پنجاه سال است هستیم؛ مجتهدیم؛ راه رفته‌ایم و... !» نه آقا، آن کسی نزدیک‌تر است که خود را واقعاً از همه پایین‌تر بداند؛ نه‌اینکه خودش را گول بزند. اگر پایین‌تر بداند، آن‌وقت حالش هم در ارتباط فرق می‌کند و نفسش در مسائل تفاوت می‌کند. او نزدیک‌تر است؛ نه به ریش سفید است، نه به عمر زیاد است، نه به جار و جنجال‌های ظاهری و نه به همین عناوین! و خودمان هم این را مشاهده کردیم و دیدیم و تجربه کردیم.

استیلای فطری ابتهال هنگام عرض حاجت به درگاه بی‌نیاز

اینجا است که انسان در ارتباط با نیاز خود و بی‌نیازی او، در ارتباط با نقص خود و کمال او، در ارتباط با فقر خود و غنای او، خواهی‌نخواهی حال ابتهال پیدا می‌کند. این دیگر زوری نیست و فرق می‌کند با اینکه اگر حال گریه در انسان نمی‌آید به زور بیاید، بلکه خواهی‌نخواهی این ابتهال در دل پیدا می‌شود، حالا چه از چشم اشک بیاید یا نیاید؛ چون بعضی وقت‌ها نمی‌آید.

و این حال، لازمۀ این رجوع است و بدون آن فایده ندارد و اگر این حال ابتهال، این حال نیاز و این حال عجز نباشد خدا نمی‌دهد؛ حالا هزار سال امتحان کنید. ما امتحان کردیم و دیدیم که نه‌خیر، خبری نیست! تا وقتی که گردن بالا است، هیچ خبری نیست؛ امّا همین‌که گردن آمد پایین، دیگر سرِ رحمت و عطوفت [پیدا می‌شود].

مولانا می‌گوید:

یعنی اگر خدا بخواهد یاری کند، حالش را به حال ابتهال می‌اندازد، به حال ناله می‌اندازد، به حال انکسار می‌اندازد.

لازمۀ رجوع به پروردگار، این حالت ناله است. من نمی‌گویم که انسان باید همیشه ناله داشته باشد، همیشه گریه کند و همیشه ابتهال داشته باشد؛ ولی این را می‌خواهم عرض کنم که حال نیاز باید همیشه در ما وجود داشته باشد. حالا آن حال نیاز یک وقت با بهجت و سُرور توأم است، یک وقت به‌صورت ناله و ابتهال بروز پیدا می‌کند.

افرادی که همیشه فقط به‌دنبال این هستند که مجلسی داشته باشند و بگویند و بخندند و فقط با خنده بگذرانند، چندان نصیب و بهره‌ای نمی‌برند؛ آنهایی هم که از آن‌طرف بدون گریه و ابتهال زندگیشان نمی‌گذرد، آنها هم مطلب را فقط یک‌طرفی دیده‌اند؛ امّا بنده آن بنده‌ای است که آن جنبۀ ابتهال و نیاز و عجز در وجودش باشد. وقتی که این‌طور شد، آن‌وقت هر طوری که او بخواهد در هرجا همان می‌شود. وقتی که به‌سمت جود پروردگار توجّه می‌کند، حالت رقّت می‌آید؛ وقتی که به لطف و کرم او توجّه می‌کند، حالت انبساط می‌آید، حالت شادی می‌آید، حالت بهجت می‌آید.

مژدۀ امیرالمؤمنین علیه السّلام به حارث همْدانی

حارث همْدانی مریض بود. امیرالمؤمنین علیه السّلام برای عیادت او رفتند و دیدند مضطرب است. گفتند: «ای حارث، چرا اضطراب داری؟ چرا تشویش داری؟»

گفت: «یا علی، دارم از دنیا می‌روم، جهنّم را دارم می‌بینم، عقاب پروردگار را دارم می‌بینم؛ به اعمال خودم نگاه می‌کنم و اضطراب من را گرفته است.» حضرت فرمودند: «با ما هستی یا با ما نیستی؟» گفت: «با شما هستم.» حضرت فرمودند:

با ما هستی هیچ باک نداشته باش! چون با ما هستی من با تو هستم، در سکرات موت با تو هستم، در نزول ملائکۀ حساب و کتاب، نکیر و منکر با تو هستم، در برزخ با تو هستم، در قیامت با تو هستم، در پل صراط با تو هستم!

وقتی حارث همْدانی این کلام را شنید یک‌مرتبه حالت بهجتی در او پیدا شد و از بستر بیماری بلند شد نشست و گفت: «حالا هیچ باک ندارم؛ هر وقت خواستم از دنیا بروم!»²

وقتی که انسان خودش را به ولایت بسپرد و وقتی انسان بخواهد خودش را در آن مسیر قرار بدهد، هم ابتهال دارد چون نیازمند است، و هم بهجت دارد چون امید

دارد؛ امید دارد به طرف مقابل و به رحمت پروردگار امیدوار است.

پس بنابراین نتیجۀ صحبت این شد که انسان نباید با حال طلبکاری و با حال بی‌نیازی به‌سمت پروردگار برود؛ باید بی‌نیازی را برای مردم و در ارتباط با مردم قرار دهد.

بهترین بندگان در کلام رسول خدا صلّی اللَه علیه و آله و سلّم

رسول اکرم فرمود:

بهترین بندگان در نزد خداوند آن بنده‌ای است که سؤالش از افراد دیگر کمتر باشد!¹

در روایت داریم که اصحاب حتّی وقتی که بر مرکب می‌رفتند و چیزی از آنها روی زمین می‌افتاد، به آن افرادی که روی زمین راه می‌رفتند نمی‌گفتند که این را به من بده، بلکه خودشان از مرکب پیاده می‌شدند و برمی‌داشتند که سؤال نکنند و درخواستشان از افراد دیگر کمتر باشد؛² یعنی حتّی به این حدّ! این همان معنای عزّت است که بی‌نیازی‌اش را برای دیگران قرار بدهد، ولی نیازش را در درون خودش بین خود و بین خدا قرار بدهد. و لازمۀ نیاز ابتهال است که آن حالت ناله و حالت ابتهال در وجود انسان برای انسان رقّت می‌آورد.

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک و الرّضا بِقَضائکَ عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ؛ «اگر این‌طور باشد که ناله‌ام به‌سمت جود تو باشد و راضی به قضاءِ تو باشم که هرچه برای من مقدّر می‌کنی به آن راضی باشم، دیگر به این باخلین و این افرادی که برای خودشان می‌خواهند و امساک می‌کنند و نمی‌دهند احتیاجی ندارم.»

بخل، یکی از موانع پیشرفت نفوس

یکی از دوستانمان به نام دکتر سجّادی ـ خدا حفظش کند ـ برای مرحوم آقا تعریف می‌کرد و می‌گفت:

ما وقتی که در [خارج] درس می‌خواندیم، خیلی از این استادها آن مطالب اصلِ کاری و لِمّ و فنّشان را به شاگردان نمی‌گفتند و برای خودشان نگه می‌داشتند که مثلاً کسی روی دستشان بلند نشود، و ما به زور می‌رفتیم یاد بگیریم؛ ولی الآن من به زور یاد می‌دهم امّا این شاگردها نمی‌خواهند قبول کنند! می‌گویند: «نه دکتر، اینها را نمی‌خواهد بگویی؛ به ما همین آب مروارید و کاتاراکت¹ را یاد بده که زود پول دربیاوریم.» می‌گویم: این بیماری است و این‌طور می‌شود! می‌گویند: «اینها کِی پیدا می‌شود و حالا چه کسی برایش پیدا بشود. فعلاً بیا ما را راه بینداز که زود به یک نتیجه برسیم.»

بعد مرحوم آقا به من فرمودند:

این نفس‌ها پیشرفت دارند؛ این نفسی که در تعلیم مضایقه ندارد، این نفسی که در یاد دادن مضایقه ندارد؛ اینها پیشرفت دارند!

ولی آنهایی که بخیل هستند و برای خودشان نگه می‌دارند؛ دو تا یاد می‌دهند و سوّمی را یاد نمی‌دهند که هیچ‌وقت آن شاگرد نتواند پیشرفت کند، خدا هم برای اینها می‌گذارد و راه اینها را می‌بندد.

امام سجّاد می‌فرماید: «من سراغ تو می‌آیم که از دست باخلین راحت بشوم!» آنهایی که بخل دارند؛ بخل در هر جهت: بخل در مال، بخل در تعلیم، بخل در مسائل دنیوی، بخل در رفع مسائل و قضاءِ حاجات!

و مَندوحَةً عَمّا فی أیدِی المُستَأثِرینَ؛ «وقتی که به درگاه تو آمدیم، دیگر ما از هر بی‌نیازی بی‌نیازتر هستیم.»

إن‌شاءاللَه امیدواریم که خداوند ما را مشمول این فقرات و این معانی عجیبه بفرماید که جدّاً انسان باید هر کدام از این عبارات را یک تابلو قرار بدهد و هر روز نگاه کند!

کلمات اولیای الهی در حکم اکسیر و آب حیات

اگر همین عبارت امام سجّاد را که می‌فرماید: «و أنّ فی اللَهفَ...»، مدّ نظر داشته باشیم و هر وقت که می‌خواهیم از خانه بیرون بیاییم آن را نگاه کنیم، نمی‌شود تأثیر نکند

و نمی‌شود بی‌تأثیر باشد. واقعاً ببینیم امام سجّاد علیه السّلام در این عبارت چه می‌فرماید، آن‌وقت چقدر وضع انسان فرق می‌کند، چقدر وضع اطراف فرق می‌کند، چقدر وضع جامعه فرق می‌کند! ما این عبارت امام سجّاد را برای کارمان و برای حرکتمان سرلوحه قرار بدهیم. کلمات همۀ بزرگان و همۀ ائمّه هر کدامش برای بخشی از افعال ما و کردار ما و جریان زندگی ما حکم کیمیا و اکسیر و آب حیات را دارد.

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

مجلس هفتاد و هشتم: حقیقت حالت انکسار و تضرّع به درگاه خداوند

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علَی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آلِه الطّاهرینَ

و لَعنةُ اللَه علَی أعدائِهِم أجمَعینَ‌

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک و الرِّضا بِقَضائِک عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ و مَندوحَةً عَمّا فِی أیدِی المُستَأثِرین.¹

عدم انحصار انابه به درگاه پروردگار به حالت بُکاء و گریه

در شب‌های گذشته صحبت راجع به این بود که علّت این عبارت و کلمه‌ای که امام سجّاد علیه السّلام در اینجا به‌کار بردند که رجوع و اقبال و تقاضای جود پروردگار را با نابه، ناله و إنابه و احساس تذلّل مطرح کردند چیست؟ و اینکه چرا انسان در مقام اقبال بر جود و بخشش پروردگار و تقاضای نعمت از پروردگار ـ نعمت در هر زمینه‌ای؛ در زمینۀ مسائل زندگی [دنیوی]، در زمینۀ مسائل زندگی اُخروی، در زمینۀ درخواست علم و رزقِ حیات معنوی ـ باید حالتش حالت إنابه باشد؟ و این نه به این معنا است که انسان باید در هرجا گریه کند و ناله داشته باشد، بلکه این حالتِ إنابه و حالتِ تذلّل، صوَر مختلفی دارد و انسان باید این حالت را در وجود خودش حفظ کند. حالا گاهی از اوقات به‌صورت ناله و إنابه ـ یعنی به‌صورت ناله و بُکاء و

حَنین ـ درمی‌آید؛ گاهی از اوقات هم به این صورت نیست و ممکن است در خیلی از اوقات این صورت برای انسان پیدا نشود.

و عرض شد: بعضی از افراد که برای زیارات می‌روند، تصوّرشان بر این است که حتماً باید در زیارت حالت گریه داشته باشند و اگر کسی به زیارت سیّدالشّهدا برود و گریه نکند، زیارتش قبول نیست!

ما دیدن یک فرد زائر رفته بودیم که از سفر و حالتش خیلی مبتهج بود، مخصوصاً از زیارتی که در کربلا کرده بود، و می‌گفت: «ما از وقتی که وارد کربلا شدیم تا وقتی که خارج شدیم، این چشم ما از گریه خشک نشد!» و از این نقطۀ نظر می‌خواست این حال خودش را که در آن موقع برای او در آن وضعیّت پیدا شده بود، بر آن جنبۀ حالی که من‌باب‌مثال در نجف برای او پیدا شده که عادی بوده ترجیح بدهد و حالا بیاید و کم‌کم در آن موقعیّتِ امام و در آن مقامِ امام تصرّف کند و قدری جاها را عوض کند و یک‌هم‌چنین مسائلی مطرح کند.

غافل از اینکه این حال بُکاء برای شما بوده، و شاید برای دیگری نباشد! و اینکه آیا چون برای شما در کربلا حال بُکاء پیدا شده است دلیل بر این است که امام حسین از امیرالمؤمنین بالاتر است؟! نه؛ اوّلاً در صغرایش حرف است، و ثانیاً در کبرای قضیّه! حالا چون آن حال برای شما در کربلا بود و حال شما در آنجا بهتر بود، این چه ارتباطی دارد به اینکه باید مقام امام حسین از امیرالمؤمنین بالاتر باشد؟!

جمع حالت بُکاء و بشّاشیّت در امیرالمؤمنین علیه السّلام

انسان نباید یکسو نگر باشد! خود امیرالمؤمنین علیه السّلام، هم جنبۀ بکاءِ آن حضرت بسیار قوی بود در شب‌ها و هم جنبۀ بشّاشیّت آن حضرت در روزها؛ به‌طوری‌که آن دوّمی در مقام تنقید از امیرالمؤمنین علیه السّلام می‌گفت: رَجُلٌ [فیه] دِعابَةٌ؛¹ یعنی او خیلی می‌خندد و خیلی شوخی می‌کند. حاکم که نباید با مردم شوخی کند، حاکم باید مثل مربّای آلو همیشه فقط اخم کند و اگر لبخندی بر لبانش بیاید از

حکومت خلع می‌شود! نه؛ این حکومت، حکومت الهی نیست که شخص حاکم اخم کند و خودش را جلوی مردم بگیرد.

همان‌طوری‌که عرض کردیم، در خلوت با نزدیکان و ندیمان تا اذان صبح به گفتن حرف‌های لغو و لهو و لعب و خنده بگذراند، امّا فردا وقتی که می‌خواهد سخنرانی کند همه‌اش اخم کند، گویی اصلاً خدا به او خنده یاد نداده است! این حاکم نیست؛ حاکم آن کسی است که ظاهر و باطنش یکی است. همان‌طوری‌که در خلوت می‌گوید و می‌خندد، با مردم هم می‌خندد و این خندیدن را برای خودش مَنقصتی نمی‌بیند. چه اشکال دارد که آدم با مردم هم بخندد و با آنها شوخی کند؟! چه اشکال دارد؟! مگر این مردم خلق خدا نیستند؟! و مگر با این مردم به همان کیفیّت و ارتباط که با سایرین هست نباید برخورد بشود؟!

حالت جبروتیّت و انانیّت، مانع انسان از رسیدن به کلّیت

یک روز در خدمت مرحوم آقا با مرحوم آقای مطهّری جایی رفته بودیم. در منزل یکی از آقایان مراجع سابق که به رحمت خدا رفته است، ناهار دعوت داشتیم. آدم خوبی بود، خدا رحمتش کند. صحبت از یک شخص به میان آمد که چرا فلان کار را انجام نداده است و بهتر است که این کار را انجام بدهد. یکی که در آن مجلس بود و فعلاً هم حیات دارد، گفت: «امکان ندارد ایشان یک‌هم‌چنین کاری را بکند! این عمل با آن مقام جبروتیّت و با آن مقام هِیمنۀ خودش منافات دارد و امکان ندارد این کار را بکند!»

حالا آیا این جبروتیّت خوب است و آیا یک صفت مُستَحسنی است که در یک شخص باشد و او را در تنگنای انانیّت و خود محوری محبوس کند؟! آخر درد اینجا است که انسان می‌خواهد از جزئیّت به کلّیت برسد، امّا این مسائل مدام می‌آید و انسان را دوباره به جزئیّت گرفتار می‌کند. کلّیت، وحدت، صفت ثبوتیّۀ پروردگار، جنبۀ عطوفت و جنبۀ رحمت و جنبۀ وساطت و جنبۀ بهجت نسبت به همۀ خلق! ما که نگفتیم مثلاً بیا به شمر و یزید بخند؛ بلکه می‌گوییم: بیا به این مردم بیچاره و این مردمِ بندۀ خدا بخند؛ همین مردمی که در کوچه، خیابان، بازار، مسجد و حسینیه‌ها هستند.

خندیدن به اینها چه اشکالی دارد؟! تبسّم با این افراد چه اشکالی دارد؟! چیزی که از ما کم نمی‌شود!

امیرالمؤمنین اشکالش چه بود؟ ایراد و اشکالش این بود که می‌آمد با مردم می‌خندید؛ امّا آن عمر بر مصدرِ ﴿فَبِمَا رَحۡمَةٖ مِّنَ ٱللَهِ لِنتَ لَهُمۡ وَلَوۡ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلۡقَلۡبِ لَٱنفَضُّواْ مِنۡ حَوۡلِكَ﴾¹ [نرسیده بود]! پیغمبر که همیشه اخم نمی‌کرد، بلکه می‌آمد و می‌گفت و می‌خندید و تبسّم می‌کرد، فَکانَ کأحَدِنا فیما بینَنا؛ مثل یکی از ما بود! ما چطور می‌گوییم، می‌خندیم، صحبت می‌کنیم، شوخی می‌کنیم؛ پیغمبر هم همین‌طور بود: كَانَ وَ اللَهِ فِينَا كَأَحَدِنَا.² آیه می‌فرماید:

ای رسول ما، این حالت لینت و عطوفت و رحمت و گشایش که به تو داده شده، صفتی است که از جانب ما به تو داده و افاضه شده است. اگر که تو آدم سخت و سنگدل و عبوسی بودی، کسی پیش تو جمع نمی‌شد، کسی به‌سمت تو جذب نمی‌شد و از دور و بَرت می‌رفتند!

بنابراین، صفت گشایش و «المؤمِنُ بِشرُهُ فی وَجهِه و حُزنُهُ فی قَلبه»³ یک نکته است که بشّاشیّت مؤمن در صورت او است! حضرت می‌فرمایند: «مؤمن همیشه بشّاشیت و خوشرویی‌اش با مردم است، ولی حُزنش در قلب است.» چرا حزنش در قلب است؟ چون همیشه خودش را محتاج می‌بیند و کسی که خودش را محتاج ببیند، نمی‌شود قلبش محزون نباشد؛ کسی که خود را نیازمند ببیند، نمی‌شود قلبش متوجّه نباشد؛ نمی‌شود حالت تضرّع و خشوع برایش نباشد!

حکایتی از خوشرویی یکی از علمای حوزه در عین فضل و تقوا

یکی از علما و بزرگان حوزه که به رحمت خدا رفته است مرحوم آقای ستوده بود که من پیش ایشان مقداری مکاسب خوانده بودم؛ البتّه خیلی نه، بلکه یک فصل مختصر! خدا رحمتش کند؛ ایشان آدم خیلی شوخ و البتّه آدم فاضل و درس‌خوانده و متّقی و با تقوایی هم بود. آدم خیلی رُک، بی‌غَلّ و غَش و صافی بود و در درس هم به مناسبت اینکه طلاّب خسته نشوند، گاه‌گاهی شوخی هم می‌کرد. در یکی از روزها که البتّه من در آنجا نبودم، دیگران برایم تعریف کردند و می‌گفتند:

ما آمدیم و دیدیم که ایشان شروع به گفتنِ درس کرد و بعد هم خیلی شوخی می‌کرد. یکی از افراد گفت: «حاج آقا، امروز خیلی سرِ حال و شنگول هستی؟!» گفت: «البتّه شاید همین‌طور باشد؛ چون دیشب اهل‌بیت ما از دنیا رفت و الآن جنازه‌اش در منزل است. من آمدم و اصلاً کسی نفهمید!»

چه عرض کنم؛ این حرف او بود! خلاصه شاگردها بعد از درس بلند شدند و رفتند تشییع کردند. این بنده خدا عیالش فوت کرده است و می‌گوید: «جنازه هم در خانه است.» حالا بعضی‌ها هم این‌طوری هستند. البتّه بعد یک جملۀ دیگر گفت که آن را نمی‌گویم!

مقام جمع مرحوم حدّاد رضوان اللَه علیه

یکی از دوستان مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان اللَه علیه ـ مرحوم حاج عبدالزّهرا گرعاوی بود. من کوچک بودم که ایشان را می‌دیدم. همان‌طوری‌که خود مرحوم آقا در کتابشان نقل کرده‌اند، هیچ مجلسی نبود که ایشان در آن مجلس گریه نکند. و خیلی گریه می‌کرد و اصلاً گریه‌اش بند نمی‌آمد!¹

یک شب که حاج عبدالزّهرا به طهران در منزل حاج آقا معین آمده بود و افراد هم می‌آمدند و می‌رفتند، یکی از اقوام دور ما که علاوه بر انتساب رَحِمی، انتساب سببی هم داشت و از أصهار و دامادهای مرحوم پدربزرگمان حاج آقا معین ـ رحمة اللَه علیه ـ بود، به همراه پدرش که از آقایان قم بود، در آن مجلس حضور داشت. خب طبق

معمول که آنجا در مجالسشان گاهی شعر می‌خواندند و گاهی دعا می‌خواندند، اینجا هم شروع به خواندن دعای جوشن کردند که گریۀ حاج عبدالزّهرا به هوا رفت؛ آن‌هم چه گریه‌ای! وقتی تمام شد، همین آقای پدر این دامادِ مرحوم حاج آقا معین رو کرد و گفت: «این مردک دیوانه است؟! آخر کجای این دعای جوشن گریه دارد؟! می‌گوید: ”خدایا، تو این هستی؛ یا نورَ النّور، یا مُنوّر النّور!“ این که گریه ندارد!»

خب این بنده خدا خبر ندارد که در دل او چه دارد می‌گذرد و چه آتشی در درون او ملتهب است که او را به این صورت، ظاهر می‌کند. آن‌وقت این شخص با این تعریفی که از او شده است، یک شب وقتی که خیلی منقلب بود، مرحوم آقای حدّاد رو می‌کند به مرحوم آقا و می‌فرماید:

آقا سیّد محمّدحسین، این حالتی را که در حاج عبدالزّهرا داری می‌بینی، صد برابرش در قلب من است، منتها ظهور و بروز پیدا نمی‌کند و من بروز و ظهور نمی‌دهم!¹

خب دیگر مقام جمع است؛ خودش را نگه می‌دارد، حفظ می‌کند و نمی‌گذارد آن سرّ درون بیرون بیفتد و در دست هر اهل و نا اهلی گرفتار بشود و بگویند: «نگاه کنید چه حال خوشی دارد!» نه، غیرت دارد و آن حال را برای خودش نگه می‌دارد.

آن آدمی که رِند است، آن کسی که با محبوبش سَر و سِرّی دارد، نمی‌گذارد حالش برای دیگران فاش بشود؛ البتّه در بعضی موارد غیر اختیاری است و غیر اختیاری هم که مطلب دیگری است.

توصیۀ بزرگان به عدم تقلید از حال دیگران

لذا بزرگان سلوک و اولیای طریق فرموده‌اند: «أدای حال کسی را درآوردن، خلاف طریق است و این مجاز است!» اینکه انسان بیاید نگاه کند و ببیند یکی حال گریه دارد، او هم خودش را به گریه بزند. خب گریه‌ات نمی‌آید نیاید؛ چرا زور می‌زنی؟! یا اینکه انسان ببیند یک شخص حال خوشی دارد، حال خنده‌ای دارد، حال ابتهاجی دارد

و این هم خودش را به آن موقع بزند. عین آن قضیّۀ کلاغ می‌شود که دنبال کبک راه افتاد و آخرش یادش رفت خودش چه جوری راه می‌رود. کلاغ، کلاغ است و خصوصیّات کلاغی دارد؛ کبک، کبک است و خصوصیّات کبکی دارد؛ کبوتر، کبوتر است؛ شاهین، شاهین است!

هر کس برای خودش به مقتضای شاکلۀ خودش در حرکت است؛ مهم همان جنبۀ ابتهال و انابه است که آن نباید از بین برود. آنچه که در درون است ـ و آن حالت طلب و خضوع است ـ آن مهم است؛ حالا گاهی از اوقات به‌صورت ظاهر درمی‌آید.

مدّتی پیش هم من شنیدم بعضی‌ها که به مکّه رفته بودند، در آنجا مسئله‌ای پیش آمده بود و دعوایشان شده بود که یکی می‌گفت: «مکّه مقدّم است، چون بیت‌اللَه است.» یکی می‌گفت: «مدینه مقدّم است، چون حرم حضرت رسول است.» حالا چون او برایش حال خوش در مدینه دست داده بود، می‌گفت: «مدینه بهتر است»، آن یکی چون در مکّه دست داده بود می‌گفت: «مکّه بهتر است.» نه آقا جان، اینها همه نظر بر آینۀ وجود خود می‌کنند و از آینۀ وجود خود، خارج را قیاس می‌کنند. از ظنّ خود، خارج و وقایع خارجی را در ترازوی سنجش می‌آورند؛ درحالی‌که ممکن است برای همین شخص که الآن در مکّه حال خوش پیدا شده، ده سال دیگر در مدینه حال خوشی بهتر از مکّه پیدا بشود و یا بالعکس!

لذا هر کسی باید به هوای خودش باشد و نباید به دیگری نگاه کند! آن اصل و ملاک را باید در وجود خود و در قلب خودش إحراز کند و بعد دیگر هرچه می‌خواهد بشود، بشود. شاید رفت در کربلا و به‌جای گریه خنده‌اش آمد؛ خب بیاید! یا برود نجف و به‌جای خنده برای او گریه پیدا بشود؛ خب بشود، چطور اینکه برای خیلی‌ها پیدا می‌شود. حساب‌ها براساس نیّت و براساس واقع دور می‌زند، نه براساس ظاهر!

محوریّت حساب براساس نیّت و واقع، نه براساس ظاهر

در آن سفر اوّلی که چهار سال پیش خدا توفیق داد بعد از ٢٤ سال ما به کربلا مشرّف شده بودیم، چون تازه راه کربلا باز شده بود و افراد می‌آمدند، طبعاً با یک

تصوّرات و با یک تخیّلات و با یک مطالب از پیش تصوّر شده‌ای می‌آمدند و در حال و هوا قرار می‌گرفتند و بعضی از اوقات طبعاً یک اعمال و کارهایی از آنها سر می‌زد که مورد تحسین اطرافیان هم نبود، به‌طوری‌که همان مأمورین برای ما تعریف می‌کردند و می‌گفتند: «خیلی از اینها لباسشان را درمی‌آورند و به‌صورت چهارپا می‌آیند و صدای بعضی از حیوانات را درمی‌آورند!» و خلاصه این مسئله خیلی خوشایند نبود. این چیست؟! خب بیا زیارت بخوان!

بعد ما در آنجا بودیم که می‌آمدند و این حرم را روی سرشان می‌گذاشتند و دیگر واقعاً چه می‌کردند که فقط مانده بود سقف پایین بیاید! این مأمورین می‌آمدند به ما می‌گفتند: «آقا، این چه وضعی است؟! آخر این چه‌کاری است که اینها می‌کنند؟! شما به اینها بگو!» می‌گفتیم: «ما به اینها چه بگوییم؟ چه‌کار از دست ما برمی‌آید؟!» اینها که می‌دیدند ما می‌آییم همین‌طور نماز می‌خوانیم، طواف می‌کنیم، یک زیارت می‌کنیم و می‌رویم یک کنار می‌نشینیم؛ نه سری، نه صدایی، نه دادی، نه بیدادی؛ خیلی تعجّب می‌کردند! می‌گفتند: «این اوّلین گروهی است که ما تا به‌حال این‌طور دیده‌ایم؛ تا به‌حال یک‌هم‌چنین چیزی ندیده‌ایم!» گفتیم: «بالأخره حالات فرق می‌کند.» بعد خود همین مأمورها و همین بعثی‌ها به ما می‌گفتند: «نه، این‌طور نیست؛ همین کسی که این کارها را می‌کند، صبح که می‌رویم برای نماز صبح بیدارش می‌کنیم بیدار نمی‌شود!» خب کارِ دیشبت چیست، این نماز قضا شدنِ امروزت چیست؟! اینها چیزهایی است که در میان عوام رواج دارد؛ ما که نباید از آنها تقلید کنیم!

انسان باید توجّه خود را داشته باشد؛ حالا آن حالِ توجّه گاهی موجب رقّت است و آن رقّت به‌صورت بُکاء ظاهر می‌شود و گاهی هم به‌صورت بشّاشیت و ابتهاج ظاهر می‌شود، و هر دو یکی است. چرا هر دو یکی است؟ چون تصنّع در اینجا نیست، گول زدن و هنرپیشگی درآوردن در اینجا نیست، مجاز در اینجا نیست، بلکه واقع است؛ حالا واقع یا به آن صورت است یا به این صورت است، و تفاوتی نمی‌کند.

منظور امام سجّاد علیه السّلام از ناله و ابتهال به جود پروردگار

این منظور امام سجّاد علیه السّلام در ناله و ابتهال به جود پروردگار است، نه

گریه کردن! معنا، معنای گریه کردن و داد کشیدن نیست؛ بلکه یعنی آن خواستِ باطن و تذلّل و عبودیّت و ذلّتی که بنده در قبال مولای خودش در مقام تقاضا احساس می‌کند.

این مقصود امام سجّاد است و این حالت، حالت میمون و مبارکی است که در هرجا همراه و هم‌نشینِ با بنده باشد، قرینِ با نزول فیض است. حالا هر وقت که باشد فرق نمی‌کند؛ عصر باشد، شب باشد، نصف شب باشد، صبح باشد، ظهر باشد. هر وقت این حالت عوض شد؛ مثلاً در خیابان داریم راه می‌رویم که یک‌دفعه این حالت به یک حالت دیگر عوض می‌شود، خب قطع می‌شود؛ ده قدم دیگر می‌رویم و دوباره یک‌هم‌چنین حالی پیدا می‌شود، خب دوباره می‌آید و سیم وصل می‌شود؛ دوباره یک ربع دیگر یک برخورد پیدا می‌شود و قطع می‌شود؛ و همین‌طور قطع می‌شود و وصل می‌شود تا وقتی که دیگر این حال ملکه بشود. این را می‌گویند: مراقبه.

مراقبه یعنی حفظ حال تذلّل و نیاز

مراقبه یعنی انسان آن حال تذلّل و نیاز را همیشه با خودش داشته باشد. وقتی که با مردم برخورد می‌کند با آن حال برخورد کند، نه طلبکارانه! همان‌طوری‌که عرض کردیم، عبودیّت خود را برای خدا نگه دارد و با آن جنبۀ عبودیّت با افراد برخورد کند، نه با جنبۀ کثرت و نه با جنبۀ انانیّت! آن‌طور برخورد نکند که آن‌طور برخورد کردن در هر مرحله و مقامی که هست، موجب انقطاعِ فیض در همان مقام و همان مرحله است.

پس معنای «فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک» را تا اندازه‌ای به عقل ناقص خودمان فهمیدیم که وقتی انسان می‌خواهد به جود پروردگار مراجعه کند باید با حال ابتهال و تذلّل باشد، نه سرکشی و گردن کشی!

فقرۀ دیگر این است: «و الرِّضا بِقَضائِک؛ راضی بودنِ به قضای تو، راضی بودنِ به آنچه که تو برای ما تقدیر می‌کنی.»

ممدوحیّت حالت تسلیم و مذمومیّت حالت طلبکارانه

یکی از شاگردان مرحوم آقای حدّاد بود که در ارتباط با ایشان خیلی مورد لطف ایشان قرار گرفته بود، ولی من همان موقع با آن سنّ کمی که داشتم، وقتی ایشان را می‌دیدم این حال او را نسبت به آقای حدّاد نمی‌پذیرفتم! حالتش، حالت طلبکارانه بود؛ حالتش، حالتِ «باید بدهی» بود. حتّی گاهی از اوقات مطلب قدری مشکل هم می‌شد

و حتّی ایشان را تهدید هم می‌کرد: «شما باید به فلان درخواست ما جامۀ عمل بپوشانی وإلاّ من فلان مطلب را إفشا می‌کنم!» یک‌هم‌چنین حالتی داشت و من نمی‌پسندیدم و دو سه مرتبه هم به او گفتم: «این حالت شما غلط است و شاگرد در قبال استاد نباید یک‌هم‌چنین حالتی داشته باشد!» امّا او به حرف ما خیلی توجّهی نمی‌کرد.

سیرۀ علاّمه طهرانی در قبال استاد خویش

ولی در همان موقع وقتی که من به مرحوم آقا و کیفیّت ارتباط ایشان، کیفیّت نشستن ایشان و کیفیّت حرف زدنشان با آقای حدّاد ـ رضوان اللَه علیه ـ نگاه می‌کردم، می‌دیدم که ایشان از آن مجرا و ممشا هیچ تخطّی نمی‌کند؛ و این را هم امتحان کرده‌ام! سنّم کم بود، ولی الآن همۀ آنها یادم است و تمام آن قضایا مثل یک آینه در جلوی ما قرار دارد که در فلان قضیّه چطور، در فلان قضیّه چطور و... .

مسائلی اتّفاق می‌افتاد که ایشان مصمّم می‌شدند برای اینکه عملی را انجام بدهند، امّا همین‌که اشاره‌ای از طرف آقای حدّاد ـ رضوان اللَه علیه ـ می‌شد، مثل آبی که روی آتش بریزید، یک‌دفعه اصلاً انگار نه انگار چیزی وجود دارد!

خب اگر شخصی به اینجا برسد، قضیّه چه می‌شود؟ این می‌شود آقای آ قا سیّد محمّدحسین و آن هم می‌شود فرد مطرود و دورباش زده شده و کنار گذاشته شده و از نعمت و رحمت حق محروم مانده؛ آن می‌شود آن‌طور و این می‌شود این‌طور، و بَینَهما مُتوسِّطاتٌ. کسانی که در آن موقع بودند، الآن هم بر طبق حالشان در همان موقع و به همان کیفیّت و در همان مرتبه هستند؛ هر کس به مقتضای خودش!

ارتباط دقیق و مستقیم عمل شاگرد با قلب استاد

وقتی که او نگاه کند، می‌دهد؛ و اصلاً مسئله به نگاه کردن نیست که او به این نگاه کند و بعد بدهد؛ بلکه همین‌که او خود را به این حال درمی‌آورد، خودش می‌گیرد.

مرحوم آقا می‌فرموند:

مسئله یک ارتباط اتوماتیک است؛ یعنی وقتی یک شخص حالش را نسبت به استاد و نسبت به مقام ولایت تصحیح کند، خودش می‌گیرد؛ و اگرنه نمی‌گیرد.

می‌فرمودند:

می‌آیند پیش ما می‌گویند: «آقا، ما خدمت شما ارادت داریم، هرچه امر بفرمایید

گوش می‌دهیم!» من سیگار را حرام می‌دانم و می‌گویم: «سیگار کشیدن حرام است»، آن‌وقت او می‌رود پشت در می‌کشد و بعد بلند می‌شود می‌آید اینجا در می‌زند و در را که باز می‌کنیم دو زانو جلوی ما می‌نشیند: «سلامٌ علیکم، ارادت داریم، قربانتان بگردیم، فدایتان بشویم!» خیال می‌کند ما نمی‌فهمیم و من می‌دانم که بیرونِ در دارد سیگار می‌کشد.

می‌گوید: «احمق، خیال می‌کنی من نمی‌دانم تو داری پشت در سیگار می‌کشی؟!»

ایشان می‌فرمودند:

اگر شخصی در آن‌طرف دنیا یک نیّت بکند، در همان موقع از [باطن] ارتباط برقرار می‌کند و اینجا به‌صورت خودکار زنگ می‌زند؛ هیچ برو برگرد هم ندارد!

این عبارت ایشان به ما بود و إن‌شاءاللَه که دروغ نمی‌گوییم.

ساعت را کوک کرده‌اید؟ دیگر این شب‌ها که باید کوک کنید؛ چون نکنید از سحری می‌مانید. حالا شب‌های دیگر خاموشش می‌کنیم، یکی می‌زنیم روی آن و می‌گوییم حالا خیلی وقت است؛ امّا این شب‌ها دیگر نه!

[وقتی ساعت را کوک می‌کنید] سرِ وقت زنگ می‌زند و یک ثانیه هم دیر نمی‌کند؛ وقتی این عقربه می‌رسد به همان وقتی که شما ساعت را کوک کرده‌اید، آنجا شروع به زنگ زدن می‌کند. ایشان می‌فرمودند: «یک نفر یک نیّت بکند، اینجا زنگ می‌زند!» حالا چه را می‌خواهیم مخفی کنیم؟! چه چیزی را می‌خواهیم پنهان کنیم؟!

ارزش و معنای راضی بودن به قضای الهی

حضرت می‌فرماید: «و الرِّضا بِقَضائِک؛ راضی بودنِ به قضای تو!» شرح این «الرِّضا بِقَضائِک» یک کتاب می‌خواهد؛ آن‌هم نه از جانب منِ بی‌سواد که در پلّۀ اوّل گیر کرده‌ام و شما از بَدِ حادثه به ما مبتلا شده‌اید، بلکه از جانب امثال افرادی که بیایند و این مسئلۀ «الرِّضا بِقَضائِک» را بگویند که همۀ‌مان گرفتار این مطلب هستیم! چطور می‌شود انسان به قضای الهی راضی باشد؟ چه انگیزه‌ای در وجود انسان پیدا می‌شود که انسان به قضای الهی راضی بشود، به آنچه که خدا برایش مقدّر کرده است راضی بشود، به آنچه که خدا برایش می‌خواهد راضی باشد؟ چه تغییر و تحوّلاتی باید در

این درون پیدا بشود تا انسان به اینجا برسد؟ مسئله خیلی مشکل است! بله، الآن که ما راضی به قضای الهی هستیم؛ ولی آیا همه‌جا و در هر حالی هستیم؟!

عدم ارتباط سهل انگاری انسان به قضای الهی

راضی بودنِ به قضای الهی نه به این معنا است که انسان بیاید با دست خودش کارهایی را انجام بدهد و وقتی که در چاه افتاد بگوید: «خب حالا راضی هستیم.» بعضی‌ها این‌طور تصوّر می‌کنند که دیگر خدا برای ما این‌طور خواسته است، خدا خواسته است که ما در این مضیقه قرار بگیریم، خدا برای ما خواسته که فلانی نسبت به ما این نظر را داشته باشد! نه، خودت چقدر در این قضیّه مقصّر هستی؟ می‌گویند: «تقدیر این‌طور بوده است.» تقدیر را ما خودمان می‌سازیم! کدام رضایت به قضای الهی مورد امضای امام سجّاد است و اگر رضایت به قضای الهی هست، به کدام قضا و به کدام تقدیر است؟ اینکه همین‌طور بنشینیم و بگوییم که تقدیر خدا است و ما راضی هستیم؟!

کلام رسول خدا در نحوۀ مواجهه با تقدیر الهی

رسول خدا می‌فرماید:

چند دسته هستند که نباید خود را از تقدیر الهی ملامت کنند: یکی آن کسی که کنار دیوار خرابی نشسته است و امکان فرو افتادن این دیوار وجود دارد.

خب بلند شو برو کنار بنشین! می‌گوید: «نه، حالا اینجا می‌نشینم و اگر هم روی سرمان افتاد، دیگر افتاده و خدا خواسته است.» خب بنشین تا آن هم بیفتد! گفت: «تنبل نرو به سایه، سایه خودش می‌آید!»¹ بعد می‌فرمایند:

اگر دیوار بر سر او افتاد و او مُرد، تقاضای اجر از ما نداشته باشد (که اینجا خبری نیست که هیچ، تازه باید حساب هم پس بدهد که چرا بلند نشدی کنار بروی؟!) این شخص نباید ملامت کند إلاّ خودش را!

دوّم: آن کسی که در منزل نشسته است و هیچ کار انجام نمی‌دهد و تصوّر [و انتظار] دارد که برایش روزی بیاید! (خب اگر از گرسنگی مُرد که مُرد؛ بلند شود برود کار کند.)

دیگر فردی است که به مرضی مبتلا شده است و به حکیم و طبیب مراجعه

نمی‌کند و از داروها و عقاقیری که خداوند قرار داده استفاده نمی‌کند و منتظر است که ما شفایش بدهیم؛ ما هم شفا نمی‌دهیم!

و همین‌طور در روایاتِ دیگر مطالب دیگری راجع به ازدواج، راجع به کار و راجع به مسائل دیگر هم وجود دارد.¹

مسئولیّت انسان در قبال عمل خویش

انسان همین‌طور بنشیند و هر کاری دلش می‌خواهد انجام بدهد و خود سرانه دست به هر عملی بزند، بدون مشورت با این و آن و بدون اینکه فکرش را به‌کار بیندازد و بدون اینکه صلاح و مصلحت دیگران را مدّ نظر قرار بدهد و بعد که به یک بدبختی می‌افتد بگوید: «خدا خواسته است.» چه کسی گفته خدا خواسته است؟! نه‌خیر، خودت خواستی؛ خدا هم نخواسته است و بر سرت هم می‌زند و در همین‌جا درجا به هر بلیّه‌ای هم مبتلایت می‌کند! «خدا خواسته است» یعنی چه؟!

آدم می‌آید از روی هویٰ و بی‌بند و باری و لا اُبالی‌گری، هر کاری دلش می‌خواهد انجام می‌دهد و وقتی که عواقب این قضیّه دامنش را می‌گیرد، آن‌وقت می‌آید می‌گوید: «خدا برای ما خواسته است.» نه‌خیر، چه کسی گفته خدا خواسته است؟! اگر شما آمدی طبق موازین عمل کردی، آنگاه می‌توانی بگویی نتیجه‌ای را که بر این عمل مترتّب است خدا خواسته است.

تقدیر یعنی عمل بر طبق موازین و تکلیف

امیرالمؤمنین که به جنگ با معاویه رفت و بعد به آنجا منتهی شد، حالا می‌تواند بگوید: «خدا این شکست را برای ما خواسته است؛ خدا خواسته است که ما به نتیجه نرسیم.» این حرف را الآن می‌تواند بزند؛ آن‌هم خیلی با سرفرازی و خیلی با روی باز و بدون هیچ‌گونه تأمّل و بدون هیچ‌گونه مضیقه‌ای! چون به تکلیفش عمل کرده است و طِبقاً بر آنچه که تشخیص داده جامۀ عمل پوشانده است، ولی مطلب جور دیگری از کار درآمده است؛ اینجا را می‌گوییم: تقدیر.

رسول خدا آمد و ٢٣ سال با مردم صحبت کرد، رسالت خودش را ابلاغ کرد،

دربه‌دری کشید، جنگ‌ها، زخم‌ها، زخمِ زبان‌ها، ناراحتی‌ها، مرارت‌ها، نفاق‌ها، توطئه و نفاق‌های داخلی در داخل منزل از عیالات خودش بر علیه خودش،¹ تمام اینها را کشید و بعد از دنیا رفت و حکومت به امیرالمؤمنین نرسید؛ این را می‌توانیم بگوییم: تقدیر بوده است و من کارم را انجام دادم.

امّا اگر ابوبکر و عمر بیایند بگویند: «تقدیر خدا بر این بوده است که ما به خلافت برسیم»، می‌گوییم: «نه‌خیر، یک‌هم‌چنین چیزی نبوده است.» یا اینکه اگر بگویند: «خواستِ خدا بوده است که ما برویم درب خانۀ فاطمه را آتش بزنیم و او را بین در و دیوار با لگد چنان بزنیم که فرزندش سقط بشود و بعد هم از دنیا برود»،² می‌گوییم: «نه‌خیر، هیچ خواستِ خدا نبوده است!» اگر به حضرت بگویند: «چرا این کار را کردی؟» می‌گوید: «من آمدم دَم در تا أقلاً اینها با خودشان بگویند: ”دختر پیامبر دَم در آمد!“ و دیگر یک مردِ عرب خجالت بکشد و با یک زن طرف نباشد؛ امّا اینها خجالت نکشیدند!»

حالا می‌بینید که مسئله دو شِقّه شد: نسبت به او می‌شود تقدیر و می‌شود رِضا بِقَضائِک، و نسبت به این می‌شود غیر تقدیر!

پس بنابراین مسئله این‌طور نیست که ما هر کاری دلمان می‌خواهد بکنیم! آیا آنچه را که تکلیف است و آنچه را که خدا گفته است انجام دادیم و بعد مطلب به این قِسم شد، یا اینکه انجام ندادیم؟ بله، اگر انجام دادیم، این می‌شود رضا.

إن‌شاءاللَه اگر خداوند توفیق بدهد تتمّۀ این مسئله برای مجلس بعد.

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

مجلس هفتاد و نهم: اهمّیت رجوع به پروردگار و رضایت به قضای الهی

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علَی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آلِه الطّاهرینَ

و اللّعنةُ علَی أعدائِهِم أجمَعینَ إلَی یَومِ الدّینِ

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک و الرِّضا بِقَضائِک عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ.

«به‌تحقیق که من شناختم و دانستم که در ابتهال و تذلّل و انابۀ به جود و بخشش تو و هم‌چنین رضای به قضای تو، عوضی است و چه خوب عوضی است از منع کردن و امساک کردنِ افرادی که بخل می‌ورزند و امساک و منعِ خیر می‌کنند.»

و مَندوحَةً عَمّا فِی أیدِی المُستَأثِرین؛ «و من (با توجّه به این دو مسئله: یکی توجّه به جود تو با تذلّل و با خشوع و انابه؛ دوّم: راضی بودن و تسلیم بودنِ به قضای تو) در بی‌نیازی می‌مانم از آنچه که در دست دنیاطلبان و کثرت‌طلبان است.»

ارزش گوهر مناعت و عزّت انسان

امام سجّاد علیه السّلام این دو مطلب را قرین هم قرار دادند؛ مطلب اوّل اینکه: اگر انسان بخواهد به صاحب کَرمی مراجعه کند به چه کسی مراجعه کند؟ آیا باید به هر کسی مراجعه کرد و هر جایی رو انداخت و انسان به هر کس و ناکسی سرِ تعظیم و تسلیم فرود بیاورد؟! قضیّه این‌طور است؟! یا اینکه نه، انسان باید طرف خود را بشناسد و بداند که چه گوهر و چه سرمایه‌ای را به پیش‌کِش در قبال چه افرادی قرار

می‌دهد؟ آن سرمایۀ وجودی و آن گوهر مناعت و عزّت و آن جوهرۀ کرامتی که خداوند به انسان عطا کرده است، آن را به چه نحوی و به چه قیمتی و به چه کیفیّتی در مَعرض خرید و فروش و در بازار معاملۀ با دیگران قرار می‌دهد؟ انسان باید این مسئله را بداند و در هر جایی ـ گرچه برای انسان منافعی را داشته باشد ـ نباید قدم بگذارد. آیۀ شریفه می‌فرماید:

﴿وَلَا تَقۡعُدُواْ بِكُلِّ صِرٰطٖ تُوعِدُونَ﴾؛¹ «در هر جایی که به شما وعده داده می‌شود ننشینید و در هر راهی قرار نگیرید!»

شخصی نقل می‌کرد:

رفتم در جایی برای دیدن یک شخص که او مرا خواسته بود و می‌خواست کاری را انجام بدهد. وقتی که وارد شدم، دیدم یک نفر از افراد بسیار مهم در آن اطاقِ انتظار نشسته است. از افراد خیلی مهم بود که من وقتی او را دیدم تعجّب کردم!

من رفتم در آنجا و صحبت کردم و حدود یک ساعتی که در آنجا بودیم، این شخص همین‌طور در اطاق انتظار نشسته بود و آن شخص هم می‌دانست که این آمده و نشسته است و با او کار دارد. حالا اینکه از قبل چقدر نشسته بود نمی‌دانم!

وقتی که بیرون آمدم، همین یک مسئله و همین یک قضیّه که اتّفاق افتاد برای من زنگ خطری شد تا اینکه متوجّه بشوم در کجا هستم و با چه کسانی ارتباط دارم! افرادی که در بیرون با هزار زرق و برق و انانیّت و خودنمایی جلوه می‌کنند، امّا وقتی که به مواضع حاجت و مواضع نیازِ به امثال خود می‌رسند، این‌طور پَست و ذلیل با آنها برخورد می‌شود!

لزوم شناخت وضعیّت و موقعیّت خود

چرا این‌طور است؟ چون اینها طرف جود و عطا و بخشش خود را نشناختند! اگر اینها می‌شناختند و توجّه خود را به آن طرفِ واقعی و به آن قبلۀ حقیقی عطف می‌کردند و تمام شوائب کثرت را از ذهن خود و تخیّل خود و اعتبار خود دفع می‌کردند

که به این روز نمی‌افتادند.

انسان باید در ارتباطات خود با افراد بداند که چه مطلب و مقصودی در ذهن او است و چه مطلبی را دارد پی می‌گیرد. در درون خود کاوش کند و ببیند آیا این ارتباطی که با این شخص دارد براساس پول او است؟ و چون ثروتمند است دارد به منزلش می‌رود؟ پس یا باید باب رفاقت را فقط با ثروتمندان بیندازد و به افراد دیگر توجّه کمتری کند؛ یا اینکه نه، در همۀ احوال باید مقصد و مقصود دیگری مورد نظرش باشد.

شنیده می‌شد که بعضی اشخاص گفته‌اند: «بعضی‌ها با افراد متمکّن و امروزی سر و کار دارند و به افراد دیگر توجّه کمتری می‌کنند.» مرحوم آقا ـ رضوان اللَه علیه ـ هم گاهی مورد یک‌هم‌چنین اتّهاماتی واقع می‌شدند.

انسان کثرت گرا راه صحیح را گم می‌کند!

یادم می‌آید یک وقت ایشان با شخصی رفاقت کردند و خیلی هم مایه گذاشتند و حالش هم قدری خوب شده بود و جلو آمده بود و مشخّص بود که در این ارتباط تغییر حالی برای او پیدا شده و إعراضِ او نسبت به تعلّقات کاملاً مشهود بوده است؛ البتّه او هم فرد صاف و خوش‌قلب و خوش‌نفْسی بود. افراد دیگری هم بودند، ولی ایشان از همۀ آن افراد روی این شخص توجّه کرده بودند.

از این قضیّه مدّتی گذشت و ما دیدیم کم‌کم توجّه و میل ایشان نسبت به این شخص کم شده بود و آن گرمیِ سابق را نداشتند. یک روز یکی از همین شرکا و نزدیکانِ به او آمد خدمت مرحوم آقا و اعتراض کرد: «آقا، این افرادی که به اینجا می‌آیند و مطالب شما را می‌شنوند، پس این مطالب کجا می‌رود؟!» ایشان گفتند: «مگر چه شده است؟» گفت: «فلان شخص آمده و از بانک یک مبلغ زیادی پول رَبوی قرض کرده است و می‌خواهد برود فلان مطلب را انجام بدهد؛ و اگر بخواهد این کار را انجام بدهد، اصلاً دین و وقت و عمر و تمام جنبه‌های وجودی‌اش را براساس این قضیّه می‌گذارد!» حالا آن شخص هم خیلی ثروتمند بود. مرحوم آقا فرمودند:

مگر ما بیکاریم که می‌آییم این مسائل را با این افراد در میان می‌گذاریم؟! شما برو از طرفِ من به ایشان بگو: «اگر بخواهی یک قدم از آن طریقی که

ما برای تو تعیین کردیم پا به این‌طرف و آن‌طرف بگذاری، دیگر شما را به خیر و ما را به سلامت!»

آن شخص تعریف می‌کرد:

وقتی که رفتم در منزل تا این پیغام مرحوم آقا را به او برسانم، او مریض بود، تب کرده بود و در بستر افتاده بود؛ وقتی که گفتم، چنان فریادی کشید که من گفتم الآن قالب تهی می‌کند! و شروع کرد به گریه کردن و رو کرد به من و گفت: «فلانی، ما به دردِ این آقا نمی‌خوریم و این آقا به دردِ یک آدم‌های [دیگری می‌خورَد]!»

و البتّه آن کار را هم انجام نداد.

این همان شخصی بود که به‌خاطر ارتباط با او، به مرحوم آقا می‌گفتند: «ایشان با ثروتمندان ارتباط دارد!» التفات می‌کنید؟!

ما باید در راه و طریق خودمان قدری تأمّل کنیم و مقداری بهتر تفکّر کنیم و مسائل را قدری بازتر و دقیق‌تر بررسی کنیم. آقا، رسیدن به دنیا و پول و پَله و این‌طرف و آن‌طرف و ... هیچ کاری ندارد؛ مهم جواب دادن در آن‌طرفِ قضیّه است و آن است که مقداری دست انسان را می‌بندد! اینهایی که هدف و ملاکاتشان ملاکات کثرت است، راه را گم کرده‌اند و از مسیر به کناری قرار گرفته‌اند. برای شخصی که در راه خدا حرکت می‌کند، نه کمی باید مُملّ باشد و نه زیادی باید باعث غفلت او بشود؛ هر دو یکی است و نباید تفاوت کند. اگر کمی باعث ملالت او بشود، کم می‌آورد؛ و اگر زیادی باعث غفلت او بشود نیز فرصت را از دست می‌دهد.

حکایت سفر علاّمه طهرانی به عتبات و تشدید جنبۀ توحید و عدم تعلّق به کثرات

در سفرهایی که مرحوم آقا به عتبات داشتند، من به‌یاد دارم در آخرین سفر ـ که سنّ من حدود سیزده چهارده سال بود و منزل ما در احمدیّه بود و بعد به آن منزل جدید منتقل شدیم ـ یکی از بستگان ایشان در آن‌موقع هنگام ازدواجش بود و بنده خدا چیزی هم در بساط نداشت. همان دو سه روز آخر، مادرش می‌آید پیش مرحوم آقا و می‌گوید: «آقا، چه‌کار کنیم چیزی نداریم و یکی دو روز دیگر مراسم است!» حالا نمی‌دانم عقد بوده یا زفاف و عروسی! مرحوم آقا می‌فرمودند: «من دو

هزار تومان گذاشته بودم که در این سفر که می‌رویم همراه من باشد.»

آن‌موقع یک شرکت میهن تور بود که ایشان معمولاً با آن می‌رفتند. اغلب هم اوّل می‌رفتند در همدان و دو سه شب در همدان بودند، بعد آن ماشین که برای سفر کربلا می‌آمد، در آن ساعت سوار می‌شدند و می‌رفتند. سفرشان معمولاً به این کیفیّت بود؛ چطور اینکه آقای حدّاد هم به همین کیفیّت رفتند. یادم است ایشان دو مرتبه به همدان رفتند؛ در مرتبۀ اوّل حدود هفت تا ده روز طول کشید و در مرتبۀ دوّم ماشین از طهران آمد و نزدیک ظهر به آنجا رسید و ایشان بعد از چند روز که در همدان بودند از آنجا دیگر رفتند و سوار شدند به‌سمت [عتبات].

می‌فرمودند: «من دیدم همین دو هزار تومان را دارم؛ همان را درآوردم به مادرش دادم و دیگر داخل جیبم هیچ نبود!» و مجلس انجام شد که خب ما هم بودیم. آن‌موقع دو هزار تومان هم نسبت به الآن خیلی زیاد بود و به‌اصطلاح مبلغی بود؛ شاید حدّ أقل دویست سیصد هزار تومانِ الآن بود. این قضیّه مربوط به ٣٤ سال پیش است و سنّ من هم سیزده سال بود. الآن ٤٧ سالمان است؛ پیر شدیم آقا!

ایشان می‌فرمودند:

وقتی من سوار اتوبوس شدم که برای همدان بروم، پانزده قِران در جیبم بود و ما فقط با پانزده قِران راه افتادیم برویم کربلا! رفتیم در کربلا و در آنجا مرحوم آقای بیات ـ رحمة اللَه علیه ـ با رفقا بودند و آنها سه هزار تومان وجوهات به ما دادند. گفتیم: «خدا بدهد برکت!» و در جیبمان گذاشتیم.

رفتیم در کاظمین و در آنجا حاج عبدالجلیل (یکی از دوستان ایشان که فعلاً در کویت است و خدا حفظش کند) نُه هزار تومان وجوهات به ما داد، و این شد دوازده هزار تومان! گفتیم: «خب دیگر خیلی پولدار و پُر پول شدیم و وضعمان خوب شد.»

وقتی در نجف پیش آقای حدّاد رفتیم، دیدیم یک بنده خدا (که در نجف بود و الآن در طهران است) قرض دارد. گفتیم: «چقدر قرض داری؟» گفت: «هفت هزار تومان!» گفتم: «بیا، این هفت هزار تومان!» و پنج هزار تومان باقی

ماند که آن را به آقای حدّاد دادیم و وقتی به طهران آمدیم هیچ پول نداشتیم!

من یادم است که وقتی ایشان از ماشین پیاده شدند، کرایه را از مادر ما گرفتند؛ چون در جیبشان پولی نبود. خب این وضع و سیْرِ این برنامه بود!

حالا انسان با توجّه به این کیفیّت و با توجّه به این وضع چه حالی دارد؟ آن کسی که این عمل را انجام می‌دهد و در قبال، آن عمل را انجام می‌دهد و با یک حال می‌رود و با همان حال هم برمی‌گردد، قضیّه‌اش چیست؟! چه چیزی در وجودش پیدا می‌شود و چه مسئله‌ای در این درونش تحقّق پیدا می‌کند؟! چطور می‌شود؟! خب در اینجا جنبۀ توحیدش قوی می‌شود؛ تعلّق به کثرات برای او کم می‌شود. می‌گویند: «چرا فلانی فلان مبلغ را به فلان داده است؟! چرا فلانی آنجا این‌طور کرده است؟! چرا این‌طور؟! چرا آن‌طور؟! چرا؟!»

﴿قُلِ ٱللَهُمَّ مٰلِكَ ٱلۡمُلۡكِ تُؤۡتِي ٱلۡمُلۡكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ ٱلۡمُلۡكَ مِمَّن تَشَآءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَآءُ﴾؛¹ «بگو: خداوندا، تو مالک‌المُلک هستی؛ مالک سلطنت و صاحب اختیارِ سلطنت تویی؛ به هر کسی بخواهی می‌دهی و از هر کسی بخواهی می‌گیری!»

حال اولیای الهی در کمی و زیادی یکسان است!

این روش، روش بزرگان و اولیای الهی است که کم و زیاد برای آنها یکسان است و هیچ تفاوتی نمی‌کند. اگر کم برای آنها خوب باشد، این خوب نیست؛ البتّه برای افراد عادی خیلی خوب است!

من شخصی را از دوستان و رفقا می‌شناسم که اگر پول پیدا کند ناراحت است! خیلی جالب است! یعنی اگر مثلاً صد تومان پول داشته باشد خوشحال‌تر است تا اینکه هزار تومان داشته باشد. اصلاً ناراحت است که پول پیدا کند، و می‌گوید: «این پول برای چه اینجا آمده است؟» خوشیِ او آن وقتی است که نداشته باشد؛ و واقعاً شنگول است، نه‌اینکه خودش را به خوشی بزند!

البتّه این حال، کمتر برای افراد پیدا می‌شود؛ ولی بالاتر از این هم هست! بالاتر از این، آن است که فرق نکند و هیچ تفاوتی نکند. اگر یک میلیون در اینجا بگذارند یا چند تا آجر بگذارند چه تفاوت می‌کند؟! شما به چند تا آجر چطور نگاه می‌کنید؟ باید به این نقطه رسید که مسئله تفاوت نکند. البتّه راحت هم نمی‌شود رسید؛ به زبان آسان است!

برای این‌گونه افراد مطلب تفاوتی نمی‌کند؛ بله، اینها به تکلیفشان عمل می‌کنند که دیگر آن تکلیف یک مسئلۀ دیگری است و ممکن است در بروزات و ظهورات برای افراد مسئله پیدا بشود که: «چرا این آقا به این شخص کم داد؟! چرا به او زیاد داد؟!»

امیرالمؤمنین علیه السّلام به یک شخص بارِ کثیری خرما داد. شخصی آمده بود [و اعتراض می‌کرد]. حضرت فرمودند: «من می‌دهم تو بخل می‌کنی!»¹

و ما این مسئلۀ اختلاف در مراتب را در روش خود مرحوم والد هم می‌دیدیم که این قضیّه بر حَسَب ظرفیّت، بر حسب نیاز و احتیاج و بر حسب مصالح، در کیفیّت مطالب و کیفیّت مسائل ایشان رعایت می‌شد.

پس بنابراین ما در نحوۀ فکر و اتّجاه فکری خودمان باید چه نکته‌ای را مدّ نظر قرار بدهیم و در فراز و نشیب چه چیزی را فراموش نکنیم و از یاد نبریم؟ آن نکته این است که فراز و نشیب را یک مطلب بدانیم!

مسئله در یک جا بالا می‌رود و در یک جا پایین می‌آید.

توجّه به هدف و ضرورت عمل به تکلیف بدون چشم داشت

در مجلس قبل عرض شد که باید بین این مطلب و بین کوتاهی‌هایی که انسان در انجام تکالیفش انجام می‌دهد فرق گذاشت. اگر انسان نسبت به تکالیف کوتاهی ندارد [جای نگرانی نیست].

می‌گویند: «آقا، ما این ذکر را گفتیم، پس چرا برای ما حال پیدا نمی‌شود؟!» مگر شما ذکر را برای حال می‌گویید؟! یا می‌گویند: «ما این عمل را انجام دادیم، پس چرا برای ما مسئله‌ای پیدا نمی‌شود؟! ما این سفر را رفتیم، چرا برای ما تغییری پیدا نمی‌شود؟! یک ماه کربلا رفتیم، ولی چرا کار ما درست نمی‌شود؟!» خیال می‌کنید با یک کربلا رفتن کارتان درست می‌شود؟! اگر صد هزار مرتبه بروید کار درست نمی‌شود! کدام کربلا؟! کربلایی که آدم را با طیّاره به آنجا ببرند و بعد هم در هتل‌های کذا پذیرایی کنند، آدم می‌خواهد با همین یکی کارش درست بشود؟! یا همین‌طور مکّۀ کذا!

خدا نعمتی داده، فضل و عنایتی کرده و انسان باید شکرش را بجا بیاورد. هزارها نفر آمدند خودشان را به هزار بدبختی و بیچارگی انداختند و معلوم نشد که به آنها گفتند بله، یا نه!

می‌گویند: «آقا، کربلا رفتیم، چرا کارمان درست نشد؟» چه‌کار کردی کربلا رفتی؟! چه‌کار کردی مکّه رفتی؟! اگر با همین یک بار رفتن کار درست بشود که باید همۀ دنیا عارف بشوند! وقتی دو تا کلمه حرف می‌زنند که با نفس شما مخالف است، گوش نمی‌دهید! اگر راست می‌گویید گوش بدهید؛ چرا بلند می‌شوید کربلا می‌روید؟!

غفلت از خدا در زیارت

کربلا رفتن که با نفس مخالفتی ندارد؛ خیلی هم کیف دارد. آدم بلند می‌شود می‌رود گردش می‌کند، این‌طرف می‌رود، آن‌طرف را تماشا می‌کند، می‌بیند اینجا چه خبر است، داخل این دکّان چه می‌فروشند، داخل آن مغازه چه می‌فروشند؛ خیلی هم خوب است. مکّه که بهتر و الحمدللّه دیگر همه چیز هست! در مدینه به بازار می‌رود که پارچه بخرد، سوغاتی بخرد، کفش بخرد، کلاه بخرد، ببیند زرق و برق دنیا چه خبر است، ماشین ببیند و... ! یک سفر بسیار گردشی و خوب و خیلی با کیف و با نعمتی است. چه کسی گفته مکّه زحمت دارد؟! خیلی هم عالی است. آدم را داخل بهترین هتل‌ها و اطاق‌هایی می‌برند که در خانه‌اش هم آن‌طور نیست.

آن زمان که چهار ماه با کجاوه می‌رفتند و سرِ گردنه سر می‌بُریدند، کجا؛ و این زمان که در دو ساعت با بهترین هواپیماهای امریکایی آدم را بلند می‌کنند می‌بَرند در

آنجا! می‌گویند: «آقا، مکّه رفتیم حالمان تغییر نکرد.» آقا جان، با مکّه رفتن که حال تغییر نمی‌کند! بله، اگر مکّه را روی حساب بروی، شاید این‌هم یکی از علل و اسباب و معدّات باشد. با مکّه حال تغییر نمی‌کند؛ آن‌هم با این زرق و برق‌های فعلی!

در همین سفر حج من شنیدم که یک خانم بعد از سه روز که آنجا آمده است، گفت: «الهی خاک بر سرم کنند!» گفتم: «چه شده است؟» گفت: «سه روز است آمده‌ام، هنوز زیارت پیغمبر نرفته‌ام!» گفتم: «واقعاً خاک بر سرت باشد!» این را گفتیم و رفتیم؛ چه به او بگوییم؟ بی‌شعور سه روز است که به اینجا آمده است، حالا می‌گوید: «خاک بر سرم کنند که به زیارت پیغمبر نرفته‌ام.» باید هم خاک بر سرت باشد!

متأسّفانه امسال ما با منظره‌های بسیار زشتی از همین ایرانیان مواجه شدیم. زن‌هایی که با این مانتو و روسری‌های کذا می‌آمدند در آنجا و من در خود مدینه و مسجدالنّبی دیدم که موهای سر اینها پیدا بود! و خودم شنیدم که مأمورین مسجدالنّبی و مسجدالحرام می‌گفتند: «این ایرانی‌ها را تماشا کنید که با چه وضعی بلند شده‌اند آمده‌اند!» آن‌طور که در ذهنم است، یک شب امام جماعت مسجدالحرام آیۀ حجاب را خواند. امسال خیلی افتضاح بار آوردند و این مسئله واقعاً خیلی بی‌شرمانه بود که در مقدّس‌ترین جای دنیا، آن‌هم از شیعه و آن‌هم از مملکت اسلامی، زن‌ها بلند شوند این‌طور بروند که با چشم خودم در مسجدالحرام دیدم که موی سرش کاملاً پیدا بود و با چه وضعی بود!

خب شما بلند شو برو امریکا، برو اسرائیل، برو جای دیگر؛ چرا می‌آیی حرم مسلمین را نجس و افتضاح می‌کنی و به این وضعیّت درمی‌آوری؟! کسی شما را مجبور نکرده است که بلند شوی و به اینجا بیایی!

حالا این خانمی که با این وضع و کیفیّت به آنجا آمده است، آیا واقعاً برای خدا آمده است؟!

اهمّیت تطبیق دائمی با مسیر و هدف سیر

ما باید بدانیم که در این راه و مسیرمان توجّه قضیّه به چیست و باید به چه سَمتی حرکت کنیم و چه نقطه و مسئله‌ای را باید همیشه در جلوی چشممان قرار بدهیم و نگذاریم آن نقطه محو بشود و این‌طرف و آن‌طرف بشود؟ آنگاه هر وقت

دیدیم کارمان با آن نقطه تطبیق کرد، جلو برویم؛ و هر وقت دیدیم تطبیق نکرد، قدم واپس بگذاریم و حرکت نکنیم.

ما باید به‌سمت او برویم، تذلّل ما باید به جود او و ابتهال ما باید به‌سمت او باشد. این از یک نقطۀ نظر تمام؛ و واقعیّت هم همین است.

تأکید امام سجّاد علیه السّلام بر تسلیم و رضا نسبت به خواست و تقدیر الهی

عرض شد به هر سَمتی بروید، مسئله‌ای در کار است و بالأخره دنیا با آن قاطی است؛ حالا کم یا زیاد. یک روز این باید بیاید و روز دیگر او باید برود؛ یک روز این باید جواب پس بدهد و روز دیگر او باید جواب پس دهد. این کار داد و ستد دنیا است. پس مشخّص شد که طرف کیست و در همۀ این مطالب چه نقطه‌ای باید پیگیری بشود.

حالا هم که به‌طرف او رفتیم، آیا هر چیزی را باید از او بخواهیم؟ و اگر نداد چه کنیم؟ در اینکه طرفِ ما او است، حرفی نیست؛ در اینکه بهترین فرد است، حرفی نیست؛ در اینکه اصل همۀ جود و خیرات از ناحیۀ او است، حرفی نیست؛ ولی آیا باید هرچه ما هم می‌گوییم او بپذیرد و بدهد؟! بنابراین دیگر هنری نیست. چه فرقی می‌کند که انسان به این بانک مراجعه کند یا به آن بانک مراجعه کند؟ اگر انسان پیش اهل دنیا برود و از آنها هم بخواهد، طبعاً در اختیارش قرار می‌دهند.

چند شب پیش یک بنده خدا از جایی آمده بود و خیلی خیلی گرفتار بود. دعا کنید که إن‌شاءاللَه خداوند رفع گرفتاری کند. بعد در ضمن صحبت‌هایش می‌گفت:

ما به فلان‌جا رفتیم، گفتند: «آقا، شما وابستۀ به کدام گروه هستی؟ (به چپ؟ به راست؟ به شمال؟ به جنوب؟) اگر وابسته به یکی از اینها بودی، با همان ده دقیقه تلفن مسئله‌ات حل بود؛ امّا حالا چهار سال باید بدوی!

خب اگر قرار باشد بر اینکه انسان بخواهد همین را انجام بدهد، یا اینکه به‌طرف خدا هم بیاید و انجام بدهد، پس چه فرقی کرد؟ هر دو که یکی شد؛ بالأخره هر دو گیر آوردن است. شما چه اینکه پول اینجا باشد و از اینجا بردارید یا آنجا باشد و از آنجا بردارید، هر دو هزار تومان است. ولی امام سجّاد در اینجا دارد به ما یاد می‌دهد و می‌گوید: «درست است که تو داری به‌طرف او می‌روی، ولی این‌طور هم

نیست که هرچه تو بخواهی او گوش کند. تو باید به‌طرف او بروی، ولی آنچه را که او می‌خواهد بپذیری!»

گرفتاری نفس در پذیرش خواست خداوند

گیر همۀ ما اینجا است! شاید همۀ ما بتوانیم این مطلب را قبول کنیم که غیر از خدا هیچ‌کس نمی‌تواند برای ما اصل و پایه و هدف و غایت برای رسیدن به کمال و ترقّیات و رشد باشد، ولی در این نکته گیر هستیم که چرا آنچه را که می‌خواهیم انجام نمی‌شود؟! این مسئله است!

اگر انجام می‌شد خب مهم نبود؛ چه اینکه شما پیش یک نفرِ دیگر بروی و تقاضایت را برطرف کند، یا پیش این بیایی و برطرف کند. مثل اینکه چند تا دکتر وجود دارد و انسان یک ناراحتی دارد، مثلاً دلش درد می‌کند؛ اگر پیش آن دکتر برود همین دارو را می‌دهد، و اگر پیش این دکتر هم بیاید همین دارو را می‌دهد؛ بالأخره دارو و دوا یکی است. حالا اگر قرار بر این باشد که انسان پیش یک دکتر برود و او بگوید: «دارویت این است»، یا بیاید پیش یک دکتر دیگر و او بگوید: «تو نباید دارو مصرف کنی و فقط باید درد بکِشی؛ یک خُرده درد بکِش برایت خوب است»، کدام را قبول می‌کند؟

مسئلۀ خدا با بندگانش هم همین‌طور است. آیا خدا نشسته است تا حرف ما را گوش بدهد؟! خب اینکه می‌شود: ما خدا و او بنده! یا اینکه نه، ما باید حرف او را گوش بدهیم؛ ما باید راضی باشیم به آنچه که او برای ما قرار داده است؛ ما باید راضی باشیم به آن پرونده‌ای که او برای ما نوشته است؛ ما باید راضی باشیم به آنچه را که او برای ما تقدیر می‌کند؟

شرط قبول تقدیر الهی

البتّه قبلاً عرض کردم: در صورتی‌که ما کوتاهی نکنیم، نه‌اینکه خودمان را به هر راهی بزنیم و بعد بگوییم: «تقدیر این است؛ خب حالا به سرمان آمد.» نه، این صحیح نیست! انسان باید کارش را درست انجام بدهد، راهش را درست برود و به مقتضای تکالیفی که او مقرّر کرده است ـ براساس موضوعات و براساس راه‌های واقعی و راه‌هایی که عقل و شرع برای حرکت انسان تجویز می‌کنند و خود آنها امضا می‌کنند ـ حرکت کند، بعد هرچه شد دیگر شد.

والرِّضا بِقَضائِک؛ «و راضی بودنِ به قضای تو.» و نکته در همین‌جا است که انسان به آن قضای الهی باید راضی باشد؛ به آنچه را که خداوند برای انسان مقدّر کرده باید راضی باشد؛ «آخ» نباید بگوید؛ «چرا این‌طور» و «چرا آن‌طور» نباید بگوید!

آیا ما کارهای خودمان را درست کرده‌ایم که حالا «آخ» می‌گوییم؟! آیا به آنچه که به ما گفته شده عمل کرده‌ایم که حالا داریم «آخ» می‌گوییم؟! ما عملاً داریم بر خلاف دستور مرحوم آقا حرکت می‌کنیم، آن‌وقت می‌گوییم: «خدا هم به میل ما بیاید عمل کند.» ما عملاً داریم آنچه را که ایشان فرموده‌اند جایز نیست انجام می‌دهیم، آن‌وقت می‌خواهیم خدا به دستور ما عمل کند؟! ما عملاً راه خودمان را یک راه دیگری قرار داده‌ایم و فقط داریم بازی با الفاظ می‌کنیم، آن‌وقت می‌خواهیم خدا بیاید و هر کاری که ما می‌گوییم گوش بدهد؟!

کلام علاّمه طهرانی در تعامل خداوند با بندگان براساس مصلحت آنها

یک وقت عدّه‌ای آمده بودند پیش مرحوم آقا و نسبت به یک‌سری امور اشکال داشتند. وقتی که رفتند، ایشان به من فرمودند:

فلانی، می‌دانی چرا خدا گره از کارش باز نمی‌کند؟ چون اگر بخواهد گره از کار این شخص باز کند، به زن و بچّه‌اش ظلم می‌کند؛ لذا خدا هم گره از کارش باز نمی‌کند!

این عین عبارت ایشان بود. یعنی این شخص تحمّلِ برای رفاه ندارد، تحمّلِ برای انبساط ندارد، تحمّلِ برای یک مقدار فراخی را ندارد و ظلم می‌کند؛ خدا هم به‌خاطر رحمی که بر زن و بچّه‌اش دارد، مدام در کارش پیچ می‌اندازد! 

بعضی‌ها هستند که تحمّل دارند و می‌توانند یک مطلب را بپذیرند؛ اگر انسان به آنها محبّت و لطفی کند، دست و پایشان را گم نمی‌کنند، فرق نمی‌کنند، راه و مسیرشان همان است، روششان همان است و هیچ تفاوتی در نحوۀ سلوک برای آنها پیدا نمی‌شود؛ ولی بعضی‌ها نه، یک آبنبات و یک شکلات می‌دهی خودش را گم می‌کند.

و نکته و مسئله در اینجا است که بی‌جهت نیست که خدا به یکی می‌دهد و به یکی نمی‌دهد! انسان نباید بگوید: «خدایا، چرا به او می‌دهی و چرا به من نمی‌دهی؟

چرا به او کم دادی و به او زیاد دادی؟ چرا به او این‌طور دادی و چرا به او آن‌طور دادی؟»

برخورد اولیای الهی با افراد براساس حالات درونی آنها

یک روز شخصی آمده بود به من اعتراض می‌کرد:

چرا مرحوم آقا با مرحوم مطهّری این‌قدر گرم می‌گیرند، ولی نسبت به فلان سیّد از آقایان طهران (که ظاهراً هنوز هم در قید حیات است) با اینکه او هم در منزل ایشان می‌آید اعتنایی نمی‌کنند و خیلی محلّش نمی‌گذارند؟! در حالی‌که آن شخص این‌طور و این‌طور است، و این شخص این‌طور و این‌طور است؟! چرا باید مسئله به این‌نحو باشد؟!

البتّه ما هم یک جواب ابتدایی دادیم؛ گفتیم: «اگر تو استادی، خب بیا به‌جای آقا بنشین!» امّا برای خود من بالأخره به‌عنوان یک سؤال باقی ماند.

تا اینکه یک روز من دیدم که آن شخص آمد در منزل و نیم ساعتی صحبت بود. در آن مجلس برای من روشن شد که اگر ایشان بخواهد در زمرۀ شاگردان مرحوم آقا درآید، غیر از دردسر و غیر از پیچ و غیر از اذیّت و غیر از خودمحوری هیچ کاری از او برنمی‌آید؛ یعنی در همان نیم ساعت ما فهمیدیم که این شخص ابداً اهل تسلیم شدن و کنار گذاشتن مسائل خودش نخواهد بود، در حالتی‌که مرحوم مطهّری این‌طور نبود؛ البتّه ما نمی‌گوییم که ایشان صد در صد بود! من خودم شنیدم در وقتی که مرحوم مطهّری دَم در می‌خواست از آقا خداحافظی کند رو کرد به آقا و گفت: «منبرهای خودم را در مسجدالجواد ادامه بدهم یا ندهم؟» ایشان فرمودند: «ادامه بدهید.»

حالا این آقا نشسته و می‌گوید: «چرا آقای آقا سیّد محمّدحسین با او ارتباط دارد و با این ندارد؟» آخر به تو چه ربطی دارد؟! مگر تو می‌دانی؟! مگر تو در قلب ایشان هستی؟! مگر تو در نفس ایشان هستی؟! توی یک ذرّه و مثقال را چه رسد به اینکه بخواهی خود را هماورد و هم‌طراز با کوه ابوقبیس کنی؟! چه می‌فهمی؟! تو فقط به یک نگاه و لبخند و محاسن سفید و شانه‌کشیده و برق‌افتاده و چهرۀ نورانی ـ که معلوم نیست از حمّام بوده یا نبوده ـ نگاه می‌کنی؛ امّا آیا آنچه را که در درون‌ها مخفی است، آنها را هم دیدی؟! اگر آنچه را که هر کدام از اینها در نفس خود پنهان کرده‌اند و به‌عنوان

ناموس به کسی نشان نمی‌دهند دیدی و بعد اعتراض کردی، حرفت قبول است!

اگر شما یک گوهر یا طلا یا یک برلیان خیلی قیمتی داشته باشید، این گوهر را چه‌کار می‌کنید؟ آیا همین‌طور روی طاقچه می‌گذارید؟! یا اینکه نه، می‌گذارید داخل صندوق آهنیِ خیلی محکم و درش را می‌بندید و بعد هم آن را پنهان می‌کنید؟ چرا؟! چون ناموس است.

این افراد، آن شیطانِ درون را ناموس خودشان می‌دانند! کِی می‌آیند او را به من و شما نشان بدهند؟! او آن ریشِ حنا کرده‌اش را دارد به من و شما نشان می‌دهد، آن حالت تواضع را دارد به من و شما نشان می‌دهد، نه آن شیطان درونش را! آن شیطان درونش را کسی نمی‌تواند بفهمد.

می‌گویند: «آقا، فلانی این‌قدر آدم خوب و متواضعی است؛ ولی نمی‌دانیم چرا فلانی به او محل نمی‌گذارد؟!» آیا تو می‌دانی که این تواضع از کجا درمی‌آید؟! خبر داری که ریشۀ این تواضع چیست؟! آیا ریشه‌اش الهی است، یا اینها همه بازی است آقا جان؟! همۀ اینها لعب است، همۀ اینها مکر شیطان است؛ منتها مطلب در هزار پوشش و هزار لفّافه نهفته است.

آن کسی که ولیّ است [می‌فهمد]؛ البتّه حالا لازم نیست ولیّ هم باشد، بلکه اگر یک خُرده، یکی دو قدمی هم رفته باشد اینها را می‌فهمد؛ اینها چیز مهمّی نیست. یک نگاه می‌کند، می‌گوید: «آه، این را می‌گفتند فلان است؟! این را می‌گفتند؟!»

دیدِ باطن بینِ اولیای الهی در شناخت افراد

خدا پدربزرگ ما مرحوم حاج آقا معین را رحمت کند. ایشان آدم خیلی خوبی بود، ولی خب صاف و ساده بود.

ایشان آمده بود سراغ آقای حدّاد که: «آقا، من امام زمان را پیدا کرده‌ام و بیایید برای دیدن ایشان برویم!» ایشان فرمودند: «کجا است؟» گفت: «در یکی از حجرات مسجد کوفه است.» آقای حدّاد فرمودند: «برویم.» گفتند: «حالا که می‌رویم یک جعبۀ شیرینی هم برای امام زمان ببریم!» یک جعبۀ شیرینی که امام زمان دهانش را شیرین کند. (می‌گویند: آدم که جایی می‌رود دستِ خالی بد است و بهتر است یک

کیلو میوه یا یک جعبه شیرینی یا باقلوا ببرد.) آقای حدّاد می‌فرمودند:

ما شیرینی را خریدیم و به اتّفاق حاج آقا معین و حاج محمّدعلی خلف‌زاده و یکی دو نفر دیگر رفتیم در نجف زیارت کردیم و از نجف برای مسجد کوفه آمدیم. وارد مسجد کوفه که شدیم به یکی از آن حجرات اشاره کردند که در آنجا هستند و ایشان هم خودش یک مقدار عقب آمد (برای رعایت احترام و ادب و تواضع به ساحت نامقدّسِ آن کسی که آنجا است)!

رفتیم جلو، رفتیم جلو تا رسیدیم. وقتی که رسیدیم، حجره‌اش در نداشت و دیدیم شخصی در آنجا نشسته است. من رفتم یک نگاه به او کردم، بعد رو کردم به حاج آقا معین و گفتم: «این امام زمان است؟! همین؟!» برگشتیم و شیرینی هم به او ندادیم و برگرداندیم.

آمدیم و مدّتی از این قضیّه گذشت. بعد از دو سه سال معلوم شد که این شخص با زن‌های شوهردار رابطه داشته است! و افتضاحش از بغداد پیدا شد و دنبالش کردند و فرار کرد آمد به ایران و بعد متواری شد.

این قضیّه را یک شب خود مرحوم آقای حدّاد در مجلسی در کربلا که ما هم در آن مجلس حضور داشتیم برای آقا تعریف می‌کردند.

التفات می‌کنید چقدر مسئله خطیر است؟! حالا این را چه کسی می‌فهمد؟ محاسن، محاسنِ خیلی موزون؛ سیما، سیمای ناملکوتیِ خیلی موزون؛ چهره، عبادت و... ! بالأخره اینها از مسائلی است که [تأثیر دارد] و شیطان هم از این‌گونه دام‌ها و از این‌گونه نُقل و شیرینی‌ها بسیار بسیار زیاد دارد!

انسان باید نسبت به خواست خودش با پروردگار حسابرسی داشته باشد. خدایی که برای او یک لحظه است که این حالت را به حالت دیگر برگرداند، چرا برنمی‌گرداند؟! ما در این مسئله که حرف نداریم و اگر از همۀ ما سؤال کنند، ما می‌توانیم بگوییم که حدّ أقل نسبت به این قضیّه شک نداریم، امّا چرا این کار را انجام نمی‌دهد که یک لحظه از این حالت به حالت دیگر [برگرداند]؟

عبودیّت یعنی رضای به قضای الهی و تسلیم

یکی از دوستان تعریف می‌کرد:

من مشکلی داشتم (حالا بیشتر توضیح نمی‌دهم) و خیلی بالا و پایین می‌کردم تا اینکه یک‌مرتبه برایم این حالت پیش می‌آمد که اصلاً قضیّه را ول می‌کردم و مسئله را از نفْسم خارج می‌کردم و می‌گفتم: «هرچه پیش آمد آمد؛ خدایا، هرچه می‌خواهی بکن!» تا این حال پیش می‌آمد، یک‌دفعه می‌دیدم عوض شد و اصلاً از این رو به آن رو شد؛ انگار نه انگار قضیّه‌ای بوده است، انگار نه انگار مسئله‌ای بوده است، ابداً ابداً ابداً؛ هیچ هیچ!

این مسئلۀ رضای به قضای الهی یعنی چه؟ یعنی راضی بودن به اینکه: «خدایا، تو پدر مایی، تو مولای مایی، تو صاحب اختیار مایی، تو همه کارۀ مایی و ما هیچ کاره‌ایم.» معنایش این است و این معنا، معنای رضا به قضای الهی است.

خدایا، ما بندۀ تو هستیم، چند روزی به ما وقت دادی در این دنیا بیاییم، وقتش هم دست خودت است و دست ما نیست، تکالیفی بر عهدۀ ما گذاشتی، اگر انجام بدهیم توفیق تو بوده و اگر انجام ندهیم گیر خودمان بوده است، و در قبال این مسئله هیچ چیزی نباید از خدا بخواهیم؛ فقط عبودیّت خودش را! عبودیّت یعنی تسلیم، عبودیّت یعنی هیچ ندیدن، عبودیّت یعنی درخواست نکردن! این معنا، معنای رضای به قضای الهی است.

راضی بودن به قضای الهی در سیرۀ اهل‌بیت علیهم السّلام

وقتی که امام علیه السّلام برای دیدن یکی از اصحاب که مریض بود رفته بودند، گفتند: «حالت چطور است؟» گفت: «الحمدللّه حالی دارم که مرض را بیشتر از صحّت دوست دارم و فقر و تنگدستی را بیشتر از غنا دوست دارم.»

حضرت فرمودند:

نه، ما اهل‌بیت این‌طور نیستیم! ما اگر خدا فقر را برای ما بخواهد، فقر را دوست داریم و اگر غنا را برای ما بخواهد، غنا را دوست داریم! اگر مرض را برای ما بخواهد، مرض را دوست داریم و اگر صحّت را برای ما بخواهد، آن را دوست داریم!¹

¹

حضرت می‌خواهند تربیتش کنند؛ می‌گویند: «باید حالت این‌طور باشد.» چرا؟ چون «از خدا دان خلافِ دشمن و دوست!» فقر و غنا هر دو در دست خدا است؛ آن خدا که تو را فقیر کرده، فردا همان خدا به یک لحظه تو را غنی می‌کند.

نمونه‌هایی از مصلحت الهی در تغییر یک شبۀ اوضاع افراد

چندی پیش یکی از بستگان تقریباً دور ما که زندگی خیلی متوسّط و تقریباً زیرِ متوسّطی داشت، به‌واسطۀ اینکه یک شخص بسیار متموّل در خارج از ایران و در یک نقطۀ دور از دنیا سرش را می‌گذارد زمین و می‌میرد که هیچ وارثی نداشته و وارثش فقط این شخص بوده است، یک‌مرتبه و به یک لحظه می‌شود میلیاردر!

یعنی این کسی که می‌رفته در بانک می‌ایستاده تا اینکه حقوق و شهریۀ شوهرش را که از دنیا رفته بگیرد، آن‌هم ماهی شصت هفتاد تومان، دیگر اصلاً بانک را یادش نیست! به یک لحظه فقیر می‌شود غنی و به یک لحظه غنی می‌شود فقیر! یک قانون تصویب می‌کنند، یک‌دفعه شخص می‌شود فقیر؛ یک اراده تعلّق می‌گیرد می‌شود فقیر؛ یک مشکل در کالا پیدا می‌شود و همه‌اش می‌رود زیرِ آب و شخص می‌شود فقیرِ فقیر!

در همان زمان سابق و زمان شاه که ما مسجد قائم بودیم، پیرمردی بود بسیار نورانی که من از او خیلی خوشم می‌آمد. تازه هم [به مسجد] می‌آمد و لهجه‌اش تُرکی بود. یک شب که ما از مسجد برمی‌گشتیم، به مرحوم آقا گفتم: «آقا، من از این پیرمرد خیلی خوشم می‌آید.» ایشان فرمودند: «بله! می‌دانی این چه کسی است؟ این اوّل ثروتمند تبریز بوده و الآن به نان شب محتاج است!» خودش و زنش رفته بودند دوتا اطاق یا یک اطاق آن‌هم با کمک‌های مرحوم آقا گرفته بودند. ولی اگر من جای او بودم این حال را از دست نمی‌دادم، چون این نورانیّتی که در آن‌موقع از او دیدم [عجیب بود]!

آقا، به یک شب اوّل ثروتمند تبدیل می‌شود به فردی که باید یک اطاق با یک دستشویی در ناصرخسرو اجاره کند و بیش از این نمی‌تواند. بعد هم فوت می‌کند و شاید هم خداوند برای او صلاح بر این دانسته که دیگر در آخرِ عمر تعلّقاتش و آن کثرات همه از بین برود و خلاصه با حالتی بهتر از گذشته باشد.

در اینجا بسیاری از افراد بوده‌اند و هستند که با غفلتِ از این مسئله، در صدد تغییر قضای الهی هستند. مشکل و قضیّه‌ای پیدا می‌شود و اینها به وسائطی می‌خواهند حل کنند؛ می‌گویند: «دعایی بخوانیم، کاری انجام بدهیم، ذکری بگوییم تا مشکل حل بشود.» در حالی‌که قضای الهی بر رفع آن مشکل نیست! [این روش] در زمان گذشته هم بوده است و تمام این مطالب بر خلاف مسیر الهی و مسیر توحید است. خدا در یک وقت برای یک شخص می‌خواهد و برای یک شخص نمی‌خواهد و خلاف این را می‌خواهد؛ خب در این‌صورت انسان غیر از میل خودش را انجام بدهد.

حکایتی از ندامت تغییر دادن تقدیر به‌واسطۀ اذکار و توسّلات

یکی از افرادی که از دنیا رفته است، نسبت به شاگردانش این اعمال را انجام می‌داده که اگر شخصی می‌خواست ورشکست بشود، او کاری انجام می‌داد، ذکری می‌گفت و توسّلی می‌کرد و در نتیجه جلوگیری می‌کرد؛ یا اگر مرضی پیدا می‌شد، دعا و توسّلی می‌کرد و مسئله را به نحو دیگری درمی‌آورد. و این شخص در بین شاگردانش معروف بود در اینکه مسائل و گرفتاری و مشکلات و صعوباتی را که

برای اینها پیدا می‌شود، به‌وسیلۀ توسّلات و به‌وسیلۀ این‌گونه اذکار و اوراد رفع می‌کرد، و به این وسیله از او تمجید می‌کنند و از او به بزرگی یاد می‌کنند؛ یعنی یک‌هم‌چنین کراماتی داشت.

من در احوال ایشان می‌خواندم که بعد از اینکه از دنیا می‌رود، یکی از شاگردان ایشان او را در خواب می‌بیند و می‌پرسد: «حالت چطور است؟» می‌گوید: «ای کاش یک عمل را انجام نمی‌دادم!» می‌پرسد: «چه بود؟» می‌گوید:

همۀ آن گرفتاری‌ها تقدیر الهی برای رشد من بود که من آنها را با توسّلات از خودم دور می‌کردم و الآن در اینجا می‌بینم چه ضرری کرده‌ام و دیگر برنمی‌گردد!

و بعد شروع می‌کند به نصیحت کردن:

مبادا اگر برای شما قضیّه و مشکلاتی پیدا بشود دنبال ذکر و توسّل و امثال این مسائل بروید! بگذارید قضای الهی بیاید و خودش انجام بدهد! مرض می‌دهد، صحّت می‌دهد؛ فقر می‌دهد، غنا می‌دهد؛ غنا می‌دهد، فقر می‌دهد؛ ضیق می‌دهد، گشایش می‌دهد؛ فرح می‌دهد، قبض می‌دهد؛ قبض می‌دهد، انبساط می‌دهد. بگذارید آنچه را که او می‌خواهد بیاید و جلو برود!

سیره و مکتب علاّمه طهرانی در پذیرش قضای الهی

ما این مرام را در مکتب آقا دیدیم و ایشان این‌طور بودند؛ یعنی نه نسبت به خودشان و نه نسبت به شاگردان خودشان نمی‌خواستند آنچه را که تقدیر است تغییر بدهند.

گاهی از اوقات می‌آمدند پیش ایشان و می‌گفتند: «آقا، مسئله به‌دست شما است؛ اگر شما بخواهید می‌شود!» خب اگر این آن چیزی است که خدا می‌خواهد، پس چرا گردن آقا می‌اندازید و می‌گویید: «اگر شما بخواهید»؛ و اگر غیر از آن چیزی است که خدا می‌خواهد، پس چرا اینجا آمده‌اید؟! بروید پیِ کارِتان! اگر استاد چیزی را بر خلاف خواست خدا بخواهد که او استاد نیست، او شیطان است؛ و اگر آنچه را که می‌خواهد عین خواست خدا است، پس برای چه می‌گویی: «دست شما است»؟! و اگر قرار باشد مسئله‌ای انجام بشود، خودش در وقت خودش و در جای خودش انجام می‌شود. و در این زمینه حکایات إلیٰ ماشاءاللَه خیلی زیاد است!

همراهیِ درخواست از حق با مقام رضا در کلام امام سجّاد علیه السّلام

پس امام سجّاد علیه السّلام بی‌جهت نبود که این دو فقره را قرین هم قرار دادند:

اوّل اینکه: ما کجا برویم و پیش چه کسی رو بیندازیم و حاجات خودمان را به چه درگاهی فرود بیاوریم؟

دوّم: حالا که رو انداختیم، به آنچه که او می‌دهد راضی باشیم، که اگر اوّلی باشد و دوّمی نباشد فایده‌ای ندارد! پیش خدا برویم، یقه‌اش را هم بگیریم و بگوییم: «حالا که آمدیم، باید هر طوری‌که شده بدهی و به هر قِسمی که شده بپردازی!»

اینها چیست؟ اینها گم کردن مسیر و دور افتادن از جادّه و نرسیدن به فعلیّت است؛ آن‌وقت این استعدادها همین‌طور در درون انسان می‌ماند و می‌ماند! خب این باید رشد کند، باید در این فراز و نشیب‌ها رشد کند، ولی همین‌طور در یک حدّ راکد می‌ماند و یک احساس رضایت کاذبانه و مجازی برای انسان پیدا می‌شود؛ راضی است، ولی کاذب است. امّا همین یک مقدار که می‌گذرد، خسته‌اش می‌کند و می‌گوید: «چرا این‌طوری هستیم؟! چرا کسل هستیم؟! چرا به این‌نحو هستیم؟!» خب همین‌طور شد دیگر! امّا اگر بنده بیاید و بگوید: «خدایا، من نمی‌دانم»، [این درست است]!

تبلور حالت عبودیّت در کلمات ائمّه علیهم السّلام

پیغمبر اکرم در خطاب به پروردگار چطور صحبت می‌کرد؟ امیرالمؤمنین چطور حرف می‌زد؟ امیرالمؤمنین در دعای افتتاح دارد می‌گوید:

فَارحَم عَبدَک الجاهِلَ؛‌¹ «خدایا، به بندۀ جاهل خودت رحم کن!»

امیرالمؤمنین جاهل بود؟ از دیدگاه ما که به اوّل و آخر و وسط و بالا و پایین و ملکوت و جبروت و غیره و هرچه می‌خواهد باشد عالِم بود! آیا این امیرالمؤمنین جاهل است؟ بله که جاهل است! چرا جاهل است؟ چون امیرالمؤمنینِ بشر یعنی یکی از افراد مثل ما؛ امّا امیرالمؤمنین به اضافۀ خدا یعنی عالِمِ به همه چیز! امیرالمؤمنینی که اتّکاءِ به خدا دارد یعنی همان که می‌گوید: «سَلونی قَبلَ أن تَفقِدونی!»‌² امیرالمؤمنینی که اتّکاءِ به او

دارد همان است که می‌گوید: «أنا الأوّلُ و أنا الآخِرُ و أنا الباطِنُ و أنا الظّاهِرُ و أنا بِکُلِّ شَی‌ءٍ عَلیمٌ!»¹ که البتّه در انتساب این کلام شک کرده‌اند، ولی می‌شود گفت احتمال قوی دارد که منسوب به حضرت باشد؛ و دیگر نظایرش! مگر نمی‌گویند:

نَزِّلونا عَن الرُّبوبیّةِ و قولوا فِینا ماشِئتُم؛² «ما را از ربوبیّت پایین بیاورید و دیگر هرچه دلتان می‌خواهد در مورد ما بگویید!»

این که دیگر کلام ائمّه است: «فقط به ما بگویید خدا نیستیم، بعد هرچه می‌خواهید بگویید؛ قادر بما یَشاء، بله؛ فاعلِ ما یَشاء، بله؛ عالِم بما یَشاء، بله؛ همه چیز، بله؛ فقط بگویید خدا نیستیم، بعد هرچه می‌خواهید بگویید!»

ائمّۀ منتسب به خدا یعنی همه چیز! پس معلوم است این چیزی که ائمّه دارند به‌خاطر او است، نه‌اینکه ائمّه دارند؛ او است که دارد در این ظهور تجلّی می‌کند، او است که در اینجا می‌داند، او است که پاسخ به سؤالات را می‌دهد، او است که اوّل است، او است که آخر است و او است که ﴿بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ﴾³ است! اگر او را کنار بگذاریم، امیرالمؤمنین جاهل است، ناقص است، فقیر است و همین چیزهایی است که در شب‌های قدر می‌خوانید:

مولای یا مولای، أنت الغَنیُّ و أنا الفَقیرُ و هَل یَرحمُ الفَقیرَ إلّا الغَنیُّ... !⁴

خدایا، من فقیرم تو غنی! خدایا، من کوچکم تو بزرگی! خدایا، من ندارم تو داری! خدایا، من جاهلم تو عالم؛ فهَل یَرحمُ الجاهلَ إلّا العالِم؟!

چرا؟ چون این بشر است و بشر منهای خدا جاهل است، فقیر است، ضعیف

است، محتاج است، ممکن است، نیازمند است و... ؛ امّا بشر با خدا همه چیز است!

راه امیرالمؤمنین همین است؛ راهی است که می‌گوید: اوّل کارَت را و بارت را بینداز جایی که در آنجا کثرت وجود ندارد، ارتباطات وجود ندارد، شیطان وجود ندارد، تعیّنات وجود ندارد، خواب و خیالات وجود ندارد؛ اوّل در آنجا بینداز و وقتی که انداختی راضی باش!

إن‌شاءاللَه خداوند قسمت کند که ما را به این معانی متحقّق کند. افکار ما را صاف کند، نیّات ما را خالص کند و ما را پیرو آنچه که امام سجّاد علیه السّلام و ائمّه و اولیای خودش گفته‌اند و عمل کردند و در آن صراط حرکت کردند، قرار بدهد!

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

مجلس هشتادم: التجاء و توجّه به خداوند متعال در همه حال

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

الحمدُ للّه ربّ العالَمینَ

و صلّی اللَه علَی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آله الطّاهرین

و لَعنةُ اللَه علَی أعدائِهِم أجمَعینَ إلَی یَومِ الدّینِ

و أنّ الرّاحِلَ إلَیکَ قَریبُ المَسافَة؛¹ «و کسی که به‌سمت تو حرکت می‌کند و به‌سمت تو سفر می‌کند، سفرش خیلی کوتاه و قصیر است؛ سفر طولانی نیست.»

تصوّر غلط بُعد و دوری بنده از پروردگار

ما چون با مسائل مادّی عادت داریم و سر و کارمان با مسائل طبیعی است و ارتباطات ما با جزئیّات و با عالم مادّه است، طبعاً تصوّر ما بر این است که یک مسافت و فاصله‌ای را بین خود و بین خدا که از چشمان ما پنهان است احساس می‌کنیم. وقتی که اسم خدا می‌آید، یک خدایی در ذهن می‌آید خیلی دور! همین الآن که من گفتم، شما تصوّر نکردید؟! مثلاً تصوّر می‌کنید این خدای ما باید از منظومۀ شمسی عبور کند، از ثوابِت² عبور کند، کهکشان‌ها را یکی‌یکی ردّ کند، آن ستاره‌هایی را که به آنها ستاره‌های تلسکوپی می‌گویند و با چشم نمی‌شود دید ردّ کند، تلسکوپی‌های

ظاهر را هم ردّ کند، تلسکوپی‌های أتمی [را هم ردّ کند]، آن آخرین مرتبۀ دنیا و به‌اصطلاحِ شما آقایان، آن آخرین مرتبۀ فیزیکی و مادّی و آخرین مرتبه‌ای که در آن مَتِریال¹ قرار دارد، در آن آخرین مرتبه از آنجا به بعد می‌شود خدا! یک‌هم‌چنین تصوّری داریم. این‌طور نیست؟! ما تا حالا این‌طور خیال می‌کردیم.

می‌گویند: «آقا، دعا کن!» یک‌دفعه سرمان را به‌سمت بالا می‌کنیم و یک بُعد خیلی طولانی در ذهن می‌آید، و اگر خیلی هم بخواهیم سرِ خدا منّت بگذاریم و إظهار محبّت و معرفت کنیم می‌گوییم: «بالأخره صدای ما به گوشش می‌خورَد، بالأخره صدای ما به او می‌رسد.» دیگر نسبت به خدا این‌قدر نمی‌توانیم کم لطف باشیم که بگوییم نمی‌شنود.

مرحوم آقا تعریف می‌کردند:

ما یک بار در کربلا بودیم و حاج عبدالجلیل هم آنجا بود. (خدا حفظش کند، ایشان الآن در کویت است.) پسرِ بزرگ آقای حدّاد (که آدم بسیار ساده‌ای بود، خیلی زیادی ساده بود) می‌خواست به نجف برود.

حاج عبدالجلیل به او گفت: «من یک حاجت دارم. آنجا که می‌روی برو سلام ما را به امیرالمؤمنین برسان و بگو که فلانی حاجتی دارد. آن حاجتم را هم بگیر و بیا!»

ما شب هم در آنجا بودیم. وقتی ایشان مراجعت کرد، حاج عبدالجلیل گفت: «خب قضیّه چه شد؟» گفت: «رفتم به علی بگویم، امّا سرش خیلی شلوغ بود؛ نفهمیدم شنید یا نه؟!»

اگر ما خیلی بخواهیم نسبت به خدا ابراز محبّت کنیم می‌گوییم: «صدای ما را می‌شنود.» ما تا به‌حال هیچ‌وقت تصوّر کرده‌ایم همین‌که می‌گوییم: «خدایا»، یک خدا کنارمان ایستاده است؟! تا حالا یک‌هم‌چنین تصوّری کرده‌ایم؟! نکرده‌ایم! از این‌دفعه این تصوّر را بکنیم که تا می‌خواهیم بگوییم: «خدایا» و قبل از اینکه این کلام از دهان

ما دربیاید، او شنیده است!

چرایی تصوّر فاصله بین بنده و پروردگار

چرا باید این‌طور باشد؟ چرا باید ما در تصوّرمان نسبت به پروردگار به یک‌هم‌چنین اشتباهی دچار باشیم که بین خود و بین خدا فاصله را آن‌قدر بعید می‌بینیم که گویا توقّعِ شنیدن و پاسخ دادن هم نداریم. می‌گوییم: «ای آقا، کِی خدا می‌آید حرف ما را بشنود؟! این‌قدر خدا بندگانی دارد، کِی سراغ ما را می‌گیرد؟! این‌همه خدا کار و زندگی دارد، کِی می‌آید حرف ما را استماع می‌کند و پاسخ می‌دهد؟! ای آقا، ما کجا در عالَم وجود سهمی داریم؟! کدام حِصّه از حِصَص عالَم وجود را به خود اختصاص داده‌ایم؟! ما در این دریای بیکران کجا می‌توانیم؟!» امّا نه، هر کسی که در این دنیا متولّد می‌شود و به‌وجود می‌آید، این به وجود آمدنش با یک پرونده است و پرونده برای او درست شده است که به این دنیا آمده است؛ نه همین‌طوری، مثل این افرادی که قمار بازی می‌کنند و یک چیزی می‌اندازند، حالا هر چه درآمد!

آخر فرق می‌کند؛ در زمان سابق این‌طور می‌گفتند که در مَحاکم، اوّل شخص به محکمه می‌رود، صحبت می‌کند، حرفش را می‌شنوند، وکیل می‌آید و بعد کم‌کم در آنجا برای او پرونده درست می‌شود؛ حالا نمی‌دانیم راست بود یا دروغ بود و هرچه هست ما خبر نداریم! امّا بعضی محکمه‌ها از اوّل پرونده درست شده است و تا شخص به داخل محکمه می‌رود، هنوز حرف نزده حکم را در جلویش می‌گذارند و به این بنده خدا خیلی زحمت نمی‌دهند! خب این بهتر است و دیگر مشکلی ندارد.

هر کس در این دنیا می‌آید، یک پرونده و سهمی دارد!

حالا هر کسی در این دنیا می‌آید با یک پرونده می‌آید؛ یعنی روی او حساب شده است، ملائکه آمده‌اند برنامه ریزی کرده‌اند، ارادۀ پروردگار آمده بر وجود او تعلّق گرفته است، اینکه چه قِسم متولّد بشود، چه قِسم زندگی کند، چه قِسم رشد کند. تمام این مسائل برنامه سازی شده است و همۀ اینها در فایل‌های خاصّ به خودش قرار گرفته است و یکی‌یکی رو می‌آیند، این صفحه می‌رود صفحۀ بعد می‌آید، این صفحه می‌رود فایل جدید می‌آید. یک ورق هم این‌طرف و آن‌طرف نمی‌شود؛ ابداً!

چندی قبل من یک قضیّه خواندم که خیلی تعجّب کردم. حکایتی یادم آمد که

یکی از پیغمبران بنی‌اسرائیل به یک نفر گفته بود: «نوشته شده است که تو در دریا غرق می‌شوی و مرگ تو در دریا است!» این شخص در بصره تاجر بود و با کشتی به هندوستان می‌رفت. از آن به بعد دیگر به شرکاء و غلامانش گفته بود که آنها مال‌التّجاره را ببرند و بیاورند و خودش حرکت نمی‌کرد.

سال‌ها که از این قضیّه می‌گذرد، خسته می‌شود؛ چون بالأخره می‌رفته در دریا و می‌آمده و حال و هوایی عوض می‌کرده است. با خود می‌گوید: «بلند شویم یک سفر دریایی برویم و یک خُرده بگردیم؛ اینجا خسته شدیم! امّا این مسئله را چه‌کار کنیم؟» از آن‌طرف هم می‌داند که این شخص پیغمبر است و راست می‌گوید و حرفش خلاف نیست. با خود گفت: «حالا می‌آییم به خدا یک کلک می‌زنیم؛ می‌رویم سوار یک کشتی می‌شویم که غیر از ما افراد دیگری هم در آن هستند. بالأخره خدا آنها را که غرق نمی‌کند، ما را می‌خواهد غرق کند! تا حالا تنها می‌رفتیم و مال‌التّجاره را در اینها می‌گذاشتیم، حالا اصلاً با یک کشتی مسافربری می‌رویم، چرا با این کشتی‌های باری برویم؟!»

آمد یک کشتی را دید که دویست سیصد نفر ایستاده‌اند و می‌خواهند بروند. گفت: «ما را هم ببرید.» سوار شدند و رفتند. در وسط اقیانوس هند هوا شروع به بالا و پایین شدن کرد؛ می‌رفت بالا، می‌آمد پایین! گفت: «خدایا، من را می‌خواهی غرق کنی بکن؛ این دویست سیصد نفر چه گناهی کرده‌اند که به‌خاطر من غرق شوند؟!» خداوند گفت: «آنها هم تقدیرشان بوده که مثل تو بمیرند! ما همه را یک جا جمع کردیم و الآن همه را با هم به داخل آب می‌بریم!» همه غرق شدند و رفتند داخل آب! خلاصه این حرف‌ها نیست.

و نظایر این حکایات، میلیاردها قضیّه وجود دارد؛ یعنی به تعداد هر فرد و به‌اندازۀ ساعت زندگی هر فرد قضیّه هست. حالا ما یکی از آنها را گفتیم.

یک نفر پرونده‌اش این‌طرف و آن‌طرف نمی‌شود و ملائکه اشتباه نمی‌کنند و در انجام وظیفۀ خودشان تخطّی نمی‌کنند، پرونده‌های ما در دادگاه‌های ملائکه گم و گور نمی‌شود، جایش عوض نمی‌شود، خطا به‌جای صواب و صواب به‌جای خطا

نوشته نمی‌شود، حتّی یک خطور در پرونده ثبت می‌شود، یک گمان بد نسبت به برادر مؤمن در پرونده ثبت است، یک گمان خوب در پرونده ثبت است!

حکایتی از دقّت ثبت افکار و خطورات در پروندۀ انسان

در احوال [یکی از شاگردان آقا سیّد] علی‌شاه دکنی نقل می‌کنند که با استادش در هند بود، بعد از هند می‌آید در ایران و می‌رود در تبریز و آنجا شروع به وعظ و صحبت می‌کند و خلق کثیری بر گِرد او جمع می‌شوند. البتّه حکایت و داستانش خیلی مفصّل است و خیال می‌کنم کم و بیش برای رفقا گفته باشم، ولی حالا خیلی بالإجمال می‌گویم.

فردی بوده روشن‌ضمیر و بسیار باسواد و فاضل و مسلکش هم مسلک عرفان و سلوک بوده است. صحبتِ خیلی شیرین و جذّاب و کلام جالب و پُر حرارتی داشته است و مردم هم خیلی به‌دنبالش جذب می‌شدند، به‌طوری‌که مسجد جامع تبریز از کثرت جمعیّت پر شده بود. خب در آن‌وقت هم مثل الآن مخالفین با عرفان وجود داشتند، منتها الآن کمتر هستند و آن‌موقع بیشتر بودند.

یک شب که او داشته صحبت می‌کرده و خلاصه این جمعیّت در حین صحبت، در حال خَلسه و نشئۀ روحانی بودند و آن حال و هوای مطالب عرفانی و توحیدی، آنها را در یک حالت نشئه‌ای قرار داده بود و مشمول بعضی از جاذبه‌ها و بعضی از بارقه‌ها و نفحات شده بودند، یک‌مرتبه این به ذهنش خطور می‌کند: «به‌به، بیا ببین با این‌همه مخالفینی که این‌طرف و آن‌طرف وجود دارد و با ما بر سرِ مخالفت بودند، حالا چه مردمی جمع شده‌اند، چه کثرتی جمع شده‌اند، کار خدا رونق گرفته و بازار خدا به‌کار افتاده است! بگذار اینها چشمشان کور بشود.»

همین‌که این خیال و تصوّر در او آمد، یک‌مرتبه نگاه کرد دید درویشی در این مسجد ظاهر شد و همین‌طور صاف جمعیّت را گرفت و از آن در آمد و رفت پای منبر و بدون هیچ حرفی منبر را گرفت رفت بالا و در گوش او یک چیزی گفت! همۀ مردم هاج  و  واج مانده بودند که این چه حکایتی است که یکی از دَم در وارد شد و آمد رفت بالا؟!

کاغذی را نشان او داد. دید مُرکّبش هنوز خشک نشده و در آن نوشته است: «آنچه که این درویش می‌گوید بپذیر!» و امضای استادش هم در زیرش بود. گفت: «خب حالا چه می‌گویی؟» درویش گفت: «بفرما!» او گفت: «صبر کن!» رو می‌کند به جمعیّت و می‌گوید: «ای مردم، آیا من بر شما حقّی دارم یا ندارم؟!» می‌گویند: «بله!» می‌گوید: «به حقّی که من بر شما دارم هر کاری این درویش با من می‌کند متعرّض نشوید!» می‌گویند: «بِسمِ اللَه!» بعد این درویش یقۀ او را می‌گیرد و او را از آن بالای منبر پایین می‌کِشد و نمی‌گذارد راه برود. او را در جمعیّت می‌کِشد و هُلش می‌دهد و می‌گوید: «برو بیرون!» او هم می‌رود و دیگر نمی‌آید.

این قضیّه چه بوده است؟ البتّه ناگفته نمانَد که در اینجا مطلب بسیار است و ما نمی‌خواهیم این مسئله را از همۀ جهات و جوانب بررسی کنیم. نمی‌توانیم بگوییم که واقعاً استاد او از نقطۀ نظر سیْرِ مراتبِ بقا کاملاً کامل بوده یا نه! چون این قِسم تأدیب از افرادی که کامل هستند سر نمی‌زند و تأدیب و تنبیه آنها به نوع و شکل دیگری است، نه به این شکل؛ ولی علیٰ‌کلّ‌حال بالأخره این قضیّه بوده و انجام شده است.

در همان شب دستش را می‌گیرد و به چند ثانیه از تبریز می‌روند به هند و در دکَن پیش همان استاد می‌رسند. تا چشم استاد به او می‌افتد می‌گوید: «حالا دیگر تو آدم شده‌ای؟! نشسته‌ای بالای منبر و داری کار و بازار خدا را رونق می‌دهی و مردم دوْر خودت جمع می‌کنی؟!»

این تا در ذهنش خطور کرده است که این جمعیّت را جمع کرده است و صحبت‌هایش باعث شده که مردم حرکتی بکنند و راه بیفتند و بیایند به‌سمت خدا و مطالب را رها کنند، فوراً استادش داخل نامه نوشته است: «هرچه این درویش می‌گوید بپذیر!» و گفته است: «برو همین الآن نجاتش بده که دارد غرق می‌شود.» و به یک ثانیه آمده دَم در مسجد جامع و صاف رفته بالای منبر!¹

هر خطور نتیجه‌ای دارد!

هر فکری که در ذهن ما بگذرد، آن فکر در پرونده ثبت است. حالا ما ببینیم چقدر پروندۀ خودمان را سنگین کرده‌ایم و چقدر برای خودمان بار اضافه کرده‌ایم! آدم می‌نشیند و این ذهن شروع می‌کند به گردش، گردش، گردش: «این کار را می‌کنم، آن کار را می‌کنم، او این کار را کرده، این بیخود کرده، آن فلان کرده و... !» همین‌طور شروع می‌کند به گردش و مدام سنگین، سنگین، سنگین، سنگین و سنگین می‌شود تا یک‌مرتبه مثل یک موش که روی آن سه خروار بار بگذارند، دیگر نمی‌تواند از زیر این خروار بیرون بیاید! ولی اگر انسان به محض اینکه می‌خواهد خطوری بیاید همان‌جا ببندد و همان‌جا بیاید جلویش را بگیرد، دیگر کار به بعد نمی‌رسد.

حالا این خطوری که در ما پیدا می‌شود و این مسائلی که برای ما حاصل می‌شود، تمام اینها ناشی از چه مسئله‌ای است؟ ناشی از یک عالَم حساب شده با برنامه‌های منظّم و مرتبط است که آن‌قدر در سرعت و نتیجه‌گیری و پاسخ دادن سریع است که میلیاردها کامپیوتر هم نمی‌تواند به گردَش برسد؛ یک خطور، یک نتیجه! همین تا [یک خطور در ذهن] رفت، نتیجه هم آمد! تا یک خطور پیدا می‌شود، در دلتان احساس قبض می‌کنید؛ یعنی یک ثانیه، یک میکرون،¹ یک اِپسیلون² و حتّی یک ذرّه و یک سرِ سوزن از این مسئله تفاوت ندارد؛ همین‌که این خیال می‌آید، همراه با او پاسخ هم می‌آید. این برای چیست؟ حالا باید ببینیم برای چیست. خب این را که داریم می‌بینیم.

توجّه انسان به مادّه، عامل دوری از پروردگار

تصوّر ما بر این است که خدای متعال وجودی است خارج از وجود ما و در یک نقطۀ دوری خارج از محیط زمین و محیط آسمان قرار دارد، ولی به‌واسطۀ آن قدرت و إشرافی که دارد ما را می‌بیند. این تصوّر ما از خدا است و ما این‌قدر تصوّر می‌کنیم و بیش از این دیگر نمی‌توانیم تصوّر کنیم و طبعاً کار و برنامۀ زندگی خود را در ارتباط با این خدا قرار می‌دهیم؛ هر کاری دلمان می‌خواهد می‌کنیم، به هر اشتباهی

که می‌دانیم اشتباه است دست می‌زنیم، بر خلاف تکالیف عمل می‌کنیم، بر خلاف دستور عمل می‌کنیم، هرچه دلمان می‌خواهد انجام می‌دهیم، وقت خود را به هر چیزی می‌گذرانیم، به أعمال خلاف مثل دزدی، رشوه، قمار، خلاف، معصیت، ترک نماز، ترک حج، ترک صوم و ترک دستورات الهی دست می‌آلاییم؛ نماز نمی‌خوانیم و می‌گوییم: «آقا، نماز چیست؟ به چه درد می‌خورد؟!» روزه نمی‌گیریم و می‌گوییم: «روزه مال آدم‌های فقیر است.» حج انجام نمی‌دهیم و می‌گوییم: «چرا پولمان را بدهیم به یک مُشت عرب بخورند؟ این مربوط به آن زمان است.» و دیگر همه کار می‌کنیم.

خدا صبر می‌کند، صبر می‌کند، صبر می‌کند تا یک‌دفعه می‌بینیم: «آی، یک جایم درد گرفت!» خب روز اوّل می‌گوییم: «حالا مسئله‌ای نیست.» روز دوّم یک خُرده بیشتر، روز سوّم یک خُرده بیشتر، روز چهارم می‌بینیم نه، مثل اینکه درد است و درد را که دیگر نمی‌توانیم رها کنیم! حرف‌هایی که تا به‌حال به ما می‌زدند که: «آقا، انجام بده»، ول می‌کردیم و می‌گفتیم: «آقا، ول کن! این حرف‌ها چیست؟ چه کسی رفته؟ چه کسی آمده؟ چه کسی دیده؟ بهشت چیست؟ جهنّم چیست؟ این حرف‌ها چیست؟» ولی درد را که دیگر نمی‌شود بگویی: «چه کسی رفته؟ چه کسی آمده؟» دارد درد می‌گیرد، صدای ناله هم می‌رود بالا و کاری‌اش هم نمی‌شود کرد.

می‌رویم به دکتر مراجعه می‌کنیم، آزمایشِ فلان و یک خُرده این‌طرف و آن‌طرف و بالا و پایین می‌کند و می‌گوید: «نمی‌دانم، مسئله مشکوک است! آقا، با کمال تأسّف باید به شما بگویم بیماری شما بیماری خوبی نیست!» ای دادِ بیداد، رنگ از جمال مبارک می‌پَرد و دیگر به هول و هراس و بالا و پایین می‌افتد. این‌طرف برویم، آن‌طرف برویم، امریکا برویم، انگلیس برویم، خارج برویم، همه‌جا برویم، آنجا تکنیک این‌طور است و اینجا نیست؛ می‌رویم فلان می‌کنیم و چه‌کار می‌کنیم!

چندی پیش جایی بودم، یک‌هم‌چنین مسئله‌ای پیش آمده بود و یک شخص داشت به آن یکی تسلّی می‌داد و می‌گفت: «آقا جان، این چیزی که اینها می‌گویند تا آن‌موقع و تا آن أجل و مدّتی که پزشکان گذاشته‌اند چند مرتبه تکنولوژی و تکنیک

عوض می‌شود، هر چند سال یک بار عوض می‌شود و قطعاً تا آن‌موقع مسئله حل است! این حرف‌ها چیست؟» خلاصه دیگر شد آنچه که باید بشود.

نتیجۀ اتّکاء صِرف به مادّه

می‌بینید تمام ذهن کجا است؟ همه به طرف مادّه است و اصلاً به‌طرفِ خدا در کار نیست، ملائکه‌ای در کار نیست، عالَم غیبی در کار نیست؛ همه‌اش مادّه، همه‌اش تکنیک، همه‌اش تکنولوژی، همه‌اش پیشرفت، همه‌اش چه و چه! می‌رود آنجا به او می‌گویند: «نه آقا، از دست ما هم کاری برنمی‌آید!» وقتی آنجا مستأصل شد و بیمارستان پرونده را به دستش دادند و گفتند: «آقا، بفرمایید بیرون؛ دیگر اینجا تخت را اشغال نکنید»، آنجا یاد حضرت ابا الفضل و سفره می‌افتد؛ تلفن می‌کند که یک گوسفند بکُشید، یک سفره بیندازید، یک روضه بخوانید.

چه شد تکنولوژی؟ چه شد تکنیک؟ برو دیگر! این آقایی که به امریکا می‌رود و به ایران برمی‌گردد، اگر از موقع رفتن و برگشتن یکی دو تا عکس از او برداریم و این دو تا را کنار هم بگذاریم خیلی عالی می‌شود؛ آن عکسی که دارد می‌رود، با سینۀ فراخ و قامتِ کاملاً رشید است و می‌گوید: «آنجا دیگر مطلب تمام است، آنجا به ما این قول را داده‌اند، إسکن آنجا این‌طور است، اِم آر آی آنجا این‌طور است، آزمایشش فلان است، پزشک‌هایش چه هستند، نِرس‌هایش فلان‌اند، وضع بیمارستان چطور است، اگر بخواهد یک سلّول خاطی در یک میلیون را هم نشان می‌دهد! کجا این‌طور است؟! آنجا فقط این‌طور است!» امّا آن‌موقعی که دارد می‌آید، این آقای بزرگوار خندیدن دارد، این آقای جاهل و مغرور، این آقایی که فقط مادّه را می‌بیند و اصلاً نظری به ماوراء مادّه ندارد.

ای مسکینِ بیچارۀ بدبخت، در هر قدمی که داری برمی‌داری از آنجا دارند تو را ساپورت¹ می‌کنند. مگر می‌توانی یک قدم با اختیار خودت برداری؟! در هر نفَسی که داری می‌کِشی، از آنجا دارند تو را امداد می‌کنند؛ در هر پلکِ چشمی که داری می‌زنی و حتّی این فکری که داری می‌کنی که: «آنجا می‌روم»، و قدرت رفتنش را از

آنجا دارند برای تو قرار می‌دهند و از آنجا دارد این امداد می‌شود، امّا تو می‌آیی آن را می‌پیچانی، نه‌اینکه آنها خلاف قرار بدهند! حالا [که کار از کار گذشته به حقیقت] می‌رسی؟! ای داد بیداد، کو آن قدرت؟ کو آن شهامت؟ کو آن تکنولوژی؟ کو آن تکنیک؟ کو آن افراد مجرّب؟ کجا است؟!

سیرۀ علاّمه طهرانی در رفتن به بلاد کفر برای معالجه

در طول دورانی که مرحوم آقا به امراض و ابتلائات مبتلا می‌شدند، من در خدمت ایشان بودم و شاید کم بیماری‌ای بوده که ایشان مبتلا شدند و من در جریانش نبودم. وقتی که ایشان به آن ناراحتی کبدی و انسداد مجرای کُلِدوک¹ مبتلا شدند، در بیمارستان قائم مشهد بودند و من هم در همان بیمارستان بودم.

من در اطاق بودم و می‌دیدم که هر کسی از عوام و غیر عوام، از معمّمین و علما به ایشان تلفن می‌زد یا برای دیدن ایشان می‌آمد، تا مطّلع می‌شدند، اوّلین مطلبی که حتّی همین معمّمین می‌گفتند این بود: «آقا، شما که امکانات دارید، شما که دوستانی دارید، چرا اینجا هستید؟! بروید امریکا، بروید خارج!» یک نفر نیامد به ایشان بگوید: «آقا، حال و اوضاعتان چطور است؟ در مشهد با امام رضا حال می‌کنید؟ چه‌کار می‌کنید؟» حالا اگر نخواهیم بگوییم همه این‌طور بودند، حدّأقل من که ندیدم؛ و بعضی‌ها هم که اصلاً متعرّض نمی‌شدند.

یکی از اقوام خیلی نزدیک مرحوم آقا به ایشان تلفن کرده بود: «آقا، می‌خواهید همین الآن برایتان جور کنم تا به انگلیس یا امریکا بروید؟» آقا هم می‌خندیدند. بعد هم خلاصه یک شوخی با آقا کرده بود و ایشان هم جوابشان را داده بودند.

ایشان وقتی که با من برخورد می‌کردند این را می‌فرمودند:

آقا سیّد محسن، انسان امام رضا را در اینجا رها کند و بلند شود کجا برود؟! بلند شود برود پیش یک مُشت عرق خور؟! بلند شود برود پیش یک مُشت بی‌دین و مسیحی؟! بلند شود برود پیش کفر؟! یک عالِم دین و عالِم اسلامی

و یک عالِم شیعه حالا که کارش به اینجا رسیده است، بلند شود به‌عنوان التجاء و به‌عنوان نیاز [به آنجا برود]؟!

خوب توجّه کنید؛ مسئله خیلی حسّاس است! انسان تا حالا مدام فحش می‌داد، تا حالا مدام می‌گفت: «ای مرگ بر فلان، ای مرگ بر آنجا، مرگ بر همۀ کشورها، مرگ بر همۀ فلان!» امّا حالا که جان به لبش رسیده می‌گوید: «شما را به خدا بیایید مرا عمل کنید! شما را به خدا بیایید مرا شفا بدهید!» خب آنها به ریش من و شما نمی‌خندند؟! اگر راست می‌گویی تا پایش بایست!

و در اینجا مطلب زیاد است و ما فقط گذرا گفتیم. چه خودمان برویم و چه از آنجا پزشک بیاوریم تفاوت نمی‌کند! عبارت ایشان به من این بود:

آقا سیّد محسن، آیا برای یک عالِم شیعه شرم‌آور نیست که بلند شود به‌عنوان نیاز و احتیاج، دست نیاز به‌سمت کفر و به‌سمت این افراد ظالم و این حکومت‌های جائره دراز کند؟!¹

یعنی حکومت انگلیس. خدا لعنت کند این انگلیس را که مرحوم آقا می‌فرمودند:

هر کس هرچه به امریکا بگوید، من به انگلیس می‌گویم! هر فتنه‌ای در عالم هست زیر سر انگلیس است!

این را شما بدانید: امریکا هم بازیچۀ انگلیس است و اینها خیلی خیلی ناجنس هستند و از آن آب زیرِ کاه‌ها هستند، خیلی عجیب هستند؛ امّا امریکایی‌ها نه، آنها آدم‌های سادۀ نفهم و قلدری هستند! چون بالأخره ما با همه برخورد داریم و داشته‌ایم.

تمام این فتنه‌های در دنیا زیر سر انگلیس است. مرحوم آقای حدّاد هم به این مسئله تأکید داشتند و ایشان هم می‌فرمودند: «همۀ فتنه‌ها در دنیا از سر انگلیس بلند می‌شود!» الآن هم همین‌طور است.²

مرحوم آقا فرمودند:

این برای یک عالِم شیعه شرم‌آور نیست که بلند شود دست نیاز [به‌سوی آنها دراز کند]؟! در حالتی‌که در همین ایران ما پزشکانِ مسلمانِ متعهّدِ نماز خوانِ مجرّبِ خوبی داریم. برای چه بلند شویم به آنجا برویم؟!

عامل انحراف از خدا به غیر خدا

یک وقت کسی در اینجا نیست، آن یک بحث و مطلب و یک حساب دیگری است و تکلیف شرعی اقتضا می‌کند؛ ولی برای این‌گونه افراد، این مطلب اصلاً از اوّل در ذهنشان نمی‌آید؛ یک‌مرتبه از اوّل فکر به انحراف می‌رود، از اوّل فکر به‌سمت رجوع به کفر و رجوع به ظلم می‌رود! چون من در خیلی از جاها بوده‌ام، اطّلاع دارم. تا چشمش درد می‌گیرد می‌گوید: «بلند شوم بروم خارج!» خب آقا، ما در همین‌جا پزشک داریم، چشم‌پزشک داریم، متخصّص داریم؛ مسئله دیگر این‌طور هم نیست!

چرا از اوّل ذهن به آن سمت می‌رود؟ به‌خاطر اینکه ما یک عمر با انحرافِ از خدا خو گرفته‌ایم، خدا در زندگی ما نبوده است، خدا در زندگی ما نقش نداشته است؛ تمام زندگی ما توجّهِ به دنیا و توجّهِ به کثرات و زد و بست و بند و این را ببین، آن را ببین، این روابط و این پارتی‌بازی‌ها و این چه و این چه بوده و خدا این وسط نبوده است؛ لذا در این‌گونه مواقع هم خدایی در کار نیست! تا مشکلی پیدا می‌شود، یک‌مرتبه ذهن و نفس می‌رود به‌سمت همان اتّجاهات و همان اهداف و غایاتی که در نفس رسوخ کرده و حک شده است و تمام زوایای وجود و قلب ما را پر کرده است.

تمثیل زیبای ظهور التجاء واقعی کودک به مادر

چرا وقتی که مشکلی برای بچّه پیدا می‌شود، زود می‌رود دامن مادرش را می‌گیرد؟ چون غیر از مادرش کسی را ندارد! تا گریه می‌کند، مادر می‌آید برایش غذا می‌آورد؛ زمین می‌خورد، می‌آید او را استمالت می‌کند؛ گرسنه می‌شود، تشنه می‌شود، چیزی می‌خواهد، می‌آید به او می‌دهد. او در مخیّلۀ خودش فقط مادر را دارد؛ اگر صد تا زن در اینجا باشند، تا به زمین می‌خورد و یک دستش درد می‌گیرد، نگاه می‌کند و از میان این صد تا فوراً به سراغ آن کسی می‌رود که مادر است! هیچ دیده‌اید سراغ کس دیگر برود، سراغ یک زن دیگر برود؟! چون در تمام وجود او فقط مادر یا پدر

قرار دارد و کسی دیگر قرار ندارد.

آیا ملجأ ‌و پناه ما خدا است؟

آیا به‌اندازۀ یک صدمِ این بچّه، خدا در وجود ما قرار دارد؟! [فقط] یک صدم؟! این یک صدم که من دارم می‌گویم خیلی زیاد است؛ چون بچّه همۀ وجودش مادر است! اگر مادر از داخل خانه بیرونش کند، جایی می‌رود؟! می‌آید دَم در خانه می‌ایستد و گریه می‌کند، چون جایی ندارد و جایی راهش نمی‌دهند! کجا برود؟ در کوه که نمی‌تواند برود، در خیابان که نمی‌تواند برود؛ منزلش را اینجا می‌بیند، مأوای خودش را اینجا می‌بیند، ملجأ خودش را اینجا می‌بیند، تمام زوایای وجودیِ خودش را وجود مادر یا وجود پدر ـ و البتّه برای بچّه طبعاً مادر ـ پُر کرده است و غیر از این چیز دیگری در اینجا نمی‌بیند.

ولی ما این‌طور نیستیم؛ همه چیز می‌بینیم غیر از خدا! تا یک مشکل و یک قضیّه پیدا می‌شود، می‌گوییم: «برویم فلانی را ببینیم!» پس کِی سراغ خدا برویم؟! خدا؟! نه، خبری نیست و نباید هم باشد؛ چون تا حالا نبوده است! وقتی تا به‌حال خبری نبوده است، این نفس هم با آنچه که مأنوس نیست آموخته نشده و به‌سمت آن چیزی می‌رود که تا به‌حال با آن اُنس داشته است؛ مگر اینکه به یک جا بخورد و تمام این ظواهر و تمام این اسباب و مسبّبات همه از کار بیفتند.

می‌گویند: یک وقت بعد از آزمایش‌های زیاد، محبّت حیوانات نسبت به فرزندانشان را تجربه می‌کردند. بعد از آزمایشات متوجّه شدند که علاقۀ میمون از همۀ حیوانات به فرزند خودش بیشتر است. آمدند میمون مادر را با بچّه‌اش در محفظه‌ای گذاشتند و شروع به گرم کردن و داغ کردن این محفظه کردند. این مادر بچّه‌اش را بغل می‌کرد و به اینجا پناه می‌بُرد، بعد می‌دید داغ است به آنجا پناه می‌بُرد و خلاصه همین‌طور دائماً در حال حرکت بود تا جایی که تمام این اسباب و مسبّبات از او گرفته شد و به آن نقطۀ آخر رسید! بعد دیدند بچّه‌اش را گذاشت و خودش رفت روی آن ایستاد! ولی مادر این‌طور نیست؛ چه بسیار مادرهایی که حتّی خودشان را فدای فرزندشان هم کرده‌اند! البتّه این مسئله از یک نظر به این مثال شبیه است.

بازگشت انسان به حالت فطری بعد از سلب اسباب مادّی

اگر این بشر به نقطه‌ای برسد که تمام این علل و اسباب از او گرفته شود، یک‌دفعه آن وجدان و فطرت شروع می‌کند به او برمی‌گردد. آنچه سال‌ها مخفی شده بود و آنچه در صندوق گذاشته بود و درِ آن را هفت‌تا قفل زده بود، برمی‌گردد و یک‌مرتبه یادش می‌افتد که: «ما یک حضرت ابا الفضل هم داریم، یک حضرت علی‌اصغر هم داریم، یک نذر و نیازی هم داریم!» و شروع به نذر و نیاز می‌کند.

چرا این‌طور است؟ به‌خاطر اینکه از اوّل راه را کج رفته است! آن کسی که راه را کج می‌رود، وقتی که به نقطه‌ای می‌رسد برمی‌گردد؛ آن کسی که راه را کج می‌رود، وقتی که به ورشکستگی می‌افتد یاد خدا در او پیدا می‌شود؛ آن کسی که راه را کج می‌رود، وقتی مرض صَعب العلاجی به سراغ او می‌آید آن‌موقع یاد خدا و رحمت خدا و یاد عوالم غیب می‌کند؛ آن کسی که راه را کج می‌رود، وقتی که برای او گرفتاری و شدّتی پیدا بشود آن‌موقع به خدا توجّه می‌کند؛ امّا اگر کسی از اوّل درست برود، از اوّل فکرش درست باشد و از اوّل او را دور نبیند [همان موقع یاد خدا می‌کند و به او برمی‌گردد].

اهمّیت اصلاح فکر نسبت به پروردگار و رضایت به قضای الهی

إن‌شاءاللَه در جلسۀ آینده عرض خواهیم کرد که چطور می‌شود انسان او را دور نبیند؟ و چرا او نزدیک است؟ اگر انسان راه و فکرش را از اوّل درست کند، دیگر نیاز به رَفض و نفی این اسباب و أدوات و وسائل ندارد و هر قِسمی که خدا برایش پیش بیاورد، برایش مساوی است. اگر برایش ناراحتی پیش بیاورد و اینجا بماند، مساوی است؛ طهران برود، مساوی است؛ خارج از استان باشد، مساوی است؛ خارج از کشور باشد، مساوی است؛ هیچ کجا نباشد و اصلاً به این ناراحتی از دنیا برود، برایش مساوی است! دیگر مُردن برای او مَهلکه و هلاکت نیست، بلکه مُردن برای او تعویض و تبدیل است. دیگر فشار و مشکلات برای او ابتلاءِ سوء نیست، بلکه ابتلاءِ حَسَن است و او را تصفیه و مُزکّیٰ می‌کند.

دیده‌اید وقتی ابتلاء پیدا می‌شود مردم چه می‌گویند؟ می‌گویند: «چه کنیم؟ باید صبر کنیم؛ غیر از صبر که چاره‌ای نیست!» مثلاً وقتی کسی فوت می‌کند، اگر خیلی هم بخواهند به او تسلّی بدهند چه می‌گویند؟ می‌گویند: «غیر صبر که چاره‌ای

نیست؛ باید صبر کرد!» یا اینکه اگر بخواهند قدری جرئت بیشتری هم داشته باشند، بنده خودم شنیده‌ام که گفته‌اند:

پس باید خدا دست روی دست بگذارد و هیچ کاری نکند و هرچه ما می‌گوییم گوش بدهد و تمام نظام عالم سرِ جایش بماند و عمرها همه صد هزار سال و دویست هزار سال و یک میلیون سال بشود تا تبدیل به یک موجود بسیار پاک و خیلی منزّه بشود؛ و بالأخره غیر از کسی که بخواهد با اختیار برود، هر کس دیگری که موقعِ آخر عمرش برسد، می‌گوید: «نه، ما نمی‌رویم؛ ما همین‌طور هستیم.» و اگر رفت، خدا می‌شود: «شیر نر خونخواره!» خب این‌هم از تکلیف خدا!

کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام در وصف انسان‌های راضی

امّا آن کسی که همۀ اینها را تربیت و امتحان از جانب محبوب و خدا برای خود می‌بیند، با آغوش باز این امتحان را استقبال می‌کند، نه با أخم کردن! بله، سخت است؛ ولی آغوشِ باز دارد.

ولی اگر مُردن برایش مَهلکه و هلاکت نبود، [استقبال می‌کند]. به قول امیرالمؤمنین علیه السّلام که می‌فرماید:

و لولا الأجَلُ الّذی کَتَبَ اللَهُ لهُم لَم تَستَقِرَّ أرواحُهُم فِی أجسادِهِم طَرفَةَ عَینٍ شَوقًا إلَی الثَّواب و خَوفًا مِن العِقابِ!³

اگر آن أجل و مدّت نبود ـ که بالأخره آن یک تقدیر حتمیِ الهی است و باید هر شخص بر طبق آن نظام کلّی و ارتباطاتی که بین شخص و بین آن نظام أحسن و نظام کلّیِ عالَم هست، به آن أجل برسد تا اینکه از دنیا برود ـ اینها یک دقیقه و یک ثانیه در این دنیا نبودند! اینها از این أجلی که خدا برایشان قرار داده است، به خدا شاکی هستند که: «خدایا، برای چه دو سال دیگر می‌خواهی ما را ببری؟! همین الآن ببر!»

چرا اینها این‌طور هستند؟ چون اینها راهشان را از اوّل درست رفتند. خدای یُسر برای آنها همان خدای عُسر است، خدای در حال گشایش برای آنها همان خدای در حال ضیق است، خدای در سلامتی برای آنها همان خدای در مرض است، خدای در حیات برای آنها همان خدای در مرگ است و خدای در انبساط برای آنها همان خدای در قبض است و هیچ تفاوتی از این نقطۀ نظر برای آنها ندارد! و وقتی شخص به این حالت باشد، دیگر وضع و حالتش نسبت به مشیّت الهی یکسان است و برای او تفاوت و فرقی نمی‌کند.

کوتاهی مسیر وصال و ضرورت انابه به درگاه جود پروردگار

امام سجّاد علیه السّلام در اینجا می‌فرماید:

و أنّ الرّاحِلَ إلَیک قَریبُ المَسافَة؛ «کسی که سفرِ به‌سمت تو را در پیش دارد [سفرش خیلی کوتاه و قصیر است].»

حضرت بعد از اینکه آمد حساب و کتاب را بیان کرد، خود را در لباس بشری و در عالم مادّه و گرفتار در کثرات فرض کرده است و می‌خواهد راه خود و این سفر را به‌سمت خدا شروع کند.

قبلاً فرمودند: «و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک و الرِّضا بِقَضائِک عِوضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ.» من بارم را کجا بیاورم و آن را در پیش چه کسی بیندازم؟ خب باید پیش خدا آمد، که عرض شد دلیلش چیست. چرا امام علیه السّلام می‌فرماید: «من باید به‌سمت تو

إنابه و ناله کنم و به‌سمت تو تذلّل و خشوع و خضوع داشته باشم، نه جای دیگر»؟!

حضرت می‌فرماید: من نمی‌خواهم بر دَرِ ارباب بی‌مروّت دنیا بروم، من نمی‌خواهم بر درِ آنها بنشینم تا اینکه خواجه صبح بلند شود صبحانه‌اش را بخورد، حمّامش را برود، سر و صورتی تمیز کند و قلیانی هم بکشد ـ البتّه قلیان و سیگار که دخان است و حرام ـ یا یک شربت و یک چای بخورد و بعد کم‌کم لباس بپوشد و آب و جارو کنند و ما هم زودتر برویم بایستیم که وقتی ساعت هشت یا نُه بلند می‌شود که بیرون بیاید، ما آماده باشیم.

حفظ عزّت و شرافت انسانی و پرهیز از تملّق اهل دنیا

حضرت می‌فرماید: من صد سال یک‌هم‌چنین کاری را نمی‌کنم! بروم بر درِ خانۀ چه کسی بایستم؟ تملّق پیش چه کسی بکنم؟ دست نیاز به‌سمت چه شخصی دراز کنم؟ اگر قرار است ناله‌ای هم بکنم، اگر قرار است خضوعی بکنم، این خضوع را فقط به درگاهی می‌کنم که بیارزد!

آخر ای احمق، آن کسی را که تو داری به‌سمت او ناله می‌کنی، او هم مثل تو است؛ به خدا قسم گلبول‌های سفید و قرمزش عین تو است، قدّش اندازۀ تو است، مویش اندازۀ تو است، وزنش اندازۀ تو است، مغزش اندازۀ تو است یا کمتر است و قطعاً کمتر است، چون اگر کمتر نبود که به این وضع و حال نبود؛ فعلاً چیزی که نیست مغز است! اگر می‌خواهی ناله کنی، جایی ناله کن که بیارزد و ارزش داشته باشد. آنجا کجا است؟ آنجا فقط درگاه پروردگار است!

امام علیه السّلام می‌فرماید: پیش کسی ناله نکن و این عزّت و شرافت انسانی را بیخود به هدر مده؛ حتّی پیش ملائکه هم ناله نکن، پیش جبرائیل هم نباید إنابه کرد! جبرائیل چه کسی است؟! عزرائیل چه کسی است؟! اسرافیل چه کسی است؟!

ملائکه چه کسانی هستند؟! اینها هم اسباب و ادوات جریان مشیّت خدا هستند.

ابتهال صِرف به پروردگار در داستان حضرت ابراهیم

طبق آنچه که در تواریخ گفته‌اند، در عراق شهری است به نام بابِل که ما هم از همان‌جا عبور کرده‌ایم و این شهر همان شهر نمرود بوده است¹ که امیرالمؤمنین علیه السّلام وقتی که از جنگ صفّین برگشتند، به بابِل که رسیدند نماز عصر را نخوانده بودند و به لشکر گفتند:

شما اینجا نماز بخوانید، ولی من باید از این شهر عبور کنم و به آن‌طرفِ نهر بروم؛ چون بر پیغمبر و وصیّ پیغمبر حرام است که در اینجا نماز بخواند!

حضرت به اتّفاق هشت نفر یا طبق بعضی از تواریخ دوازده نفر، آمدند از همین نهر فرات عبور کردند و به آن سمت که رسیدند دیگر وقت دیر شده بود و خورشید داشت غروب می‌کرد. حضرت اشاره کردند و خورشید، قشنگ مثل یک آدم مؤدّب سرش را پایین انداخت و آمد آن بالا ایستاد! حضرت فرمودند: «حالا وضو بگیرید و نماز بخوانید.» افراد وضو گرفتند و نماز خواندند. بعد فرمودند: «حالا دوباره برو سرِ جایت!»² این دفعۀ دوّمی بود که برای حضرت ردّ الشّمس شد.

در مرتبۀ اوّل در مدینه³ بود که مسجدش را تخریب کرده‌اند. ما وقتی که مشرّف شدیم، دیدیم یک سال و نیم است که مسجد ردّ الشّمس تخریب شده و خاک‌ها و سنگ‌ها همین‌طور روی هم است. البتّه گفته‌اند که درست می‌کنیم، ولی ظاهراً به‌خاطر اینکه مسجد مربوط به امیرالمؤمنین است و این معجزه در آن اتّفاق افتاده است، قصد بناء و اصلاحش را ندارند.

این جای دوّم در شهر بابِل بوده است، همان‌جایی که حضرت ابراهیم را از آن

بالا با مَنجنیق به داخل آن آتش پرت کرده بودند؛ چون آتشی بود که لهیب می‌کشید و دیگر اجازه نمی‌داد و نمی‌توانستند جلو بروند. یعنی حضرت ابراهیم را مثل این بسته‌هایی که در سابق به‌وسیلۀ منجنیق پرت می‌کردند، داخل منجنیق گذاشتند و از منجنیق پرت کردند تا به وسط آتش برود! همین‌که در وسط هوا بود و این گرما و لهیب آتش به او خورده بود، در همان بالا جبرائیل آمد و گفت: «ای ابراهیم، حاجتت چیست؟ چه می‌خواهی؟» حضرت گفت:

رَبّی أعلَمُ بِحالی؛ «خدای من بهتر می‌داند و به حال من نسبت به من عالم‌تر است. نیاز به گفتن ندارد!»¹

ببینید، هنوز پیغمبر نبود! قرآن می‌فرماید: ﴿فَتٗى يَذۡكُرُهُمۡ يُقَالُ لَهُۥٓ إِبۡرٰهِيمُ﴾؛² یعنی یک جوان بود و هنوز پیغمبر نبود. گرچه «فَتیٰ» به شخص مُسنّ هم گفته می‌شود، ولی از قرائن معلوم بود که حضرت ابراهیم در آن‌موقع یک جوان و شاب بود!

حالا چه خدا جبرائیل را فرستاده بود یا اینکه خودش آمده بود، بالأخره خدا می‌خواهد به جبرائیل بگوید: «بیا، نگاه کن ببین من چه کسانی دارم!» و واقعاً این‌طور بود و نمی‌خواست شوخی کند، چون آنجا دیگر جای شوخی نیست؛ آنجا هر طنابی باشد آدم می‌گیرد، حالا چه جبرائیل باشد و چه عزرائیل باشد فرق نمی‌کند!

مَثَلی هست: «اگر کسی در چاه بیفتد، به سفید و سیاهیِ آن طنابی که برای آزادی او بیاید نگاه نمی‌کند.» یعنی در آن‌موقع فقط می‌خواهد بگیرد و بالا بیاید!

آقا، این آتش خیلی عجیب است! در یک سفر خارج که چند سال پیش رفته بودیم، یک شب یک جریان و تصادفی دیدیم که من در آنجا واقعاً این قضیّۀ حضرت ابراهیم را تصوّر کردم؛ یعنی جدّاً یک‌دفعه این قضیّه [به ذهنم] آمد.

شب ساعت ده با همین رفیقمان ـ خدا حفظش کند ـ در یکی از راه‌های ترکیه داشتیم می‌رفتیم که یک‌مرتبه دیدیم این‌قدر دود هست که اصلاً جادّه از دور دیده نمی‌شود! قدری نزدیک‌تر که شدیم و وارد دود شدیم، نگاه کردیم: وای، چه صحنه‌ای؟! یک اتوبوس مسافربری با تمام سرنشین‌هایش تازه واژگون شده بود و از تمام این اتوبوس آتش به هوا می‌رفت و ما به‌خاطر لهیب و آن گرمای آتش از فاصلۀ هفتاد هشتاد متری یا بیشتر اصلاً نتوانستیم نزدیک بشویم و اگر می‌رفتیم می‌سوختیم؛ و خلاصه اینکه چه دیدیم، بمانَد! افرادی را در آنجا دیدیم که اصلاً ذغال‌شده بودند و... ! یعنی واقعاً محشری بود و چه وضعی بود! دیگر بعد از یک ساعت آمدند و رسیدگی کردند.

حالا شما خودتان را تصوّر کنید که می‌خواهند شما را داخل این اتوبوس بیندازند که از تمام این اتوبوس آتش به هوا می‌رفت! حضرت ابراهیم را در یک‌هم‌چنین جایی می‌انداختند! آن‌وقت آنجا در یک‌هم‌چنین جایی می‌گوید: «رَبّی أعلَمُ بِحالی؛ خدا بهتر می‌داند!» خب خدا هم می‌گوید: «خیلی خوب، وضع تو این بود، حالا وضع ما را هم ببین! حالا که تو این کار را کردی پس بیا کار ما را هم ببین: ﴿يٰنَارُ كُونِي بَرۡدٗا وَسَلَٰمًا عَلَىٰٓ إِبۡرٰهِيمَ﴾؛¹ ”ای آتش، هم سرد شو و هم با سلامت باش!“» که در روایت داریم:

اگر خدا نمی‌گفت: ﴿وَسَلَٰمًا﴾، حضرت ابراهیم یخ زده بود و منجمد شده بود!²

آن ﴿وَسَلَٰمًا﴾ در بعدش به‌خاطر این است که خیلی درجه و دما را پایین نیاوری؛ همان هجده درجه، بیست درجه بایست و آنجا خوب است؛ بسته به خود حضرت ابراهیم که تا چند درجه بخواهد، چون بعضی‌ها سرد پسند هستند و بعضی‌ها

گرم پسند هستند؛ خدا هم طبق همان میزان الحرارۀ حضرت ابراهیم تنظیمش کرد: ﴿بَرۡدٗا وَسَلَٰمًا عَلَىٰٓ إِبۡرٰهِيمَ﴾. اگر این‌طور نمی‌گفت، منجمد شده بود و آنجا یخچال و سیبری شده بود! خب این مربوط به خدا.

این حضرت ابراهیم در هر حالی قضیّه‌اش فرق نمی‌کند. حالا حضرت ابراهیم وقتی که می‌خواهد إنابه کند، آیا به‌سمت غیر از خدا برود؟! حتّی به جبرائیل هم رو نینداخت! ما دیگر بالاتر از جبرائیل چه کسی را داریم؟!

توسّل به امام علیه السّلام عین توسّل به خدا

البتّه به غیر از ائمّه و اولیا که آنها مسئلۀشان فرق می‌کند و جدا است و وجودشان مُندک در ذات پروردگار است و توسّل به امام علیه السّلام عین توسّل به خدا است و در آن هیچ مطلبی نیست. به قول ابن‌فارض که می‌فرماید:

اگر بخواهیم فقط کمی از خدا پایین‌تر بیاییم، دیگر از ائمّه و حضرات معصومین نباید تجاوز کنیم؛ حتّی اگر جبرائیل هم باشد! و اگر حضرت ابراهیم به جبرائیل می‌گفت، جبرائیل انجام می‌داد و آتش را سرد می‌کرد، ولی حضرت ابراهیم در اینجا باخته بود! جبرائیل هم از طرف خدا آمده است و می‌گوید: «چه کنم؟ حاجتی داری؟ نیازی داری؟» حضرت می‌گوید: «نه، به تو ندارم؛ تو هم هشتت گرو هجده‌ات است، تو هم مثل من هستی!» می‌گوید: «به او چطور؟» می‌گوید: «به او هم ندارم، چون او دارد می‌بیند.» خیلی خوب، پس دیگر حساب روشن شد.

حضرت سجّاد می‌فرماید: «إنابه را فقط به این درگاه بیاور! حالا که إنابه کردی،

باید به قضای او و آنچه که برای تو تقدیر می‌کند هم راضی باشی!» که این مطالب همه گذشت. آن‌وقت نتیجۀ این مسئله چیست؟ أنّ الرّاحِلَ إلیکَ قَریبُ المَسافة است. این نتیجۀ آن دو فقرۀ قبلی است. إن‌شاءاللَه تتمّۀ مطالب برای مجلس بعد.

امیدواریم خداوند متعال به برکت پاکان درگاهش، واقعاً بر نقصان ما و خلاف‌های ما ننگرد و ما را جزء تابعین مسیر و طریق این اولیای خودش قرار بدهد که واقعاً می‌دانیم حق اینجا است. این را می‌دانیم و در اینکه می‌دانیم حق در اینجا است، حق در این مطالب است و حق در این کلمات است [شکّی نداریم]؛ و امام سجّاد واقعاً دارد شرح حال ما و وضعیّت ما را می‌گوید، منتها از زبان خودش!

همان‌طوری‌که بارها خدمت رفقا گفته‌ام، امام سجّاد در این دعای ابوحمزه پروندۀ یک‌یکِ ما را می‌آورد رو می‌کند؛ می‌گوید: «تو این هستی، تو همین هستی!» و به جان شریف خود و شما قسم که حضرت راست می‌گوید؛ ما همین هستیم! اگر عنایت خدا یک سرِ سوزن کم و زیاد باشد، ما با اهل معاصی و با افراد دیگر هیچ تفاوتی نمی‌کنیم؛ هیچ!

خداوند به برکت وجود این پاکان، ما را از زمرۀ شیعیان آنها و متابعین طریق و مسیر إلی اللَه قرار بدهد!

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

مجلس هشتاد و یکم: کیفیّت ارتباط و احاطۀ پروردگار نسبت به عالم وجود

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علَی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آلِه الطّاهرینَ

و لَعنةُ اللَه علَی أعدائِهِم أجمَعینَ‌

و أنّ فِی اللّهفِ إلیٰ جودِک و الرِّضا بِقَضائِک عِوَضًا مِن مَنعِ الباخِلینَ و مَندوحَةً عَمّا فِی أیدِی المُستَأثِرینَ.

و أنّ الرّاحِلَ إلَیک قَریبُ المَسافَةِ، و أنّک لا تَحتَجِبُ عَن خَلقِک إلّا أن تَحجُبَهُمُ الأعمالُ دونَک.

امام علیه السّلام در اینجا می‌فرماید:

«کسی که به‌سوی تو سفر می‌کند، سفرش کوتاه خواهد بود و مسافتش مسافت بعیدی نیست. کسی که به‌سمت تو حرکت و به‌سوی تو هجرت می‌کند و راه خودش را به‌سوی تو انتخاب می‌کند، راهش طولانی و زیاد نخواهد بود. و تو خود را از خَلقت پنهان و مخفی نمی‌کنی، بلکه آنچه که تو را از خلق پنهان می‌کند اعمال بندگان و کارهایی است که آنها انجام می‌دهند و موجب می‌شود که تو از دیدگان آنها پنهان شوی!»

اگر قدری دقّت کنیم، بین این دو فقره: [«و أنّ الرّاحِلَ...» با «و أنّک لا تَحتَجِبُ...»] یک ارتباط و یک عُلقۀ وثیقی احساس می‌کنیم.

می‌فرماید: «سفر به‌سوی تو قَریبُ المَسافَة است.» خب مسافات، متعدّد است؛ مثلاً از اینجا تا طهران ٢٥ یا ٢٤ فرسخ است، از اینجا تا مشهد صد و چند فرسخ است و همین‌طور مسافات کم و زیاد دارد. چون در این مسافات، بُعد مکانی و کمّیت اخذ و لحاظ شده است، لذا کم و زیاد در اینجا احساس می‌شود؛ یک متر با دو متر و ده متر تفاوت دارد، ده متر با بیست متر تفاوت دارد و همین‌طور! امّا در سفرِ به‌سوی پروردگار، نزدیکی و بُعد چه معنا دارد، و پروردگار کجا است تا اینکه انسان او را قصد کند؟

تصوّر کودکانۀ ما نسبت به خداوند

در مجلس قبل قدری راجع به این موضوع عرض شد که تصوّر ما وقتی که خدا را تصوّر می‌کنیم بر این است که او عبارت است از یک موجود مجهول الهُویّه که ماهیّتش را نمی‌شناسیم. می‌خواهید حالا امتحان کنیم؟ اگر من به شما بگویم: «خدا چه موجودی است؟» شما چه جواب می‌دهید؟ به تعداد افرادی که در اینجا هستند تعریف برای خدا می‌آوریم؛ هر کس یک چیزی می‌گوید، هر کس خدا را یک جور تصوّر می‌کند و یک برداشت دارد.

تصوّر ما بر این است که خداوند مافوق کهکشان‌ها است و در یک نقطۀ دور دست خارج از مادّه و جایی است که دیگر مادّه وجود ندارد؛ یعنی جِرم هم در آنجا نیست، حتّی انرژی هم در آنجا نیست. در عالَم خیال به یک سقف برسیم که بعد از آن سقف، دیگر مادّه در آنجا قطع می‌شود؛ یعنی از کُرات رد می‌شویم، از آن محیط مغناطیسیِ کُرات رد می‌شویم، از آن أتمُسفری که دوْر کره را گرفته است رد می‌شویم و همین‌طور یک یک عبور می‌کنیم تا به جایی می‌رسیم که فرضاً دیگر کُره‌ای وجود نداشته باشد؛ ما آن نقطه را خدا تصوّر می‌کنیم و می‌گوییم: «خدا آن بالا است!»

وقتی که بچّه از آقا جانش سؤال می‌کند: «خدا کجا است؟» می‌گوید: «خدا آن بالا است.» ما هم همین هستیم و تصوّر بسیاری از مردم و حتّی بسیاری از اهل علم همین است و تصوّر نکنید که این مسئله قدری شوخی و مزاح به نظر می‌رسد. اگر به آنها بگویید: «خدا در این مکان هست»، می‌گویند: «آقا، وحدتِ وجودی شدی، کافر شدی، مُرتد شدی، نجس شدی، باید استکانت را آب کشید و... !» می‌گوییم:

«بسیار خوب، خدا در این اطاق که نیست، آیا در کرۀ زمین هم نیست؟»

ـ نه، کرۀ زمین مال انسان است، مال حیوان است، مال جماد است؛ خدا که جماد نیست، مادّه نیست!

ـ پس باید خدا در این آسمان باشد؟

ـ نه، این هم نیست!

ـ پس چیست؟

ـ خدا خارج از عالَم مادّه و عالَم عناصِر¹ است.

ـ پس بنابراین در این عالَم خدایی وجود ندارد؟!

ـ نه، در این عالم نیست! خدا از آن بالا إشراف دارد و قدرت و آن حالت مغناطیسی‌اش زمین را گرفته است، نه‌اینکه خودش بیاید و در این کُره حضور پیدا کند؛ این‌طور نیست!

عدم پاسخگویی خلفا به شبهات

یهودی آمد مدینه و گفت: «اخیراً در کتاب تورات خوانده‌ام و اطّلاع پیدا کرده‌ام که پیغمبر آخرالزّمانی با این خصوصیّات داریم؛ آمده‌ام سؤالاتی از او بکنم!»

ـ پیغمبر از دنیا رفته است.

ـ ما در تورات داریم که پیغمبر آخرالزّمان از خودش یک وصی به‌جا می‌گذارد؛ آن وصی کیست؟

ـ ایشان خلیفه و وصی رسول خدا است؛ هرچه می‌خواهی بپرس!

ایشان هم بالای منبر رسول خدا تشریف داشتند و افاضه می‌فرمودند. آمد جلو و گفت: «شما خلیفۀ رسول خدا هستی؟» خیلی با سرافرازی گفت: «بله.»

ـ من سؤالاتی از شما دارم؛ اگر پاسخ سؤالاتم را دادید مسلمان می‌شوم.

ـ بفرمایید، سؤالاتتان را مطرح کنید.

ـ خدا در کجا است؟

این هم یکی دوتا آیه از قرآن بلد بود؛ گفت: «﴿ٱلرَّحۡمٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ﴾؛¹ خدا روی عرش است!» یهودی گفت: «پس بنابراین دیگر زمین خدا ندارد؟!» فکری کرد و ندانست چه جواب بدهد؛ گفت: «این مُلحد را بزنید از داخل مسجد بیرونش کنید؛ دارد کفر می‌گوید!»²

مکتب اهل بیت، تنها مکتب حق‌جو و حق‌گو

آقا، همیشه همین‌طور بوده است؛ همیشه عدم پاسخ به حق، جوابش چوب و چماق بوده است، جوابش طرد بوده است؛ تنها مکتبی که همیشه به‌دنبال حق و به‌دنبال حق‌گو می‌گشت، مکتب امام صادق بود، مکتب اهل‌بیت بود! امام صادق می‌خواست یکی را پیدا کند که حرف حق داخل کلّه‌اش برود، یک جُو فهم داشته باشد، یک جُو ادراک داشته باشد. مانده بود یک نفر بیاید انتقاد کند و بعد جواب بدهد. این کار امام صادق است!

امّا بقیّه که این‌طور نبودند. چرا این‌طور نبودند؟ مشخّص است: چون امام نبودند! هر کس امام نیست همین است، مگر اینکه به‌دنبال امام باشد؛ نه به‌دنبال بودنِ ظاهری، بلکه باطنش را به‌دنبال امام قرار بدهد! فقط ظاهراً نگوید که ما [پیرو] مکتب اهل‌بیت و تشیّع هستیم، بعد سر را هم پایین بیندازد و دستی به محاسن بکشد؛ بلکه واقعاً قلبش را، سرّش را، ضمیرش را و سویدایش را در اختیار امام بگذارد؛ و این هم امتحانات دارد. إن‌شاءاللَه خدا قسمت کند که از عهدۀ این امتحانات با توفیق و عنایت خودش بربیاییم که بعضی از اینها واقعاً مشکل است!

گفت: «این مردکِ کافر و مرتد را بزنید بیرونش کنید!» بله، چون مرتد هم هست حکم اعدامش هم خیلی زود [صادر می‌شود]! گفتند: «برو که الآن حکم اعدامت را هم صادر می‌کنیم، چون مرتد شدی!» زود بیرون آمد. همین‌که می‌خواست

از دَم در خارج شود گفت: «عَلَی الإسلامِ السَّلام؛ فاتحۀ اسلام را هم خواندیم.» دیدیم اسلام چه خبر است، این‌هم اسلامتان، این‌هم پیغمبرتان!

امیرالمؤمنین علیه السّلام، مظلوم‌ترین فرد تاریخ

اباذر یا سلمان که در آنجا بود گفت: «بایست کارَت دارم؛ یک دقیقه اینجا بایست تا من بیایم!» گفت: «باشد می‌ایستم.» رفت درِ خانۀ امیرالمؤمنین و گفت: «یا علی، بیا به داد اسلام برس که تمام شد!» هرچه پسر عمّ تو پیغمبر ٢٣ سال آبرو جمع کرده بود، این شخص فقط در دو دقیقه همه را به باد داد و از بین برد! (البتّه این را من دارم می‌گویم.) حضرت گفت: «چشم، باشد.»¹ این مواقع سراغ ما می‌آیند! (البتّه این را هم من دارم می‌گویم و حضرت نگفت.) امیرالمؤمنین خیلی عجیب بود؛ خیلی عجیب!

آن سالی که مرحوم آقا ناراحتی قلبی پیدا کردند و دکتر به ایشان گفته بود که باید قدری در هوای آزاد تنفّس کنند، ما در موقع تابستان دو هفته به جایی به نام أخلَمَد رفتیم که آب و هوای خوبی دارد و تقریباً شصت هفتاد کیلومتر خارج از مشهد است. یادم است یک شب بعد از سفره نشسته بودیم و راجع به امیرالمؤمنین و بعضی از کارهای حضرت صحبت شد. به مناسبتی این مسئله پیش آمد که امیرالمؤمنین در جنگ‌ها یک بَغله و قاطر داشتند و به‌جای اینکه سوار بر اسب بشوند، سوار بر آن می‌شدند و حضرت هیچ‌وقت سوار بر اسب نمی‌شدند.² البتّه قاطر هم یک قاطر بسیار قوی بود. من یک جمله گفتم که: «البتّه این قاطرش هم کم از اسب نمی‌آورد.» مرحوم آقا گفتند:

نه‌خیر آقا جان، مسئله این نیست! امیرالمؤمنین در جنگ‌ها و در رفت و آمدها برای تواضع سوار قاطر می‌شدند، نه به‌خاطر این!

بعد سَری تکان دادند و فرمودند:

این جدّ ما چه کاری بود که نکرد؟! چه کاری بوده که از او برمی‌آمد و او انجام نداد؟!

واقعاً عجیب بود، و این مسئله و روش و حرکات امیرالمؤمنین علیه السّلام باید برای ما درس باشد، اُسوه و الگو باشد!

مهم‌ترین تاریخ بعد از زمان پیغمبر تا زمان غیبت را این مدّتِ تاریخ امیرالمؤمنین تشکیل می‌دهد، چون قضایایی که بعد از پیغمبر به‌وجود آمد در هیچ‌کدام از دوره‌هایی که برای سایر ائمّه بود پیش نیامد؛ موارد حسّاس، موارد خطیر، اذیّت‌ها، آزارها، کیفیّت مسائل! واقعاً می‌توانیم بگوییم مظلوم‌ترین فرد تاریخ امیرالمؤمنین بود! آن کاری را که می‌توانستند به سر امیرالمؤمنین آوردند، امّا در عین حال با آنها طوری عمل کرد که عملکرد او حتّی بسیاری از بزرگان اهل‌تسنّن را به اشتباه انداخته است؛ آن‌هم اشتباه جدّی! به این اشتباه انداخته است که نکند امیرالمؤمنین حکومت آنها را قبول داشته که این‌طور با آنها برخورد می‌کرد؟!¹ یعنی مسئله خیلی مسئلۀ پیچیده‌ای است!

در نماز جماعت آنها شرکت می‌کرد، در خطبه‌های آنها شرکت می‌کرد، روزهای جمعه به نماز جماعت آنها می‌رفت، پشت سر ابوبکر و عمر می‌ایستاد و نماز می‌خواند.² آخر پشت سر کدام شخص؟! همان عمَری که عمامه به گردن امیرالمؤمنین انداخته بود و او را به‌سمت مسجد می‌کشاندند؛ یعنی امیرالمؤمنین با پای خودش نمی‌رفت و او را می‌آوردند! اصلاً شما نمی‌توانید تصوّر این قضیّه را بکنید؟!³

عدم ادراک امیرالمؤمنین با فکر ناقص بشری

دو سه روز پیش من در مشهد مشرّف بودم که یک‌دفعه در آنجا این قضیّه برایم تداعی شد. تقریباً شب بود و در صحن نشسته بودم که دیدم یک سر و صدای خیلی عجیبی می‌آید و عدّه و جمعیّتی آمدند و آمدند تا یک‌مرتبه دیدم یک مرد را که تقریباً سنگین هم بود، دست بند زده بودند و داشتند همین‌طور روی زمین می‌کشاندند و

به‌طرف همان محوّطۀ مسئولین می‌بردند و او هم داد می‌زد! حالا نمی‌دانم چه‌کار کرده بود. من همان‌جا یاد امیرالمؤمنین افتادم و با خودم گفتم: نکند حضرت را هم این‌طوری آورده بودند؟!

معاویه نامه‌ای برای امیرالمؤمنین می‌نویسد و می‌خواهد امیرالمؤمنین را شماتت و استهزاء کند و کوچک بشمرد. به امیرالمؤمنین می‌گوید:

إنّکَ کُنتَ تُقادُ کما یُقادُ الجَمَلُ المَخشوشُ!¹ «یادت رفته تو را می‌کشاندند، مانند آن شتری که ریسمان بر گردنش انداخته‌اند و بر سر و بینی [او مهار زده‌اند] و دارند او را به‌سمت مَسلَخ می‌کشانند تا او را نَحر کنند!»

حضرت در جواب می‌گویند:

تو می‌خواستی بر من عیب و عار ببندی، امّا نفهمیدی که داری مرا تحسین می‌کنی!²

من یادم است که بعضی‌ها اصلاً قبول نمی‌کردند و الآن هم بعضی از افراد هستند که می‌گویند: «آقا، مگر می‌شود امیرالمؤمنین را این‌طور ببرند؟! مگر چه‌کاره بود که همین‌طور بنشیند نگاه کند؟!» نه آقا جان! چرا تو این حرف را می‌زنی؟ چون تو علی نیستی، تو فکر علی را نداری، تو هزار انانیّت داری، هزار باد و بود داری، در

عالَم فکر ناقص خودت هزار جور تصویر داری؛ امّا او که این‌طور نیست!

آن‌وقت این امیرالمؤمنین با این وضع بلند می‌شد می‌رفت نماز می‌خواند؛ نماز عمَر می‌رفت، نماز ابوبکر می‌رفت! می‌آمدند با او مشورت می‌کردند: «یا علی، چه کنیم؟» حضرت جواب می‌داد: «این کار را انجام بدهید، آن کار را انجام بدهید، این به نفع اسلام است، آن به نفع اسلام نیست.»¹

شما خیال می‌کنید این عمَر همین‌طور به راحتی می‌آید می‌گوید: «یا علی، چه کنم؟» و بعد هم می‌آید می‌گوید: «لَولا علیٌ لَهَلکَ عُمَر»؟!² اگر این عمَر هزار تا جان داشت، می‌داد تا اینکه نبیند که امیرالمؤمنین یک پا و یک قدم جلو قرار گرفته است، آن‌وقت چطور می‌آید با امیرالمؤمنین مشورت می‌کند؟ به‌خاطر اینکه می‌بیند خلافتش در خطر است؛ به‌خاطر اینکه می‌بیند وضعیّت، وضعیّت [خطرناکی است]! او می‌بیند، او می‌داند، او از رسول خدا شنیده که فرمود: «أنا مَدینَةُ العِلمِ و عَلیٌّ بابُها!»³ او می‌داند کسی مانند امیرالمؤمنین نیست، کسی مانند امیرالمؤمنین نمی‌فهمد، کسی مانند امیرالمؤمنین ادراک ندارد! از همۀ ما بهتر، همین عمَر و ابوبکر می‌فهمیدند؛ آن‌وقت حضرت در تمام این مسائل و در تمام این مراتب شرکت می‌کرد.

تلقّیِ امیرالمؤمنین علیه السّلام از خویش به‌عنوان صاحب حقیقی اسلام

الآن یکی از اشکالاتی که نویسندگان مصری بر شیعه می‌کنند این است که

می‌گویند: «شما برای چه مدام از عمر و ابوبکر می‌گویید؟! مگر همین علی نبود که در مجالس شرکت می‌کرد؟!»¹ خب راست هم هست! حالا مدام بگو: «آقا، تقیّه بوده است.» می‌گویند: «تقیّه یعنی چه؟! کجا تقیّه بوده است؟! اصلاً اگر نمی‌رفت چه‌کارش می‌کردند؟!» یعنی امیرالمؤمنین با اینها جوری برخورد می‌کرد که [اسلام را] نگه دارد و حفظ کند.

چرا این‌طور بود؟ یک جهتش این بود که امیرالمؤمنین، عمر و ابوبکر را که صاحب اسلام نمی‌دانست؛ بلکه خودش را صاحب اسلام می‌دانست و می‌دید که الآن اسلام روی خودش استوار است. او به ظاهر آمده و رفته محراب و منبر و حکومت را غصب کرده است، خب بگذار برود غصب کند؛ امّا آن صاحبِ اصلی، این علی است و خدا این مسئولیّت را روی دوش او قرار داده است! او اصلاً عمر نمی‌بیند، او اصلاً ابی‌بکر نمی‌بیند، او عثمان نمی‌بیند؛ او فقط یک نفر را در مقابل خودش می‌بیند و آن خدا است، و خود را مسئول و مکلّف می‌بیند؛ لذا در تمام موارد مدام می‌آید [کمک می‌کند].

یک زنِ دیوانه را که زنا کرده بود پیش عمر آورده بودند. دستور إعدام این زن بدبخت را داد و گفت: «بله، زنا کرده است و باید إعدام شود؛ بروید سنگسارش کنید!» یعنی مردم، این حکومت به‌دست یک‌هم‌چنین شخصی افتاده که بین آدم عاقل و دیوانه فرقی نمی‌گذارد! آقا، در تاریخ نوشته است؛ سنّی‌ها هم نوشته‌اند. خیلی جالب است!

مرحوم علاّمه امینی در الغدیر برای این مسئله اسناد متعدّدی از خود اهل‌سنّت آورده است.² خجالت نمی‌کشند این مطالب را در کتابشان می‌نویسند؟! واقعاً عجیب است، جدّاً عجیب است! اصلاً الآن شما دارید همه می‌خندید که خلیفۀ مسلمین بیاید برای یک دیوانه بگوید: «بروید سنگسارش کنید!»

حالا دارند این بدبخت را می‌برند و او هم که اصلاً نمی‌فهمد، یک‌دفعه

حضرت می‌گوید: «چه شده است؟ کجا می‌روید؟» می‌گویند: «این دیوانه زنا کرده است؛ می‌رویم سنگسارش کنیم.» حضرت گفت: «بروید پیِ کارتان!» و مأمورین برگشتند. عمر گفت: «چرا برگشتید؟» گفتند: «علی زن را رها کرد و ما را برگرداند.» گفت: «علی کارِ بیخود نمی‌کند؛ بفرستید علی بیاید ببینم!»

ـ یا علی، این زن کار خلاف کرده است، چرا رهایش کردی؟!

ـ مگر از پیغمبر نشنیده‌ای که فرمودند: «قلم تکلیف از چند نفر برداشته شده است؛ یکی دیوانه تا وقتی که عاقل شود»؟!

ـ بله، یادم آمد!¹

آقا، بچّۀ ده ساله به این کار می‌خندد؛ آن‌وقت یک حاکم مسلمین این‌طور حکم می‌کند و این اهل‌تسنّن دارند به این آدم افتخار می‌کنند: «سیّدنا عُمَر، سیّدنا!» خدا با همان عمر محشورشان کند!

آن‌وقت حضرت در این جلسات و در این نمازها شرکت می‌کردند. این عمر در جنگ با ایران می‌خواست خودش هم بیاید، امّا امیرالمؤمنین نگذاشت بیاید و گفت:

تو که می‌خواهی بروی، کشته می‌شوی؛ و اگر مردم ببینند سردارشان کشته شده یا ممکن است کشته بشوند، هزیمت پیدا می‌کنند.²

یعنی قضیّه این‌طوری بود. این مرد در چه افقی بود؟! در چه عالمی از عقل و درایت و فهم و نورانیّت و اتّصال بود که آنچه که بر ما غیر ممکن و محال است، برای او ممکن بود؛ و آنچه که در ظرف تصوّر ما نمی‌گنجد، برای او قابل هضم بود؟! کم چیزی نیست!

مسلمان شدن یهودی به‌واسطۀ پاسخ امیرالمؤمنین علیه السّلام

[خلاصه یکی از اصحاب] آمد پیش امیرالمؤمنین و گفت: «یا علی، بیا به داد برس که این آقا آبروی پیغمبر و ٢٣ سال [زحمت او را از بین برد] و قضیّه را تمام کرد؛ مگر تو بیایی این مسئله را جمع کنی!» حضرت عبا را روی دوشش انداخت و عمامه را بر سرش گذاشت و گفت: «راه بیفت برویم ببینیم چه‌کار کرده است!» آمد دید یک یهودی دَم در ایستاده است. گفت: «بیا داخل برویم.» گفت: «من می‌ترسم بزند.» گفت: «نه، بیا برویم؛ تو کارَت نباشد.» داخل که رفتند ابوبکر گفت: «به‌به، یا علی خوش آمدی! به‌به، چه خوش آمدی! یا علی، روزی مباد که چشم من به جمال تو نیفتد!»

وقتی نشستند، یهودی رو کرد به امیرالمؤمنین و گفت: «یا علی، سؤال‌هایی دارم که آمدم از پیغمبر آخرالزّمان بپرسم، امّا به من گفتند که از دنیا رفته است. گفتم: می‌خواهم از وصیّ او سؤال کنم، او در جواب این‌طور کرد!» حضرت فرمودند: «هرچه می‌خواهی از من بپرس!» شروع به پرسیدن کرد: «خدا در کجا است؟» حضرت فرمودند:

خدا در بالا است، خدا در پایین است، خدا در سمت راست است، خدا در سمت چپ است، خدا روبه‌رو است، خدا پشت سر است؛ خدا در همه‌جا هست!

یهودی رو کرد به حضرت و گفت: «شما می‌توانی برای این مسئله مثالی در دنیا به من ارائه بدهی؟» حضرت فرمودند: «هیزم بیاورید.» هیزم آوردند و آتش زدند، بعد حضرت رو کردند به یهودی و گفتند: «صورت این آتش کدام طرف است؟» گفت: «همۀ اطراف! هم از این‌طرف که نگاه می‌کنی آتش است، هم از آن‌طرف که نگاه می‌کنی، هم از بالا و... !» بعد شروع کرد سؤالات دیگری کردن و وقتی سؤالاتش تمام شد گفت:

أشهَدُ أن لا إلهَ إلّا اللَهُ و أشهَدُ أنّ محمّدًا رَسولُ اللَه و أشهَدُ أنّکَ وَصیُّ رَسولِ رَبِّ العالَمینَ؛ «... شهادت می‌دهم که تو وصی هستی!»

بعد همان افراد صلوات فرستادند و تکبیر گفتند و بعد گفتند: «یا علی، خدا نیاورَد

روزی را که مُعضله‌ای پیش بیاید و تو در آن نباشی!»¹ این حقّه بازی‌ها و کلک‌های متعارفی است که طبعاً بود؛ امّا در مقابل، روش امیرالمؤمنین این بود.

یهودی آمده به حضرت می‌گوید: «خدا کجا است؟» و حضرت می‌فرماید: «خدا در همه‌جا هست!»² آن‌وقت حالا آقایان می‌گویند: «عجب، مگر می‌شود داخل این اطاق خدا باشد؟! نه، خدا خیلی بالا است؛ خدا خیلی با ما فاصله دارد!» امّا اگر ما قدری دقیق‌تر به مسئله فکر کنیم، متوجّه می‌شویم که حق با همان امیرالمؤمنین است؛ خدا همه‌جا هست و در همه‌جا حضور دارد و با همۀ اشیاء معیّت دارد!

وارد شدن در آن بحث‌های حِکَمی و فلسفی موجب ملالت است، امّا مسئله را به‌نحو اختصار و در حدود چند جمله بیان می‌کنیم:

چرایی وجود خداوند در همه جا و علّت نزدیکی انسان به خدا

هیچ چیز به انسان نزدیک‌تر از علّت انسان نیست!

چرا خدا در همه‌جا هست و چرا ما به خدا نزدیک هستیم؟ طبق قاعدۀ فلسفی، به هر وجودی هیچ چیز نزدیک‌تر از علّتِ قریب و نزدیکِ به آن معلول نخواهد بود. بین من و بین غیر من جنبۀ دو تناسب معلولی است، نه تناسب عِلّی! من با غیر خود دو معلول هستیم که هر دو به یک علّت می‌رسیم، ولی من با علّت خود معیّت دارم؛ آن علّتی که مرا خلق کرده و وجود حادث و باقی و مستمرّ من، مستند به آن وجود است. هم وجود حادث ناشی از آن وجود است به اضافۀ إشراقیۀ پروردگار بر قوالب ماهیّات، و هم وجود باقی و مستمر! هر دو مستند به او است و اگر او نباشد این وجود نیست. پس هیچ چیز به انسان نزدیک‌تر از علّت انسان ـ که همان وجود پروردگار است ـ نیست.³

تشبیه خداوند متعال از نزدیکی خود به انسان

در اینجا خدای متعال نزدیکی خود به انسان را به رگ گردن تشبیه می‌کند و

می‌گوید: «ما از رگ گردن به انسان نزدیک‌تر هستیم.»¹ ورید آن رگی است که خون را به جریان می‌اندازد. شریان و ورید که سُرخرگ و سیاهرگی است، همان دو رگ اصلیِ قلب هستند که [خون با آنها می‌رود و] برمی‌گردد؛ اینها نزدیک‌تر از هر چیزی به وجود انسان هستند. اگر شما ورید یک شخص را قطع کنید، همان یکی دو دقیقۀ بعدش فوت می‌کند؛ یعنی خونش می‌آید و دیگر تمام می‌شود. مادّۀ حیاتی و بقای انسان همان خونی است که در رگ‌ها در جریان است. اگر چهار دقیقه خون به مغز نرسد، مغز از کار می‌افتد و سلّول‌هایش همه می‌میرند؛ پس این خون باید باعث بشود که این حیات در میان سلّول‌ها و در میان بدن رواج پیدا کند و هیچ چیز از خون به انسان نزدیک‌تر نیست.

شما آب هم که می‌خورید باید تبدیل به خون بشود و آب همین‌طوری جذب نمی‌شود، بلکه باید تبدیل به خون بشود و بعد خون جذب بشود. شما وقتی می‌خواهید نان بخورید، اگر یک‌دفعه نان را داخل رگتان کنید چه می‌شود؟ فوراً می‌میرید! باید این نان برود در معده و در روده هضم شود و وارد کبد شود و آن أعمال شیمیایی در آن انجام بگیرد، بعد کبد آن را تجزیه و تحلیل کند و همۀ موادّش را یکی‌یکی بگیرد و به تناسب احتیاج بدن وارد خون کند. همین‌طوری که نمی‌شود!

بدن به هوا احتیاج دارد، ولی همین‌طوری نه؛ بلکه این هوا باید وارد ریه شود و بعد این خون بیاید در ریه، اکسیژن هوا جذب گلبول‌های قرمز بشود و از آنجا در یک مایع وارد بشود که شبیه آب دریا است تا آن مایع این هوا و غذا را به سلّول برساند.

هیچ چیزی از خون به بدن انسان نزدیک‌تر نیست؛ خدا هم این مطلب را در قرآن می‌گوید. اگر کسی خون نداشته باشد [حیات ندارد]. نشنیده‌اید که می‌گویند:

«فلانی بی‌رگ است!» یعنی هیچ خاصیّت ندارد و خاصیّتی از او برنمی‌آید. خدا در اینجا می‌گوید: «ما از خون به تو نزدیک‌تر هستیم.» یعنی چه؟ یعنی همان خونی که تصوّر می‌کنی موجب بقای تو است و موجب استمرار حیات تو است، ما با همان خون معیّت داریم؛ ما با او بالا می‌رویم، ما با او پایین می‌آییم، ما با او وارد سلّول می‌شویم، ما با او وارد قلب می‌شویم و... ! در تمام اینها یک نیرو و یک قدرت در حال سریان و در حال گردش است.

قلب همین‌طور است، ریه همین‌طور است، روده همین‌طور است، طحال همین‌طور است، کبد همین‌طور است، مغز همین‌طور است، اعصاب همین‌طور است! ما با این اطّلاعات وارد مغز می‌شویم و بعد با این اطّلاعات و برگشتی که می‌کند با همان هستیم. زبان که حرکت می‌کند ما با او هستیم و وقتی که بسته می‌شود ما با او هستیم؛ تنفّسی که می‌شود، با هر دَمی ما هستیم و با هر بازدمی ما هستیم؛ و همین‌طور در چشم، در گوش، در مغز، در اعصاب و در تمام اینها ما حضور داریم و آن هویّت و حقیقت و اصلِ آن حقیقتِ خارجیّه، همان وجودی است که منبعث از ذات پروردگار است و به این صوَر مختلف درمی‌آید. حالا دیگر در بحث‌های فلسفی، دقیق می‌شود.

پس بنابراین وقتی که انسان می‌خواهد مسافرت کند، به کجا می‌خواهد مسافرت کند؟! به‌طرف چه کسی؟! چند فرسخ می‌خواهد به‌طرف خدا راه برود؟! صد فرسخ؟! دویست فرسخ؟! همین‌که می‌خواهد حرکت کند، خدا با او دارد حرکت می‌کند؛ دیگر کجا می‌خواهد برود؟! پس اصلاً دیگر مسافتی نیست. پس ای امام سجّاد، شما چه می‌فرمایید؟! شما که می‌فرمایید: «و أنّ الرّاحِل إلیکَ قَریبُ المَسافَة»، چگونه می‌شود؟! خب مای طلبه درس خوانده‌ایم.

حکایت جسارت یک عالم به حضرت اباالفضل و عاقبت آن

می‌گویند: یکی از همین آقایان معروف [اصطلاحاً موتور مغزش] شروع کرد به دو سه کار کردن و سیم وصل کرده بود و یک چرندی گفته بود که: «حضرت ابوالفضل که درس نخوانده است؛ ما درس خوانده‌ایم: اصول، فقه، تاریخ، تفسیر و... !» و شاید این آقای بنده خدا هم نظرش این بود که اگر مقام و مرتبه‌ای باشد، معلوم نیست که چه

کسی بالاتر و چه کسی پایین‌تر باشد، و یک‌هم‌چنین مسائلی! می‌گویند: شب خواب دیده بود که حضرت ابا الفضل آمده بودند یک مسئلۀ اصولی از او پرسیده بودند و بنده خدا آن‌چنان به دست و پا افتاده بود که خلاصه جایش را خراب کرده بود. حضرت فرمودند: «بلند شو برو پیِ کارَت!» این قضیّه شوخی نیست و یک قضیّۀ واقعی است!

بنده شنیده بودم که یک شخص نسبت به یک نفر که از دنیا رفته است گفته بود: «او بعد از معصوم تا الآن بالاترین فرد است، حتّی از حضرت ابوالفضل!» این را بنده شنیده بودم. خب علیٰ‌کلّ‌حال هر سخنی یک مسئولیّت و یک حساب و کتابی دارد.

اینها معدن علم هستند. بین حضرت ابا الفضل و بین امام حسین فقط یک امامت فاصله است. اصل و حقیقت همۀ حقایق در وجود حضرت ابا الفضل است! حضرت ابا الفضل، حضرت علی‌اکبر، اولاد ائمّه علیهم السّلام که البتّه آنها دارای یک مراتب و [مقاماتی] بودند.

منظور امام سجّاد علیه السّلام از مسافت بین بنده و پروردگار

حالا ما به امام سجّاد این‌طور عرض می‌کنیم:

شما می‌فرمایید: «حرکت و مسافت به‌سوی خدا کم است.» عرض ما این است که اصلاً مسافتی وجود ندارد! همین فکرِ حرکت که می‌خواهد بیاید، خدا در آنجا حضور دارد! کجا می‌خواهیم برویم؟! بالأخره خدا باید یک جایی باشد. حالا گیرم که این بُعد هم، بُعد معنوی حتّی باشد؛ خب ما در اینجا اصلاً بُعدی نمی‌بینیم، پس کجا می‌خواهیم قدم برداریم؟! چه قدمی می‌خواهیم برداریم که به خدا نزدیک شویم؟! چه فکری می‌خواهیم بکنیم که به خدا نزدیک شویم؟!

بالأخره باید یک مسافتی، یک هدفی، یک غایتی و یک مکانی ـ ولو مکان روحانی و معنوی، نه مکان مادّی ـ یا یک ظرفی در نظر گرفت که انسان به‌سمت او حرکت کند؛ خب ما در اینجا می‌بینیم که اصلاً خدایی در مقابل نیست. آن خدایی که می‌گوید: ﴿وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنكُمۡ وَلٰكِن لَّا تُبۡصِرُونَ﴾،¹ یا می‌فرماید: ﴿وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ

إِلَيۡهِ مِنۡ حَبۡلِ ٱلۡوَرِيدِ﴾؛¹ «ما از رگ گردن به شما نزدیک‌تر هستیم»، پس بنابراین، این مسافت چه مسافتی است؟ چطور باید راجع به این قضیّه فکر کرد؟ حضرت می‌فرماید: «کسی که می‌خواهد به‌سمت تو حرکت و هجرت کند و می‌خواهد برود، مسافتِ این حرکت کم است و زیاد نیست.»

توضیح این عبارت حضرت را عبارت بعدی می‌دهد، و جواب از این اشکال در این عبارت است که می‌فرماید:

و أنّکَ لا تَحتَجِبُ عَن خَلقِکَ إلّا أن تَحجُبَهُمُ الأعمالُ دونَکَ؛ «تو محجوب و پنهان از خلق نیستی؛ بلکه آنچه که بین ما و تو فاصله انداخته اعمال ما است.»

إن‌شاءاللَه در مجلس بعد ببینیم که این اعمال چگونه فاصله انداخته است و چگونه مسافت به‌وجود آورده است؟ شما الآن گفتید که مسافتی نیست، حضرت هم می‌فرماید: «مسافت هست، ولی مسافت کم است.» اوّلاً: ببینیم چطور این مسافت کم است؟ و ثانیاً: ببینیم این اعمال چطور فاصله انداخته است؟ و این فاصله نسبت به هر شخص آیا کم و زیاد است یا اینکه همه به یک اندازه است؟

إن‌شاءاللَه امیدواریم که خداوند همه را تأیید کند و این مسافت را هرچه زودتر طی کنیم. خداوند متعال را به ارواح پاکان درگاهش قسم بدهیم که گرچه ما لایق برای طی کردن این راه نیستیم و اگر انسان بیاید در جایی که بزرگان و پاکان درگاهش در آنجا قدم گذاشتند مدّعی بشود که ما هم داریم کاری انجام می‌دهیم واقعاً شرمندگی و خجالت برای انسان باقی می‌ماند، امّا از آنجایی که لطف او عمیم است و رحمت او واسع است و طمع ما هم زیاد است، این دو سه مطلب دست به دست هم می‌دهند و إن‌شاءاللَه مشکلات حل می‌شود.

اللَهمّ صلّ علیٰ محمّدٍ و آلِ‌محمّدٍ

مجلس هشتاد و دوّم: ماهیّت مسافت بین عبد و رب

أعوذُ بِاللَه مِن الشّیطانِ الرّجیم

بِسمِ اللَه الرّحمٰن الرّحیم

و صلّی اللَه علَی سیّدنا و نبیّنا محمّدٍ و آلِه الطّاهرینَ

و لَعنةُ اللَه علَی أعدائِهِم أجمَعینَ‌

و أنّ الرّاحِلَ إلیکَ قَریبُ المَسافَةِ، و أنّک لا تَحتَجِبُ عَن خَلقِک إلّا أن تَحجُبَهُمُ الأعمالُ دونَک.

«کسی که به‌سمت تو بار سفر می‌بندد، مسافت چندانی را نمی‌پیماید و مسافت او نزدیک و قریب است، و تو خود را از خلق خود در حجاب و پرده نیاوردی، بلکه اعمال آنها موجب شده که تو در حجاب باشی.»

مالکیّت و تقرّب مطلق پروردگار به انسان

راجع به این فقره که چرا سفر به‌سمت پروردگار قریب است، مطالبی عرض شد. صحبت به اینجا رسید که طبق قاعدۀ فلسفی و همین‌طور براساس مبانی شهود، هیچ وجودی نزدیک‌تر از پروردگار به خود ما نیست؛ یعنی اگر ما همین بدن مادّی خود را لحاظ کنیم، این بدن چقدر به خود ما نزدیک‌تر است؟ وقتی یک شخص لباس می‌پوشد، مالک این لباسش است؛ حالا اگر یک شخص بیاید و ادّعا کند [که این لباس من است]، او می‌گوید: «نه، من مالک این لباس هستم! تو چطور ادّعا می‌کنی و می‌خواهی این لباس را ببری؟!» یعنی نسبت به آن لباس و پیراهنِ خود، احساس مِلکیّت می‌کند.

خودِ بدن و جسم فیزیکی انسان از این لباسی که بر تن می‌کند و از همه چیز

به روح و نفس انسان نزدیک‌تر است؛ حالا خدای متعال می‌فرماید: «ما از همین بدن هم به تو نزدیک‌تر هستیم، از همین رگ گردن هم به تو نزدیک‌تر هستیم!» و به‌طور کلّی اختیار و انتخاب و مالکیّت، از آنِ آن حقیقت و ذاتی خواهد بود که نسبت به یک شی‌ء از دیگران اولویّت داشته باشد. چون ما لباسی را که تهیّه می‌کنیم، قلمی را که تهیّه می‌کنیم، مدادی را که تهیّه می‌کنیم، منزلی را که تهیّه می‌کنیم نسبت به آنها از دیگران اولویّت داریم؛ لذا ما مالکِ آنها هستیم.

حقیقت مِلکیّت و اختصاص آن به ذات حق

چرا وقتی یک مرد زنی را به حِبالۀ نکاح خود درمی‌آورد، دیگران نسبت به این زن حرام هستند؟ چون مرد نسبت به آن زن یک نوع احساس مالکیّت دارد و خداوند متعال بر این اساس، ولایت مرد را بر زن تکلیف کرده که ولیِّ زن مرد است و حتّی پدرش هم دیگر ولیِّ او نیست؛ یعنی وقتی که زن شوهر می‌کند، اگر پدرش او را امر به چیزی کند ولی شوهرِ او امر به خلاف کند، دیگر حرام است که امر پدر را اطاعت کند؛ چون دیگر ولایت به شوهر منتقل شده است! لذا بر دیگران حرام است که با این زن ازدواج کنند؛ چون در اینجا تصرّفِ در حق و مِلک غیر تلقّی می‌شود و اسلام حرام کرده و تجویز نکرده است.

و این احساس، احساس یک نوع مالکیّت است؛ البتّه نه مثل مالکیّت زمین و ساختمان که آن قِسم صحیح نیست، بلکه به معنای یک نوع اختصاص! معنای مُلک در آیۀ ﴿وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمٰوٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ﴾¹ هم اختصاص است؛ یعنی زمین و آسمان مختصّ به این ذات است و به کس دیگری تعلّق ندارد، و إلاّ خدای متعال که آسمان و زمین را نخریده است تا اینکه مالک آن بشود.

حاکمیّت انسان بر جسم و حدود تصرّف در مالکیّت خویش

هم‌چنین بدن انسان هم از این قاعده مستثنیٰ نیست، بلکه مصداق أتمّ این قاعده است. ما اختیار بدن خود را داریم یا نداریم؟ بله داریم؛ [چون می‌توانیم] امروز

این غذا را بخوریم، فردا آن غذا را بخوریم، الآن آب بخوریم، یک ساعت دیگر نخوریم، امروز مریض می‌شویم این دارو را مصرف کنیم. این اختیارِ بدن را داشتن است و اینها همه اختیاراتی است که انسان در جهتِ مالکیّتِ بر جسم إعمال می‌کند.

فرض کنید اگر یک نفر در خیابان راه برود، آیا شما می‌روید که حتماً و به زور در دهانش غذا بریزید؟! نه نمی‌روید! چرا؟ چون به شما ارتباطی ندارد و اختیار او در دست شما نیست، بلکه اختیارش مال خود او است. اصلاً می‌خواهد از گرسنگی بمیرد، خب بمیرد؛ به شما چه ارتباطی دارد؟! یکی می‌خواهد برود خودش را از کوه پایین بیندازد؛ خب برود بیندازد! یکی می‌خواهد برود خودش را بکُشد؛ خب برود بکُشد! طبق قاعدۀ اوّلی هیچ ارتباطی به ما ندارد و هر کس اختیار خودش را دارد، مگر اینکه در تحت یک قاعدۀ دیگری بیاید که آن را بعداً عرض می‌کنیم.

نمونه‌هایی از سطح توحّش بشر

این مطلبی که من عرض می‌کنم، همان قوانین بین‌الملل است و الآن حقوق بشر و قوانین بین‌الملل این‌طور حکم می‌کنند. می‌گویند: «اگر کسی خواست خودکشی کند، کسی نمی‌تواند جلوی او را بگیرد، چون خودش اختیارِ خودش را دارد!» این قانون دوئلی هم که می‌گفتند: «ما بر سر این قضیّه دوئل می‌کنیم»، به‌خاطر همین بود. دوئل یعنی دو نفر شرط و قرارداد می‌بستند بر اینکه طرفین در صورتی‌که بر طبق این قانون حرکت کنند حق دارند همدیگر را بکُشند. آن‌وقت پشت به هم حرکت می‌کردند، این چند متر به آن‌طرف می‌رفت و آن هم به این‌طرف می‌رفت و یک‌مرتبه وقتی آن قدم‌ها تمام می‌شد، برمی‌گشتند و همدیگر را با تیر می‌زدند و خیلی راحت می‌کشتند و قانون هم جلوی آنها را نمی‌گرفت! قانون می‌گفت: «آنها خودشان خواسته‌اند، می‌خواستند نکنند.» الآن این قضیّه منسوخ شده است، ولی سابقاً توحّش و بَربَریّتِ غرب آن‌قدر حاکم بود که انجام می‌دادند.

قانون دوئل اوّل در فرانسه آمد و بعد به اتریش و سایر جاهای دیگر هم سرایت کرد. این قانون حیوان است؛ چون حیوان هم همین کار را می‌کند! حیوانات وقتی که بر سر یک چیز دعوا می‌کنند ـ مثلاً یک حیوان بخواهد به حریم دیگری تجاوز کند،

یا یکی بخواهد طعمه را از دست دیگری بگیرد ـ بلند می‌شوند همدیگر را پاره می‌کنند و بالأخره یکی بر دیگری غلبه می‌کند. این انسانِ در این عصر بَربَریّت هم حیوان است!

این مسئله امروزه هم وجود دارد؛ من‌باب‌مثال همین بازی‌ها و یک نوع کُشتی‌هایی که می‌گیرند و منجر به مرگ می‌شود و هیچ قانونی هم نیست که جلوی آن را بگیرد. مگر این‌طور نیست؟ الآن در کشورهای خارج، بعضی از انواع این مسابقات، ٣٥ درصد منتهی به مرگ می‌شود و هیچ کسی هم نیست که جلوی آن را بگیرد؛ حالا یا مرگِ آنی در همان محلّ مسابقه پیدا می‌شود و یا بعد از یک هفته می‌میرد، امّا بالأخره طرف کاری می‌کند که طرف مقابل بمیرد و خلاصه او را سالم نمی‌گذارد.

من یک وقت در جایی خارج از ایران بودم و یک فیلم را فقط پنج دقیقه تماشا کردم و اصلاً نتوانستم بقیّۀ آن را ببینم! واقعاً می‌توانیم بگوییم: یک حیوانِ به تمام معنا! یعنی ببر بگوییم؟ صد رحمت به ببر! پلنگ بگوییم؟ واقعاً صد رحمت به پلنگ! اسم این را چه می‌شود گذاشت که انسان احساس کند الآن حریفش در یک وضعیّت نامناسب قرار دارد و بعد با آن وزنِ کذا چنان بر او فرود بیاید که او در جا بمیرد؟! اصلاً انسان اسم این را چه می‌تواند بگذارد؟! صد رحمت به شیر و پلنگ! واقعاً یک شخص از نقطۀ نظر انحطاط اخلاقی چقدر باید در ذلّت و هبوط واقع شود که بیاید تن به یک‌هم‌چنین مسائلی بدهد؟! و الآن قانون هم هست و هیچ اشکالی ندارد! همین مسابقات بوکس که الآن در خارج هست، همین حیوانیّت است؛ می‌گویند: «بیاییم آن‌قدر به همدیگر بزنیم تا بمیریم!» عجب، یعنی چه؟! خب اگر دو تا ضربه بر مغز این شخص بخورد، می‌افتد می‌میرد و شوخی ندارد؛ و خیلی از اینها مرده‌اند!

آن تماشاچیانی هم که می‌آیند می‌نشینند و دست می‌زنند و تشویق می‌کنند، آنها هم عین همین هستند و اگر مثل این شخص دستشان برسد، همین کار را انجام می‌دهند؛ امّا حالا چون نمی‌توانند، دست و کف می‌زنند.

شما در تاریخ می‌خوانید که در قرون وُسطیٰ حُکّام جائر در میدان شهرها

جاهایی را درست می‌کردند و آن افرادی را که از سایر کشورها از دشمن اسیر می‌کردند و در زندان می‌انداختند، در آن میدان‌ها رها می‌کردند و یک شیر هم ول می‌کردند که بیاید آنها را بخورد و اینها با زن و بچّۀ خودشان و با أعیان و أشراف و مردم می‌آمدند می‌نشستند و از اینکه این شیر این اسیر را پاره پاره می‌کند لذّت می‌بردند و کیف می‌کردند! آن‌وقت می‌گفتیم: «واقعاً عجب آدم‌هایی بوده‌اند؟! چقدر حیوان بوده‌اند!» نه آقا جان، همین الآن هم همین‌طور هستند! این کسی که الآن نشسته و دارد این صحنه را تماشا می‌کند که این شخص دارد دیگری را می‌کُشد، واقعاً با آن قرونِ وُسطایی چه فرقی کرد؟! مُردن، مُردن است؛ فقط اسباب و ادواتش فرق می‌کند.

دنیا بر مدار جهل می‌گردد، نه عقل!

همۀ اینها ناشی از این است که جهل بر این انسان حاکم است، نه عقل! و آنچه که فعلاً دنیا بر مدار آن می‌گردد، مدار جهل است.

پس بنابراین نه‌تنها بشر به‌واسطۀ قرنِ اتُم و غیر اتُم ترقّی و رشد نکرده است، بلکه خیلی هم بدتر و خیلی هم پست‌تر شده است که آمده این ابزار را به خدمت حیوانیّت و أهواء نفسش گرفته است، نه در خدمت عقل! این وسائط به خدمت عقل درنیامده است، بلکه به خدمت نفس و شیطنت و حیوانیّت و بهیمیّت درآمده است؛ همان‌طوری‌که الآن در همین روزها دارید می‌بینید که یک کشور زورگو می‌آید و می‌گوید: «می‌خواهم به فلان جا حمله کنم به‌خاطر اینکه فلان سلاح را دارد.» حالا بگذریم از اینکه همۀ این حرف‌ها کشک است و یک اهداف دیگری پشت قضیّه است؛ ما ظاهر قضیّه را می‌گیریم. شما واقعاً می‌خواهید سلاح مرگبار را از این کشور بگیرید؟! خب الآن کشور یهود سیصد تا از این سلاح‌های مرگبار دارد؛ چرا سراغ او نمی‌روید؟! مگر هند ندارد؟! مگر پاکستان ندارد؟! مگر سایر جاها ندارند؟! حالا از بین همۀ اینها فقط این شد؟! و بعد هم جای دیگر!

این چیست و چرا یک‌هم‌چنین مطلبی هست؟ چون غرور موجب شده است که عقل در صحنه خودآرایی نکند. زور و تکنیک و تکنولوژی به خدمت هوای نفس درآمده است، نه‌اینکه به خدمت عقل دربیاید و نه‌اینکه به خدمت نفس از جهت

روحانیّت و نورانیّت دربیاید، بلکه به خدمت نفس از جهت بهیمیّت و از جهت حیوانیّت درآمده است و همه را هم مبتلا می‌کند!

منطق اسلام در مواجهه با انسان‌ها

پس بنابراین این قضیّه هم بوده است که می‌گفتند: «خودش مالک خودش است و دلش می‌خواهد خود را به کشتن بدهد؛ ما کاری نداریم!» امّا اسلام این را نمی‌گوید. اسلام چه می‌گوید؟ شعرش را بخوانید:

جناب شیخِ أجل، این اشعار را از کلمات و فرمایشات پیغمبر اکرم صلّی اللَه علیه و آله و سلّم گرفته است که حضرت به این مضمون فرمودند:

إنّ بنی‌آدمَ کجَسَدٍ واحدٍ إذا اشتَکیٰ عضوٌ تَدَاعَی مَعَهُ سایرُ الأعضاء فِی السَّهَرِ و الحُمّیٰ.²

«مردم مانند جسد واحد می‌مانند، وقتی که یک عضو درد بگیرد، [دیگر اعضا را بی‌خوابی و تب فرا می‌گیرد].»

شما می‌بینید گوش درد می‌گیرد، آن‌وقت تمام بدن [حتّی] ناخن پا هم تب می‌کند، انگشت پا هم تب می‌کند. این‌طور نیست که حالا این عضو بگوید: «آن عضو درد گرفته به من چه مربوط است؟! ما دو متر با هم فاصله داریم، چرا من در اینجا گرمم بشود؟!» نه، آن هم گرمش می‌شود! پس تمام سلسلۀ اعضا و اعصاب و سلسلۀ جهاز، همه حکمِ عضو واحد را دارند. این منطق، منطق اسلام است.

این افرادی که الآن دارند در دنیا می‌گویند: «اسلام مال ١٤٠٠سال پیش است»، قدری چشمشان را باز کنند و این عبارات را ببینند و ببینند که الآن دنیا در چه وضعیّت أسفناکی دارد حرکت می‌کند! آن کشوری که خود را مهد تمدّن و آزادی می‌نامد، قلدرانه آمده پا را به جلو گذاشته و می‌گوید: «هر نفَس‌کِشی اگر قدرت دارد جلو بیاید!» و کسی هم از عهده‌اش برنمی‌آید و بالأخره هم کار خودش را خواهد کرد.

ولی پیغمبر که این‌طور نمی‌کردند؛ پیغمبر می‌فرماید: «همۀ مردم حکم واحدی دارند.» که در اینجا بحث خیلی مفصّل است: دیگر این جنگ‌ها و این دفاع‌ها همه براساس رأفت و دلسوزی است، براساس آن عِرق حمیّت و آن حالت اتّحاد و احساس وحدتِ در اصل وجود و بقای وجود و استمرار وجود و کمالاتی است که مترتّب بر این وجود است، نه براساس کشورگشایی و کشورگیری که این دأب و دَیدن اهل جهل و اهل ظلم و تعدّی است و طبعاً به این کیفیّت است.¹ لذا کسی نمی‌تواند به انسان تعدّی کند، اختیار انسان دست خودش است که اینجا برود یا آنجا برود، بدنش را در اینجا به‌کار بیندازد یا در آنجا به‌کار بیندازد، قدمش را در اینجا بگذارد یا در آنجا بگذارد.

خداوند، صاحب اختیار و مالک بدن انسان

حالا براساس این مبنایی که طرح شد، ما به یک پلّه بالاتر از این مطلب می‌رسیم: وقتی قرار بر این شد که خدای متعال از این بدن به خود ما نزدیک‌تر باشد، پس اختیار بدن دستِ چه کسی می‌افتد؟ دست خدا می‌افتد! ما دیگر نمی‌توانیم هر کاری با بدن بکنیم، نمی‌توانیم نقصی بر بدن وارد کنیم، نمی‌توانیم کاری کنیم که بدن مریض شود، و اگر عمداً عملی انجام دهیم که بدن مریض شود، کار حرام انجام داده‌ایم؛ مثلاً دارویی بخوریم که این دارو برای ما مضرّ باشد، حرام است؛ استعمال دخانیات کنیم که این استعمال دخانیات برای بدن مضرّ است، این هم حرام است؛ حالا هر کس می‌گوید: «حلال است»، خودش هم برود جواب بدهد؛ ما که می‌گوییم:

«حرام است!» یا انسان خودش را در وضعیّتی قرار بدهد که به بدنش صدمه‌ای بخورد، این هم حرام است! چرا؟ چون اختیار بدن دست ما نیست، بلکه دست دیگری است و وقتی می‌گوید: «باید بدنت را طبق شرایطی که در عهده و توان تو است، در وضعیّت صحّت و اعتدال مزاجی قرار بدهی»، باید اطاعت کنی!

از این‌طرف این را می‌گوید، از آن‌طرف می‌گوید: «اگر جنگی بشود باید این بدن را در راه خدا فدا کنی!» هم آن را می‌گوید و هم این را می‌گوید. حالا اگر کسی می‌تواند بگوید: «نه، من این کار را نمی‌کنم!» اگر بگوید: «نمی‌کنم»، و فرار از جنگ و فرار از زحف¹ بکند، این در حکم کفر است!‌² چرا؟ چون خدا می‌گوید: «مالک این بدن که تو نبودی، بلکه مالک این بدن ما هستیم! همان‌طوری‌که تا به‌حال به تو گفتیم: آن را حفظش کن، الآن هم می‌گوییم: فدایش کن!»

شهادت اعضای بدن انسان در روز قیامت

روی این جهت، تمام قوانین اسلام توجیه می‌شود و همۀ آنها توجیه بردار است. اینهایی که من خدمتتان عرض می‌کنم، مطالبی است که یک سرِ سوزن شکّی در آن نیست و روز قیامت می‌آیند از یکی‌یکیِ اینها سؤال می‌کنند؛ از زبان سؤال می‌کنند: «این زبان را در چه راهی به‌کار انداختی و با این زبانت چه گفتی؟» باید بیایی جواب بدهی. اگر به خدا بگویی: «این زبان مال خودم بود، دلم می‌خواست فحش بدهم، دلم می‌خواست بخندم، دلم می‌خواست استهزاء کنم!» می‌گوید: «نه‌خیر؛ زبان مال تو نبود!»

آقایان، خیلی کار سخت است! واقعاً انسان بدنش می‌لرزد! یا باید این حرف‌ها را نپذیرد و صاف بگوید: «نه‌خیر آقا، این حرف‌ها دروغ است؛ خداحافظ شما!» یا اگر این حرف‌ها را می‌پذیریم، دیگر از امشب باید مواظب باشیم؛ ما دیگر مالک بدنمان نیستیم!

[سؤال می‌کنند]: «این گوش خودت را به چه واداشتی؟ به شنیدنِ هر حرف لغوی؟ به شنیدن هر حرامی؟ به شنیدن هر غیبتی؟ به شنیدن هر تهمتی؟!»

ـ هیچ، همین‌طوری آمدیم نشستیم. بیکار بودیم، صدای موسیقی می‌آمد، ما هم گوش دادیم و یک خُرده هم کیف کردیم.

ـ غلط کردی!

ـ دیدیم یک نفر دارد غیبت می‌کند، ما هم نشستیم. گفتیم: ببینیم چه می‌گوید؟

ـ بیخود کردی!

ـ دیدیم یک نفر دارد به یک کس دیگر تهمت می‌زند، ما هم نشستیم گوش دادیم تا ببینیم چه می‌گوید.

ـ چرا؟ به تو چه ربطی دارد؟!

ـ دیدیم شخصی دارد نمّامی می‌کند، ما هم نشستیم گوشمان را در همان‌جا به‌کار انداختیم.

ـ نه، حق نداشتی!

در روز قیامت پایت را، دستت را، چشمت را، مغزت را و قلبت را یک‌به‌یک [به شهادت می‌آورند]! آیۀ قرآن است:

﴿يَوۡمَ تَشۡهَدُ عَلَيۡهِمۡ أَلۡسِنَتُهُمۡ وَأَيۡدِيهِمۡ﴾؛¹ «در روز قیامت دست آنها و زبان آنها می‌آید بر علیه آنها شهادت می‌دهد.»

﴿تَشۡهَدُ عَلَيۡهِمۡ﴾؛ یعنی بر علیه آنها!

زبان می‌گوید: «خدایا، این شخص در فلان تاریخ این کلام خلاف را با من گفت!» آنها می‌گویند: «عجب، ای نابکار، تو هفتاد سال داخل دهان من بودی، تو مال من بودی، حالا داری بر علیه من شهادت می‌دهی؟!» می‌گوید: «نه، خیال می‌کردی مال تو هستم!» یعنی انگار خود انسان دارد بر علیه خودش شهادت می‌دهد.

قالوا: مَن أنطَقَکُم؟!¹ ﴿قَالُوٓاْ أَنطَقَنَا ٱللَهُ ٱلَّذِيٓ أَنطَقَ كُلَّ شَيۡءٖ﴾؛² «خدا ما را به نطق انداخته است!»

زبان می‌گوید: «همان موقعی که تو داشتی با من غیبت فلان کس را می‌کردی، من داشتم به تو می‌گفتم: ”ای بیچاره، چرا داری این عمل و این فعل را از من می‌کِشی؟!“ ولی تو در خواب غفلت فرو رفته بودی و نمی‌فهمیدی که با این صحبتی که الآن داری از من می‌کِشی، چه آتش و چه مصیبتی را برای خودت می‌خری! حالا بیا تماشا کن!» می‌گوییم: «عجب، این زبانی که یک وقت داخل دهان من بود، الآن چه آتشی را در مقابل من به‌وجود آورده است! این چشمی که در سرِ من بود، چه آتشی را به‌وجود آورده است! این گوشی که در سرِ من بود، چه آتشی را! پا چه آتشی را! دست چه آتشی را! مغز چه آتشی را!» اعضا و جوارح یک‌یک شهادت می‌دهند.

مورد سؤال واقع شدن انسان در روز قیامت

﴿لَا يُسۡ‍َٔلُ عَمَّا يَفۡعَلُ وَهُمۡ يُسۡ‍َٔلُونَ﴾؛³ «از آنچه که او انجام می‌دهد کسی سؤال نمی‌کند، ولی غیر از او همه مسئول هستند.»

در روز قیامت می‌آیند سؤال می‌کنند:

﴿وَإِذَا ٱلۡمَوۡءُۥدَةُ سُئِلَتۡ * بِأَيِّ ذَنۢبٖ قُتِلَتۡ﴾؛⁴ «وقتی که از بچّۀ دفن‌شده و در خاک پنهان‌شده سؤال می‌کنند: ”به چه گناهی و به چه حقّی تو را در خاک کردند؟!“»

خدا می‌گوید: «به چه حقّی؟!» و پدر باید بیاید جواب بدهد. همین بچّه در روز قیامت می‌آید می‌گوید: «خدایا، تو مرا در این دنیا به‌وجود آوردی که به‌واسطۀ حیاتِ در دنیا به کمالاتی برسم، ولی این پدر مرا در خاک کرد و مرا از رسیدن به کمالات محروم کرد.» و مرد باید جواب بدهد که به چه حقّی و برای چه این کار را کردی؟ تو که می‌خواستی این بچّه را دفن کنی، چرا از اوّل رفتی ازدواج کردی؟ تو غلط کردی ازدواج کردی که حالا بیایی او را دفن کنی! تو بیخود کردی نکاح کردی که حالا بیایی او را زنده به گور کنی! تو می‌آیی موجودی را درست می‌کنی، بعداً آن را برمی‌داری و زنده به گور می‌کنی؟ تو می‌آیی مسئولیّتی را می‌پذیری، بعداً این وضع و این اوضاع را به‌وجود می‌آوری؟!

علاّمه طهرانی: «تا وقتی هستم که خون از دماغ کسی نیاید!»

یادم است مرحوم آقا ـ رضوان اللَه علیه ـ در سال‌های آخر عمرشان در مشهد در جریانی با یکی از آقایانِ علما صحبتی داشتند. او به ایشان گفت: «چرا شما راجع به فلان مسئله نظر نمی‌دهید و مطلب را بیان نمی‌کنید؟!» ایشان فرمودند:

من تا وقتی هستم که خون از دماغ کسی نیاید، وإلاّ دیگر نیستم!

این قضیّه، قضیّۀ خیلی مشکل و خیلی حسّاسی است! حالا دیگر انسان خودش باید جواب بدهد و خودش باید پاسخ بدهد. خب انسان می‌گوید: نمی‌دانم!

چرا قضیّه این‌طور است؟ چون خدا مالک است و وقتی که خدا مالک شد، دیگر ما حق نداریم هر کاری دلمان می‌خواهد انجام بدهیم. یک‌به‌یک از ما سؤال می‌کنند: «چرا امشب آنجا رفتی؟ چرا فردا آنجا رفتی؟ چرا در آنجا قدم گذاشتی؟ چرا او را دیدی؟ چرا آن را شنیدی؟ چرا این صحبت را کردی؟ چرا آن کار را کردی؟»

از یک دانه یک دانه [سؤال می‌کنند و حتّی] یک دانه هم از لای درزش نمی‌رود و یک صفحه از پرونده هم پنهان و مخفی نمی‌شود؛ هیچ! ورق‌های این پرونده چنان دقیق و محکم و متقن است که هیچ دستگاهی در دنیا ـ چه آنچه که بوده و چه آنچه که خواهد آمد ـ امکان ندارد به این دقّت همۀ این پرونده‌ها و فایل‌ها و کاغذها را در جای خودش قرار بدهد. این حرف که مربوط به این فایل است برای

اینجا است و داخل آن یکی نمی‌گذارد؛ و همین‌طور آن برای آنجا و دیگری برای جای خودش! روز قیامت همه را می‌آورند و یکی‌یکی باز می‌کنند. خدا می‌گوید:

﴿كَفَىٰ بِنَفۡسِكَ ٱلۡيَوۡمَ عَلَيۡكَ حَسِيبٗا﴾؛¹ «دیگر نیاز نیست که ما بیاییم و بگوییم؛ خودت به کتاب أعمالت نگاه کن و خودت حسیب خودت باش و حساب خودت را برس!»

آن‌وقت انسان سرش را پایین می‌اندازد. واقعاً به خدا چه بگوید؟!

دیگر بیش از این راجع به این قضیّه ادامه ندهیم که از مطلب دور می‌افتیم.

دلیل عقلی تقدّم ملکیّت خدا بر انسان

پس بنابراین خدای متعال که از خود ما به ما نزدیک‌تر است، به این دلیل عقلی مالک ما خواهد بود و مِلکیّت او بر مِلکیّت ما تقدّم طبعی و تقدّم رتبی دارد، همان‌طور که تقدّم علّت بر معلول تقدّم طبعی دارد. طبعِ علّت به لحاظ و حیثیّت علّیت، مقدّم بر معلول است و تقدّم آن رتبتاً است؛ یعنی رتبۀ او مقدّم بر این رتبه است.

حالا با توجّه به این مسئله، انسان بین خود و بین خدا چه مسافتی دارد؟ هیچ، صفر! مسافت بین انسان و خدا صفر است و مسافتی نیست؛ یعنی خدا در فاصله‌ای قرار نگرفته که انسان بخواهد به‌سمت او حرکت کند و فاصله صفر است. از صفر باید شروع کند و به صفر هم باید ختم بشود؛ چون فاصله‌ای نیست و همین‌که می‌خواهد حرکت کند، همین‌که می‌خواهد فکرش را به‌کار بیندازد و اصلاً قبل از اینکه بخواهد فکرش را به‌کار بیندازد، او حضور دارد؛ پس دیگر انسان می‌خواهد کجا برود؟!

مراد از مسافت بین بنده و پروردگار در کلام حضرت سجّاد علیه السّلام

پس چرا امام سجّاد می‌فرمایند: «قَریبُ المَسافَة؛ مسافت هست، امّا مسافت نزدیک است»؟! جواب این مسئله چیست؟ عبارت بعدیِ حضرت این مشکل را حل می‌کند که می‌فرماید:

و أنّکَ لا تَحتَجِبُ عَن خَلقِکَ إلّا أن تَحجُبَهُم الأعمالُ دونَکَ؛ «و تو خود را از خلق پنهان و مخفی نکردی، بلکه أعمال ما باعث شده است که تو مخفی باشی.»

توجیه ارتباط بین بنده و پروردگار در دو مرحله

اینجا داریم به مسئله می‌رسیم و آن این است که ارتباط بین انسان و پروردگار و ارتباط بین پروردگار و انسان در دو مرحله توجیه می‌شود:

مرحلۀ اوّل: ارتباط ربوبی پروردگار و بنده

ارتباط اوّل: ارتباط ربوبی است نسبت به مربوب، ارتباط ربّ است نسبت به بنده و ارتباط پروردگار است نسبت به ما! وقتی خورشید طلوع می‌کند نورش بر همۀ عالم می‌تابد. اگر شما سرتان را بلند کنید خورشید را می‌بینید که بر شما مسلّط است و بر شما نور انداخته است و گرمای خودش را بر همه پراکنده کرده است؛ امّا اگر شما بخواهید به‌سمت خورشید بروید آیا به همین راحتی است؟ نه! چون او از نقطۀ نظر گرما بر شما مسلّط است، امّا شما نسبت به او دور هستید و باید سال‌ها راه طی کنید؛ آن‌هم نه این‌طوری! چند کیلومتر است؟ ظاهراً هشت دقیقه و سیزده ثانیۀ نوری؛ ضرب در سیصد هزار کنید ببینید چقدر می‌شود.¹ شما باید این مسافت را طی کنید، امّا او چطور؟ او فوراً إشراف دارد.

در اینجا نسبت مسافتی را که امام سجّاد علیه السّلام بین عبد و بین ربّ، بین بنده و بین پروردگار در نظر می‌گیرند، مسافت معرفت و عبور از نفس و حجب نفسانیّه و رسیدن به مقام پروردگار و مقام معرفت است.

مرحلۀ دوّم: ارتباط عبودی بنده با پروردگار

[ارتباط دوّم]: امّا از نقطۀ نظر توجّه و از نقطۀ نظر التفات، در هر وقت و در هر ساعت و در هر لحظه بنده بگوید: «یا رَبّ» او می‌گوید: «لبّیک!»

آن‌طور مثل سابق نیست که وقتی تلفن می‌کردند سیم‌ها طوری بود که به‌خاطر کُندی و بُط‌ء آن وسائط، مثلاً الآن که می‌گفتند: «سلام»، صدا یک دقیقه بعد به آن شهر می‌رسید. الآن هم بعضی از کشورها هستند که ارتباطاتشان خیلی سریع نیست و وقتی که انسان صحبت می‌کند، می‌بیند مثل اینکه بعد از چند ثانیه یک‌دفعه صدا به

او رسید، و او هم همین‌طور! گاهی اوقات هم صدا داخل همدیگر می‌رود و خلاصه از وسط حرف یکی دیگر درمی‌آید. اینها به‌خاطر این است که وسائطی که صحبت را رِله می‌کنند، وسائط جدیدی نیستند و خیلی سریع نمی‌توانند این صحبت را ردّ و بدل کنند.

امّا رابطۀ انسان با خداوند این‌طور نیست و به محض اینکه بگوید: «ای خدا» و اصلاً هنوز نگفته «ای خدا»، می‌بیند که او می‌گوید: «لبّیک!» چرا او می‌گوید: «لبّیک»؟ چون مُشرِف است. او در همین کنار انسان ایستاده است، البتّه نه‌اینکه واقعاً در کنار ایستاده باشد و این تشبیه است، زیرا او نزدیک‌تر از این است؛ بلکه یعنی همین‌که قلب متمایل به‌سمت مبدأ می‌شود، همین تمایلش عبارت از توجّهِ مبدأ نسبت به او است، و هیچ فاصله‌ای در آن نمی‌افتد.

تفاوت اسلام با سایر ادیان در ارتباط با خداوند

در اسلام انسان در هر وقتی از اوقات می‌تواند دعا کند و در هر وقتی از اوقات می‌تواند نماز بخواند. این اختصاص به اسلام دارد، امّا مسیحیّت این‌طور نیست و مسیحی‌ها فقط یک روز در هفته دارند، آن‌هم صبح تا ظهر و دیگر ظهر که می‌شود می‌روند و از همۀ گناهانِ یک هفته پاک می‌شوند. چند دلاری می‌دهند و یک مقدار تخفیف می‌گیرند، یکی جهنّم را می‌خرد و یکی هم بهشت را می‌فروشد و خلاصه با هم مصالحه می‌کنند و ظهر که از داخل کلیسا بیرون می‌آیند مانند اینکه از مادر متولّد شده‌اند، دیگر هیچ گناهی و حتّی یک ذرّه گناهی هم بر وجود اینها نیست و روز از نو روزی از نو، تا هفتۀ دیگر خدا بزرگ است.

اینها فقط هفته‌ای یک روز آن‌هم نصف روز می‌روند و یک‌سری کارهایی انجام می‌دهند، یک خُرده شعر می‌خوانند و موسیقی می‌زنند و عباراتی را می‌گویند و بعد آمین می‌گویند و بیرون می‌آیند. این کار مسیحیّت است.

ولی اسلام این‌طور نیست. در اسلام اگر می‌خواهی همین الآن به خدا توجّه کنی، همین الآن بلند شو وضو بگیر و نماز بخوان؛ اگر یک ساعت دیگر می‌خواهی انجام بدهی، در باز است؛ اگر نصف شب می‌خواهی این کار را انجام بدهی، در باز

است؛ اگر قبل از اذان می‌خواهی این کار را انجام بدهی، در باز است؛ اگر ظهر می‌خواهی این کار را انجام بدهی، در باز است. در تمام اوقات شبانه روز هر وقت خواستی برای رجوع به خدا و برای توبه و انابه در باز است و حتّی یک لحظه هم به تأخیر نینداز که سرت کلاه می‌رود! نگو: «حالا من این گناه را کردم، فردا یا هفتۀ دیگر می‌روم او را می‌بینم و از او حلالیّت می‌طلبم.» نه آقا، شاید تا هفتۀ دیگر مُردی!

کفایت توبه در صورت عدم اطّلاع شخص مُغتاب

اگر می‌بینی که برادر ایمانی خودت را ناراحت کرده‌ای، همین الآن و همان موقع بلند شو! بله، اگر یک وقت غیبتی کردی، ولی این غیبت به گوشش نرسیده است، صدایش را هم درنیاور! مردم عوام چه می‌گویند؟ می‌گویند: «اگر غیبت کردی برو حلالیّت بطلب.» ولی این خلاف است؛ هیچ‌وقت این کار را نکنید! البتّه اصلاً غیبت نکنید؛ من نمی‌گویم غیبت کنید، چون غیبت حرام است و گناه آن «أشدُّ مِن الزّنا»¹ است؛ ولی اگر چنانچه انسان مرتکب این خطا شد و می‌داند که به گوش آن شخص مُغتاب و کسی که غیبت او شده نرسیده است، یک وقت نرود به او بگوید! باید در دلش توبه کند که دیگر این کار را نکند؛ خداوند هم او را می‌بخشد.

چون خود اظهار گناه و اظهار غیبت، یک اثر سوء به‌وجود می‌آورد و آن حُسن ظنّ برادران ایمانی را نسبت به همدیگر کم می‌کند. اگر من ندانم که شما غیبت مرا کرده‌ای، دیگر نسبت به شما حالتی ندارم و مثل سابق با همان صفا و صمیمیّت برخورد می‌کنم؛ شما هم در یک جا از من حرفی زده‌اید و بعد هم مسئله تمام شده است. به افراد می‌گویید: «آقا، یک وقت جایی نگویید! ما یک اشتباه و یک غلطی کردیم و تمام شد.» حالا اگر شما بیایی به من بگویی: «آقا ببخشید، در فلان مجلس ما غیبت شما را کردیم، این و این را گفتیم»، من تا عمر دارم دیگر این مسئله از یادم نمی‌رود؛ لذا انسان نباید بگوید! ولی اگر این غیبت به گوش او رسید، دیگر کاری‌اش نمی‌شود کرد و انسان باید بلند شود برود و به هر نحوی او را راضی کند و از او

حلالیّت بطلبد و آن آثار سوء این مسئله را برطرف کند، چون اثر سوء دارد.¹

حال این عملی را که انسان انجام می‌دهد که همان توجّه است، این توجّه عبارت است از حضور؛ یعنی انسان در نزد پروردگار حضور دارد و هر وقت که بخواهد می‌تواند این را تدارک کند.

برخورد کریمانۀ امام حسین علیه السّلام با حُرّ

حرّ بن یزید ریاحی که بود؟ کسی بود که تمام جریان کربلا زیر سر این مرد بود و اگر او جلوی امام حسین را نمی‌گرفت، امام حسین به‌طرف یمن رفته بودند² و اصلاً کربلایی در کار نبود.

گرچه تعلّقات و زرق و برق این دنیا قدری او را گرفتار کرده بود، امّا نفسش خوب و صاف بود و آن صفای خودش از بین نرفته بود. تا حالا خیال می‌کرد که قضیّه به یک قِسم دیگر است، امّا وقتی که در روز عاشورا آمد و دید مسئله جدّی است و شوخی نیست و آب‌نبات و حلوا نیست و در یک طرفِ قضیّه پسر پیغمبر است که می‌خواهند او را بکُشند، آمد پیش عمر سعد و گفت: «می‌خواهی چه‌کار کنی؟» گفت: «می‌خواهم چه‌کار کنم؟! بیکار نبودیم که سی هزار نفر لشکر را به اینجا آوردیم. یا کاری می‌کنم که کمترینش این باشد که سرها جدا شود، و یا باید تسلیم یزید و عُبیداللَه شود و دستش را همین‌طور عین اسیر می‌بندیم و می‌رویم آنجا در جلوی عبیداللَه نگه می‌داریم؛ او خواست ببخشد، نخواست نبخشد! نه‌اینکه عبیداللَه بیاید برای امام حسین طاق نصرت بیندازد و گوسفند قربانی کند.» همان‌طوری‌که در جنگ بدر همین کار را مسلمان‌ها با آنها کردند و پیغمبر آمد و گفت: «إذهَبوا فَأنتُمُ الطُّلَقاء؛³ بلند شوید بروید پیِ کارتان!» اینها خیال کرده بودند که امام حسین هم مثل این مردم فرومایۀ دنیا است.

حرّ وقتی دید که قضیّه و مسئله جدّی است و شوخی نیست، آمد پیش امام

حسین و به آن حضرت گفت: «هَل لی مِن تَوبَةٍ؛ من می‌توانم توبه کنم؟»¹ البتّه نه‌اینکه حرّ باور نکند، بلکه عظمت و آن سنگینی گناه خودش آمده بود و نمی‌گذاشت این واقعیّت برایش مجسّم بشود؛ چون خیلی خیلی کار بزرگی کرده است! آقا، اگر انسان یک حیوان را بیخود به هلاکت بیندازد یا کاری را انجام بدهد که یک نفر به هلاکت بیفتد، تا عمر دارد این از فکرش بیرون نمی‌رود؛ مگر اینکه حیوان باشد! حالا این قضیّه را تصوّر کنید که یک نفر بیاید پسر پیغمبر را با زن و بچّه و اصحاب در محاصره قرار بدهد و بیاورد داخل تله و دام بیندازد و عاقبت کار هم دو سه ساعت دیگر معلوم است چه خواهد شد؛ این دیگر در نفسش چه غوغایی باید بگذرد و چه جهنّمی باید در این نفس بپا شود برای این عملی که انجام داده است؟ و اصلاً نمی‌تواند بیاید، یعنی اصلاً پای آمدن ندارد. اگر انسان بخواهد آن حال حرّ را تصوّر کند، باید اگر می‌تواند خودش را در آن واقعه و در آن وضعیّت ببرد و در جای او قرار بدهد و آن‌وقت ببیند آیا می‌تواند و اصلاً دیگر رو دارد که به‌سمت امام حسین برگردد یا نه؟!

امام حسین علیه‌السّلام مظهر عطوفت و رحمت پروردگار

ولی از آن‌طرف، دریا و اقیانوس بی‌کران غفران و رحمت پروردگار در کنارش است. امام حسین کیست؟ امام حسین مَظهر خدا است، مَظهر عطوفت و رحمت پروردگار است؛ حضرت که در اینجا نگاه نمی‌کند که او چه کرده است، بلکه به موقعیّت فعلی نگاه می‌کند که او الآن چه می‌کند، نه‌اینکه قبلاً چه کرده است؟ ولی ما این‌طور نیستیم؛ می‌گوییم: «این کار را کردی، صبر کن پدرت را درمی‌آورم! همین‌طور توبه؟ این که نشد کار!» امّا امام حسین که این‌طور نیست.

حالا حضرت در اینجا چه می‌گویند؟ می‌گویند: «تو که الآن توبه کردی، انگار عملی را انجام نداده‌ای؛ هیچ کاری را انجام نداده‌ای!» و خیال نکنید امام حسین با او شوخی می‌کرد و می‌خواست مثلاً به یک قِسم با او مماشات کند که دلش را نشکند، بلکه اصلاً در نفس امام حسین غیر از این نبود!