تأثیر اعمال بر نفس و نقش آن در رشد معنوی انسان

هو العليم

تأثیر اعمال بر نفْس

بیانات

آیت‌اللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدّس‌اللَه‌سرّه

اعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین

و صلّی الله علی سیّدنا و نبیّنا ابی القاسم محمّد

و علی آله الطّیبین الطاهرین

و اللعنة علی اعدائهم اجمعین

اگر نظر شریف دوستان و رفقا باشد، در مجالس گذشته راجع به كیفیت تأثیر اعمال در نفْس و همین‌طور در فضا و مكان، خدمت دوستان یك‌[سری] مطالبی عرض شد و به نظر رسید كه خُب چون مطلب، به اشاره گذشته بود، باز جای صحبت داشت و طبعاً سؤالاتی كه رفقا و دوستان می‌كردند و اشکالاتی كه بود، نسبت به مسائل مختلف مخصوصاً نسبت به مسائل روز، گفتم در این قضیه امروز مطالبی به‌نحو اشاره خدمت دوستان عرض كنم. 

گرچه در آینده اگر خداوند توفیق دهد، در جلسات عنوان بصری به این مسائل به‌طور مشروح خواهیم رسید و إن‌شاءالله در آنجا لزوم متابعت از این مسئله به‌عنوان یک نقطۀ مهم و یک مطلب اساسی و غیرقابل تردید مطرح خواهد شد؛ تا اینکه دوستان نسبت به زوایای قضیّه اطّلاع بیشتری پیدا کنند و مسائل خود را بر آن قِسم انطباق بدهند.

تأثیر اعمال بر نفْس، اساس تربیت در ادیان الهی است 

مطلبی که امروز باید خدمت رفقا عرض کنم، مسئلۀ ارتباط مستقیم اَعمال و رفتار با نفْس و تأثیر اَعمال و رفتار بر نفْس است. راجع به این مطلب خیلی صحبت شده؛ بزرگان راجع به این قضیّه، بسیار صحبت کرده‌اند و به‌طور کلی از نقطۀ‌نظر واقع و حقیقتِ شرعِ پیامبران الهی و ادیان الهی به‌خصوص دین اسلام و مکتب حق و شریعتِ حَقّه، اصلاً این مطلب، اساسِ تربیت و تزکیه و تشریع ادیان هست و بدون این مسئله، ادیان الهی اهمّیت خود را از دست می‌دهند و فایده و نتیجه‌ای برای تربیت بشریت ندارند. 

احکام الهی برای ساختن باطن انسان تشریع شده‌اند 

مسئلۀ مهمی‌که در احکام و بیان فتاوای ظاهری فقه و احکام ظاهری فقه مورد کم‌توجهی قرار گرفته است، مسئلۀ ارتباط بین حکم و عمل با نفس و تأثیر احکام و اَفعال بر نفس انسان است و این دیدگاه در فقهِ ظاهری طبعاً مطرح نیست.

در فقه ظاهر، مسئله به صحت و سُقم و بطلان و صحت یک عمل براساس قواعد و مبانی که در دست است، برمی‌گردد؛ که آن عبارت است از قرآن و سنت و در بعضی از موارد هم استمداد از احکام عقلیه. در بیان احکام ظاهر، فقط به‌همین‌مقدار اکتفا می‌شود و از اینجا دیگر قدمی جلوتر گذاشته نمی‌شود و اگر از فقیهی سؤال شود که آیا این عمل و این فعل مباح و حلال می‌تواند برای شخص ضرر معنوی داشته باشد یا نمی‌تواند داشته باشد؟ می‌گوید:

من به این قضیّه کاری ندارم؛ از نقطه‌نظر ادلّه، فکر من و رأی من به صحت این حکم رسیده و من حکم به صحت می‌کنم و دیگر بیش از این متصدّی مسائل و افعال و کیفیّت تأثیر آن و خصوصیّات دیگری که دارد (جنبه‌های معنوی عام، کیفیّت رشد یا کیفیّت تنزّل و سقوط که به‌واسطۀ فعل انجام می‌گیرد)، [نمی‌شوم و] به این مطالب کاری ندارم. طبعاً اگر عملی از نظر ظاهر شرع برای مکلّف حلال بود، دیگر اثر تخریبی بر آن معنا ندارد.

این آخرین جوابی است که یک فقیه می‌تواند به انسان بدهد. ولی آیا مطلب به‌همین‌مقدار است؟! و آیا تکلیف در همین‌جا توقف می‌کند؟! و دیگر مسئولیّتی وجود ندارد؟! دیگر واقعیتی وجود ندارد؟! این مطلب باید یک‌قدری بیشتر مورد توجه قرار بگیرد؛ و آن این است که دیدگاه و جایگاهی که از آن جایگاه احکام الهی برای بشر نزول پیدا می‌کند، [باید] در قالب‌های مختلف به‌واسطۀ بعثت پیغمبران مشافهتاً از کلام خود پیامبر یا از کلام امام علیه‌السلام به‌دست انسان برسد؛ یا به‌واسطۀ قرآن کریم و همین‌طور سایر ادیان الهی، کتب الهی بدون تحریفِ مسائل، به‌دست انسان برسد؛ یا به‌واسطۀ الهامات صادقه و منامات و رؤیاهای صادقه که پشتوانۀ علمی و حجّت شرعی داشته باشد، به این واسطه به‌دست انسان برسد؛ یا به‌واسطۀ اتّصال خود نفسِ فقیه و عالِم، به همان مصدر و منبعی که این احکام از آنجا تراوش می‌کند، [باید بالأخره به‌دست انسان برسد]!

امام علیه‌السلام همانند پیامبر، احکام را از منبع وحی دریافت می‌کند

امروزه من در بعضی از مقالات دیدم وقتی که راجع به علم امام علیه‌السلام سؤال می‌شود اینکه امام علیه‌السلام که بعد از پیامبر آمده و طبعاً شریعت با آمدن رسول خدا مختومه شده، دیگر امام چگونه می‌تواند آن احکام را بیان کند؟! اینکه ده‌ها سال یک امام بعد از پیغمبر می‌آید، [چنانکه] در زمان امام حسن عسکری علیه‌السلام 250 سال و خرده‌ای از زمان رحلت رسول خدا و از زمان هجرت گذشته بود، امام چگونه یک چنین مطالبی را بیان می‌کند؟! نهایت مسئله‌ای که در اینجا مطرح می‌کنند این است که:

پیامبر این علوم را برای آنها به ودیعت گذاشته و آنها لابُد کتاب و دفتری داشتند؛ می‌رفتند از آن دفتر و کتاب نگاه می‌کردند و می‌آمدند مطالب را می‌گفتند! و در بعضی از اوقات هم خُب عنایت الهی شامل می‌شده و آن معنا بر قلب آنها می‌آمده!¹

اتفاقاً افراد فاضلی هم این مطالب را می‌گویند؛ ولی خُب علی‌کلّ‌حال، میزان علمی و سطح فکری آنها بیش از این مقدار اجازۀ پرواز و ترقّی در مسائل بالاتر را طبعاً نداده است. میزان فهم اینها از امام به‌همین‌مقدار است. 

این‌گونه افراد غافلند که امام علیه‌السلام از نقطه‌نظر بیان احکام، عین پیغمبر است؛ نه اینکه مشابه با او [باشد]. عین [پیغمبر] به این معناست که همان کیفیّتی که رسول خدا به‌واسطۀ اتّصالِ نفسش با منبع تشریع و منبع وحی، احکام را از آن منبع می‌گرفت و در نفس خود جایگزین می‌کرد و قرار می‌داد و بعد برای مردم تبلیغ می‌کرد، به همان کیفیّت امام علیه السلام این عمل را انجام می‌دهد؛ نه یک سر سوزن کم و نه یک سر سوزن با اختلاف! بدون هیچ‌گونه فرقی! منتها فرق بین امام علیه‌السلام با پیامبر این است که امام علیه‌السلام در تحت شریعت پیغمبر این حرف‌ها را می‌زند. 

قبل از پیامبر اکرم، شرایع مختلفی بود؛ حضرت ابراهیم بود، حضرت عیسی بود، حضرت موسی بود، حضرت نوح بود. این پیامبران الهی هر کدام شریعت خاص به خودشان را داشتند و احکام متفاوت [بود].

فرض کنید که روزه در شریعت حضرت موسی با شریعت ما فرق می‌کرد. کیفیّت نماز در شریعت آنها با شریعت ما اختلاف داشت. حج در بعضی از آن شرایع نبود. در مسائل دیگر [مانند] کیفیّت و کمیّت زکات بین آنها و ما اختلاف بود. قبله در شریعت حضرت موسی و عیسی بیت‌المَقْدس بود. [در حالیکه] در شریعت ما [فقط] یک‌مقداری از بعد از رسالت پیامبر اکرم قبله به سمت بیت‌المقدس بود ولی بعد در همین مسجد قبلتین جبرئیل آمد و رسول خدا را به‌سمت کعبه برگرداند.¹ و اینها اختلافاتی است که خُب در شریعت‌ها وجود دارد و بر آن اساس، تفاوت‌هایی وجود دارد و مسئله خیلی تفاوت می‌کند.² 

کعبه کامل‌ترین جلوه برای تقرب به پروردگار است 

آن نمازی که به‌سمت کعبه خوانده شود، با نمازی که به‌سمت بیت‌المقدس خوانده می‌شود، فرق می‌کند. حال و هوای [آن نماز] فرق می‌کند؛ رشدش فرق می‌کند؛ سعه‌اش فرق می‌کند؛ قدرت و قوّت نفوذش فرق می‌کند. مثل اینکه شما کعبه را در کنار بیت المقدس قرار بدهید و آن عظمت کعبه را چگونه در کنار یک‌چنین مسجدی می‌یابید؟! کعبه کجا بیت‌المقدس کجا! تجلی‌گاه حضرت ابراهیم و جایگاه منادی توحید کجا و بیت‌المقدس که خُب محلّ عبادت آن حضرت است، کجا! نحوۀ تجلیّات الهی در مکان‌ها و زمان‌ها مختلف است و براساس اختلافِ شدت و ضعف و قدرت و کمی و زیادی آن تجلّی، تأثیر آن تجلّی از نقطۀ‌نظر تأثیرش بر نفوس و کشاندن نفوس به‌سمت عالَم قُرب، با بقیّه جاها تفاوت می‌کند.

لذا اگر شما الآن به‌سمت بیت‌المقدس نماز بخوانید، نمازتان باطل است. نماز باطل است؛ یعنی نه اینکه خدا این بیت المقدس را از درجۀ اعتبار ساقط کرده؛ بیت المقدس ارزش دارد، احترام دارد، مکان مقدّسی است و بسیار جایگاه نورانی است. خیلی جایگاه [والایی است] و ما امیدواریم که خداوند این اَمکنه را از دست صَهایِنه و یهود آزاد کند و مسلمین بتوانند در اینها شرکت کنند.

حتّی مرحوم آقا [علامه طهرانی] در همان سفری که برای مکّه مشرف شده بودند [حدود چهارپنچ روز هم در بیت المقدس بودند]. این‌طوری که می‌فرمودند، قبل از اینکه یهود بروند آنجا را بگیرند من در همان سفر حج واجب ایشان خیلی خردسال بودم؛ سنم شاید در حدود سه سالگی [بود]؛ بله [سن من در] حدود سه سالگی بود که ایشان از نجف مراجعت کرده بودند. در آن سفری که برای مکّه به اتفاق مرحوم پدربزرگمان و چند نفر دیگر از دوستانشان [و] از رفقای مرحوم آقای انصاری رفته بودند و حج‌شان تقریباً دو ماه، دو ماه و نیم هم طول کشیده بود - مثل حالا نبود که حج‌ها دوازده‌روزه و چهارده‌روزه [بوده باشد!] حج‌شان دو ماه و خرده‌ای هم طول کشیده بود - مسیرشان هم از طریق عراق و اردن افتاده بود و اتفاقاً حدود چهارپنچ روز هم در بیت‌المقدس بودند و از جاها و مکان‌های خیلی نورانی آن اَمکنه خیلی تعریف می‌کردند و خُب باید هم همین‌طور باشد؛ جایگاهی که در آنجا انبیای الهی آمده‌اند و عبادت کرده‌اند، یا اللهی گفته‌اند، دَم و نَفَسی داشته‌اند و توحید را در آنجا تبلیغ می‌کردند؛ نمی‌شود اینها بی‌تأثیر باشد. 

ولی چرا نماز باطل است؟! بطلان نماز برای این است که با وجود آن عنایتی که پروردگار نسبت به یک زمینه و وسیله عالیه برای حرکت دارد، دیگر جایی برای آن وسیله و زمینه وجایگاه پایین‌تر باقی نمی‌ماند و ما برای ترقی و رشد آمده‌ایم. معنا ندارد انسان خدا را طلب كند ولكن آن وسیله را وسیله ضعیفی قرار دهد. این یعنی چه؟! خدا می‌گوید: «وقتی كه می‌خواهی به طرف من بیایی، باید با قدرت بیایی؛ باید با سعۀ بیشتری بیایی، باید با ظرفیت بیشتری بیایی؛ من این سفره را برای تو آماده كرده‌ام؛ این تجلی را برای تقرّب تو قرار داده‌ام.» آن وقت ما برای خدا بگوییم: «نه! ما این تجلّی را نمی‌خواهیم؛ به همان یك درجه و دو درجه اكتفا می‌كنیم!» این دیگر تقرب معنا ندارد! در اینجا دیگر اصلاً اخلاص معنا ندارد! در اینجا دیگر قصد قربت معنا ندارد! از این باب است كه توجه به بیت‌المقدس با وجود كعبه، اشتباه است و موجب بطلان نماز است.

ارزش اعمال به تأثیر آنها بر باطن انسان است

خب، ادیان الهی در این مسئله دارای اختلاف بودند، ولی تمام آن ادیان الهی در این نقطه متفق هستند كه: «اصل و اساس فعل و حركت و عمل انسان برای رسیدن به باطن است.» نظام شرع و نظام احكام برای رسیدن به باطن است. عملی را كه انسان انجام بدهد، بدون تأثیر باطن، آن عمل لغو است؛ آن عمل فایده‌ای ندارد. 

نماز بدون حضور قلب، انسان را رشد نمی‌دهد 

شما اگر یك نماز بخوانید، در آن نماز سرتان را به این طرف بكنید، به آن طرف كنید ـ در آن حدی كه از زاویه صد و هشتاد درجه این طرف و آن طرف نباشد ـ تبسم كنید، با دست به این اشاره كنید، اینها هیچ اشكال ندارد. رسالۀ عملیه می‌گوید اینها درست است. [مثلاً] با دست اشاره كنید كه آب بردار بیاور یا تلفن زنگ می‌زند به او می‌گویید كه برو [قطع] كن [یا جواب بده]؛ این نماز باطل نیست، ولی این نماز به درد عمۀ آدم هم نمی‌خورد؛ چه برسد به اینكه به درد ملائكه بخورد و به درد عوالِم ربوبی بخورد! یا در ركوع و سجده فقط به همان مقداری كه می‌گویند: «فقط سر را بگذارید و سه تا سبحان اللَه بگویید و بلند شوید و یك اللَه اكبر بگویید» سریع بروید نماز چهار دقیقه‌ای خود را در بیست‌و‌هفت ثانیه به اتمام برسانید با ادا و اطوار و سایر خصوصیات، كه هیچ‌كدام از اینها مخلّ نماز نیست و نماز را باطل نمی‌كند، ولكن وقتی كه این نماز تمام می‌شود به‌جای اینكه از سقف بالا برود و به آسمان برسد، قبل از بالارفتن به سر خود آن نمازگذار فرود می‌آید و می‌گویند: «این نماز مبارك خود شما باشد و قدرت ترقی ندارد!» رسالۀ عملیه می‌گوید: «این نماز درست است اشكال ندارد!» 

شما فردا همین نماز را بخوانید، پس فردا همین را بخوانید، همین‌طور به‌همین كیفیت روزه بگیرد، اشكال ندارد. در كدام رسالۀ عملیه نوشته شده است كه غیبت كردن موجب بطلان روزه است؟ نه! شما غیبت كنید، تهمت بزنید، روزه بگیرید، ولی به اماكن فاسده و مفسده بروید، روزه بگیرید، ولی زبان خود را صبح تا شب به نمّامی و سخن‌چینی و پشت سر مؤمن صحبت كردن باز كنید، هیچ اشكال ندارد؛ روزه باطل نمی‌شود و از نقطه‌نظر حكم ظاهری، قضا مترتب نیست؛ لازم نیست شخص برود قضا انجام بدهد. روزۀ او هم درست است و هیچ اشكالی بر این مسئله مترتب نیست. به هر جا برود، به هر جا می‌خواهد سرك بكشد! بله؟ به هر جا! كار حرام انجام بدهد، به نامحرم دست بزند، روزه باطل نمی‌شود! فهمیدید چه می‌خواهم عرض كنم؟ دست زدن به نامحرم را از مُفطِرات روزه نشمرده‌اند. آنچه مُفطِر ظاهری روزه است، آب خوردن است و دود غلیط به حلق فرو كردن است یا سر زیر آب فروكردن است و مفطراتی كه هست و اخیراً هم كه می‌گویند: «سیگار اشكال ندارد!» بسیار خب، آن هم كه راحت شد! فرض كنید كه انسان تعمداً موجب بطلان روزه شود، اینها مُفطِراتی است كه برای روزه شمرده‌اند. اما در هیچ‌كدام از این مُفطِرات، غیبت كردن و تهمت زدن نیست، دست به نامحرم زدن نیست، دروغ گفتن نیست؛ آن را كه فقط گفته‌اند «سبّ بر خدا و رسول است [و] دروغ به خدا و رسول است» كه [مثلا] انسان یك حكمی‌را به دروغ به خدا ببندد [یا] یك روایتی را از امام صادق نقل كند كه دروغ است [یا] مطلبی را به خدا نسبت بدهد [که دروغ است] كه خُب آن باطل می‌شود. ولی انسان بیاید دروغ بگوید (بیاید صریحا دروغ بگوید)، روزه را باطل نمی‌كند. این روزه، یك شاهی هم ارزش ندارد؛ یعنی در روز قیامت وقتی كه بیایند نامۀ عمل را باز كنند، یك روزه برای این نمی‌نویسند كه این روزه گرفته؛ نه تنها یك روزه نمی‌نویسند، به تعداد هر دقیقه‌ای كه بر این روزگار گذشته است، یك آتش جهنم در انتظار این خواهد بود! این است مسئله. اینها [موجب ترقی انسان] نیست.

حقیقت احکام، رساندن انسان به عالم قرب است 

آنچه را كه در احكام الهی برای مردم بیان شده است، فقط و فقط آن جنبۀ واقع و حقیقی او و آن جنبۀ روحانی او مدّ نظر است؛ كه باید او را مورد توجه قرار داد. البته برای رسیدن به آن جنبه روحانی، انسان باید حكم ظاهری را هم به نحو صحیح انجام بدهد. خُب این اشكال ندارد [و] كسی منكر این مسئله نیست؛ كسی منكر این مطلب نیست. لذا این دیدگاه است كه می‌آید و به افعال مكلّفین جان [و] روح می‌بخشد و آن فعل را دارای حیات می‌كند، دارای زندگی می‌كند، آن فعل را سرزنده می‌كند [و] انسان شمیم و رایحۀ حضور ملائك را در فعل خود احساس می‌كند. انسان نسیم و نفحۀ عالم قدس را بر وجود خود احساس و لمس می‌كند. این مسئله را لمس می‌كند و آن حقیقت تقرب به پروردگار را در وجود خود می‌یابد. آن شخصی كه فقط به‌همین عمل ظاهر اكتفا می‌كند، اگر به‌جای هفتاد سال، هفتصد سال از عمر او بگذرد، در همان مرتبه‌ای هست كه در هفت سالگی [بود]. هفت سالگی كه خیلی مرتبه بالایی است. فرض كنید كه در عالم شهوانی و در بیست، بیست و پنج سالگی در همان مرتبه بوده است. هفتصد سال هم كه بر او بگذرد، در همان مرتبه باقی می‌ماند. چرا؟ چون تمام اعمالی كه انجام داده، باعث ترقی و رشد او نشده است؛ فكر او همان فكر است. 

افزایش محفوظات، جایگزین رشد نفْس نمی‌شود 

این مطالب را كه بنده عرض می‌كنم، خودم تجربه كرده‌ام [که] دارم خدمت شما عرض می‌كنم. با افراد در سن نَوَد سالگی صحبت كردم؛ با صاحب این مطالب [و] این افرادی كه دارای این‌گونه افكار هستند و خودشان متصدی زمام دینی مردم بوده‌اند، من با آنها در سن نود سالگی‌شان صحبت كرده‌ام. با آنها هم‌مجلس بوده‌ام، هم‌بحث بوده‌ام. از مطالب آنها وقتی كه سؤال می‌كردم واقعاً نمی‌دانستم كه بر احوال آن‌ها بِگریَم یا بخندم! نمی‌دانستم بر افكار آنها خنده كنم یا گریه كنم! هشتاد سال از عمرشان گذشته، هنوز به اندازۀ بیست سالگی نمی‌تواند حقیقت نماز را بفهمد! حقیقت قرب را بفهمد! حقیقت تقرب به حق را بفهمد! همان افكار همین‌طور آمده‌آمده تا رسیده به هشتاد سال! همان افكار آمده‌آمده، ترقی نكرده! محفوظات هی اضافه شده، مطالب هی تلمبار شده است، نوار هی [ضبط شده]! شما نوار یك ساعتی را به‌جای اینكه یك ساعت است، نیم ساعت در آن پر كنید، باز نیم‌ساعت آن خالی است. الآن این نوارهایی كه صدا و قیافۀ ما را دارد ضبط می‌كند، چقدر طول می‌كشد؟ چه فرقی می‌كند برای نوار كه چهل دقیقه ضبط كند یا صدوچهل دقیقه؟! برای او چه فرقی می‌كند؟! چه فرق می‌كند كه چهار دقیقه ضبط كند یا چهارصد دقیقه؟! چه فرق می‌كند؟! هیچ! به اندازۀ یك گرم هم به وزن آن اضافه نمی‌شود. هیچ! همین‌طور می‌چرخد تا به آخر برسد. تفاوتی ندارد. این هم همین‌طور است. نفس هی تلمبار می‌كند این این را گفت! این این را گفت! این این را كرد! فلان كرد! تمام شد، بفرمایید! خداحافظ شما. مسئله همین است. 

عدم رشد و ترقّی و تبدّل اخلاق، نشانۀ بی‌اثر بودن عبادات است 

نه ترقّی هست، نه رشدی هست، نه تجردی هست، نه تهذیبی هست، نه تبدل اخلاقی هست، نه تغییر در رفتار و كرداری است كه منبعث از نفس قدسی باشد؛ از نفسی كه مقرب باشد. همان اخلاق و همان كردار و همان تخیلات و همان تصورات. یك بنده خدایی بوده؛ الآن سنش حدود هشتاد بالاتر است؛ الآن هم در قید حیات است. یكی از علما (از بزرگان و اینها) در یك جایی است. اینكه عرض می‌كنم به‌خاطر مثال است. این [شخص] به‌واسطۀ یك تخیل و توهُّم به دورغ، نسبت به ما یك سوء ظنی پیدا كرده است! به‌ [واسطۀ یک] دروغ این تخیل [را] پیداكرده است! یكی به او گفته: «آقا، فلانی پشت سر شما این را گفته است!» به دروغ! اصلاً روح من هم از این قضیه خبر ندارد! الآن تقریباً حدود پانزده سال می‌شود هر وقت من را در خیابان می‌بیند كه من دارم [از این سمت] می‌روم، [او] از آن طرف می‌رود كه با ما برخورد نكند! خُب این [شخص] با یك بچۀ پانزده ساله چه فرقی می‌كند؟! واقعاً چه فرقی می‌كند؟! چقدر این نماز در فكر تو تأثیر گذاشت؟! چقدر این روزه‌هایی كه گرفتی، این صحبت‌هایی كه كردی، این منبرهایی كه رفتی، این كتاب‌هایی كه نوشتی، [در تو] تأثیر گذاشت؟! تو الآن مثل یك بچۀ پانزده ساله [رفتار می‌کنی!] خُب حالا من هرچه گفته باشم، حالا مثل آدم بیا رد شو! آدم رد می‌شود دیگر! سلام نكن! سلام نكن! سلام كن، یك جوابی، یك علیكی، یك چیزی [بگو]؛ مگر من تو را به منزلم دعوت كرده‌ام؟! مگر من تو را به خودم دعوت كرده‌ام؟! مگر من تو را به بیعت با خودم دعوت كرده‌ام؟! چه كرده‌ام؟! هیچ! التفات می‌كنید؟!

و از این مسائل، شما درخانواده‌ها چقدر می‌بینید! چقدر از مسائل خانوادگی به‌همین قضایا مبتلاست! همه‌اش براساس تخیلات و توهمات! این آن را گفت! آن گفت بالای چشمت ابرو است! این گفت فلان است! نه اصلی دارد! نه حسبی دارد! نه هیچ! هیچ ندارد! چرا؟ چون در ما تغییر پیدا نشده است. آن نمازی كه خواندیم، فقط یك «الحمدلله ربّ العالمین» گفتیم؛ به آن معنای «الحمدلله ربّ العالمین» توجه نكردیم! فقط به ما گفتند: «”ح“ را چنان از حلقت بگو كه حلقت درآید! همین! این نمازت درست می‌شود!» دیگر این‌كه این «الحمدلله ربّ العالمین» چه معنایی دارد و تمام ستایش‌ها باید منحصر به پروردگار قرار بگیرد و آنچه را كه بر ما به نیكی بگذرد، باید منتسب به او كنیم. 

نسبت دادن توفیقات به خود، نتیجه غفلت از حقیقت توحید است

الآن كه من دارم در اینجا صحبت می‌كنم، می‌گویید: «بَه‌بَه! آقا چقدر خوب دارد حرف می‌زند!» همین [حرف]، با معنای «الحمدلله ربّ العالمین» منافات دارد. اگر من دارم خوب صحبت می‌كنم، او دارد خوب صحبت می‌كند؛ اگر من دارم خوب مطالب را به شما می‌گویم، او دارد این مطالب را اِلقاء می‌كند؛ اگر من آمدم و مطالبی از بزرگان را ـ كه در جایی نیست ـ برای دوستان و رفقا می‌گویم، توفیق از او آمده است! بله! توفیق از جای دیگر آمده است. [آیا] اگر من معنای «الحمدلله ربّ العالمین» را بدانم، آن‌وقت دیگر به خود می‌گیرم؟! آن‌وقت دیگر برای دیگران فخر می‌فروشم؟! آن‌وقت دیگر خود را از بقیه ممتاز می‌دانم؟! آن‌وقت دیگر بین خود و بقیه حجاب می‌اندازم و فاصله ایجاد می‌كنم؟! تمام این حرف‌ها به‌خاطر جهل است! به‌خاطر توهمات است! به‌خاطر خلاف واقعیت است! كتاب می‌نویسم، بَه‌بَه! ببینید چقدر دارند از كتاب من تعریف می‌كنند! صحبت می‌كنم، ببینید چه صحبتی می‌كنم! شما بروید جای دیگر هم [اگر] پیدا كنید! با كسی صحبت می‌كنم، ببینید چقدر خوب صحبت می‌كنم! مسائل نقل می‌كنم، ببیند چقدر خوب دارم موشكافی [می‌کنم!] و امثال ذلك! تمام اینها خیالات و توهماتی است كه به‌واسطۀ جهل ماست! كه ما آمدیم آنچه را كه مربوط به او است، به‌خود بستیم! و آنچه را كه مربوط به ماست، آمدیم به او بستیم! خدا را خدای اهل حمد نمی‌دانیم! و امثال ذلك.

این «الحمدلله» را خوب ادا كن! «ولا الضالین» را خوب بكش! چهار تا بایست «ولا الضالین» [را بکشی!] چهار تا [هم] می‌شود چهارده تا عیب ندارد! اینها را خوب ادا كن! الفاظ را خوب از مخرج ادا كنی، مسئله تمام است! ولی نه! این‌طور نیست. مطلب به این كیفیت نیست. هشتاد سال گذشته است، نماز خواندیم روزه گرفتیم، قرآن خواندیم، ولی همۀ اینها طوطی‌واری بوده؛ حقیقت نداشته. نخواستیم به خودمان برسیم، نخواستیم به خودمان فكر كنیم، نخواستیم به آن مطالبی كه ماورای این قضیه است، فكر كنیم. لذا می‌بینیم افكارمان همین است. چند سال آمدیم، ولی باز در همان افكار داریم سیر می‌كنیم! در همان نقشه و مسائل داریم حركت می‌كنیم! رشد نكرده‌ایم! ترقی نكرده‌ایم! این مال چیست؟! این مال این است كه آن حقیقت و واقعیت، مدّ نظر قرار نگرفته و فقط یك ظاهر آمده و جای خودش را به آن واقع تبدیل كرده. این مقصود از احكام و شرایع اسلام است. 

هر عمل، حقیقتی ملکوتی و فراتر از ظاهر دارد 

بنابراین، هر عملی كه در این عالَم انجام می‌شود، این عمل دارای یك ملكوت است؛ آن ملكوت به دو قسم است ـ از اینجا به بعد دیگر رفقا توجه كنند؛ آن مسئله‌ای كه مورد نظر بنده است، از اینجا می‌خواهم مطالب را به‌طور خیلی خلاصه و خیلی سریع و به‌طور فشرده عرض كنم ـ ما دو مثال داریم؛ بلكه سه مثال داریم؛ [یعنی] دو مثال داریم و یك ملكوت. مثال اول عبارت است از همان وضعیت خود صورت مادی ما، منتهی بدون شرایط ماده در عالَم مثال. الآن هر كدام ما در یك وضعیتی هستیم، یك شكلی داریم، یك قیافه‌ای داریم، یك رفتاری داریم. این رفتارِ ما را همه می‌بینند و مورد توجه است، مثل این‌كه الآن شما دارید مرا با همین وضعیت می‌بیند. همین كه شما دارید [مرا] با همین قیافه و همین صورت می‌بینید، من یك مثالی دارم كه كسی اگر مرا در خواب ‌بیند، به‌همین صورت می‌بینید؛ به آن «مثال اصغر» می‌گویند. پس «مثال اصغر» به عبارت دیگر همان «صورت‌پردازی» است. صورت‌پردازی ظاهری فرد؛ منتهی آن فرد در صورت‌پردازی، جنبۀ مادی دارد؛ [مثلاً] در خیابان راه می‌رود، در منزل راه می‌رود، می‌نشیند، می‌خوابد، بلند می‌شود، غذا می‌خورد. آن صورت‌پردازی بدون ماده، در این عالَم ماده نیست، بلكه در عالم خاص خودش است كه حالا راجع به آن هم دیگر صحبت نمی‌كنم. این صورت‌پردازی عیناً همین كارها و همین اعمالی را كه این بدن انجام می‌دهد، آن صورت در آن عالم انجام می‌دهد؛ به نحوی كه اگر یك شخص پرده از جلوی چشم او برداشته شود، می‌بیند كه این شخص الآن دارد چه كار می‌كند؛ [مثلاً] الآن در منزلش لباسش را درآورده، رفته تجدید وضو كرده، آمده عبا انداخته، دارد نماز می‌خواند، چادر به سر كرده، مشغول نماز شده؛ تمام این كارها را الآن می‌بیند و همه را مشاهده می‌كند. در حالتی كه چشمش نمی‌بیند؛ فرسخ‌ها باهم فاصله دارند. این چیست؟ این را می‌گویند «مثال اصغر». این مثال اصغر همان كیفیت علیّت صورت غیرمادی در ماده است [كه‌] بحث آن در فلسفه و عرفان نظری شده و این خیلی مورد نظر ما نیست. 

انسان در عالم مثال، صورتی متناسب با اعمال خود می‌یابد

دوم، مثال دیگری داریم كه آن عبارت است از یك مرتبه و یك درجه بالاتر از این؛ و آن عبارت است از صورتی كه آن شخص به‌واسطۀ اعمالش و به‌واسطۀ كارهایش به آن صورت درمی‌آید. آن صورت ممكن است صورت آدمی ‌نباشد؛ آن صورت ممكن است صورت حیوان باشد. آن یك درجه عمیق‌تر از این است. حیوانات هم ممكن است حیوانات مختلف باشند؛ صورت گرگ باشد، صورت كلب باشد، صورت سگ باشد، صورت خنزیر باشد، صورت مورچه باشد، صورت كبوتر باشد، صورت مار باشد. كسانی كه تعلق به یك چیزی دارند، دیدید گاهی اوقات در خواب، خواب مار را می‌بینند؟ می‌گویند: «دیدیم ماری در منزل ما آمد و از اینجا آمد و از آنجا رفت.» یا فرض كنید كه: «دیدیم در گوشۀ منزل ما یك ماری چمبره زده و در كنار قرار گرفته است»، این همان جنبۀ تعلق است كه باید ببیند كه تعلق به چه دارند كه این باعث شده كه یك چنین قضیه‌ای اتفاق افتاده است. البته این جنبه ‌كلیت ندارد. تصور نشود در همه‌جا ‌[این‌گونه است]، ولی اغلب همین است. 

تعلقات نفسانی در عالم مثال به صورت‌های گوناگون آشکار می‌شوند

یكی از دوستان می‌گفت: «در زمان مرحوم آقا [علامه طهرانی]، یك شب من در خواب دیدم كه یك مار خیلی سبزی آمد رفت در پشت كتابخانۀ من و در آنجا قرار گرفت و من همین‌طور به او نگاه می‌كردم. رفتم مشهد و خدمت مرحوم آقا رسیدم و ایشان یك خنده‌ای كردند و گفتند: ”تعلقات است.“ [اما] نگفتند چه [تعلقی!]» بعد من به او گفتم تو به علم خودت تعلق داری و به این كتاب‌هایی كه اینجا پشت سر هم تلمبار كردی و به‌جای اینكه اینها دستی از تو بگیرند، تو را دور كرده‌اند؛ به او تعلق داری و این مار هم همان جنبۀ ‌تعلق بودن و آن خوش خط و خال بودن هم به‌خاطر تنوع در این جنبۀ تعلق است.

كسانی كه به دنیا تعلق دارند، به یك صورت درمی‌آیند. كسانی كه اهل دروغ هستند، آنها صورت‌های مختلف [دارند.] كسانی كه برای مردم نقشه‌كشی می‌كنند، صورت برزخی آنها به‌صورت روباه درمی‌آید. كسانی كه خیلی اهل شهوت و اینها هستند، آنها به‌صورت خنزیر درمی‌آیند. كسانی كه اهل مكر و فریب هستند، آنها به‌همین صُوَر درمی‌آیند. كسانی كه اهل ایذاء و اذیت افراد دیگر هستند، به‌صورت جانوارن [درمی‌آیند] و این مسئله همین طور است. 

اولیای الهی حقیقت افراد را از چهره باطنی آنان می‌شناسند 

این قضیه یك پله بالاتر از آن «مثال اصغر» است. براساس این صورت است كه ما می‌بینیم افراد دارای چهره‌های مختلف هستند. وقتی كه یك فرد دارای بصیرت و یك ولی ‌الهی به یك‌ چهره نگاه می‌كند، می‌فهمد كه طرف چه كار كرده است! [شخص] تا می‌آید با او صحبت می‌كند، جملات خوب ادا می‌كند، عبارات قشنگ می‌آید، ولی [این ولیّ الهی] یك نگاه به او می‌كند می‌فهمد كه دارد حقه بازی می‌كند! این به‌خاطر آن صورت است. عبارت‌ها را دارد زیبا می‌گوید، ولی خبر ندارد كه صورتش صورت روباه است! خبر ندارد. این هم به او می‌خندد و تبسّمی می‌كند [و می‌گوید] كه حالا عیب ندارد! بگو! بگو! صورت، صورت روباه است. صورت، صورت كلب است. صورت، صورت خنزیر است. این به‌خاطر چیست؟ به‌خاطر این است كه گرچه این [شخص] دارد عبارت‌ها را زیبا می‌گوید و گرچه دارد با اطوار و اشكال مختلف زمینه‌سازی می‌كند، ولی خبر ندارد كه باطن خود را دیگر نمی‌تواند زمینه‌سازی كند؛ باطن خود را دیگر نمی‌تواند تغییر بدهد. آن باطنی كه الآن در نفاق قرار گرفته، چطور می‌تواند [از دید یک ولی الهی پنهان بماند؟!] لذاست [که شاعر] دارد [می‌فرماید]:

مؤمن با نور الهی حقیقت انسان‌ها را تشخیص می‌دهد 

مرحوم آقای حداد می‌فرمایند:

«افراد پیش ما می‌آیند و شروع می‌كنند تعریف كردن از ما! خیال می‌كنند ما خبر نداریم كه در دل آنها چه می‌گذرد! می‌آیند مطلب را به یك نحو دیگر می‌گویند! خبر ندارند [باطن‌شان را نمی‌توانند پنهان کنند].» 

مرحوم آقا [علامه طهرانی] در روح مجرد دارند دیگر [که:] 

«یك شخص آمده بود مطلب را یك‌جور دیگر بگوید، ایشان فرموده بودند: ”می‌خواهی چیزی را از من پنهان كنی؟! اگر در آسمان چهارم باشد، من می‌آورم كف دست تو می‌گذارم! چه را می‌خواهی پنهان كنی؟! چه مطلب را می‌خواهی پنهان كنی؟!“»

این مال چیست؟ این مال همین است: «المؤمن ینظر بنوراللَه؛ یعنی همین مؤمن به نور خدا نگاه می‌كند.» به نور خدا نگاه می‌كند، یعنی چه؟ ما نگاهی كه می‌كنیم، با نور چراغ است. چراغ را كه خاموش می‌كنند، دیگر كسی كسی را نمی‌بیند. گوش ما مطالبی را می‌شنود [و] براساس آن شنیدن حكم می‌كند. چه بسا حكم حكم اشتباه است. الآن در این دادگاه‌ها این احكامی‌كه دارد صادر می‌شود، خُب آن قاضی بیچاره چه می‌داند كه این شخصی كه دارد شهادت می‌دهد، به دروغ شهادت می‌دهد یا به صدق شهادت می‌دهد؟ [مثلاً شاهد] شخصی است ظاهرالصلاح، اهل توجه، اهل اعتماد، محاسن دارد از بنده هم بیشتر. [این شخص] بلند می‌شود می‌آید در آنجا شهادت می‌دهد. این [قا ضی] هم می‌گوید: «این شخص بسیار خوب و موثق [است]» و حكم می‌كند! در حالی كه سراپا دروغ و تهمت بوده! و یك در هزار هم در آن بویی از واقعیت نبوده است! اشكال هم ندارد؛ خُب بالأخره انسان كه مكلّف به باطن نیست. البته انسان باید مواظب باشد! خیلی باید مواظب باشد كه به‌همین سادگی هر مسئولیتی را نپذیرد! خیلی باید مواظب باشد! مسئله خیلی مهم است. ولی مسئله همین است. بالأخره بشر همین است؛ بین راست و بین كذب نمی‌تواند فرق بگذارد. [مگر اینکه] خیلی هنر داشته باشد، مطلب را بپیچاند، قرائنی بیاورد، شواهدی بیاورد، مطلب را دو جور كند، سه جور كند، تا اینكه بداند مطلب چیست. اگر هم طرف زرنگ باشد، همان‌طوری كه او می‌پیچاند، او هم او را می‌پیچاند. با همدیگر می‌آیند جلو و آخر هم مطلب به جایی نمی‌رسد. 

ولی مؤمن نه؛ تا می‌آید پیش او، یك نگاه می‌كند، می‌گوید: «برو پی كارت!» [می‌گوید:] «اجازه بدهید صحبت كنم» [می‌گوید:] «برو پی كارت!» [می‌گوید:] «آقا اجازه بدهید مطلب را شرح بدهم» [می‌گوید:] «آقا، برو پی كارت!» چرا؟ [چون] نگاه به صحبت كردن ندارد؛ احتیاج به حرف زدن ندارد؛ احتیاج به چیز دیگری ندارد. چرا؟ [چون] تا نگاه می‌كند، می‌بیند كه آن صورت انسانی، تبدیل به ‌صورت روباه است. روباه الآن دارد با او تكلّم می‌كند نه انسان! شغال دارد با او صحبت می‌كند نه انسان! كفتار دارد با او صحبت می‌كند نه یك انسان! 

هر خطا و لغزشی مسیر معنوی انسان را تغییر می‌دهد 

یكی از دوستان چندی پیش آمده بود پیش من و برای من تعریف می‌كرد. قضیه برای دو یا سه یا چهار سال پیش است. می‌گفت: «من فلان شخص را دیدم.» در حالی كه اصلاً او را ندیده بود. در مكاشفه دیده بود. گفت: «شما چنین فردی دارید؟» گفتم: «بله! چطور؟» گفت: «من یك چنین شخصی را در مكاشفه دیدم؛ دیدم كه او دارد به‌سمت كعبه حركت می‌كند؛ یك‌دفعه مسیرش را تغییر داد، رفت و در بَرَهوت یمن واقع شد!» خیلی عجیب است ها! به‌سمت كعبه دارد حركت می‌كند [و یک‌دفعه مسیرش را به‌سمت برهوت یمن تغییر می‌دهد!] برهوت یمن كجاست؟ رفقا باید بدانند دیگر! مرحوم آقا [علامه طهرانی] در معادشناسی در این زمینه صحبت كرده‌اند؛ كه ارواح كفّار و مشركین را در برهوت یمن می‌برند؛ ارواح مؤمنین را در وادی‌السلام نجف می‌برند؛ جایگاه امیرالمؤمنین. [می‌گفت:] «دیدم دارد به‌سمت كعبه حركت می‌كند؛ یك‌دفعه مسیرش را تغییر داد و رفت در برهوت یمن.» خیلی ناراحت شدم و دعا كردم، گفتم: «خدایا! این رفیق ماست.» اصلاً یك چنین شخصی را ندیده بود. از من سؤال می‌كند: «شما یك چنین كسی را دارید؟» می‌گفت: «یك چنین مسئله‌ای را دیدم.» گفتم: «ان‌شاءاللَه خیر است؛ ان‌شاءاللَه دعا كنید كه خدا همۀ امور را اصلاح كند.» قضیه چه بوده است؟ قضیه این بوده است كه این یك آدم خوب [و] بسیار شخص منظم [و] منزه [بود]. مسیر او چه؟ مسیر او، سلوك به طرف خدا و به‌سمت كعبه و به‌سمت توحید [بود]، ولی در همان موقع كه این [شخص] او را دیده بود، از روز قبل یك اشتباهی كرده بود و یك خطایی مرتكب شده بود كه قضیۀ او عوض شد! خدا با كسی رودربایستی ندارد! خطا خطاست؛ اشتباه اشتباه است. بعد توبه می‌كند و استغفار می‌كند و بعد برمی‌گردد و دوباره برمی‌گردد به‌همان مسیر و كیفیت قبل. چرا این طور است؟ چون آن حقیقت عمل است كه راه انسان را مشخص می‌كند. 

اعمال انسان بر ملکوت زمان و مکان اثر می‌گذارند 

این مطالب [را] اینهایی كه اهل ظاهر هستند [و] اطلاع و خبر ندارند، چه‌بسا مسخره می‌كند! [می‌گویند:] «آقا این حرف‌ها چیست؟! خواب دیده و این حرف‌ها چیست؟!» آیا اینها هم خواب است؟ آیا اینها هم غیر واقعیت است یا نه؟ اینها همه واقعیت است؛ حتی در زمان و در مكان هم مسئله این قدر تأثیر دارد؛ زمان عوض می‌شود، حال و هوای انسان عوض می‌شود. مكان تغییر پیدا می‌كند [حال و هوای انسان تغییر پیدا می‌کند]؛ انسان در یك مكان كار خوب انجام بدهد، آن مكان ملكوتش تغییر پیدا می‌كند. انسان در یك مكان عمل حرام انجام بدهد، ملكوت آن مكان تغییر پیدا می‌كند. اصلاً ملكوت عوض می‌شود. 

محیط آلوده، آثار منفی خود را بر روح انسان باقی می‌گذارد 

همین یكی‌دو هفته پیش، یكی از دوستانی كه با او در سفر عتبات هم‌سفر بودیم، تعریف می‌كرد، می‌گفت [که] چندی پیش بود در یك مجلسی بودیم؛ مجلس غذایی و طعامی‌ بود؛ رفتیم نشستیم. سر سفره از این ماءالشعیرها آورده بودند. ماءالشعیرهایی كه در اینجا هم درست می‌كنند و هست، ولی این [را که] آورده بودند، مال یكی از كشورهای خارجی بود و آنها گفته بودند كه [این ماءالشعیرها] بدون [الکل] هستند. تمام افرادی كه در آنجا بودند، [از آنها] خوردند. [ولی] من هرچه كردم دیدم دستم نمی‌رود! اصلاً خبر ندارم دوباره مشغول غذا می‌شدم؛ دوباره میل پیدا می‌كردم، تا می‌خواستم بخورم، یك‌دفعه می‌دیدم كه انصرافی برایم پیدا شد و به یك چیزی مشغول [می]شدم. چند دفعه [این‌طوری شد] و آخر هم سفره را جمع كردند و ما هم نخوردیم. نفهمیدیم [علت] این چه بود و چرا یك‌دفعه میل و اشتهایم می‌رفت! شب خواب دیدم دو نفر آمدند دست مرا گرفتند و گفتند: «می‌دانی چرا امروز نگذاشتیم آنرا بخوری؟ حالا بیا به تو نشان بدهیم!» مرا بردند در آن كشور [که] ظاهراً هلند بود؛ بردند در آن كارخانه‌ای كه این [ماءالشعیرها] را درست می‌كردند. [آنجا را] به من نشان دادند؛ [من] همۀ كارگرها و دستگاه‌های [آنجا] را دیدم. [آن دو نفر] گفتند: «این كارخانه در این قسمت شراب درست می‌كند و این شرابی كه در اینجا درست می‌كنند، در اینها اثر ملکوتی می‌گذارد. [اینها] گرچه به ظاهر حلال است، ولی این [شراب‌ها روی این ماءالشعیرها] اثر گذاشته است. لذا نگذاشتیم تو [از این‌ها] بخوری!» ببینید! گرچه [این ماءالشعیرها] به ظاهر حلال است و نمی‌توان گفت حرام [است]، ولی چون در جایی درست می‌شود كه در آنجا شراب تهیه می‌شود و در آنجا فعل حرام انجام می‌شود، آن اثر سوء را در این [ماءالشعیرها] هم خواهد گذاشت. خواست بیشتر توضیح بدهد، گفتم: «نه، همین مقدار كفایت می‌كند.» حالا صدق این [شخص] بیشتر بوده یا حال این [شخص] به یک نحو دیگر بوده یا به هر کیفیتی بوده، [به‌هرحال] خدا خواسته عنایت کند و دستش را بگیرد و متوجه كند. برای ما هم از این مسائل پیدا می‌شود، چه بسا برای افراد [دیگر هم] پیدا می‌شود. 

حضور در مجالس عمومی برای سالک نیازمند مراقبت بیشتری است

این به‌خاطر چیست؟ این به‌خاطر تأثیر فعل در ملكوت اعلای آن شی‌ء خارجی است. آن چیزی كه در خارج دارد، تأثیر دارد. این را برای چه گفتم؟ سابق مرحوم آقا [علامه طهرانی] نسبت به شركت در جلسات عمومی، ‌مخصوصاً در جلساتی كه در آنها ممكن است افراد غیرملتزم شركت كنند، [از شركت در این‌گونه مجالس نهی می‌كردند]. فرض كنید كه این تالارهایی كه همه‌جور افراد می‌آیند؛ این جاهایی كه بالأخره معلوم نیست شركت كنندگان چه افراد و چه كسانی هستند، مرحوم آقا [علامه طهرانی] افراد را از شركت در این‌گونه [مجالس] نهی می‌كردند. البته ایشان با این بیان این مطلب را مطرح نمی‌كردند، بلكه صحبت و استدلال ایشان بر این بود كه در این‌گونه امكنه هیچ اعتماد و اعتباری نیست و طبعاً انسان دارای امنیت نیست. علاوه بر این، خُب بالاخره انسان در جایی مجلسی دارد و آن مجلس، مجلس محترمی‌است؛ [ولی] خُب قبل از این مجلس، در اینجا مجلسی بوده [که] ممكن است مجلس خلافی [بوده] باشد؛ [این هم تأثیر می‌گذارد]. خُب البته این [امکان] در زمان سابق [بوده] است؛ الآن كه یك چینن مسائلی نیست. الآن این جایگاه‌ها جنبۀ زنانه‌اش جداست و مردانه‌اش هم جداست و ظاهراً هم [از مجالس مختلط] جلوگیری می‌كنند و شدت به خرج می‌دهند و از این نقطه‌نظر می‌توانیم بگوییم كه با آن كیفیت و وضعیت زمان سابق و رژیم سابق تفاوت دارد و آن جنبه‌ها در روح و نفس اثر می‌گذارد و آن حالتِ ملكوتی و روحانی مجلس را به حالت ظلمانی و شیطانی تبدیل می‌كند. این آن [چیزی بود] كه مرحوم آقا [علامه طهرانی] در زمان سابق برای این‌گونه مجالس تذكر می‌دادند. 

برای سالک، امنیت معنوی و ظاهری، هر دو در انتخاب مجالس اهمیت دارند

البته امروزه خُب یك چنین جایگاه‌هایی كه طبعاً اختلاط زن و مرد در این جایگاه‌ها [باشد،] نیست. از این نقطه‌نظر خُب مورد قبول و پسندیده است؛ ولكن از نقطه‌نظر شركت افراد، اینكه آیا در مجلس قبلی [که در اینجا برگزار شده] چه افرادی شركت ‌كرده‌اند و با چه وضعی شركت کرده‌اند، این دیگر وظیفۀ دولت و حكومت نیست كه فرض كنید آن [کسی] را كه نماز می‌خواند راه بدهد، آن كسی را كه نماز نمی‌خواند نگه دارد. از كجا مثلاً [تشخیص دهد]؟! یا آنكه فرض كنید شخصی [را که] بی‌حجاب و غیر‌ملتزم است، اما خُب به حَسَب ظاهر با یك حداقل حجاب قابل قبول شركت می‌كند، بیاید منع كند. خُب دولت كه نمی‌تواند جلوی اینها را بگیرد. همه می‌توانند شركت كنند؛ در صورتی كه حفظ ظاهر كنند. ولی صحبت در این است [که] «آیا آن اثر باز هست یا نیست؟» صحبت در آن است. از نقطه‌نظر ظاهر ممكن است این قضیه ایرادی نداشته باشد. ولی برای افرادی كه به دنبال مطلب هستند و راه آنها فرق می‌كند، این مسئله با سایر افراد تفاوت دارد و با سایر اشخاص فرق می‌كند. مسیر آنها با مسیر بقیه تفاوت می‌كند. اگر تفاوت نمی‌كرد خُب در اینجا نمی‌آمدند. اگر قرار بود همان نمازی كه بقیه می‌خوانند شما هم همان نماز را بخوانید، خُب اینجا نمی‌آمدید. اگر قرار بر این است كه همان روزه‌ای كه بقیه می‌گیرند شما هم بگیرید، خُب اینجا نمی‌آمدید. اگر قرار بر این بود همان عملی كه به ظاهر مباح و صحیح است، شما هم همان عمل را انجام بدهید، خُب دیگر بین مكتب مرحوم آقا [علامه طهرانی] با بقیه چه تفاوتی داشت؟ هر دو یك مطلب را می‌گویند و هر دو یك حرفی را می‌زنند. امروزه هم كه داریم می‌بینیم هر روز یك چیزی دارد اضافه می‌شود؛ هر هفته یك مطلب دیگر دارد اضافه می‌شود؛ به‌طوری كه برای افراد عادی‌ دیگر جای تعجب است كه چطور این مسائل به این نحوه دارد دگرگون می‌شود! دیگر تفاوتی نمی‌كند.

بنابراین، اگر ما به‌دنبال آن قضیه هستیم، باید نسبت به این مسئله فكر كنیم. مطلبی را كه در آن موقع مدّ نظر بود، این مسئله بود؛ ولی امروزه مطلب جدیدی كه هست، می‌بینیم مسئله حتی از نقطه‌نظر ظاهری دارای ابعاد خطرناكی شده است. گزارش‌هایی كه به بنده می‌دهند، واقعاً مو را بر تن انسان راست می‌كند. رفقا این را بدانند! امروزه به ضرس قاطع می‌توان گفت كه باتوجه به وسایل جدیدی كه در اختیار همه قرار گرفته است، مخصوصاً این تلفن‌های موبایل و [امثال] اینها، دیگر امنیت از مجالس عمومی ‌به‌كلی رخت بر بسته است و دیگر هیچ‌كس در مجلس عمومی نمی‌تواند ‌احساس امنیت كند. با وجود اینكه افراد مریض و بیمار همیشه بوده‌اند و در همه جایی هم خواهند بود. ‌به من گفتند [که] در بسیاری از همین مجالس عمومی، خیلی از افراد غریبه آمدند و وارد شدند. حالا صرف نظر از اینكه در جای دیگر [هم وارد می‌شوند]. این را دیگر باید خود دوستان برایش فكری بكنند. 

مربی الهی حقیقت را بیان می‌کند و انتخاب را به انسان واگذار می‌کند

من در زمان مرحوم آقا [علامه طهرانی] مطلبی را كه داشتم این بود كه می‌گفتم: «آنچه را كه یك معلم اخلاق و مربی در احكام و در تربیت نفوس (در هر دو جنبه) برای افراد بیان می‌كند، در مقام ارشاد است؛ یعنی مسئله را بیان می‌كند، خصوصیات را توضیح می‌دهد، و اختیارِ در انتخاب را به عهدۀ ‌خود فرد می‌گذارد؛ كه به هر نحوی مسئله انجام شود.» الآن هم مطلب بنده به‌همین كیفیت است. در آنچه كه مربوط می‌شود به این اماكن عمومی، خود بنده در بسیاری از این موارد شركت نمی‌كنم. شركت نكردن [من] نه [اینکه] به‌خاطر مسائل ایمنی [باشد]؛ بالأخره ما مرد هستیم؛ حالا در یك مجلس مردانه خُب این مسائل مطرح نیست؛ [بلکه] عدم شركت من به‌خاطر همان جنبه‌ای است كه خدمت رفقا عرض كردم و آن تأثیر بسیار بدی است كه احساس می‌شود. 

سالک باید خود مسئول حفظ مسیر معنوی خویش باشد

حدود چند ماه پیش بود من در یك مجلسی شركت كردم؛ به محض اینكه وارد شدم، دیدم اصلاً نمی‌توانم [تحمل کنم]. در همان كنار قبل از اینكه وارد مجلس شوم، صندلی آوردند و نشستم. آمدند پیش من یك چند دقیقه و بعد عذرخواهی كردم، گفتم: «حال من مناسب نیست» و از مجلس خارج شدم. در یك مجلس رفتم؛ ده دقیقه نشستم؛ دیدم بیشتر نمی‌توانم. در یك مجلس رفتم [که] در یكی از همین خیابان‌های بالا بود؛ تا دم منزل رفتم و از دم منزل برگشتم! التفات می‌كنید؟! چرا؟! چون ما خودمان را نمی‌توانیم گول بزنیم! مگر چند روز از عمر ما باقی مانده است؟! چرا خودمان را فریب بدهیم؟! چرا سر خودمان را كلاه بگذاریم؟! چه ضرورتی دارد كه ما سَم را با دست خود نوش جان كنیم؟! چه ضرورتی دارد كه ما با دست خود دشنه بر شكم خود فرو كنیم؟! چه ضرورتی دارد كه خود را از پرتگاه به پایین پرتاب كنیم؟! چه ضرورتی دارد؟! به كجا برمی‌خورد؟! چرا باید انسان كاری انجام بدهد كه تمام كارهای‌ چهل و هشتاد و صد روز گذشتۀ او همه بر باد برود؟! و با یك جلسه دوباره برگردد سر جای اول؟! هان؟! مطلب این است.

یكی از دوستان بود چندی پیش دعوت كرد، گفت: «آقا مجلس فلان داریم در آنجا» گفتم: «بنده عذر می‌خواهم! من نمی‌توانم شركت كنم و كاری دارم و فلان.» آن هم مطلب را گرفت و فهمید. در جلسه‌ای كه برای مخدَّرات (خانم‌ها) در قم صحبت كردیم ـ شاید چند جلسه باشد و لابد رفقا و دوستان شنیده‌اند ـ صحبت من در آنجا این بود كه انسان و مؤمن و سالك باید خودش مواظب باشد و خودش را در یك وضعیتی قرار بدهد كه مورد رضای پرودرگار است؛ نه اینكه دائماً بیایند به او بگویند: «آقا، این كار را بكن! آن كار را بكن!» خودش باید در یك حالتی باشد كه خدای نكرده افراد بیمار و مریض نتوانند سوء استفاده كنند! [می‌گویند:] «آقا، ما فلان جا نرویم چه كنیم؟!» هر كاری می‌خواهید، بكنید! خودتان را از پشت بام پایین بیندازید! من چه كنم؟! فرض كنید [می‌گویند:] «آقا، فلان جا برای ورزش است!» خُب نكنید! [می‌گویند:] «اگر اینجا نكنیم چه كنیم؟» خُب بنده چه كنم؟ من معلم ورزش كه نیستم بیایم بگویم: «آقا، اینجا خودتان را حلق آویز كنید!» نه! آنچه را كه هست، بنده می‌آیم واقعیت را می‌گویم و براساس ذهن قاصر خود می‌آیم توضیح می‌دهم. تطبیق این بر كیفیت رفتار و كیفیت اعمال دیگر وظیفۀ ‌بنده نیست. آن دیگر [وظیفۀ] خودش است. [می‌گویند:] «چه كنیم؟» خُب بفرمایید بروید! دیگر به من ارتباط ندارد! اما اگر من توضیح نداده‌ام [خب درست]. به قول مرحوم آقا [علامه طهرانی]: «ما در اینجا یك حرف می‌زنیم؛ جای دیگر حرف ما صدوهشتاد درجه تغییر پیدا می‌كند. حالا چیزی را كه ما می‌گوییم در بعضی از جاها می‌بینیم اشتباه و به یك نحو دیگر دارد تفسیر می‌شود؛ وای به حال آن زمانی كه اصلاً راجع به آن مسئله صحبت نكنیم! می‌گویند: «همین‌كه آقا صحبت نكرد، یعنی اشكال ندارد دیگر! درست است!» بعد هم ممكن است انسان به انواع مسائل بیفتد و مجوزش را هم [بدهد].

یك بنده خدایی بود؛ آمده بود از من سؤال كرده بود كه: «آقا، ما از فلان شهر به فلان شهر نقل مكان بكنیم؟» من گفتم: «خودتان می‌دانید.» رفته بود به عیالش گفته بود: «آقا فرمودند كه هیچ اشكال ندارد و بلند شو برویم.» آمده بود و به هزار بدبختی افتاده بود! یك روز زنش آمده بود [می‌گفت:] «آقا، شما چرا [این حرف را گفتید؟!]» گفتم: «من كِی گفتم ”شما بفرمایید و بروید این حرف‌ها؟!“ گفتم ”خودتان می‌دانید.“ آیا معنای ”خودتان می‌دانید“ این است؟! آیا در فرهنگ فارسی شما معنای ”خودتان می‌دانید“ را معنا می‌كنید كه ”بفرمایید تشریف بیاورید؟!“ [خودتان می‌دانید] یعنی اختیار با خود شماست! و این مسئله ارتباطی به بنده ندارد! این معنایش است. اینكه من الآن عرض می‌كنم، این است. وضعیت، موقعیت و خصوصیت این قضیه و اهتمامی‌كه انسان باید نسبت به‌ این مطالب داشته باشد و اهمیتی كه دارد، آن هدفی را كه دارد پیگیری می‌كند و مقصدی را كه در نظر دارد، آیا با این شرایط می‌خواند یا نمی‌خواند؟ [مطلب] این است. [اگر] می‌خواند، انجام بدهید. [اگر] نمی‌خواند، آن مسئلۀ دیگری است. من دیگر در اینجا نباید بگویم که در یك چنین وضعیتی که مشكل پیش آمده، شما بروید چه كاری انجام بدهید؛ این دیگر وظیفه من نیست! وظیفۀ بنده فقط این است كه اگر چیزی به نظر قاصر خودم می‌رسد، برای رشد و تعالی و پیروی از سنت بزرگان و پا گذاشتن در جای پای بزرگان، مطلب را به رفقا برسانم. خدای نكرده به رفقا خیانت نكنم و امانت را رعایت كنم. دیگر بقیه بر عهدۀ خود رفقاست. چطور اینكه خود مرحوم آقا [علامه طهرانی] در زمان حیات خودشان گفتند كه وظیفه ما گفتن است و ما حق مطلب را ادا كرده‌ایم و اینك برعهدۀ رفقاست كه این مطالب را بگیرند و پیگیری كنند و به مقصد برسند.

امروز هم من همین مطلب را می‌گویم. مسئلۀ كیفیت اختلاف در مجالس عمومی‌ مطلبی است به‌جای خود؛ هر كسی خودش می‌داند و خودش می‌تواند در خود توان تطبیق را بیابد. چند ماه پیش (حدود هفت یا هشت ماه پیش) یك كسی از دوستان به قم تلفن كرده بود [گفت:] «ما این مشكل خانوادگی را داریم» گفتم: «شما این كار را نمی‌توانید بكنید» بعد رفته بود آن كار را كرده بود و بعد به یك مشكل دیگر افتاده بود و زار [زار] گریه [می‌کرد و می‌گفت:] «آقا شما به ما گفتید [این کار را بکنید و این کار را نکنید]!» گفتم: «می‌خواستی تلفن نكنی! كسی كه تلفن می‌كند و از من سؤال می‌كند، من كه نمی‌توانم خلاف بگویم! تو كه نمی‌توانی خودت را با پاسخ من تطبیق بدهی، خُب تلفن نكن! به هر كیفیتی كه خودت می‌دانی، برو به همان كیفیت عمل كن! تا اینكه از یك مشكل در مشكل دیگر قرار نگیری! و در عین حال، این‌طور هم شده كه شده! مگر آسمان به زمین آمده؟! [می‌گوید:] «فلانی از خانه گذاشته رفته بیرون!» [گفتم:] «رفته كه رفته! برود اصلاً نمی‌خواهد برگردد! این حرف‌ها چیست؟! شما به‌خاطر مسائل دینی و شرعی كه نمی‌توانید كوتاه بیایید!» انسان نمی‌تواند به‌خاطر مسائل حلال و حرام با مردم معامله و بازی كند و حكم خدا را به بازی بگیرد! كسی نمی‌تواند خودش را تطبیق بدهد، برود مشكل خودش را حل كند. هر كسی به آن توان و استطاعت و قدرتی كه دارد به همان بیندیشد و به همان مقدار جلو برود. راهی را كه من خدمت رفقا عرض می‌كنم، همین است! غیر از این، چیزی نمی‌دانم و در روز قیامت هم فقط به‌همین می‌توانم پاسخگو باشم نه به چیز دیگر. اما اینكه فرد می‌تواند خود را با آنچه كه گفته می‌شود، تطبیق بدهد یا تطبیق ندهد، آن دیگر بسته به شرایط خود او دارد. البته مطالب در زمینه‌های مختلف صحبت می‌شود. حتی‌الامكان سعی می‌شود مطلبی فروگذار نشود. تا جایی كه مسئله جمع باشد و رعایت همۀ جوانب بشود.

این قضیه‌ای كه فعلاً خدمت رفقا می‌خواهم عرض كنم، بالاتر از این است و آن این است كه حتی از نقطه‌نظر ظاهر، دیگر امنیت وجود ندارد. مسئله اصلاً به مسائل روحی و آن قضایای معنوی كاری ندارد. امروزه با وسایل جدیدی كه در اختیار همه قرار گرفته است و زمینۀ فساد در همه وجود دارد و افراد ناباب و مریض در همه‌جا می‌توانند نفوذ كنند و در همه‌جا می‌توانند سوءاستفاده [كنند]، دیگر ما نمی‌توانیم به هر كیفیتی و با هر لباسی و با هر وضعی در مجالس عمومی ‌حضور پیدا كنیم. باید مراقب باشیم؛ به وضعیت و موقعیت خود اطمینان داشته باشیم. امنیت برای ما محفوظ باشد و محیط برای ما محیط محروسه و محفوظی باشد. افراد اگر در جایی هستند، همه شناخته شده باشند و اگر انسان احساس ناامنی می‌كند، خود را بپوشاند و خود را محفوظ نگه دارد؛ تا اینكه زمینۀ برای سوء استفادۀ مفسدین و آنهایی كه «فی قلوبهم مرض» است فراهم نشود.

خب دیگر صحبت به درازا كشید و من هم چون [قم‌] نبودم و از آن سفری كه مشرف شدیم تا الآن موفق به زیارت قم و حضرت معصومه نشده‌ام، لذا سؤالاتی كه مربوط به رفقا بود آن [را فعلاً] در اختیار ندارم كه پاسخگوی آن سؤالات باشم. ان‌شاءاللَه امیدوارم كه در مجلس بعدی، آن سؤالات را جواب بدهیم و تا حدودی نسبت به آن مسائل و گذشته‌ها یك تكراری شود. 

سالک باید در انتخاب هم‌صحبت و هم‌نشین دقت کند 

علی‌كل‌حال، مطلب خیلی مهم است و خیلی باید روی این زمینه فكر و دقت كرد. كلام و ذكر در صورتی اثر دارد كه پشتوانۀ او رضای پروردگار و نیّت خالص باشد و اگر [این] نباشد اثر ندارد. به‌خاطر همین است كه مرحوم آقا [علامه طهرانی] و بزرگان توصیه می‌كردند [که] صحبت با افراد را دقت كنید! با هر كسی صحبت نكنید و با هر كسی دل ندهید! این ارتباطی كه برقرار می‌شود، بین دو نفر تأثیر می‌گذارد. من خدمت شما عرض كردم یك نفر از اشخاص مخالف مرحوم آقا [علامه طهرانی] بود؛ من در همان ابتدا كه در قم مشغول تحصیل بودم و سنم حدود بیست سال، بیست‌ویكی دو سه سال بود، وقتی از حرم بر‌می‌گشتم این شخص را در پیاده‌رو دیدم. همین‌قدر ایستاد و سلام کرد و من جوابش را دادم. گفت: «حال شما چطور است؟ ان‌شاءاللَه موفق باشید! و خداحافظ شما.» تا یك هفته به‌كل حالت روحانیت از من رفت كه رفت كه رفت! نمازم شده بود نماز عادی! صحبتم شده بود صحبت عادی! دیگر در دل خود نور احساس نمی‌كردم! دیگر در دل خود روحانیت نمی‌دیدم! دیگر پایم به حرم حضرت معصومه كشیده نمی‌شد! نمی‌شد! چقدر این مؤثر است! این قدر رفتیم عجز و التماس و راز و نیاز [کردیم] و [گفتیم:] «غلط كردیم بابا! اگر سلام بكند می‌گذاریم فرار و از آن طرف می‌رویم!» دیگر از بین بردند و درست كردند خودشان. این قدر مسئله مهم است. یك سلام! یك سلام‌ كردن! حالا ما کِه بودیم؟ ما هم مگر پسر آقا نبودیم؟! این را به انسان نشان می‌دهند كه خدا با كسی شوخی ندارد! با هیچ كس شوخی ندارد! حساب حساب است! درست درست است! غلط هم غلط است!

وقتی انسان می‌بیند كه صحبت با فلان كس برای او مضر است، چرا باید صحبت كند؟! خُب چه مرضی دارد كه صحبت می‌كند؟! وقتی انسان احساس می‌كند فلان كس به او تلفن می‌زند حال او گرفته می‌شود، خُب برای چه تلفن را برمی‌دارد؟! این تلفن هم شده باعث بدبختی همه! باعث بیچارگی همه! باعث اِتلاف وقت همه! خوش به حال همان قدما كه اصلاً تلفن نداشتند. مرحوم آقا [علامه طهرانی] وقتی كه داشتند منزل بزرگ احمدیه را می‌ساختند، آن برق‌كشی كه آمده بود، داشت برق‌كشی می‌كرد آمد سیم تلفن بگذارد [مرحوم آقا] گفت: «من سیم تلفن نمی‌خواهم!» [برق‌کش] گفت: «آقا تلفن!» [مرحوم آقا] گفت: «نه، من اصلاً تلفن نمی‌خواهم! ما در این خانه تلفن نمی‌خواهیم!» [برق‌کش] گفت: «حالا آقا ما سیمش را بگذاریم شما تلفن نكش!» [مرحوم آقا] گفت: «اصلاً سیم آن را نمی‌خواهم در خانه باشد كه یك وقتی هوس باشد!»

من خیلی كوچك بودم تقریباً حدود پنج یا شش سالم بود؛ تمام این قضایا یادم است. البته خُب بعداً ضرورت اقتضا كرد و به همان حد لزوم و اینها. ولی این قدر مسئله مهم است. ما با دست خودمان داریم سعادت خودمان را از بین می‌بریم! با دست خودمان داریم سمّ به بدن خودمان وارد می‌كنیم! این سم از گوش وارد می‌شود! از چشم وارد می‌شود! از تخیلات وارد می‌شود! از زبان وارد می‌شود! همین‌طور سم داریم وارد بدن خود می‌كنیم! بعد هم می‌گوییم: «نرسیدیم! نرسیدیم! كجا؟ چه شد؟ فلان شد!» ره چنان رو كه رهروان رفتند.

رهروان رفتند و راه را نشان دادند؛ راه آنها با راهی كه دیگران نشان می‌دهند، فرق دارد. مسیر آنها فرق دارد. هر كسی می‌خواهد این طرف و هر كسی می‌خواهد آن طرف [برود]؛ این دیگر اختیار به دست خود ماست.

امیدواریم كه خداوند ان‌شاءاللَه توفیق عنایت كند [و] چشم ما را باز كند، گوش ما را باز كند، فهم ما را باز كند و قلب ما را روشن كند و توفیق بدهد آنچه را كه بزرگان گفته‌اند، ما عامل [به آن] باشیم؛ ان‌شاءاللَه.

اللَهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد