نقش عقل در دینداری و رفتار با دیگران

هو العلیم

نقش عقل در دینداری و رفتار با دیگران

از امانت‌دیدن دنیا تا معنویت مجالس اهل‌بیت

شرح حدیث عنوان بصری ـ حقیقت دنیا و شیطان ـ جلسه 101

بیانات

حضرت آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سره

أعوذباللَه من الشیطان الرجیم

بسم اللَه الرحمن الرحیم

و صلّی اللَه علی سیّدنا و نبیّنا أبی القاسم محمّد

و علی آله الطّیّبین الطّاهرین و اللّعنة علی أعدائهم أجمعین

امام صادق علیه‌السّلام می‌فرمایند : «فَإذَا أکرَمَ اللَهُ العَبدَ بهذِهِ الثّلاثَةِ هَانَ عَليهِ الدّنيَا وَ إبليسُ وَ الخَلقُ.»

مطلب اول اینکه انسان باید همۀ آنچه را كه خداوند به او داده ‌است را امانت ببیند؛ یك روزی به او داده ‌شده است و روز دیگر از او گرفته خواهد ‌شد. این یك واقعیت است و كسی نمی‌تواند در این مطلب شك كند که آیا ما می‌توانیم آنچه را كه فعلاً داریم برای ابد نگه داریم؟! ما خودمان را نمی‌توانیم نگه داریم آیا می‌خواهیم اموالمان را نگه داریم؟! و هرچه كه خداوند در تملّك ما قرار داده ‌است همۀ آنها عاریه‌ای است و جنبۀ استقلالی ندارد. به قول مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ که می‌فرمودند: «عاریه را باید به صاحب عاریه برگرداند.» او یك روز داده‌ و یك روز می‌گیرد و خوشا به حال آن كسی كه این مطلب را در همان وقت ادراك كند و احساس كند، نه‌آنكه فرصت بگذرد و ‌هنگامی كه بالإجبار می‌خواهند او را از این تعلّقات بكنند، آن ‌موقع تازه متوجّه شود كه عجب! تمام این بیا و بروها، تمام این تعلّقات، تمام این خصوصیات، تمام آن جاذبه‌ها و آنچه را كه او حقیقت می‌پنداشت و به خود نسبت می‌داد، تمام اینها عاریه بوده است.

ملاک در تعیین مرتبه و موقعیت یک فرد

یك‌ وقت در مشهد مجلس عقدی بود، من كنار مرحوم آقا نشسته بودم. البته ایشان یك مقدار دورتر بودند و دو سه صندلی فاصله بود. فردی كه خیلی نسبت به مسائلِ مستحدثه حساسیّت نشان می‌داد و خیلی مطلب را بیش از آنچه كه بوده است تعظیم و تجلیل می‌كرد و خیلی مسئله را از واقعیت خودش در میان افراد بزرگ‌تر می‌نمود، ایشان هم در كنار مرحوم آقا نشسته ‌بود. ـ دیشب در همین‌جا عرض‌كردم كه چه بسا بر مرحوم آقا هم اعتراضات و كنایه‌ها و طعنه‌هایی نسبت به عدم دخالت ایشان و تدخُّل در امور داشت. ـ بین ایشان و آن فرد صحبت از این بود كه افرادی هستند و ممكن است پیدا شوند كه اینها تالی‌تلو امام باشند و مانند امام علیه‌السّلام باشند و اعمال و رفتارشان درست همانند امام علیه‌السّلام باشد و فقط فاصله بین اینها و بین امام، آن مرتبۀ عصمت است. ـ البته آن هم ‌مرتبه‌ای است كه خداوند داده است و حالا آن را دیگر نمی‌شود كاری كرد و الا آن را هم از امام علیه‌السّلام می‌گرفتند و می‌گفتند که نه، او هم مثل بقیه است! ـ احتمال دارد افرادی باشند و هستند و ما در زمان خودمان می‌بینیم و خیلی افرادی را می‌بینیم که اینها به این كیفیت هستند. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ رو كردند به این شخص و گفتند:

آخر شما روی چه حسابی و بر چه اساسی موقعیت این افراد را مثل موقعیت امام علیه‌السّلام قلمداد می‌كنید؟! آیا شما به معرفت امام رسیده‌اید؟! آیا به میزان علم امام علیه‌السّلام رسیده‌اید كه امام علیه‌السّلام در چه مرتبه‌ای از علم و معرفت قرار دارد؟! آیا به این مسئله توجّه كرده‌اید؟!

گفت:

نه آقا، نیازی به توّجه ندارد، همین مقدار نگاه كنید و ببینید که این مردم چطور آمدند و گرویدند و گرایش پیدا كردند و تحولاتی به‌وجود آمده است، چه شده و چه شده و چه شده است، کفایت می‌کند.

ایشان رو كردند و گفتند: «آیا شما میزانِ تمایل و شوق افراد را به فرد، ملاك برای مرتبۀ‌ او می‌دانید؟!» ـ مسئله، خیلی مسئلۀ سخیفی است كه یك نفر بیاید و ملاك و میزان برای مرتبه و موقعیت یك فرد را گرایش توده‌ها و گرایش افراد قرار بدهد! ـ گفتند: «اگر این‌طور است خواهید دید همین توده‌ای كه گرایش دارد، یك روزی برخواهند گشت.» تا ایشان این حرف را زدند این شخص سرش را پایین انداخت!

ملاك، در گرایشِ فرد نیست؛ باید دید كه این گرایش و این اقبال بر چه مقدار از فهم و معرفت قرار دارد، آن ملاك است و آن مهم است. شما الآن یك شكلات یا یک آبنبات دستتان بگیرید، اوّلین افرادی كه به این آبنبات هجوم می‌آورند بچّه‌های سه‌ساله هستند. امتحان كنید و در یك‌ جا بروید. فرض كنید كه طبقات مختلفی وجود دارند؛ از دوساله و سه‌ساله، یعنی همین‌قدر مزّۀ شیرینی آبنبات به دهانش آمده باشد، سه‌ساله، چهارساله، پنج‌ساله، ده‌ساله، بیست‌ساله، پنجاه‌ساله، شصت‌ساله و یك آبنبات بردارید و دستتان بگیرید. ببینید از میان این جمع چه كسانی می‌آیند؟ می‌بینید بچّۀ سه‌ساله، چهارساله و پنج‌ساله می‌گوید که به من زودتر بدهید. آن یکی می‌گوید که به من زودتر بدهید و شما تقسیم می‌كنید. بعد یك خودنویس دست بگیرید و ببینید از میان این جمع چه كسانی می‌آیند؟ می‌بیند ده‌ساله‌ها و دوازده‌ساله‌ها و پانزده‌ساله‌ها می‌آیند. بعد فرض كنید یك كتاب دست بگیرید؛ می‌بینید بیست‌ساله‌ها و بیست و دو ساله‌ها و بیست و پنج ساله‌ها می‌آیند.

حالا اگر فرض بكنید كه یك نفر مثل مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بیا‌ید و جلسه بگذارد و صحبت بگذارد ـ اگر ایشان بخواهد صحبت كند مثل حرف‌های ما را كه‌ نمی‌زند، البتّه یک وقت خدای نكرده اهانت نباشد. رفقا و دوستان به عیوب و تقصیر ما نگاه نكنند آنها به‌دنبال مطالب دیگری هستند و بنده به حسب خودم دارم می‌گویم؛ شما به‌دنبال مطالب دیگری هستید. گر چه خود ما فرسنگ‌ها فاصله داریم ‌ـ فرض‌ كنید ایشان بیایند و یك جمعیت ده هزار نفری یا پنجاه هزار نفری باشد که ایشان بنشینند و آیۀ نور را تفسیر کنند همان‌طور که در مسجد قائم شبهای سه‌شنبه تفسیر می کردند؛ ﴿ٱللَّهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ مَثَلُ نُورِهِۦ كَمِشۡكَوٰةٖ فِيهَا مِصۡبَاحٌ ٱلۡمِصۡبَاحُ﴾.¹ اگر ایشان كیفیت نزول مراتب فیض پروردگار را در عالم امكان به حسب مراتب خودش توضیح بدهند، از این صدهزار نفر چند نفر می‌آیند بنشینند؟ اگر ده‌نفر به زور بیایند! و سه‌تا از آن‌ ده‌نفر هم همان‌طور كه گفتم چرت می‌زنند. از آنها می‌پرسیم که حال شما خوب است؟ و درحالی‌که چرت می‌زنند جواب می‌دهند: بله. اینها شوخی نیست! این حرف‌هایی كه بنده خدمت شما می‌زنم بزنگاه‌های حركت ما را در این عالم تشكیل می‌‌دهد كه بدانیم مسئله چیست. البتّه این حرف‌ها چندان هم بی‌تناسب با مطالبی كه امروز عرض می‌كنیم نیست و به مسئله ربط دارد. خودمان هم این مطالب را دیدیم، حس كردیم، تجربه كردیم، لمس كردیم و متوجّۀ صحّت این مطالب شده‌ایم و متوجّۀ نكات ضعف و قوّت مطالب مطرح شده شده‌ایم.

این جاذبه و این استقبال را خدا داده است و او هم یك روز می‌گیرد. امروز می‌دهد و فردا می‌گیرد و این را هم خیال نكنید که مربوط به یكی هست و برای دیگران نیست؛ این‌طور نیست و از اوّل همین‌طور بوده است. ما از پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام كه بالاتر نداریم، ما از سیدالشّهدا علیه‌السلام كه بالاتر نداریم! همین امام حسین علیه‌السلام در مدینه كه راه می‌رفت خلق عظیمی به‌دنبالش بودند و یابن رسول‌اللَه، یابن‌ رسول‌اللَه می‌گفتند. وقتی كه حضرت در مسجد مدینه می‌نشست افراد برای اینكه صدای امام حسین علیه‌السلام را بشنوند روی هم دیگر سوار می‌شدند و جلو می‌رفتند تااینكه نزدیك‌تر بشوند. آن‌ موقع كه بلندگو نبود، امام حسین هم كه نمی‌توانست داد بزند. امروزه زیاد داد می‌زنند و می‌گویند: هرچه به امام حسین علیه‌السلام علاقه داری داد بكش! این شده ملاك!

من یك وقت ـ همین ایّام محرم بود ـ . جایی بودم و تلویزیون، یك شخص منبری‌ای را نشان ‌می‌داد كه صحبت می‌كرد. می‌گفت:

این‌طوری سینه نزنید؛ این تفنّن است، اگر می‌خواهی عمق علاقه‌ات را به امام حسین علیه‌السلام نشان بدهی باید بلند شوی، لخت شوی و سینه بزنی تا عمق علاقه را نشان بدهی.

حالا یكی عمق علاقه را این‌طور می‌بیند! همین امام حسین علیه‌السلام كه می‌آید و برای مردم صحبت می‌كند و صدای یابن ‌رسول اللَه، یابن رسول اللَه از آن آخر جمعیّت بلند است كه خدا خیرت بدهد، خدا عوضت بدهد كه این مطالب را می‌گویید، با همین امام حسین علیه‌السلام در شب عاشورا فقط سی نفر آمدند، این استقبال مردم است! یعنی همه‌اش هویٰ و بازی است. نزدیك‌ترین افراد به امام حسین علیه‌السلام با او نیامدند؛ فقط گفتند: كجا می‌روی؟ در این اوضاع كجا می‌روی؟ در این حال و هوا كجا می‌روی؟ مگر نمی‌دانی اوضاع نا‌مناسب است؟! برای چه می‌روی؟ ما نصیحتت می‌كنیم در منزل بنشین و آرام باش. پس همۀ اینها عاریه است.

مطلب دوّم اینكه امام علیه‌السّلام می‌فرماید: «تدبیر خود و امورت را به خدا بسپار.» در رسیدن به مسائل دنیوی پافشاری نكند كه به هرنحوی و به هرشكلی و به هرقیمتی به این مسئله برسد. اگر می‌خواهد پافشاری كند نسبت به امور اخروی پافشاری بكند نه نسبت به امور دنیوی، و این‌قدر پافشاری نكند. كارش را به خدا بسپارد.

چرایی انتقال ندادن مسائل بیرون منزل به درون منزل

اگر امروز این معامله انجام شد که شد، فردا نشد نشد. اگر پس‌فردا در معامله ضرر كرد، کرد؛ نه‌اینكه اگر حالا ضرركرد، غم و غصّه‌اش را برای زن و بچّه‌اش ببرد. زن و بچّه چه گناهی كردند كه باید با قیافۀ ترشی‌افتادۀ‌ جناب آقا برخورد كنند كه حالا در یك قضیه برخلاف مراد انجام شده است. آنها چه گناهی كرده‌اند؟!

انسان وقتی كه وارد منزل می‌شود باید با قیافۀ بشّاش با اهل و عیالش برخورد كند كه آنها اَلم و ناراحتی را در چهرۀ او مشاهده نكنند. انتقال اَلم و ناراحتی به محیط منزل موجب از بین رفتن استعدادات و ظرفیت‌ها و امكاناتی می‌شود كه خداوند این ظرفیت و این امكانات و این حساسیت و این ظرافت و این لطافت را در وجود زن و بچّه قرار داده‌ است و ما نباید با روی ترش، این امكانات را از بین ببریم. باید اینها را در همان محیط خودشان مواظبت نمود. به زن و بچّه چه مربوط است كه شما بیرون چه‌کار كرده‌اید؟! به زن و بچّه چه مربوط است که شما بیرون ضرر كرده‌اید؟! به زن و بچّۀ انسان چه مربوط است كه ما در بیرون چه برخورد ناملایمی داشتیم؟! خداوند مسئولیت و تكلیفی را كه برای آنها قرار داده این است كه محیط منزل را برای تربیت و رشد افراد عائله در آن منزل و رسیدن به آن نقطۀ مطلوب آماده كنند. آنها وظیفه‌شان این است و باید انجام بدهند و اگر كوتاهی كنند مسئول هستند.

از این‌طرف مرد حق ندارد هر حرفی را به زنش بزند. مرد حق ندارد هر برخوردی را كه امروز در بیرون انجام داده است بگوید. امروز من با فلان كس برخورد كردم و به من این حرف را زد، این مطلب به زن انسان چه مربوط است؟! زن دارای وجود لطیفی است، دارای وجود ظریفی است و انسان باید آن ظرافت و آن لطافت را در همان مرتبۀ خود او حفظ كند و الاّ فردا خدا پدرمان را درمی‌آورد، قضیه شوخی نیست. خدا یك وظیفه‌ای بر عهدۀ‌ ما گذاشته است، یك وظیفه‌ای بر عهدۀ زن و بچّه گذاشته است. حالا آن بچّه كه به‌جای خود محفوظ است که باید در تحت تربیت أبوَین حركت كند. ما در بیرون به یك مسئلۀ ناگواری برخورد كردیم و این به زن ما چه مربوط است؟! چه ارتباطی دارد؟! او در زندگی خود، كار خودش را انجام می‌دهد؛ محیط را آماده می‌كند، غذایش را درست می‌كند، زندگی را مرتّب می‌كند، وسایل راحتی را فراهم می‌كند؛ مگر گناه كرده است؟! باید جور هر دو را بكشد؟! هم محیط منزل و هم مسائل خارجی شوهر؟ نه‌خیر، این غلط است!

توصیۀ اکید مرحوم علامه به منتقل نکردن کار بیرون به منزل

بارها مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به شاگردان خود توصیه می‌كردند که كار بیرون را به منزل منتقل نكنید. یعنی مسائلی كه در بیرون انجام شده‌ است، برای بیرون است. وقتی كه وارد منزل می‌شوید تمام مطالبی كه در بیرون بوده است پشتِ‌ در می‌گذارید و خودتان تنها به‌عنوان یك شوهر وارد منزل می‌شوید نه به‌عنوان یك كاسب، نه به‌عنوان یك واسطه، نه به‌عنوان یك مدیر، نه به‌عنوان یك مسئول! مدیر و كاسب و مسئول و نظامی و ژاندارم و پاسبان و... مربوط به بیرون است. منزل كه پاسبان نمی‌خواهد، منزل كه سرهنگ و سرتیپ نمی‌خواهد، منزل شوهر می‌خواهد. محیط منزل شوهر بشّاش می‌خواهد و خنده‌رو می‌خواهد و با احساس می‌خواهد. اگر این‌طور باشد آن‌وقت آن فضای حاكم بر منزل، مسائل خارج از منزل را تحت‌الشّعاع خودش قرار‌ می‌دهد. یعنی آن نفوسی كه در منزل به حال آرامش هستند [در خارج منزل هم آثار آن مشهود خواهد بود.]

البتّه این هم هست که بعضی از خانم‌ها می‌خواهند كنكاش كنند. به شوهرش می‌گوید: «بیرون چه‌كار كردی؟ كجا رفتی؟ كجا آمدی؟» نه! این خبرها هم نیست. «کجا رفتی» یعنی چه؟! شوهرش می‌گوید: « بیرون رفتیم و آمدیم.» دوباره زن می‌پرسد: «با چه کسی برخورد كردی؟» می‌گوید: «به شما چه مربوط است؟ شما در منزل به مسائل منزل بپرداز، خدا خیرت بدهد و ما هم درحدّ توانِ خودمان کمک می‌کنیم.» هر چیزی جای خودش را دارد.

حالا ما آمده‌ایم و این دو تا را قاطی كرده‌ایم. او آمده پا را از محیط منزل بیرون گذاشته است و به‌دنبال ما می‌آید و ما آن مسائل خارج را در منزل می‌آوریم. سر سفره نشسته‌ایم و به‌جای بگو و بخند و اینکه چه خبر، می‌گوییم: فلان جا این‌طور شد، آن‌طور شد، پشت سر ما این را گفتند، فلان کار را كردیم، سفته و چك ما فلان شد. و زن هم نمی‌تواند تحمّل كند و خدا آن ظرافت و لطافتش را برای شنیدن این مطالب قرار نداده است، بلکه برای تربیت صحیح بچّه قرار داده است. آن‌وقت می‌گویند: چرا محیط متشنّج است؟ چرا حال نداریم؟ چرا در منزل این‌طور هستیم؟ چرا آن‌طور هستیم؟ دلیلی ندارد تلفن‌هایی كه در منزل می‌شود، همۀ تلفن‌ها مربوط به مسائل کاری باشد. چرا انسان باید تلفن‌ها را جواب بدهد.¹ بنده بعضی از افراد را می‌شناسم و خیلی هم آنها را تحسین كرده‌ام؛ كسی حق ندارد در محیط منزلِ آنها راجع به مسائل معاملات و كارها و اشتغال خارجی آنها تلفن كند. تا به او تلفن می‌كنند می‌گوید که ببخشید فردا در دفتر صحبت می‌کنیم. حالِ شما الحمدللّه خوب است، ولی این مسائل به‌جای خود باشد. به او می‌گویند که چه كنیم؟ جواب می‌دهد که در دفتر صحبت می‌کنیم. همه هم می‌دانند که اگر به منزل تلفن كنند ایشان اجازۀ صحبت درباره این مسائل را نمی‌دهد. بسیار كار خوبی هم می‌كند و فایده و نتیجه هم گرفته است.

انسان باید تدبیر امور خود را به خداوند بسپارد، هرچه خداوند برای او مقدّر كرده است. و وقتی ما بدانیم كه اصل وجود ما در این دنیا عاریه‌ای است آن‌وقت چگونه ممكن است نسبت به آثار و لوازم این عاریه، حسّاسیت نشان بدهیم؟! من كه از فردای خودم خبر ندارم. الآن اینجا نشسته‌ام و عضوی از ما هم درد نمی‌كند و خیال می‌كنم که سالم هستم امّا آیا واقعاً خبر دارم در همین درون من چه می‌گذرد؟ یك وقت دیدی دو هفتۀ دیگر صدایش درآمد و ما خبر نداریم. وجود ظاهری خود ما وجود عاریه‌ای است، آن‌وقت ما داریم به آن آثار و لوازم و حواشی مسئله توجّه می‌كنیم.

امام علیه‌السّلام می‌فرماید: «تدبیر خود را در این دنیا به خدا بسپار.» در عین اینكه داری به وظیفه عمل می‌كنی، در عین اینكه داری طبق آن راه می‌روی، تدبیر را به خدا بسپار. خدا هرچه برای تو مقدّر می‌كند به همان كیفیت عمل كن و به همان كیفیت باش. اگر ما در این دنیا مقصود را گذران زندگی برای تحصیل رضای او قرار بدهیم دیگر این قضیه بر ما آسان خواهد شد.

مطلب سوّم اینكه اشتغال انسان به اوامر و نواهی پروردگار باشد؛ خداوند در اینجا چه گفته است؟ و خدا در آنجا چه گفته است؟ از خودمان اضافه نكنیم، كم نكنیم، قاطی نكنیم، توجیه نكنیم، تأویل نكنیم که منظور پیغمبر این است و یا منظور پیغمبر آن است، همانی که هست. وقتی می‌گویند که این همین است، تمام شد. وقتی می‌گویند که آن همان است، تمام شد. امر و نهی را به خدای متعال بسپاریم نه‌اینكه به نفس خود و به توجیهات و تسویلات نفس خود بسپاریم، به تعبیرات خود بسپاریم. در تكالیفی كه خداوند برای ما مقدّر ‌كرده است پیش فرض نداشته باشیم، نه‌اینکه اوّل با پیش‌فرض بیاییم، بعد ببینیم که حالا چه گفته است.

شرطِ نداشتن پیش‌فرض در برخورد با قضایا

بعد از زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مطالبی پیدا شد. یك دفعه چند نفرخواستند با ما ملاقات كنند؛ گفتیم: بفرمایید. وقتی كه وارد شدند، بنده رو به آنها كردم و گفتم: آیا با پیش‌فرض آمده‌اید اینجا با من ملاقات كنید یا بدون پیش‌فرض آمده‌اید؟ گفتند: «بدون پیش‌فرض آمده‌ایم.» گفتم: بفرمایید. گفتند: «آیا می‌توانیم صدای شما را ضبط كنیم؟» گفتم: صبر كن! مگر نگفتی من بدون پیش‌فرض آمده‌ام پس برای چه می‌خواهی صدا را ضبط كنی؟ می‌خواهی ضبط كنی که بیرون ببرید؟ تو اینجا آمده‌ای حرف را بفهمی، برای چه می‌خواهی صدا را ضبط كنی؟! حالا ضبط كن و من هم كاری ندارم، ما صحبت مخفی و پنهانی نداریم، ولی مگر شما نگفتید که ما بدون پیش‌فرض آمده‌ایم؟ پس این شد یک بر هیچ؛ حالا شروع كن. شروع به صحبت كردیم و در بین صحبت گفتم: نظر شما راجع به این قضیه چیست؟ گفتند: «می‌خواهیم نظر شما را بدانیم.» گفتم: دو هیچ به نفع بنده، من دارم از شما سؤال می‌کنم، آیا شما می‌ترسی حرفت را بزنی؟! بگو دیگر. شما می‌گویید که این مسئله است و من می‌گویم: من از شما سؤال می‌کنم که شما نسبت به این قضیّه چه نظری دارید، ولی نمی‌خواهی بگویی! می‌خواهی مچ تو باز نشود! هیچی، قضیه تمام شد.

برای خودمان پیش‌فرض نداشته باشیم. اگر با پیش‌فرض آمدیم، در یك جا به نتیجه نمی‌رسیم. چون این ذهن پر است، این مغز پر است، برای خودش ساختمان را ساخته است. حدّاقل اگر ساختمان را هم نساخته باشد همان محیط و مساحتی را كه آماده كرده ‌است، خودش نشان می‌دهد چه نقشه‌ای را باید در این زمینه و در این گستره پیاده كرد. مرحوم آقا وقتی كه پیش آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ می‌رفتند بدون پیش‌فرض می‌رفتند. این مطالبی كه می‌گویم مشاهدات خودم است که می‌گویم. از طریقۀ نگاه كردن و از طریقۀ گوش دادن و از طریقۀ توجّه كردن مشخّص است. وقتی كه پیش‌فرض كنار رفت هرچه او می‌گوید خالص می‌آید و در قلب می‌نشیند. موج برنمی‌دارد و قشنگ این فركانس می‌آید و در قلب می‌نشیند. دیگر این طرفی نمی‌چرخد و دور بزند و از درون حال برود و از داخل حیاط برگردد كه هزار آفت در این وسط به آن بخورد. اما او همین كه می‌گوید، می‌آید و می‌نشیند و تثبیت می‌شود. آن می‌شود تثبیت و به عنوان اصل قرار می‌گیرد و واقع می‌شود.

امّا در همان وقت كه مرحوم آقا در چنین وضعیتی بودند ـ بنده خود شاهد بودم ‌ـ افراد دیگری می‌آمدند و در اینجا می‌نشستند و منتظر بودند ایشان وقتی كه صحبت می‌كند و مطلبی می‌گوید، به‌نحوی قضیه این طرف و آن طرف برود كه در نهایت این شخص مطرح شود و ما آن را هم با چشم خودمان دیدیم. او نمی‌تواند استفاده بكند و او هم خوب بلد است سر را كلاه بگذارد، چنین كلاهی می‌گذارد كه تا پا می‌رسد. اصلاً نمی‌داند از كجا خورد، اصلاً نمی‌داند از كجا رفت. بارها مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «بعضی‌ها اینجا می‌آیند و خیال می‌كنند ما نمی‌فهمیم.» و بعد یک شعر مثنوی را می‌خواندند:

خنده‌ای هم می‌كند و او هم که دیگر هیچ‌وقت اخم نمی‌كند! این خنده همان کلاهی است که تا پا می‌آید. ولی او این‌طور نیست، او می‌آید می‌نشیند گاهی اوقات اخم می‌شنود، گاهی اوقات خنده می‌بیند، گاهی اوقات تبسّم می‌بیند، گاهی اوقات دعوا می‌بیند. همه را درست می‌بیند، همه را صحیح می‌بیند. وقتی که این‌طور است، این نفس شروع می‌كند به تربیت شدن، عوض می‌شود، دائماً می‌رود عوض می‌شود. چون صاف است می‌گیرد ولو این آن طرف باشد و او آن طرف دیگر باشد.

مطلبی را كه تا به اینجا رسیدیم این بود که «و جملةُ اشتِغالِه فيما أمرَهُ تعالي بِه و نَهاهُ عَنه» اشتغالش به این باشد و همانی باشد كه بگیرد، «فيما أمَرَه تعالي» در آنچه را كه خدا به او امر كرده است.

بعد امام علیه‌السّلام می‌فرماید: اگر خداوند بنده‌ای را توفیق داد و این سه مطلب را نصیب او كرد «هَانَ عَليه الدّنيا»، دیگر دنیا بر او سبك خواهد شد، دنیا بر او گذرا خواهد شد، دنیا بر او ثقیل نخواهد شد و ابلیس هم بر او سبك و سهل خواهد شد. همین ابلیسی كه وقتی می‌گویند، بدن همۀ ما شروع به لرزیدن می‌كند. می‌گوییم که‌ آقا از دست شیطان چه كنیم!؟ آقا شیطان گولمان زد، نه آقاجان خودت، خودت را گول زده‌ای، بیچاره تقصیر شیطان نینداز. به ما نامه می‌دهند که آقا چه‌كار كنیم شیطان گولمان نزند؟ می‌گویم: چطور در فلان جا و فلان قضیه شیطان گولت نزد؟! «هَانَ عَلَيهِ إبليسُ و الخَلق»؛ ابلیس بر او سهل خواهد شد و همین‌طور مردم، دیگر مردم نمی‌توانند آراء خودشان را بر این شخص تحمیل كنند و این شخص را در تحت مِهمیز² و سیطرۀ افكار و اعتبارات و تخیّلات خودشان در بیاورند.

در جلسات گذشته راجع به مسئلۀ ابلیس صحبت‌هایی خدمت دوستان شد. صحبت به اینجا رسید كه ابلیس كیست و چه حقیقتی دارد و برای چه خداوند او را خلق كرده است. ظاهراً این نكتۀ سوّم تا آنجایی كه به نظرم می‌رسد نگفته باقی ماند كه علّت خلق ابلیس چیست؟

در آیۀ شریفه می‌فرماید:

﴿يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ لَا يَفۡتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ كَمَآ أَخۡرَجَ أَبَوَيۡكُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ يَنزِعُ عَنۡهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوۡءَٰتِهِمَا﴾؛¹ «ای بنی آدم شیطان شما را به فتنه نیندازد... .»

فتنه، یعنی امتحان، امتحانی كه انسان در آن ردّ می‌شود. این را می‌گویند فتنه.

﴿وَٱتَّقُواْ فِتۡنَةٗ لَّا تُصِيبَنَّ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمۡ خَآصَّة﴾؛²«بپرهیزید، نگران باشید، برحذر باشید از آن فتنه و امتحانی كه فقط افراد فاسد و فاسق و ظالم شما را نگیرد (و شما را هم در خود هضم می‌كند).»

چون بعضی از ابتلائات جنبۀ عمومی دارند. ﴿لَا يَفۡتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ﴾؛ شیطان شما را به امتحان مردودی نیندازد؛ ﴿كَمَآ أَخۡرَجَ أَبَوَيۡكُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ﴾؛ همان‌طوری كه این بلا را سر پدر و مادرتان آورد. سراغ آدم و حوّا رفت و سرشان را شیره مالید. گفت که از این گندم بخورید، در این گندم چه خواصّی هست! ویتامین ب دارد، ویتامین آ دارد، نشاسته دارد، کالری دارد؛ از این گندم بخورید، دنیاتان آباد خواهد شد. نگاه كنید که چه افرادی دور شما می‌آیند جمع می‌شوند و عكس‌تان را این طرف و آن طرف می‌زنند. رفقا بهتر از ما نسبت به این مسائل اطّلاع دارند. ما باید اطّلاعمان را از اینها بگیریم. آمد و اینها را به فتنه و به امتحان انداخت، زینت داد، جلوه داد. آثار گندم و خوردن گندم یعنی تعلّق به این دنیا. شیطان برای اینها طوری زینت داد كه قوای عقلانی و درّاكۀ آنها را تحت تسخیر تخیّلات و اعتبارات در آورد. یعنی عقل كنار رفت و وقتی عقل كنار رفت، هم اسلام كنار می‌رود و هم تشیّع كنار می‌رود و هم سلوك كنار می‌رود. اوّل عقل می‌رود بعد اسلام می‌رود.

روایتی در تقدم عقل بر دین و حیا

یك روایت بسیار عجیبی است، خیلی روایت عجیبی است كه این را مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در کتبشان آورده‌اند. روایت عجیبی است كه امام علیه‌السّلام می‌فرمایند:

«وقتی كه خداوند حضرت آدم را خلق كرد، جبرائیل به حضرت آدم سه چیز را پیشنهاد كرد كه خدای متعال می‌گوید: ”یكی از این سه چیز را انتخاب كن. (یعنی در وجود خودت یكی از این سه چیز را انتخاب كن.) یكی عقل و یكی دین و سوّم حیا است...“ .»

حیا یعنی یک حالت شرمندگی و احساس ندامت و احساس ادراك مبانی فرهنگی و اصول انسانیّت در وجود خود، این را می‌گویند حیا. یكی از این سه‌تا را انتخاب كن و دوتای دیگر را من برمی‌دارم و بالا می‌برم، خدا سه‌تا نگفته است. حضرت آدم علیه‌السّلام مشغول به فكر شد.

اینكه خدا می‌گوید: «عقل یا دین یا حیا را انتخاب كن»، حضرت آدم با چه نیرویی شروع به فكر كردن كرد؟ با عقلش فکر کرد، پس خدا این را داده بوده، این را یادمان نرود. چون اگر عقل نداشت كه فكر نمی كرد. دیده‌اید خیلی‌ها هستند که الحمدللّه كم هم نیستند، اوّل كاری را انجام می‌دهند و بعد فكر می‌كنند. این زمانه كه ظاهراً شاید كم باشند افرادی كه اوّل فكر كنند و بعد عمل انجام دهند.

عقل و دین، تدیّن به مبانی الهی، تدیّن به احكام، تدیّن به معارف و سوّم هم حیا و شرم است. حضرت آدم دید که عقل از این سه مورد بهتر است و عقل را انتخاب كرد. وقتی حضرت آدم عقل را انتخاب كرد منتظر شد که آن دو بروند. هم دین به دنبال كارش برود و هم شرم برود، ولی دید که آنها ایستاده‌اند. جبرائیل گفت كه بلند شوید برویم. آدم یكی را انتخاب كرده است و شما دوتا باید به سر جایتان برگردید. آنها به جبرائیل گفتند که تو اشتباه می‌كنی و نمی‌دانی؛ خدا به ما گفته است که هر جا عقل باشد شما دوتا هم باشید، ما هم همین‌جا هستیم.¹

متوجّه شدید! مكتبی كه عقل ندارد، نه دین دارد و نه حیا دارد. و دینی كه عقل ندارد، نه حیا دارد و نه دین دارد، اوّل عقل است.

دیشب در اینجا عرض كردم كه امام صادق علیه‌السّلام قبل از تشیّع و قبل از اسلام آمده است که عقل ما را تكمیل كند، عقل ما را درست كند، عقل ما را تصحیح كند و وقتی که عقل درست شد خودمان اصلاً دنبال امام صادق می‌رویم و دیگر دنبال ابوحنیفه نمی‌رویم. بیایید همین الآن نگاه كنید اینهایی كه دنبال ابوحنیفه هستند، اینهایی كه دنبال احمد حنبل هستند، اینهایی كه دنبال مذاهب دیگر هستند، به عقلشان نگاه کنید، خودشان دارند از درون منفجر می‌شوند، می‌بینند نمی‌توانند با واقعیات برخورد كنند.

در همین امسال كه ما مشرّف بودیم، یك شب در مسجدالنّبی یك جوان بسیار خوش‌رویی بود. از او خوشم آمد و احساس كردم شاید تعصّب نداشته باشد. شخصی پشت سر ما از همین علمای اهل تسنّن بود و صحبت می‌كرد و این هم گوش می‌داد.

وقتی كه مطلبی را گفت، من به او گفتم: شما مطلب ایشان را قبول داری؟

گفت: «چطور مگر؟»

ـ:‌ من نسبت به مطلب ایشان ایراد دارم.

ـ:‌ بگو.

ـ: پس كناری برویم. (او را بلند کردیم و یک کنار رفتیم که صدایش نیاید.)

ـ: چه ایرادی دارد؟

ـ: از اوّل کار، یك سؤال از تو می‌پرسم؛ آیا شما آن‌قدر آزاد هستی و آن‌قدر حرّیت داری كه مطلب به هر جا رسید پا به پای من بیایی یا نه؟ (فكری كرد.)

ـ: باشد.

ـ: قول می‌دهی؟

ـ: باشد.

ـ: راجع به این مسئله و این مطلبی که ایشان گفتند، ایراد آن این مطلب است و در فلان كتاب هم هست.

ـ: من گمان نمی‌كنم.

ـ: به كتابخانۀ مدینه و مکتبةالمدینه برویم؟

ـ: نه، من حرف شما را قبول می‌كنم. این‌قدر محكم صحبت می‌كنی و من چیزی نمی‌گویم.

بعد شروع كردیم به صحبت و به یك‌ جا رسید كه باید دست از همۀ مطالب بردارد، یعنی تسنّن را كنار بگذارد. گفتم: قول دادی، مگر اوّل قول ندادی؟! گفتم: من تا هر جا برسیم، شما هم تا هر جا برسی، ما هیچ وقت نمی‌بندیم. نشست فكر كرد و گفت: «گرچه من می‌دانم این مطلب شما حقّ است و درست است و این مسیر صحیح است ولی شما به من مهلتی بدهید تا من بتوانم خودم را إقناع كنم و برای پذیرش راضی كنم.»

ببینید! یعنی این‌قدر این مطالب دقیق است اما نفس آمده و بسته است، با اینكه می‌داند ولی در عین حال نمی‌تواند این مسئله را بپذیرد و نیاز به زمان دارد. این برای چیست؟ برای این است که هنوز عقلش را به كار نگرفته است. عقل می‌گوید تا هر جا که عقل اجازه می‌دهد جلو برو، حدّ و مرز ندارد. تا اینجا برسیم و از اینجا به بعد «دیگر نباید صحبت كنی»، نداریم.

امام صادق علیه‌السّلام می‌فرماید که بیا پیش من و تا هر جا كه می‌خواهی بپرس، از هر چیزی كه می‌خواهی بپرس، در هر جا كه می‌خواهی بپرس، من هیچ خط قرمزی برای تو قرار نمی‌دهم. اینجاست كه امام صادق می‌شود امام صادق، می‌شود امام معصوم. در مكتب امام معصوم علیه‌السلام خط قرمز قرار ندارد. آن وقت این مكتب می‌شود مكتب زنده. این مكتب می‌شود مكتبی كه می‌تواند پاسخگوی نیازهای هر عصر و هر زمان باشد. این مكتبی است كه می‌تواند جواب بدهد. چون این مكتب با فطرت و با وجدان انسان سر و كار دارد نه با اعتبارات و با تخیّلات پیش‌فرض شده.

من به شما ‌بگویم كه اینجا بیایید و صحبت‌های مرا بشنوید امّا حقّ اعتراض به مطالب من را ندارید، این پیش‌فرض است. شما می‌گویید که چرا نداریم؟ شما چه کسی هستید که ما حقّ اعتراض نداریم؟ پسر علاّمه هستید برای خودتان باشید و خیلی محترم هستید و احترامتان را هم به‌خاطر مرحوم آقا نگه می‌داریم، ولی چرا نباید ما به صحبتی كه شما می‌كنید اعتراض كنیم؟! یا نباید به جواب و پاسخ داده شده شما اعتراض كنیم، به حدّی كه منِ گوینده نتوانم جواب بدهم و بگویم: دیگر سؤال و جواب در اینجا باید قطع بشود. چرا و روی چه حسابی باید این‌طور باشد؟! این حدّ و مرز را چه کسی قرار داده است؟! اگر قرار باشد این حدّ و مرز وجود داشته باشد، هر كسی در محدودۀ خودش حدّ و مرز دارد. پس ما یك اجتماعی با حدود و مرزهای خودمان هستیم و اینكه فائده‌ای ندارد. ما آمدیم اینجا كه مرز و حدّ را برداریم. گوینده به نوبۀ خود و شنونده به نوبۀ خود، هر دو حدّ را برمی‌دارند. یعنی هر دو باید در هم فرو بروند و تداخل كنند و هركدام آراء صحیح‌تر را بهتر می‌داند، باید مطرح كند. اگر من در اینجا صحبتی می‌كنم و رفقا مطلبی به نظرشان می‌رسد بنویسند و به من بگویند كه آقا در جلسۀ بعد تصحیح كن، در جلسۀ بعد مطلب را تغییر بده، مطلبی كه این‌طور فهمیده شده‌است به این كیفیت نبوده است و باید به این كیفیّت باشد.

شرایط برگزاری جلسات اعیاد و وفیات

همین دیشب یك مطلب اتّفاق افتاد كه من گفتم این مسئله را توضیح می‌دهم و آنچه كه مورد نظر من بود خدمت شما عرض می‌كنم. رفقا نوار دیشب را گوش بدهند. در مطلب دیشب كه اینجا در جلسۀ مخدّرات بود بنده این را گفتم: نظر مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در جلسات عید و وفات؛ چه سیدالشّهداء چه غیر سیدالشّهداء، بر این بوده است كه سخنگو باید معمّم باشد نه غیر معمّم و الآن هم این مطلب را می‌گویم. ذاكر اوّل باید صحبت كند و ذكر مصیبت كند، حالا اگر عید باشد مدحی كند، جلسۀ وفات و شهادتی باشد باید ذكر مصیبت كند، و بعد باید منبری معمّم برود و صحبت كند. این نظر مرحوم آقا بوده و بنده هم همین نظر و همین مطلب را می‌گویم. باید در جلسه رعایت شؤون شخصیت جلسه كه امام علیه‌السّلام است بشود. هرچه را گفتن و در جلسۀ عید هر حرفی گفتن و هر شعری خواندن و هر مطلبی گفتن و به‌عنوان عید هر چرندی را گفتن صحیح نیست.

یك وقت در همان سابق خدمت رفقا عرض كردم، بنده نوار جلسه‌ای را که در منزل بعضی از رفقا بود تماشا می‌كردم. روز سیزده رجب میلاد امیر‌المؤمنین علیه‌السّلام بود که نوار مجلسی را آورده بودند و ما را برده بودند که تماشا كنیم. آن آقای ذاكر، آن آقای مدّاح كه فرد ظاهراً معروفی هم هست ـ حالا بنده اسمش را نمی‌دانم چیست ـ حالا به‌عنوان همان كه عرض كردم، می‌گفت: «هرچه علی را دوست داری این‌طوری بگو». و شروع كرده بود حالا مثلاً ارادت و ولایت خودش را به امیر‌المؤمنین علیه‌السلام ابراز كردن که:

بی‌شعور! خجالت بكش. امیر‌المؤمنین علیه‌السّلام تمام فخرش این بود كه می‌گفت: «اَنا عَبدٌ مِن عَبِيدِ محمّدٍ صلّی الله علیه و آله و سلّم؛ من بنده‌ای از بندگان پیغمبر هستم.»¹

آن‌ وقت بعد هم، همه کیف می‌کنند که به‌به، چه شعر قشنگی است. بله، آنهایی كه در آنجا نشسته‌اند همین‌قدر می فهمند و اینها همان‌هایی بودند كه به منزل مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در مشهد آمدند و به مرحوم آقا ایراد و اعتراض كردند كه چرا شما این‌طور هستید؟ چرا مرام شما این است؟! یك‌یك افرادشان را هم می‌شناسم. بنشینند و دست بزنند و كف بزنند كه امروز حقّ مجلس ادا شد. بله ببینید چه شعر قشنگی است و به هم می‌گفتند:

خریّت هم حدّی دارد، تا چه زمانی انسان این‌قدر اُلاغ باشد كه با مبانی مهم و اصیل دین این‌طور بازی كند، این‌طور بیاید مسخره كند! اشعاری را که انتخاب می‌کنند بسیار سبک است.

الآن در این هیئات که شما می‌بینید، كیفیّت هیئاتی كه الآن وجود دارد، به هر ترفند و به هر شكل و به هر نوع و به هر مسلک خلافی برای جلب توجّه افراد متشبّث می‌شوند و به هر نوعی و به هر‌ شعری و به هر مطلب چرندی متشبّث می‌شوند؛ به‌صرف اینكه حالا این، این‌طوری می‌خواند، این سبك را عوض كرده و این‌طوری می‌خواند. مگر تئاتر است؟! مگر مصیبت امام حسین علیه‌السلام تئاتر است؟! مگر خیمه‌شب‌بازی است؟! بعضی‌ها هم كه وقتی بلندگو گیرشان بیاید چنان نعره می‌كشند كه پردۀ صماخ انسان سه تكّه می‌شود. همه صدایت را می‌شنوند، یك اتاق سه در چهار كه نعره كشیدن ندارد، همه صدایت را می‌شنوند. قشنگ، مؤدّب و عین آدمْ روضه بخوان و اگر نمی‌توانی، روضه نخوان. عین آدم دوتا شعر قشنگ و درست از یك آدم حسابی مثل مرحوم كمپانی، مثل فؤاد، مثل نیّر و این‌گونه افراد انتخاب كن. موقعیت و شخصیت امام حسین علیه‌السلام را بدان چیست. حضرت را می‌آورند در سطح یك بچّه سوسول چهار راه و خیابان.

ما یك دفعه در حدود هشت یا نه سال پیش جایی رفته بودیم. می‌خواستیم شب از جلسۀ عصر جمعه به قم برگردیم. رفقا گفتند: ـ چند نفر از رفقا خدا حفظشان كند‌ ـ «آقا شما می‌خواهید بروید و الآن شب می‌شود و دیر می‌رسید و گرسنه هستید.» گفتند: «برویم یك جا شام بخوریم و بعد بروید.» گفتیم: بفرمایید برویم. ـ‌ نمی‌دانم بعضی‌ها که در این مجلس هستند در آن شب بودند یا نبودند؟ شب شنبه هم بود. ما یك جا رفتیم و نمی دانم ما را كجا بردند، اسم خیابانش را نمی‌دانم. ما هم وارد شدیم و دیدیم یك سالنی است که این سالن دو تكه داشت. در یك قسمتش چراغ را خاموش كرده بودند و معلوم بود که مجلس ترحیم و طلب مغفرت بود. ـ حالا امروزه می‌گویند مجلس بزرگداشت، که از آن الفاظ باطل است. بزرگداشت چیست؟! باید گفت: مجلس ترحیم. البتّه اینجایی که ما رفتیم طبق ظاهرش، همان بزرگداشت بود! باید گفت مجلس ترحیم و طلب مغفرت. ببینید آن بیچاره‌ای كه الآن آنجا رفته است، آیا نیاز به بزرگداشت دارد یا نیاز به مغفرت دارد؟ بروید از او سؤال كنید. ـ در یك قسمت چراغ را خاموش كرده بودند و فقط یک سِن بود. ما كه نگاه نمی‌كردیم چون اصلاً خیلی عالی بود! خیلی وضعیتی بود و ما فقط آن آقا را از لای پرده می‌دیدیم كه یك جوان بود فارسی می‌خواند، تركی می‌خواند، نمی‌دانم چه می‌خواند. ایشان نیم ساعت ذكر مصیبتش این بود كه ای داد بی داد، دختر تو فرنگیس در آمریكا است و تو مُرده‌ای و او از مرگ تو اطّلاع پیدا نكرده است. این ذكر مصیبت این آقا در مجلس بود. گفتم: بله مجلسی كه در آنجا تشكیل بشود و بزرگداشت باشد، برای این آقا همین است، ذكر مصیبت فرنگیس تو آمریكا بود. آی بمیرم برایت! سر بابایت نبودی، نمی‌دانم كجا بودی که بابایت در بیمارستان دائماً فرنگیس فرنگیس می‌كرد! این شده بود مجلس بزرگداشت؟! بعد هم آخرش به‌خاطر خالی نبودن عریضه دو دقیقه یك «یاعلی» گرفت و مجلس را تمام كرد و آن هم به پول و نوای خودش رسید و رفت. این شد ذكر مصیبت و مجلس ترحیم و مجلس بزرگداشت. این هم هست و این با آن كلیسا چه فرقی می‌كند؟! و با آنهایی كه می‌آیند و حالا بالأخره یک آداب خاصّ به خودشان را دارند.

باید در مجلس امام حسین علیه‌السّلام متانت، آرامش، سنگینی و وقار باشد. من نمی‌گویم سینه‌زنی نباشد، سینه زنی هم باید باشد. امّا اینكه انسان فرض بکنید بیاید و به هر كیفیتی باشد و داد بكشد و نعره بكشد و «هرچه حسین را بیشتر دوست داری صدایت را بلندتر بكن» و فرض بکنید که هر شعری بخواند و هرچه بخواند، این حرف‌ها نیست. امام حسین علیه‌السلام نیاز به این حرف‌ها ندارد. «اگر بخواهی عمق ولایت خودت را برسانی باید لباس‌ها را در بیاوری و لخت سینه بزنی!» این حرام است، این کار یعنی چه؟! اگر نامحرم و زن بدن مرد را ببیند حرام است.

عدم تفاوت در حرمت نگاه به بدن مرد و بدن زن برای جنس مخالف

الآن در بیرون نوارهایی را می‌فروشند که مردها لخت سینه می‌زنند، آن‌وقت زن و مرد این نوارها را می‌خرند، تمام اینها حرام است. نگاه كردن به بدن مرد برای زن حرام است، همان‌طوری كه نگاه كردن به بدن زن برای مرد حرام است هیچ فرقی هم نمی‌كند، هیچ تفاوتی ندارد. حالا آیا مجلس امام حسین علیه‌السلام این مسائل را تمام می کند؟ نه‌خیر، این حرف‌ها نیست و مسائل این‌طور نیست. آدم داد بكشد، اینها نشان دادن ولایت نیست.

در همان وقتی كه ما به سفر عتبات عالیات مشرّف شدیم، رفقای ما افرادی بودند كه قشنگ و مؤدّب می‌آمدند و می‌رفتند. در را می‌بوسیدند، زمین را می‌بوسیدند، عتبه را می‌بوسیدند. خود من می‌گفتم: ببوسید وآنها می‌بوسیدند. دعا می‌خواندند، زیارت‌نامه می‌خواندند، نماز می‌خواندند و كناری می‌نشستند. اصلاً تمام آن مأمورین عراقی تعجّب می‌كردند و می‌گفتند که آقا شما كه هستید و از كجا آمده‌اید؟! ما تا به حال این‌طور افراد را ندیده‌ایم. اینها که از ایران می آیند داد می‌زنند، فریاد می‌كنند و چه‌كار می‌كنند. خود آن مأمور به من می‌گفت که یكی آنجا بود و اصلاً بساطی در حرم امام حسین علیه‌السلام درست کرده بود و معركه‌ای گرفته بود. آن مأمور گفت: همین آقا را می‌بینی كه این‌طور معرکه گرفته است، نماز صبحش قضا می‌شود و ما می‌رویم او را برای نماز بیدار می‌كنیم! این آقای مأمور بعثی عراق فهمیده است. آن‌وقت او می‌گوید که شما عاشق امام حسین هستید؟! شما ولایت امام حسین علیه‌السلام را دارید؟! تو نماز صبحت قضا می‌شود آن‌وقت اینجا آمدی و عربده می‌كشی و می‌گویی: «بیایید برویم قتله‌گاه را نشانتان بدهم و...»؟! تو نمی‌خواهد نشان بدهی، تو نمازت را بخوان که قضا نشود. همۀ اینها عوام‌زدگی است. امام حسین علیه‌السلام عربده‌كش نمی‌خواهد، آدم می‌خواهد، عاقل می‌خواهد، متین می‌خواهد، سنگین می‌خواهد، وزین می‌‌خواهد، بااخلاق می‌خواهد، باادب می‌خواهد، بافرهنگ می‌خواهد، امام حسین علیه‌السلام این‌طور افراد می‌خواهد.

ادب و متانت از ابتدا تا انتهای واقعۀ عاشورا

شما به واقعۀ عاشورا نگاه بكنید، از اوّل تا آخر واقعه روز عاشورا همه ادب و متانت است. تنها چیزی كه در واقعۀ عاشورا نیست احساسات است، در این قضیه احساسات نیست. اگر احساسات باشد دیگر عاشورا، عاشورا نیست. از اوّل تا آخر قضایای عاشورا را یكی‌یكی بیایید نگاه كنید؛ از آن اوّل تمام این قضایای عاشورا همه بر اساس عقل است و اصلاً احساسات در اینجا وجود ندارد. امام حسین علیه‌السلام یكی‌یكی رفتار آن افراد را زیر نظر می‌گیرد، او الآن دارد چه‌كار می‌كند، دیگری الآن دارد چه‌كار می‌كند، او الآن می‌تواند این را انجام بدهد یا نمی‌تواند انجام بدهد، او الآن قابلیّت برای شهادت دارد یا ندارد، او الآن می‌تواند این مسئولیت و این مأموریت را انجام بدهد یا نه. یك دقیقه مطلب این‌طرف و آن‌طرف نمی‌شود، یك دقیقه مطلب به این كیفیت نمی‌شود.

عابس بن شبیب شاكری خدمت سیدالشّهدا علیه‌السّلام می‌آید و حضرت می‌گویند: «نگهدار و الآن نرو.» حرّ خدمت سیدالشّهداء می‌آید و حضرت می‌گویند: «برو» و نمی‌گویند که صبر كن.¹ حضرت اجازه می‌دهند برود؛ چرا به او اجازه می‌دهند که برود؟ به‌خاطر اینكه او نفسش نمی‌تواند این شرمندگی و خجالت درقبال اهل‌بیت سیدالشّهداء را تحمّل بكند و نمی‌تواند ببیند. ولی حضرت این مطلب را می‌دانند و می‌فرمایند: «برو.» لذا حرّ اوّلین كسی است كه می‌آید. امّا آن یكی می‌آید و می‌بیند برادرش فوت كرده است و به شهادت رسیده است، می‌گوید: «من هم بروم؟» حضرت می‌گویند: «نه، بایست.» تو الآن به برادرت نگاه كرده‌ای و احساساتت آمده است [و بر تو غلبه کرده است]. حضرت صبر می‌كند وقتی که این قضیۀ برادر از دلش كنار می‌رود، بعد حضرت می‌گویند که حالا برو. اگر ما بخواهیم یك‌به‌یك نگاه كنیم، می‌بینیم منطق در قضیۀ عاشورا، منطق عقل است. نه داد است، نه بیداد است، نه فریاد است، نه عربده كشیدن است، نه هر چرند و مزخرفی را گفتن است، نه به هر كیفیتی مردم را به گریه در آوردن است و نه به هر كیفیتی عزاداری كردن است، این حرف‌ها را نداریم.

در مجلس مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ آن‌طوری كه ما یاد داریم خود ایشان آرام سینه می‌زدند نه تند، بلکه آرام و قشنگ سینه می‌زدند و با این كیفیت دیگر انسان از آن حالت حزن و حالت نورانیّت درنمی‌آمد. تند تند تند سینه زدن یعنی چه، مگر چه خبر است؟! باید سینه زنی آرام باشد. خودتان نگاه كنید، یك مجلس سید‌الشّهداء را به آن كیفیت برگزار كنید و یك مجلس هم تَق و توق و در سرتان بزنید و بشكنید و...، مگر نیستند؟! می‌گویند که یكی فلان جا می‌رود و تا شور می‌گیرند، یك چیز برمی‌دارد و می‌زند به سرش و خون می‌آید. اینها دیوانگی است! این حرف‌ها چیست؟! شخص عقل ندارد و قضیه شوخی ندارد.

بررسی حکم قمه‌زنی از نظر شرعی و پزشکی

من چند روز پیش در بیمارستانی در طهران بودم و یک عدّه‌ای در آنجا بودند. دو سه‌تا از مسئولین آنجا آمده بودند و سؤالی را از من كردند. گفتند: «آقا نظر شما راجع به قمه زدن چیست؟» من گفتم: این مسئله را نه تأیید می‌كنم و نه ردّ می‌كنم و به مطالب این و آن و اینکه غربی‌ها چه نظری می‌دهند، کاری ندارم. من به این حرف‌ها کاری ندارم. ما هر كاری بكنیم آنها ما را مشمول عنایات خودشان قرار می‌دهند و ما نباید دین خودمان را بر اساس نگاه كردن آنها و نظر آنها قرار بدهیم، بنده اصلاً به اینها كاری ندارم.

من صورت مسئله را بیان می‌كنم، خود شما ببینید اگر منطبق با این است اشكال ندارد اگر منطبق با آن است اشكال دارد. گفتم: آنچه كه در اسلام هست این است که اِضرار بر بدن حرام است. انسان نمی‌تواند به بدن ضرر وارد كند حتّی شما یك خدش هم نمی‌توانید وارد كنید، چون این خدشی را كه وارد می‌كنید ضرر است، این زخم میكروب می‌كِشَد، ضرری متوجّه می‌شود و به همین مقدار حرام است. البتّه حرام هم مراتبی دارد نه‌اینكه فرض کنید که مثل شُرب خمر یا مثل زنا و یا مثل غیبت و تهمت نیست ولی این به حدّ خودش است. یعنی از همین خدشی كه شما وارد می‌كنید، باید در روز قیامت در پرونده‌تان جواب بدهید. منظور این است كه چرا در فلان روز چاقو را برداشتی و چرا دستت را خون آوردی؟ باید بیایی و جواب بدهی، این منظور است. گفتم: این یك اصل كلّی است و این اصل عقلایی است که انسان نباید به بدن خودش ضرری وارد بكند، مسئله خلاف است.

حالا بیاییم راجع به اینكه آیا مسئلۀ قمه زدن هم مشمول این قانون خواهد شد یا نه، صحبت کنیم. گفتم: اگر منظور صرف خون آوردن است، خون آوردن كه اشكالی ندارد مگر خود شما نمی‌گویید: «هر شش ماه باید افراد چهارصد سی‌سی خون بدهند.» چطور آن خون دادن ایراد ندارد امّا وقتی كه حالا یك خون می‌آید ایراد دارد؟ اینكه چهارصد سی‌سی نیست و صد سی‌سی هم نمی‌شود، فوقش صدوپنجاه سی‌سی است. شما خودتان می‌گویید: «هر بدن سالم با این وزن و با این كیفیت، اگر ناراحتی قلبی و کم‌خونی نداشته باشد و هموگلوبینش پایین نباشد، چهارصد سی‌سی می‌تواند خون بدهد.» و این چطور اِضرار بر بدن نیست امّا قمه زدن اضرار است؟ این یك مطلب.

حجامت در اسلام و طبّ قدیم

از آن گذشته، اگر بخواهیم مسئله را بر اساس كلام قدماء یا حتّی همین جدیدی‌ها هم که نسبت به این قضیّه معتقد هستند نگاه بكنیم، یكی از اقسام حجامتی كه در طبّ قدیم داشتیم و حتّی در همین الآن هم داریم، حجامت سر است. حجامت یك مسئله‌ای است كه در اسلام و در زمان ائمّه علیهم‌السلام بوده است. بر این مسئله هم تاكید شده است گرچه امروزه بعضی‌ها مخالفت می‌كنند. البتّه دیگر كم‌كم مخالفت‌ها دارد فروكش می‌كند و خود آن افراد هم به فواید این قضیّه پی برده‌اند و متوجّه شده‌اند كه مسئله جنبۀ دارویی و جنبۀ درمانی دارد. و حتّی كیفیّت تركیب خونی كه از پشت کمر گرفته می‌شود با تركیب خونی كه از رگ گرفته می‌شود فرق می‌كند و از نظر تجزیۀ اجزاء متفاوت است و یك كتاب هم نوشته شده است و یكی از دوستان به بنده داده است. یكی از همكاران ایشان که خودشان تخصّص خون دارد و اتّفاقاً از مدافعین سرسخت همین حجامت هم است، برعلیه اینها هَل مِن مبارز¹ طلبیده و مطالب بسیار خوبی هم در آن كتاب گفته است. مسئلۀ متداولی بوده و بسیاری از اطبّاء بنای درمانشان بر همین بوده است.

بو‌علی اصلاً راجع به حجامت فصلی دارد. بوعلی چشم‌بندی كه نمی‌كرده است و با همین درمان می‌كرده است. محمّد بن زكریای رازی بر اساس این حجامت اصلاً فصل مفصّلی دارد و درمان می‌كرده است. اینها طلسم و رمل و نخود كه نمی‌انداختند و به همین كیفیت درمان می‌كردند. یكی‌ از حجامت‌ها، حجامت پشت است، یكی از حجامت‌ها، حجامت پا است، بسیاری از ناراحتی‌ها مثل واریس بواسطۀ حجامت پا، خوب می‌شوند. یك حجامت هم حجامت سر داریم و این حجامت سر هم موارد مختلفی دارد منتها افراد باید وارد باشند. بسیاری از ناراحتی‌های دِماغی و مغزی كه از جملۀ آنها میگرن است، به‌واسطۀ حجامت سر بهبود پیدا می‌كند، یا لااقل قسمت اعظم آنها خوب خواهد شد. الآن بعضی از دوستان بنده حیّ و حاضر هستند و اینها میگرن داشتند تمام نقاط دنیا را گشتند و خوب نشدند ولی با حجامت سر خوب شدند. البتّه نه به‌طوركامل ولی هشتاد درصد بهبود پیدا كردند، اینكه دیگر چشم‌بندی نیست.

پس روی این جهت كه نمی‌توانیم بگوییم که خون آوردن اشکال دارد. بله، می‌توانیم یك حرف بزنیم كه این قسم قمه زدن از نظر اصول بهداشتی شاید ایراد داشته باشد. حالا فرض كنید طرف، سر خود را استریل می‌كند و کمی بتادین می‌زند، و آن مسئلۀ بهداشتی‌اش هم حل می‌شود و ما هم تا به‌حال نشنیدیم در اینكه شخصی به یك ناراحتی مبتلا شده باشد. ما در همان زمان سفرهای عدیده‌ای به عراق رفتیم. در همان ایام عاشورا بودیم و اینها را دیدیم و مشکلی نبوده است. البتّه بعضی‌ها ضعفی پیدا می‌كنند، ولی التیام پیدا می‌كند

گفتم: علیٰ‌كلّ‌حال ببینید، من حالا راجع به مسئلۀ عشق و علاقۀ این افراد به امام حسین علیه‌السلام و فرض بکنید که با این كیفیت می‌خواهند خود را قدمی به آن مكتب و به آن مرام نزدیك كنند ـ كه این برای خودش بحث و صحبت دارد ـ كار ندارم. ما به همین اصول امروزه، همین اصول عُقلایی و بهداشتی و طبّی، كار داریم. ولی در عین حال بنده نه می‌گویم حرام است و نه می‌گویم حلال است، توصیه نمی‌کنم. این صورت مسئله و صورت قضیه است؛ هر كه این‌طور تشخیص می‌دهد یا هر كه آن‌طور تشخیص می دهد! الآن بسیاری از مراكز حجامت، همین حجامت در سر را انجام می‌دهند و این با قمه زدن چه فرقی می‌كند؟ شاید بیشتر هم خون بگیرند، چه فرقی می‌كند؟ خیلی تشكّر كرد و خیلی قانع شد.

تأیید اصول عقلایی توسط اسلام

ببینید ما یك اصول عقلایی داریم و اسلام این اصول عقلایی را تایید کرده است. همان كسی كه می‌گوید: اگر چاقو را بی‌خود به دست بزنی باید روز قیامت پاسخ بدهی، می‌گوید: اگر شما در جایی باید هشت‌صد سی‌سی هم خون بدهی، باید بدهی؛ برای اینكه نجات پیدا کنی، سلامتی پیدا کنی. اینجا اشكال ندارد، چرا؟ چون عقل اقتضا می‌كند. عقل می‌گوید: باید در اینجا این كار را بكنی ولی آن زدن چاقو به دست جهتی ندارد و اشكال دارد. اما این حجامت جهت دارد و بلااشکال است بلکه می‌شود گفت: واجب است. اوّل عقل بعد اسلام، اوّل عقل بعد تشیّع، اوّل عقل و بعد همه چیز. حیات، دین، تكامل، همۀ اینها بر اساس عقل است. مكتب عرفان این است.

شرط مععم بودن سخنران در جلسات اعیاد و وفیات

ما این مطلب را دیشب عرض كردیم كه مرام مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ این است كه در مجالس باید فرد سخنران معمّم باشد و افرادی كه با مكتب مرحوم آقا آشنا هستند علّت و فلسفۀ این مطلب را می‌دانند که چیست و اینكه بنده عرض كردم به‌جهت این بود. گرچه بعضی از دوستان ما در مجالسی صحبت می‌كنند، روضه می‌خوانند ولی اینها موارد استثنائی است كه خود بنده گفته‌ام؛ نه‌اینكه خدای ناكرده سر خود این كار را كرده باشند و اینها هم آمادگی برای هر تغییر و تحوّلی را دارند. صحبت من این بود كه من می‌بینم افرادی چه با نامه، چه مشافهة‌ً از بنده تقاضای فردی را می‌كنند، جلسه‌ای را می‌كنند و وقتی كه به آنها می‌گویم: منبری دعوت كنید، باز اصرار می‌كنند كه و كه و كه بیایند. حتّی می‌گویند: «افرادی خارج [از جمع رفقا] بیایند.» می‌گویند: «در محلّۀ ما فردی هست که خوب صحبت می‌كند، خوب جوان‌ها را جذب می‌كند، آیا اجازه می‌دهید بیاید؟» می‌گویم: نه‌خیر، فرد معمّم بیاورید. بروید خارج [از جمع رفقا] بیاورید، ولی معمّم باشد.

نسبت به بعضی از دوستان نسبت به این قضیه سوءتفاهمی شده بود، لذا بنده در اینجا خواستم این سوءتفاهم و این مسئله را كه پیش آمده است بگویم كه اینها بر همان طبق مسیر مرحوم آقا جزءِ موارد استثنایی هستند كه آن هم هركسی نمی‌تواند تشخیص بدهد و همه خیال نكنند كه آنها جزء موارد استثناء هستند. آن مورد استثناء برای جای خودش است و طبق زمان خاص به خودش و جلسۀ خاص به خودش می‌باشد.

بنا و اساس برای تشكیل مجالس به این كیفیتی است كه عرض كردم، به این نحو است. اگر این‌طور باشیم، در راه هستیم و اگر این‌طور نباشیم، نیستیم. این طرف می‌کنیم، آن طرف می‌کنیم، مسئله را به یک كیفیت و یك طور دیگر بررسی می‌كنیم و دائماً به‌دنبال مطلب خودمان هستیم. فوقش فرض‌ كنید كه فردی بیاید یك مقدار اصرار بکند، من در اینجا چه می‌گویم؟ می‌گویم: نهایت قضیه این است که خودتان می‌دانید. بعد چه می‌گویند؟ می‌گویند: آقا اجازه دادند! مسئله از این باب است.

نحوۀ برگزاری مجالس اهل بیت علیهم‌السلام و بیان ملاکات مهمی در این زمینه

امام علیه‌السّلام در اینجا می‌‌خواهند این كیفیت نفوذ شیطان را در موارد انسان روشن كنند كه چطوری شیطان نفوذ پیدا می‌كند و چطوری جلو می‌آید.

به یادم می‌آید بارها در زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ وقتی كه افراد می‌آمدند و از ایشان سؤال می‌كردند که آقا آیا اجازه می‌فرمایید در منزلمان مجلس روضه بیندازیم؟ ایشان می‌فرمودند: نه‌خیر. آقا اجازه می‌‌فرمایید پنج روز روضه بگیریم؟ ایشان می فرمودند: خودتان می‌دانید! و به بعضی‌ها خودشان می‌فرمودند: آقا شما در منزلتان یك دهه روضه بیندازید و این آقا و این آقا را دعوت كنید.

افرادی كه روضه می‌اندازند باید متوجّه باشند كه اینها به چه مسئله‌ای اقدام كرده‌اند. روضۀ سیدالشّهداء و مجالس ائمّه علیهم‌السّلام، جایگاه خاص خودش را دارد، نه‌اینكه درِ هر منزلی باز بشود و اینجا روضه است. فردی كه می‌خواهد در منزل خودش مجلس قرار بدهد باید به لوازم و شرائط این مجلس متعهّد باشد و باید آن مسائل لازم را به‌وجود بیاورد. باید آن منبری را كه می‌آید و به آنجا دعوت می‌كند و از او تقاضا می‌كند، شرائط آمد و رفت را برای او فراهم كند. شخص می‌گوید که آقا ما روضه داریم شما بیا منبر برو! مگر اینجا خانۀ خاله است؟! و یا می‌گوید: آقا ما روضه داریم شما هم بیا و ذكر مصیبت بخوان! این حرف‌ها یعنی چه؟! مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «اگر شما را برای مجلسی دعوت می‌كنند خودشان ماشین بیاورند شما را ببرند و بعد هم برسانند» نه‌اینكه بگویند: آقا آنجا روضه است!

نمی‌‌دانم این قضیه را من خدمت رفقا گفتم یا نگفتم ولی علیٰ‌كلّ‌حال این قضیه یك سالی در مشهد بود. حالا عیب ندارد بالأخره‌ صحبت به اینجا رسید و امروز هم طبق وعده‌های جلسات قبل دیگر بعید می‌دانم كه بتوانیم دنبالۀ مسئله و قضیه را ادامه بدهیم، إن‌شاءالله فرصت دیگر ادامه خواهیم داد. یك دهه در منزل یكی از دوستان در مشهد، همسایگان مرحوم آقا جلسۀ دهه عاشورا بود و مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ فرمودند: «فلانی شما صحبت كن.» ما در آن دهه راجع به این كلام «النّاسُ علي دينِ مُلُوکِهم»¹ و این کلام حضرت سید‌الشّهداء علیه‌السّلام صحبت می‌كردیم:

النّاسُ عَبیدُ الدّنیا و الدّينُ لَعِقٌ عَلي أَلسِنَتِهم يَحُوطُونَه ما دَرَّت مَعايِشُهُم فإذا مُحِّصُوا بِالبلاء قَلَّ الدَّيَّانُون؛²

«دین مثل آب دهانی می‌ماند كه در دهان انسان است؛ زبان به هر طرف برود رطوبت دهان هم به همان طرف می‌رود».

«يَحُوطُونَه مَا دَرَّت مَعَايِشِهِم، فَإذَا مُحِّصُوا بِالبَلاءِ قلَّ الدَّیَّانون»؛ یك‌مقدار بخواهد بلا، امتحان، شدّت، شدائد، تضییقات برای افرد پیدا بشود، فوراً رها می‌كنند و به‌دنبال كسب و كارشان می‌روند، به‌دنبال برنامه‌های خودشان می‌روند، به‌دنبال افكار و به‌دنبال آن طریق می‌روند.

مرحوم آقا دو سه روز نمی‌آمدند، اتّفاقاً یك روز را آمدند. یعنی چند روز را آمدند و از جمله آن روزی كه مورد نظر است. من در آن مجلس به رفقا گفتم: چون امروز آقا در اینجا تشریف دارند من این را جلوی ایشان می‌گویم، نگویید که پشت سر گفتی و چشم پدرت را دور دیدی و هرچه دلت خواست را به ما می‌گویی! خود ایشان هم اینجا هستند.

گفتم كه ما نسبت به خودمان نگاه كنیم و به بقیّه كار نداریم. ما كه خودمان را گُل سرسبد همۀ این عالم بشریّت می‌دانیم، ما كه خودمان را سالك می‌دانیم، ما كه خودمان را دنباله‌روی امام می‌دانیم، ما كه خودمان را عارف می‌دانیم، ما كه خودمان را تافتۀ جدا بافته از همۀ خلائق می‌دانیم، بیاییم راجع به خودمان صحبت کنیم.

گفتم: دو سال پیش در همین طهران یك روز منزل یكی از رفقا كه خیابان طهران نو بود ـ بله دیگر، همان خیابانی که از میدان امام حسین می‌رود. و همان شخص هم پای منبر حضور داشت و از طهران به مشهد آمده بود. ـ مجلس روضه بود. ما هم تنها بودیم و از مشهد آمده بودیم و منزل ما در همان وقت در همین پیچ شمیران بود. من شب در آنجا تنها بودم. از شب باران می‌آمد و منتظر بودم كه صبح به جلسه برویم. از ما خواستند كه در این مجلس شرکت کنیم. ما در آن ایامی كه به طهران می‌آمدیم برای رفقا و برای دوستان صحبت می‌كردیم. از ما خواستند كه ما هم در آن مجلس شركت كنیم. صبح شد و ما هم از منزل بیرون آمدیم و هرچه صبر كردیم دیدیم كسی دنبال ما نیامد. دیگر خودمان سرمان را پایین انداختیم و مثل بچّۀ خوب بیرون آمدیم. چتر نداشتیم، تا سر خیابان آمدیم و منتظر تاكسی شدیم. صبح بود و هرچه ایستادیم ماشین نبود، اگر هم كسی می‌آمد دیگر با بذل عنایتی که این دوره و زمانه نسبت به امثال بنده هست، کسی توجّه نمی‌کرد. الآن هم که دیگر از آن زمان بهتر شده است!

من می‌گویم: در زمان سابق می‌آمدند و پیاده می‌شدند و آدم‌های كرواتی پیاده می‌شدند و درِ ماشین را برای ما باز می‌كردند. بعد هم که ما را می‌رساندند موقعی كه پیاده می‌شدیم خودشان در را باز می‌کردند. دیگر الآن هم بله، تقریباً مثل همان موقع هست! علیٰ‌كلّ‌حال، اینها دیگر تفنّنات است.

ما در آنجا آمدیم و تقریباً بیست دقیقه زیر باران ایستادیم، که این عبای من که عبای قهوه‌ای بود و مثل همین که الآن پوشیده‌ام بود، خیس شد. دیدیم نه، مثل اینكه یک‌مقدار هم باید پیاده تشریف ببریم. آمدیم، آمدیم همین‌طور پیاده از پیچ شمیران آمدیم تا آن تقاطعی که بود ـ پل دارد و نمی‌دانم اسمش چیست ـ همین‌طوری در باران آمدیم كه این قبایمان هم خیس شد. یعنی از عبا رفت در قبا و قبایمان خیس شد و هنوز پیراهنمان مانده بود. باز آنجا یك ربعی منتظر تاكسی شدیم و آنجا هم نبود. دیگر هیچ و تتمّۀ لباسمان هم خیس شد. شاید اگر روز جمعه‌ای بود یک غسلی انجام می‌شد! واقعاً لباس زیرم خیس شد یعنی عبا و قبا و لباس زیرم خیس بود، یعنی اینكه آب می‌آمد. باز بعد از آنجا دیدیم که ماشین پیدا نمی‌شود و بذل توجّه مردم نسبت به ما خیلی زیاد است، باید تتمه‌اش را هم پیاده برویم و تا میدان امام حسین علیه‌السلام آمدیم. میدان امام حسین علیه‌السلام كه ایستادیم یك نفر دلش به‌حال ما سوخت و ما را تا همان‌ جا آورد و آن یك تكه راه بالا را هم پیاده رفتیم. انگار زیر یك دوش و یا یک آبشار واقع شده‌ایم. به آنجا رفتیم.

وقتی كه در چنین وضعی رسیدیم، مجلس تمام شده بود. همین كه نشستیم دیدیم یكی به ما این‌طوری نگاه می‌كند، یكی به ما آن‌طوری نگاه می‌كند. یكی به ما می‌گوید: «آقا ما را سر كار گذاشتی؟!» و ما هیچی نگفتیم. آن یكی می‌گفت: «آقا ما یك ساعت منتظر شما هستیم!» باز هیچی نگفتیم. یكی می‌گفت: «آقا یك‌خرده زودتر راه می‌افتادید»، ـ می‌فرمایید از دیشب راه بیفتم؟‌! ـ هیچی نگفتیم. وقتی كه خوب آقایان همۀ صحبت‌هایشان را كردند، به آن شخصی كه بغل من بود رو كردم و گفتم شما چه ساعتی از خانه‌تان راه افتادید؟ گفت: «ساعت فلان». گفتم: من نیم ساعت از شما زودتر راه افتادم. به آن آقا رو كردم و گفتم: شما چه ساعت از منزلتان راه افتادید؟ گفت: «ساعت فلان»، گفتم: من بیست دقیقه زودتر از شما راه افتادم.

بعد شروع كردم به آنها این حرف را زدم و گفتم من برای آمدن از شما چیزی را مطالبه نكردم! رفیق هستیم، آمدیم و در اینجا می‌آییم و می‌رویم. گفتم: چند نفر از شما ماشین داشتند؟ چند نفر از شما تاكسی گرفتند و آمدند؟ آقای صاحب‌خانه كه داری به بنده اعتراض می‌كنی، مگر شما ماشین ندارید؟! شما فكر این را نكردید كه بنده وسیله ندارم؟ بنده چطور می‌توانم به اینجا بیایم؟! بنده ساعت فلان از منزل راه افتادم و الآن هم رسیدم. آن هم با این وضع و این هم پیراهنم! نگاه كنید به چه وضعیتی است! حالا ما حرف نزدیم دیگر شما چرا اعتراض می‌کنید؟! گفتم: من كه می‌خواستم اینجا بیایم می‌خواستم راجع به این قضیه صحبت كنم. به آنها گفتم كه ما هر كدام‌مان یك مرتبه‌ای داریم، یك منزله‌ای داریم. حالا عملاً خود رفقا مطلب را دریافتند.

مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ نشسته بودند و این قضیه در مشهد مطرح شد. گفتم که حالا یك قضیه از خود ایشان نقل كنم كه ایشان در اینجا نشسته‌اند. گفتم: در زمان سابق جلسات روزهای جمعه، جلسات سیّار و در منازل بود و بعد به مسجد قائم منتقل شد كه جلسه تقریباً از سه ساعت به ظهر در مسجد قائم تشكیل می‌شد و دیگر موقع ظهر تمام می‌شد و ایشان هم نماز می‌خواندند و می‌آمدند؛ ولی قبلاً در منازل بود. منزل ایشان در آن‌ موقع در همان احمدیّه دولاب، خیابان آهنگ بود كه فاصلۀ منزل تا محلّی كه تردّد ماشین باشد شاید حدود یك كیلومتر بیشتر بود. می‌بایست یك كیلومتر پیاده طی بشود تااینكه به محلی برسی که آنجا آسفالت باشد و ماشین رفت و آمد داشته باشد. و مرحوم آقا هر روز تا مسجد قائم این فاصله را می‌رفتند و می‌آمدند. روز جمعه‌ای بود. دقیقاً یادم هست، بیست و هشتم صفر بود و یكی از مسجدی‌ها که در میدان امام حسین علیه‌السلام منزل داشت از ایشان تقاضا كرده بود كه مجلس روز جمعه را به‌جای صبح، نزدیك ظهر قرار بدهند كه در همان‌جا هم نماز خوانده بشود و اطعام هم در همان‌جا بشود. و ایشان قبول کرده بودند و پذیرفته بودند. آن موقع من سنّم حدود هشت یا نه سال بیشتر نبود. حدود ساعت نه از منزل حركت كردیم و آمدیم تا به خیابان شهباز رسیدیم. یعنی از منزل همین‌طور به سمت بالا آمدیم و وسیله هم نبود. آمدیم تا به آن خیابان شهباز رسیدیم و در آنجا به‌اتّفاق اخوان و برادران‌مان با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ كنار خیابان ایستادیم. یادم است ما نیم ساعت دقیقاً منتظر تاكسی شدیم و ماشین پیدا نشد. با اینكه خیابان شهباز تا آنجا یک مسیر مستقیم بود.

حالا مرحوم آقا در همان مجلس ما نشسته بودند و گوش می‌دادند، منتها سرشان را پایین انداخته بودند و حالا ما هرچه دلمان می‌خواست می‌‌گفتیم.

گفتم: ایشان رو‌ به ما كردند و گفتند¹ ـ عین عبارتشان را عرض میکنم ـ: «بچّه‌ها می‌خواهم یك چیزی به شما بگویم؛ ما كه این جلسه را می‌رویم آیا از این جلسه قصد دنیایی داریم یا نه؟» گفتیم: نه، جلسه است دیگر و شما می‌روید و می‌خواهید صحبت كنید. فرمودند: «چیزی مطالبه می‌كنیم؟» ² گفتیم: نه. گفتند: «شما این اهتمام مردم به اقامۀ مجالس، به اقامۀ شعائر، به مجلس گرفتن را ببینید. مجلس تشكیل می‌دهند، آقا را هم دعوت می‌كنند که بیاید صحبت كند ولی یك ماشین نمی‌فرستند که این آقا را حدّاقل از منزلش به آنجا بیاورد. ما باید این مقدار راه بیاییم و بعد در اینجا نیم ساعت معطّل بشویم و ماشین پیدا نكنیم.»

اینها را نه از باب اینكه مثلاً در دلشان ناراحتی هست می‌گفتند بلکه می‌خواستند به ما بفهمانند كه بدانید دنیا چه خبر است، كه فردا شمای سید محسن كه به وضعیت خاصّی خواهی رسید، تو كه فردا به این موقعیت خواهی رسید بدانی كه در چه موقعیتی هستی و حال و هوا به چه نحو است. مبادا دنیا بیاید و گولت بزند. مبادا اوضاع بیاید و تو را دست‌خوش همان مهالكی قرار بدهد كه دیگران را قرار داد. حواست جمع باشد!

گفتند: «ما الآن نیم ساعت در اینجا منتظر ماشین هستیم و ماشین نیست.» بعد ساعتشان را درآوردند و گفتند: «ما پنج دقیقه دیگر می‌ایستیم اگر ماشین پیدا شد شد، و إلاّ به منزل برمی‌گردیم.» اتّفاقاً در همان پنج دقیقه هم پیدا شد و رفتیم.

گفتم: ببینید! این میزان است. «الدِّینُ لَعِقٌ عَلَی أَلسِنَتِهم»، می‌گردند، می‌چرخند. امّا رفقا! آن مطالبی را كه آنها بیان كردند و حقایقی که گفتند برای امروز ما به‌درد می‌خورد، برای هركسی در جای خودش و در موقعیتی که دارد. بیان كردند تااینكه ما امروز به‌كار ببندیم، امروز از آن استفاده كنیم، امروز این را از آن نتیجه بگیریم.

آن حالتِ معنویتی كه در مجالس ائمّه علیهم‌السلام برای انسان عارض می‌شود، آن حالت به‌درد می‌خورد، كم و زیاد بودن جمعیت یعنی چه؟ چه مردم زیاد بیایند و چه مردم كم بیایند.

و بنده الآن در اینجا از این موقعیت و از این وضعیت استفاده كنم و این مطلب را خدمت رفقا بگویم که خیلی از رفقا و از دوستان هستند که در مجالس متعدّد مثلاً در اعیاد و در وفیات به قم می‌آیند؛ البتّه حالا زیارت حضرت معصومه سلام الله علیها، آن جای خود دارد. مگر در هر شهری و در هر جایی، صبح مجلس نیست؟ چه فرق می‌كند؟ مجلس آنجا با مجلس قم چه فرقی می‌كند؟! اگر قرار بر این باشد كه موقعیت برای تقرّب به امام و استفاده مطرح باشد که دیگر آن امام، قم و طهران و كرج و شیراز و اصفهان و ایران و غیر از ایران ندارد، در همه جا هست. اگر قرار برای مطلب دیگر است آن‌وقت دیگر در آنجا باید ببینیم كه چقدر گرفتیم و چقدر از دست دادیم. هركسی در جای خودش، هركسی در موقع خودش، در وضعیت خودش، در آن شهر خودش مجلس صبح قرار بدهد. مجلس روضه، مجلس عید، مجلس امام علیه‌السلام تشکیل بدهد و در آن مجلس شركت كند و بعد آن روحانیت مجلس را خواهد یافت. اینکه چه کسی آمد و چه کسی نیامد، یعنی چه؟! اداره که نیست! هر كس دلش می‌خواهد برود. خود بنده در یك وقت حال ندارم در یك مجلس بروم و نمی‌روم و این را رفقا می‌دانند. بعضی رفقا، پنج روز روضه می‌گیرند، ده روز می‌گیرند، من دو روز از آن را شركت می‌كنم، سه روز را شركت می‌كنم، حال ندارم نمی‌روم. هر كسی حال دارد می‌رود، حال ندارد نمی‌رود، اگر اقتضاء می‌كند می‌رود. اینکه می‌گویند: آقا شما نیامدید و شما آمدید، اینها همه می‌آید و آن واقعیت و آن معنویت را می‌گیرد و به‌جای آن، چیزهای دیگری را قرار می‌دهد، چیزهای دیگری كه به درد ما نمی‌خورد! حالا همه‌جا از این مسائل هست هر كسی هم آن بهرۀ خودش را می‌گیرد. التفات كردید! گفت: «ره چنان رو كه رهروان رفتند.»¹ به این طریق رفتند و به این طریق استفاده كردند.

وقتی كه مرحوم‌ آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مجلس روزهای اعیاد و وفیات را در طهران تشكیل دادند می‌دانید چند نفر در آن مجلس شركت كردند؟ اوّلین مجلس اعیاد و وفیاتی كه ایشان در طهران تشكیل دادند، در آن منزلی كه در پیچ شمیران بودیم، در آن روز اوّل غیر از ما، چهار نفر آمدند كه با مرحوم آقا هفت هشت نفر می‌شدیم. عموی ما قرار بود منبر برود، به آقا رو كرد و گفت: «آقاداداش منبر بروم؟» ایشان گفتند: «بفرمایید.» گفتند: «برای كه بروم؟» ـ قشنگ یادم است. ـ گفتند: «برای ما بروید.» التفات كردید! «برای چه کسی بروم» یعنی چه؟! آن‌وقت دیگر معلوم می‌شود که قضیه به كجا می‌رسد! بین آن مجلس سه‌چهار نفری و بین آن مجلس مشهد كه در كوچه می‌نشستند و از آقا تقاضا می‌كردند كه یك طبقه در بالا بسازند، هر دو برای آقا یکسان بود و هیچ تفاوتی نداشت، هر دو یكی بود. اگر غیر از این باشد از كیسه رفته است.

إن‌شاءالله امیدواریم خداوند ما را تایید كند و در راه خودش كه همان راه بزرگان و راه اولیاء خودش هست ما را ثابت بدارد و آنچه را كه مورد توجّه و نظر اوست خداوند ما را به آن توفیق بدهد.

‌ 

اللَهم صلّ علی محمّد و آل محمّد