نحوۀ حفظ و تداوم بخشیدن به حالات معنوی

هوالعلیم

نحوۀ حفظ و تداوم بخشیدن به حالات معنوی

شرح حدیث عنوان بصری ـ حسران و بطالت عمر ـ جلسه 123

بیانات

آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سرّه

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

الحمدُ لِلّه ربِّ العالمینَ

و الصلاةُ علیٰ خیرةِ الله المُنتجبینَ محمدٍ و آله الطّاهرینَ

و اللّعنةُ علیٰ أعدائِهم أجمعینَ

امروز بحث مستمر راجع به حدیث شریف عنوان را امروز موقتاً قطع می‌كنیم و به مناسبت حال و سؤالاتی كه راجع به این قضیه شده است به مطلب دیگری می‌پردازیم. ان‌شاءالله اگر خداوند توفیق بدهد از جلسه بعدی همان بحث سابق را ادامه می‌دهیم.

چه در قبل از ماه مبارك رمضان و چه بعد از آن و حتی در خود ایام ماه مبارك، رفقا به‌طور مستمر این سؤال را از حقیر می‌كردند كه چه كنیم حالمان در ماه مبارك دوام و ثبات داشته باشد؟ البته مناسب بود راجع به این مسئله قبل از ماه مبارك صحبت بشود ولی علی‌كلّ‌حال شاید الان هم بی‌مناسبت نباشد، چون از ماه رمضان درآمده‌ایم و تصور بر این است كه در ماه‌های عادی قرار گرفته‌ایم و آن حال‌وهوای ماه مبارك و كیفیت ربط تغییر پیدا کرده است. دیشب که راجع به این مسئله فكر می‌كردم كه آیا همان حدیث شریف را ادامه بدهیم یا اینكه به این مطلب بپردازیم، دیدم كه شاید این مسئله أولی و أنسب باشد.

نحوۀ حفظ و تداوم بخشیدن به حالات معنوی

طبعاً در ماه مبارك رمضان حال‌وهوای دیگری است و انسان خود را در وضعیت دیگری می‌بیند و قهراً ارتباطات و كارهای او به مناسبت شرایط ماه مبارك تغییر پیدا می‌كند و به همان كیفیت در حال او هم تأثیر می‌گذارد. حال صحبت در این است كه چه كنیم آن وضعیت استمرار پیدا كند و منحصر به همان ایام خاص نباشد؟ روایتی مأثور از رسول اكرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است كه بزرگان در السنه خود خیلی بر آن تكیه داشتند و به شاگردان خود این مطلب را بیان می‌كردند كه بیانگر كیفیت استفاده از ایام مخصوصه و اوقاتی است كه نظر و عنایت پروردگار در آن اوقات و ایام یا لیالی به بندگانش بیشتر و خصوصیت و ویژگی خاصی در این ایام و لیالی برای افراد و بندگانش قائل است. مضمون روایت این است:

ألا و أنّ لله فی أیّام دَهرِكم نَفحاتٌ ألا فَتَعَرّضوا لها ولا تَعرّضوا عنها؛¹

«خدای متعال در طول مدت عمرتان، اوقات خاصی را خصوصیتی بخشیده كه آنها را از سایر ایام متمایز كرده است. مواظب باشید كه این اوقات و خصوصیات را حفظ، ضبط و نگهداری كنید و نگذارید از دست بروند و مبادا غفلت كنید كه از دست خواهند رفت.»

توضیح حدیث شریف «أنّ للّه فی ایّام دَهرِکم نفحات»

آن‌طوری كه متداول و متعارف است، راجع به این مسئله فرموده‌اند كه مقصود از نفحاتی كه در ایام دهر می‌آید، ماه‌ها یا روزها و شب‌هایی به‌خصوص است كه عنایت پروردگار در آنها با سایر ایام تفاوت دارد. مثلاً درباره ماه رجب تأكید زیادی شده، ماه رمضان آثار بسیاری دارد یا راجع به دهه ذی‌الحجه و حتی ماه ذی‌القعده كه در پیش داریم، تأكید خاصی شده است. دربارۀ شب‌ها، شب جمعه و شب‌های قدر روایاتی آمده است. این معنایی است كه راجع به خصوصیت آن لیالی و ماه‌ها بیان شده و بی‌جهت هم نیست. طبعاً انسان آثار این زمان‌ها یا حتی امكنۀ به‌خصوص را درك می‌كند و می‌فهمد. در خود مكان این آثار پیداست؛ وقتی انسان به جایی كه معصیت است برود احساس می‌كند كه قلبش گرفت. انسان در جایی كه در آن عبادت است احساس می‌كند روحش باز شده است. همین‌که انسان به مكان‌هایی كه در آنها معصیت انجام می‌گیرد وارد می‌شود تغییر را در حال خود احساس می‌كند، مگر اینكه فردی باشد كه چندان نسبت به این مطالب اطلاعی ندارد. صحبت با افراد هم خیلی عجیب است.

تأثیرات ازمنه و امکنۀ مختلف بر حال انسان در عبادات

مرحوم قاضی می‌فرمودند:

وقتی می‌خواهید حالی پیدا كنید، حتی ممکن است در یك منزل، اتاق‌ها با همدیگر تفاوت داشته باشند؛ انسان در اتاقی حال توجه بیشتری داشته باشد و در اتاقی كمتر، اتاقتان را عوض كنید و بروید در جایی دیگر.²

یا اینكه ممكن است زمین آن منزل شبهه‌ناك باشد یا مشكلی در آن باشد كه اثر مستقیم بر ملكوت آن منزل و مكان بگذارد و ازآنجاكه توجه انسان عبارت است از اتصال انسان با ملكوت، این دو ملكوت با هم در تعارض قرار می‌گیرند و انسان نمی‌تواند به آن صفای ملكوتی خودش برسد. این مسئلۀ خیلی روشنی است و شاید برای همه افراد اتفاق افتاده باشد.

زمان هم همین‌طور است. علت اینكه خداوند می‌فرماید: ﴿وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ قَبۡلَ طُلُوعِ ٱلشَّمۡسِ وَقَبۡلَ غُرُوبِهَا﴾¹ به‌خاطر خصوصیتی است كه موقع طلوع آفتاب و هنگام غروب وجود دارد؛ چه چشم انسان به خورشید بیفتد یا نیفتد، چه پنجره‌ها را ببندد یا باز كند، تفاوتی ندارد. بعضی‌ها می‌گویند که این خصوصیت به‌خاطر كیفیت دیدن انسان است که حالت بهجت برای انسان پیدا می‌شود و مسئله فرق می‌كند. حالِ هنگام صبح و هنگام غروب متفاوت است، انسان در صبح حالی دارد و در غروب، حال دیگری دارد.

ضرورت رعایت زمان مخصوص در خواندن ادعیه

دعای صباح را باید صبح خواند نه غروب؛ حالا اگر ما جای اینها را عوض كنیم و مثلاً دعای سِمات را كه برای غروب است صبح بخوانیم، نتیجه‌اش برعكس می‌شود. كیفیت دعا و عبارات و كیفیت توجه در دعای صباح به نحوی است و در دعای سمات به نحوی دیگر است. این کار درست مثل این است كه دارویی را كه برای شما مفید است كنار بگذارید و داروی ضدش را بخورید؛ تأثیر خلاف دارد.

تصور نكنید که چون در همۀ این ادعیه، الله و ربّ و ای‌خدایا هست پس تفاوتی ندارند؛ نه، هركدام از آنها جایگاه خاص خودش را دارد و اگر انسان متوجه نباشد، مطلب تغییر پیدا می‌كند و این مسئله مربوط به عالم اسرار که كیفیت نزول اسماء و صفات الهی و ورودشان در این عالم به چه نحو است می‌باشد. انسان نمی‌تواند هر چیزی را سَرخود بخواند و هر چیزی را که ادراك می‌كند عمل كند.

نفْس انسان در صبح حالت بها و بهجت را می‌طلبد و در غروب هم به همین كیفیت است. این نحوه گردش و طلوع و غروب آفتاب همان‌طوری كه تأثیری بر عالم ماده و اشیایی كه در عالم ماده هست می‌گذارد، از نقطه‌نظر جنبه مثالی و ملكوتی نیز تأثیر خاص به خود را در همان وضعیت دارد. حالات و توجهات انسان باید بر این اساس شكل پیدا كند و نحوه ارتباط انسان باید راجع به مسئله تغییر پیدا كند.

نقش زمان و مکان در کیفیت تأثیر سلسلۀ علل بر ملکوت انسان

در این مطلب شكی نیست كه مكان و زمان دو عامل مهم برای كیفیت تأثیر سلسلۀ علل و معلولات بر عالم ملكوت و مثالی انسان هستند. چنان‌که از نقطه‌نظر ظاهری نیز وضعیت انسان در روز با شب از نظر مزاجی متفاوت است و استعداد بدن برای هضم غذا، در روز است نه در شب. كیفیت كار و عمل سلسلۀ عصبی انسان هم در روز و شب فرق می‌كند. چرا سفارش شده که در شب غذای سنگین نخوریم و این‌همه روایت داریم که در شب غذای سبك بخورید، زودتر بخوابید و صبح زودتر برخیزید؟ چه فرقی می‌كند؟ معده و روده و قلب و كبد و سایر اعضا که همان هستند و از اعصاب هم که چیزی كم نشده است. حتی اگر در روز هم چیزی نخورید، باز در شب كیفیت جذب غذا فرق می‌كند. غذا را باید در روز خورد تا جذبش بهتر باشد و باید در اول روز خورد كه آمادگی برای جذب بیشتر است. حال اگر انسان بگوید ما كه از صبح تا شب چیزی نخوردیم و روزه گرفتیم، پس آنچه را كه باید در ظهر بخوریم در شب می‌خوریم! نه‌خیر، در چنین وضعیتی باز به معده و آن سلسله و متابولیسم هضم‌كننده بدن فشار می‌آید، تغییر پیدا می‌كنند و این به‌واسطه شرایطی است كه در اختیار ما نیستند.

لزوم رعایت موازین عقلی و شرعی در سیر باطنی انسان همچون سیر ظاهری او

خداوند متعال سیستم بدن را به نحوی خلق فرموده است كه با شرایط محیط شكل پیدا كرده و ما جدای از شرایط محیط نیستیم. بدن در شب به استراحت احتیاج دارد، ولی شب كه می‌شود تازه حركت ما شروع می‌شود! اینجا برو، آنجا برو، این مجلس و آن مجلس تا ساعت یك، دو، سه و نزدیك صبح؛ آن‌وقت روز می‌خوابیم و می‌خواهیم جبران كنیم! این همه‌چیز بدن را به‌هم می‌ریزد و كار و مسیر خلقت را تعطیل و در آن اشکال ایجاد می‌كند.

این مطالبی كه می‌خواهم خدمتتان عرض كنم، مقدمه است برای مرتبۀ بعد كه می‌خواهیم به آن برسیم. پس همان‌طور كه از نقطه‌نظر ظاهر باید وضعیت و كارها و اعمال خود را بر طبق دستورات شرع منطبق كنیم كه بتوانیم بهتر و بیشتر به صحت و سلامتی و عافیت ظاهر برسیم، از نقطه‌نظر باطن نیز اگر به این نحوه عمل، خدشه‌ای وارد و تغییر و تحولی پیدا بشود قطعاً تأثیرگذار خواهد بود. اگر به‌جای استراحت در شب، بین‌الطلوعین بخوابیم، خدشه وارد می‌كند و همه‌چیز را به‌هم می‌ریزد.

تأکید بزرگان بر بیداری بین‌الطّلوعین حتّی برای کودکان

خودم از مرحوم آقای حدّاد شنیدم كه به مرحوم آقا ـ رضوان الله علیهما ـ می‌فرمودند: «حتی اطفال خردسالتان را در بین‌الطلوعین و از هنگام طلوع فجر بیدار كنید».¹ این سخن فردی عادی نیست، سخن شخصی است كه به سرّ عالم تكوین رسیده است. ایشان پزشك نبود كه اگر امروز كتاب عوض بشود تمام نظریه‌هایش تغییر پیدا كند و براساس علوم تجربی نظر بدهد. چقدر آرا در طب فرق كرده است! هر چندسال یك‌بار آرا كنار ریخته می‌شود و آرای جدید می‌آید؛ چاره‌ای هم نیست و باید این‌طور باشد، چون علوم بشر تجربی هستند، ولی اولیای خدا براساس علوم تجربی صحبت نمی‌كنند. آنها به حقیقت و سرّ عالم رسیده‌اند ولو اینكه برخی بگویند كه نه، این‌طور نیست! خُب اگر نیست، هرطور که می‌خواهید عمل كنید! صد سال بعد می‌گویند: «ای‌دادبیداد، اشتباه كردیم». خب از اول گوش بده که این ای‌دادبیداد را بعداً نگویی. همین‌طور درباره كیفیت استراحت، غذاها و ارتباطات، مسائلی هست كه بعداً خواهد آمد و ان‌شاءالله به‌طور مشروح راجع به آنها صحبت خواهد شد.

نزول رزق معنوی و نفحات پروردگار در بین‌الطّلوعین

مطلب این‌قدر دقیق است كه می‌فرمایند: «حتّی اطفال را هم بیدار نگه دارید، زیرا رزق معنوی انسان در بین‌الطّلوعین نازل می‌شود».² این می‌شود «فی ایّام دهرِكُم نَفحات». آن رزق معنوی كه باید از عالم بالا تنازل كند و در نفس قرار بگیرد، در همان بالا که نمی‌شود بایستد. این غذایی را كه شما می‌خواهید به منزل رفیقتان ببرید، اگر از منزل حركت کنید و سر كوچه بایستید، هیچ‌وقت به دست رفیق نمی‌رسد. وقتی غذا به دست او می‌رسد كه خیابان و كوچه‌ها را طی كنید و دم منزلش برسید و در بزنید. اگر صد سال هم پشت در بایستید باز این غذا و هدیه به رفیق نمی‌رسد؛ وقتی‌كه در زدید و او در را باز كرد آن‌وقت می‌گویید بفرما.

تأثیر اعمال روز قبل بر رزق بین‌الطّلوعین

این رزق معنوی كه از آن عالم تنازل می‌كند، برای هر فردی حصه و سهمیه خاصی است که با سلسله علل تعیین می‌شود و اینکه چه مسائلی در این راستا انجام می‌گیرد را فقط خدا می‌داند! كم و زیاد شدنش، شدت و ضعفش و نحوه پایین آمدن و شكل گرفتن آن قضای الهی در قالب قَدَر و ارتباط این مسئله با كارهایی كه ما در طول روز و شب انجام می‌دهیم، ارتباطمان با افراد، اینکه آیا در شب نماز خواندیم یا نخواندیم، آیا در شب غیبت كردیم یا نكردیم، آیا شب را به اطاعت خدا گذراندیم یا به معصیت خدا، تمام اینها در آن مقداری كه بین‌الطّلوعین می‌آید تأثیر می‌گذارند و این می‌شود رزق برای فردا.

تعلّق شب به روز بعدش و اعتبار تاریخ قمری در اسلام

در شرع و اسلام، شب به روز بعد تعلق دارد نه به روز قبل. در فرهنگ غرب، شب به روز قبل از خودش تعلق دارد و مثلاً به شبِ شنبه كه امشب است، می‌گویند جمعه‌شب! بعضی‌ها در فارسی هم این را استعمال می‌كنند. ما جمعه‌شب و شنبه‌شب نداریم، بلکه شبِ جمعه و شب شنبه داریم. شنبه‌شب یعنی چه؟! شب یكشنبه صحیح است نه شنبه‌شب، زیرا با حلول هلال، ماه جدید شروع می‌شود؛ یعنی وقتی‌كه هلال طلوع كرد، با خودش ماه جدید را می‌آورد.

پیوند عمیق مسائل تکوینی و اعتباری در شریعت اسلام

تمام اینها از اینكه مسائل اعتباری با مسائل تكوینی پیوند و گره خورده است حکایت می‌کند. وقتی‌كه در شرع، رؤیت هلال ماه حاكی از دخول شهر جدید است، بنابراین در عالم تكوین و نزد پروردگار هم میزان برای شكل‌گیری ماه، ماه شمسی نیست؛ ماه شمسی عبارت است از گردشی. فرض كنید كه فلان كهكشان که صدمیلیارد سال نوری با ما فاصله دارد، می‌گردد. این به ما چه ربطی دارد؟! یا ستاره‌ای در كهكشانی كه صدمیلیون یا دویست‌میلیون سال نوری با ما فاصله دارد دور خورشید می‌گردد، آیا ما این را میزان برای كار خودمان قرار بدهیم؟! این لغو و عبث است. سیارات، زحل، عطارد، مشتری و منظومه شمسی به دور خورشید می‌چرخند و این به ما ارتباطی ندارد. گردش عطارد و زحل به دور خورشید چه ارتباطی به ما دارد؟! این گردش و حركتی است كه خدای متعال براساس مصلحت و حكمتش خلق كرده است و هركدام از اینها در مسیری كه برای آنها تعیین شده، در حال حركت هستند و ارتباطی به ما ندارند.

همان‌طور که روز و شب هم گردشی هستند كه زمین به دور خودش دارد و وقتی که از این نقطه به نقطه بعدی برسد، این را یك دور حساب می‌كنند که اگر مواجه با خورشید قرار بگیرد، روز است و اگر پشت به خورشید قرار بگیرد شب است. ولی گردش زمین به دور خورشید از نظر شرع و از نظر حساب، جایگاهی ندارد؛ چه زمین یك دور به دور خورشید بگردد یا ده دور!

چنان‌که گردش زحل و عطارد به دور خورشید از نقطه‌نظر ترتّب احكام ارتباطی با ما ندارد، گردش زمین به دور خورشید هم ارتباط ندارد. اینکه از اول برج حَمَل، سال شمسی شروع می‌شود و در آخر حوت، این حركت تمام می‌شود، نه نماز را خداوند بر آن مترتب كرده و نه حج را و نه رمضان و ماه رجبش را.

استواری احکام شرع بر پایه‌های حقیقی و نه اعتباری

سناتوری در زمان شاه گفته بود:

مأمورین دولت و افرادی كه شاغل هستند بهتر است برای انجام مناسك و رفتن به سفر حج كه در ماه ذی‌الحجه است، در تابستان بروند، چون تعطیلات است!

ایشان خیال كرده بود كه حج عملی عبادی است كه انسان در هرموقع بخواهد می‌تواند انجام بدهد! مثلاً اگر ماه ذی‌الحجه در زمستان واقع شد، انسان می‌تواند آن را در تابستان انجام بدهد! نه‌خیر، در شرع، حركت زمین به دور خورشید اصلاً ملاك نیست و مسئله‌ای من‌درآوردی است؛ یعنی منجم دور زمین را به دوازده قسمت تقسیم كرده و اسم هر قسمت را برج گذاشته است، وقتی‌كه خورشید در این برج قرار می‌گیرد اسمش را حَمَل گذاشته كه امروزه می‌گویند فروردین؛ وقتی‌كه خورشید در آن برج قرار می‌گیرد اسمش را حوت گذاشته كه امروزه می‌گویند اسفند. چون در زمان سابق، زمین را ثابت و خورشید را متحرك می‌دانستند ولی حالا به‌عكس شده و می‌گویند زمین متحرك است و خورشید ثابت. ما می‌توانیم گردش خورشید را از اول تابستان حساب كنیم؛ نه جایی از آسمان خراب می‌شود و نه زلزله می‌آید! به‌جای اینكه بگوییم ابتدای گردش زمین از فروردین و از اول برج حمل است، بگوییم از اول اسد یا از اول سه ماه گذشته است. یا حتی می‌توانیم ابتدای حركت زمین را از 26 فروردین حساب كنیم و این مسئله‌ای اعتباری است.

نه چرخش زمین دست ماست كه آن را در جایی نگه داریم و از آنجا قِلَش بدهیم و نه مداری كه زمین در آن می‌گردد به دست ماست، بلکه چند نفر به‌شکل من‌درآوردی و شكمی گفته‌اند که ما اولین نقطه حركت زمین را حمَل قرار می‌دهیم و امروزی‌ها هم اسمش را فروردین گذاشته‌اند. آیه كه نازل نشده! اصلاً ما می‌خواهیم روز اول را 25 فروردین قرار بدهیم و تقویمی درست كنیم که در آن 25 فروردین روز اول سال شود و به 24 فروردین سال بعد ختم شود و قول هم می‌دهیم که خورشید و كواكب از مسیر خودشان به اندازه سرسوزنی انحراف و تجاوز نكنند! اگر اول سال را چهاردهم دی یا پانزدهم مرداد هم قرار بدهید، هیچ تفاوتی ندارد، زیرا تاریخ شمسی صرفاً براساس تخیل است.

اساس نوروز بر تخیلات و دوری از تعقل است

حالا ببینید براساس این تخیل چه كرده‌اند! نوروز درست كرده‌اند، زمین و آسمان را به‌هم ریخته‌اند، روایت جعل كرده‌اند، آیه نازل كرده‌اند و كاری كرده‌اند كه نوروز از روز غدیر و تمام اعیاد و ارزش‌های ما آن‌چنان فراتر و بالاتر رفته است كه اصلاً نمی‌توان آن را پایین كشید! همه براساس خیال، كه روز اول حَمَل و فروردین علف‌ها سبز می‌شوند! چشممان روشن! مگر قرار است ما علف‌خوار باشیم كه جشن بگیریم و به‌خاطر علف‌ها خوشحال بشویم؟! لابدّ آنهایی كه علفشان سه ماه قبل درآمده باید سه ماه قبل جشن بگیرند و آنهایی كه در مناطق سردسیر هستند و علفشان سه ماه بعد درمی‌آید باید دیرتر جشن برگزار کنند! مگر در كشورهای منطقه جنوبی، گردش خورشید به‌عكس نیست؟! مثلاً الان ما در ماه هشتم هستیم و هوا رو به سرما می‌رود، اما مناطق جنوبی، یعنی مناطقی كه جزء اقیانوس اطلس جنوبی و اتلانتیك جنوبی هستند، الان به سمت گرما می‌روند، پس نوروز آنها یك ماه قبل بوده و باید آن‌موقع جشن می‌گرفتند. نوروز ما اول فروردین است و نوروز آنها یك ماه قبل‌تر! ببینید چه شیرتوشیری می‌شود!

همۀ اینها به‌خاطر این است كه ما عقل خودمان را به تخیلات سپرده‌ایم. علف درمی‌آید، باید خوشحال بشویم! بُز باید خوشحال بشود، بالا بپرد و از درخت بالا برود، ولی ما بالا می‌پریم! یعنی مقام و موقعیت خودمان را به مقام حیوان تنازل داده‌ایم! واقعاً عجیب است! من روزنامه‌اش را دارم که در زمان شاه نخست‌وزیر با آن هیكل دویست‌كیلویی و وضعیت كذایی‌اش، با عصا از روی آتش می‌پرید و آن عبارات بسیار زشت و پست را به‌کار می‌برد كه حتی در شأن انسانی عادی هم نبود، چه برسد به فردی سیاستمدار که روی حرف‌هایش حساب می‌كنند! واقعاً بر انسانیت تأسف می‌خوردم كه این مملكت ما و جریانات سیاسی آن را چه افكاری می‌گردانند و چه عقولی درصدد رشد و رُقاء ملت این مملكت بودند! آن كسی كه بخواهد سنن باستان را براساس این تخیلات احیا كند، چگونه ممكن است که بتواند مملكت و ملتی را در راه صلاح معنوی و رشد هدایت کند؟! نه صلاح ظاهری و شكم و سایر تفریحات و تلذذات که دیگران هم از عهده‌اش برمی‌آیند. حرکت در مسیر تنوعات و تلذذات، كاری ندارد، مسئله‌ای نیست و شاید هر شخصی که بتواند در این راه جلوتر برود از نظر مردم موفق‌تر باشد. اما آن فردی كه صلاح معنوی و رشد فكری و علمی و معنوی را در نفوس افراد مد نظرقرار بدهد، چگونه با این تخیلات جور درمی‌آید و چگونه می‌شود با این توهمات، این قضیه رشد پیدا بكند؟! الان هم در این‌طرف و آن‌طرف و گوشه‌وكنار دنیا همین حرف‌ها را می‌شنویم که شخصی هفتاد سال دارد ولی باز در همین تخیلات غوطه‌ور است و شب چهارشنبه كه می‌شود، آتش روشن می‌كند و می‌پرد و می‌گوید احیای سنن قدیم است! این کارها غیر از اسراف و مواجهه با انواع خطرات و مهالك و ایجاد ناامنی و اضطرابی كه می‌بینیم و دیدیم، چه ثمری دارد؟! این کارها از ملتی با فرهنگ، بسیار بسیار بعید است و بیشتر سزاوار ملتی وحشی و بی‌تربیت و بی‌ادب و بی‌فرهنگ است. آن‌وقت ما به این مسائل افتخار كنیم و آنها را به‌عنوان پاس‌داشتن و احیای سنن گذشتگان به حساب بیاوریم! اینها همه خیالات و تخیلات است.¹

لزوم توجه به تاریخ قمری در برگزاری مراسمات

ماه در اسلام، ماه قمری است و به ماه شمسی كار ندارند. شهادت سیدالشّهدا علیه‌السلام را باید براساس سال قمری حساب كنیم. برخی حساب كرده بودند و متوجه شده بودند كه قضیه عاشورا در روزهای گرم سال اتفاق افتاده است، ولی آیا می‌توانیم بگوییم حالا كه سیدالشّهدا در روز عاشورای فلان ماه شمسی به شهادت رسیده است، پس ما هم براساس سال شمسی مراسم برگزار کنیم؟! این درست نیست و رسم ائمه علیهم‌السلام بر این نبوده كه روز عاشورا را در ماه‌های شمسی برگزار کنند. خود عاشورا حكایت‌كننده از ماه قمری است و محرم و صفر از ماه‌های قمری هستند. ولادت ائمه علیهم‌السّلام همه منطبق با ماه‌های قمری است و در تاریخ اسلام، ارزشی برای ماه‌های شمسی نیست و همۀ ارزش‌ها برای ماه‌های قمری است.

تعیین مقدّرات هر روز، از ابتدای غروب

بنابراین با دخول هلال جدید، شهر و ماه جدید متولد می‌شود و دخول هلال، در اول غروب است. پس اول غروب برای فردا است نه برای روز قبل. بر این اساس، كیفیت نزول مسائل معنوی و مقادیر الهی برای افراد هم از اول غروب است؛ یعنی اگر انسان بخواهد سرنوشت خوبی برای فردای خود قرار بدهد، باید از اول غروب مواظب باشد که سخن بی‌جا نگوید، نه اینکه هرچه خواست انجام دهد و گمان کند که از اول طلوع فجر که نماز صبح را می‌خواند، روز شروع می‌شود! نه، این‌طور نیست. آنچه در بین‌الطلوعین به‌عنوان رزق معنوی برای انسان نازل می‌شود، از اول غروب آفتاب شكل گرفته است.

مثل اینكه شما بخواهید هدیه‌ای را برای رفیقتان ببرید؛ سه كیلو سیب گرفته‌اید و می‌روید که رفیقتان را ببینید و این سه كیلو سیب را هم برایش ببرید. یا اینکه شیرینی گرفته‌اید و می‌خواهید به منزلش ببرید. در مسیر به یكی از دوستانتان می‌رسید که می‌پرسد: «چه گرفتید؟» می‌گویید: «این مقدار شیرینی و میوه را گرفته‌ام» و بعد یكی از آنها را به او می‌دهید. سپس به فقیری می‌رسید و یكی هم به او می‌دهید، تا اینکه وقتی به منزل رفیقتان می‌رسید، فقط دوتا سیب برایتان باقی مانده است! یا اینكه دو کیلو شکر خریده‌اید که به منزل ببرید، اما متوجه نیستید این حركتی كه انجام می‌دهید باعث پارگی این ظرف می‌شود و شکرها می‌ریزد و براساس حركت‌هایی كه انجام می‌دهید این میزان ریزش شکرها كم‌وزیاد می‌شود. وقتی‌که به منزل می‌رسید می‌بینید نیم كیلو از بین رفته یا نیم كیلو باقی مانده است.

نحوه عمل انسان از هنگام غروب آفتاب، آن رزقی را كه باید در بین‌الطلوعین فردا برسد كم‌وزیاد می‌كند. اگر با فرد نامناسبی صحبت كرد، یك‌دفعه آن رزق نصف می‌شود و فردا در بین‌الطلوعین قسمتش نصف است نه بیشتر؛ رزق روز بعد هم روز بعد می‌آید. اگر غیبتی كرد یك‌دفعه می‌بینید دوثلثش رفت، تا جایی كه ممكن است هیچ‌چیز برای بین‌الطلوعین باقی نماند. بنابراین انسان باید در شب، خودش را برای فردا آماده كند؛ صحبت‌هایش، مطالعه‌اش، ارتباطاتش، نحوۀ عبادتش، همه اینها برای آن مسئلۀ فردا مؤثر هستند.

معنای صحیح حدیث شریف «أنّ للّه فی ایّام دَهرِکم نفحات»

لذا بعضی از بزرگان این روایت را چنین معنی كرده‌اند که این‌طور نیست كه منظور روایت «ألا و أنّ لله فی أیام دَهرِكم نفحات ألا فَتَعَرّضوا لها ولا تَعرّضوا عنها»¹ اوقات خاصی در سال باشد که انسان آن اوقات خاص را باید مواظبت كند؛ مثلاً دهه ذی‌الحجه یا ماه مبارك رمضان یا شب‌های قدر. نه، آن اراده پروردگار بر نزول فیض از ناحیۀ او وقت و مكان معینی ندارد و انسان نمی‌تواند آن را در تحت معیار و ملاك قرار بدهد. بالاخره در هنگام نزول این مسئله خواهی‌نخواهی با یک مكانی یا یک زمانی مواجه خواهد شد؛ یعنی ما نباید به‌دنبال این بگردیم كه چه ساعتی از روز، این فیض می‌آید که خودمان را برای آن ساعت آماده كنیم؛ این غلط است و چنین چیزی وجود ندارد. همچنین نباید دنبال این بگردیم كه چه روزی از ایام سال چنین نفحاتی هست و چه ماهی از سال دارای این ویژگی‌ها است. ممکن است همین الان كه در اینجا نشسته‌اید آن نفحه در همین‌جا بیاید، یا یك ساعت دیگر که از اینجا بیرون رفتید، ممکن است آن نفحه در آن ساعت بیاید؛ این مسئله در هیچ قالبی نمی‌گنجد. زیرا كیفیت نزول بركات از ناحیه پروردگار و مواجه شدنشان با سلسله علل و اسباب در عالم ملكوت، اقتضای تغییر و تحول و تبدل را هنگام ارتباطشان با نفس می‌كنند. اینکه این بركت و عنایت از جانب پروردگار بیاید و نفس را متوجه کند و انسان یك‌مرتبه در خودش تغییر و تحول را احساس كند و وضعیت‌ خودش را با وضعیت قبل متفاوت ببیند، هیچ قانون و ملاكی برنمی‌دارد. ممكن است برای شخصی در این لحظه باشد و برای شخص دیگری پنج دقیقه بعد باشد؛ او نفسی دارد و این، نفس دیگری دارد، او حالی دارد و این حال دیگری دارد؛ ممكن هم است كه با هم منطبق باشند، یعنی دو نفس وقتی‌كه در یك وضعیت قرار بگیرند، به‌خصوص سالكین راه خدا وقتی‌كه در مجلس واحد هستند و حال آنها از نقطه‌نظر ربط، در یك سطح قرار دارد، در یك لحظه برای دو یا سه یا ده نفر پیش می‌آید.

یك‌وقت راجع به این قضیه صحبت بود كه چگونه ممكن است در یك مجلس برای چند نفر یك معنا پیدا بشود و برای بقیه پیدا نشود؟ مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ فرمودند:

اصلاً یكی از ادله وحدت وجود را می‌توانیم این مسئله قرار بدهیم كه اگر وجود، واحد نیست پس چطور یك اثر در یك آن برای چند نفر است؟! چطور چنین قضیه‌ای ممکن است؟! پس وجود باید واحد باشد تا در هنگام تعلق گرفتن به افراد و صور مختلف، آن وحدت خودش را از دست ندهد و مُنثَلِم نشود.

این مسئله بسیار جای اهمیت دارد.

از آنجایی كه ممکن است در طول سال و به‌واسطه مناسبت‌های مختلف، این ایام تفاوت پیدا بكنند، لذا در این حرفی نداریم كه بالاخره در طول سال، به‌واسطه نوعی ارتباطات ممكن است ماه‌ها یا روزها و شب‌ها تفاوت‌هایی داشته باشند، ولی صحبت در این است كه این روایت، معنای كلی‌تری را به دست می‌دهد.

آثار مسئلۀ امامت و ولایت در ایّام خاصی نمی‌گنجد

درباره شب نیمه شعبان كه احیا مستحب است، در كتابی می‌خواندم که شخصی گفته بود:

احیای نیمه شعبان، قبل از ولادت امام زمان علیه‌السلام هم بوده است و حتی رسول خدا صلّی الله علیه و آله نیز در شب نیمه شعبان احیا داشتند، پس این قضیه اصلاً به مسئله امامت و رسالت مربوط نیست، بلکه واقعیتی در عالم تكوین است كه خدا نظر خاصی به امشب كرده است و ارتباطی به امام زمان علیه‌السلام ندارد.¹

ایشان خیلی اشتباه فرموده‌اند! مسئله امامت و ولایت كه در ماه و سال نمی‌گنجد. براساس سلسله عالم قضا و قدر، ولادت امام زمان علیه‌السّلام باید در این شب اتفاق بیفتد و آن تعلق ولایت پروردگار به این وجود مبارك، اقتضای خصوصیت در این شب را می‌كند و حتی پیغمبر هم باید احیا بگیرد، نه اینكه چون ایشان بالاتر است و امام زمان علیه‌السلام فرزند ایشان بعد از یازده، دوازده نسل است، پس دیگر لازم نیست احیا بگیرند! نه، این‌طور نیست. خصوصیت وجود آن حضرت اقتضای تمایز چنین شبی را می‌كند که این شب، مورد عنایت خاص پروردگار قرار می‌گیرد. پس همه افراد باید خودشان را با این عنایت تطبیق بدهند، حتی رسول خدا و امیرالمؤمنین علیهماالسلام؛ تفاوتی در این مسئله نیست. در ماه رجب و لیالی قدر و سایر ایام دیگر هم همینطور است و در این مسئله شكی وجود ندارد.

با توجه به مطالبی كه عرض شد، ویژگی خاصی در ماه مبارك رمضان هست كه انسان به‌واسطه آن ویژگی، حال‌وهوای خود را متفاوت می‌بیند، حالش فرق می‌کند و مطلب تفاوت دارد و احساس می‌كند که این ماه با ماه‌های قبل فرق می‌كند و وضعیتش، وضعیت دیگری است. این احساس، عبارت از پذیرایی پروردگار است. انسان باید به این پذیرایی ارزش و قیمت بدهد، آن را پاس بدارد و از آن پذیرایی كند. در تعابیر بزرگان هست که فرموده‌اند:

بارقه‌ها و جاذبه‌های الهی كه بر قلب انسان نازل می‌شوند و حال‌وهوای او را تغییر می‌دهند، میهمانانی هستند كه به‌عنوان پیكی از جانب پروردگار بر منزل قلب او نازل شده‌اند و باید این میهمان را گرامی داشت، پذیرایی كرد و نگه داشت. اگر انسان آنها را نگه ندارد، از بین می‌روند و بیرون می‌آیند.¹

داستان مرحوم سیّد بن طاووس دربارۀ پذیرایی از فرستادۀ امام علیه‌السّلام

مرحوم سید بن طاووس ـ رضوان الله علیه ـ از افرادی بود كه با امام زمان علیه‌السلام ارتباط داشت و از کسانی است كه ارتباطش با آن حضرت، مسلّم‌الثبوت است و كسی در آن شكی نكرده است. مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ می‌فرمودند:

شخصی پیغام و نامه‌ای از جانب حضرت برای سید بن طاووس آورده بود. سید بن طاووس در را باز می‌كند و ایشان را در منزل می‌آورد، احترام می‌كند، مقدمش را گرامی می‌دارد، به او توجه می‌كند و بعد آن نامه را می‌گیرد و می‌رود دنبال كار خودش، در اتاق خودش و در آن وضعیت خودش. آن میهمان در آنجا بود و سیّد شب برایش غذا می‌بَرد و دوباره برمی‌گردد و به كارهای دیگرش می‌رسد. یك‌مرتبه نیمه‌های شب می‌بیند عجب! حال‌وهوایش فرق كرد، دیگر مثل سابق نیست، حال نماز و دعا ندارد، حالت قبض پیدا كرده است و دیگر آن ارتباط نیست. مضطرب و پریشان می‌گردد و وقتی متوسل می‌شود، به ایشان می‌گویند: «چرا از پیك ما این‌طور پذیرایی كردی؟ این فرستاده‌ای از ناحیه ما بود، اینکه او را این‌طور بنشانی و مثلاً میوه جلویش بگذاری و خودت بروی به کارت برسی، رسم میهمان‌نوازی نیست.

و واقعاً هم همین‌طور است؛ این خیلی عجیب است!

خلاصه می‌آید و می‌بیند میهمان مشغول خواندن نماز است. می‌افتد روی دست و پایش و او هم با تعجب می‌پرسد که چه شده است؟! با اینکه میهمان از سیّد ناراحت نشده بود ولی صحبت در آن مقصد و منبع و مبدأ است، این مطلب از آن‌طرف آمده که چرا تو این‌طور كردی؟ خلاصه در آن مدتی كه با او بوده است تمام اوقات خودش را در خدمت با او قرار می‌دهد تا اینکه قبول می‌كنند و از او می‌گذرند.¹

توجه می‌كنید رفقا، خیلی مسئله مهم است! این را می‌گویند پذیرایی از میهمان.

حالات معنوی، میهمانانی از جانب پروردگارند

این هدیه الهی پذیرایی می‌خواهد، این حالی كه برای سالك پیدا می‌شود پذیرایی می‌خواهد و انسان باید آن را نگه دارد. چطور پذیرایی كند؟ باید آنچه را كه موجب بقای آن است انجام بدهد و آنچه را كه مانع است و ممكن است به‌عنوان سدّ و مانع در بقای آن قرار بگیرد، ترك و رها كند؛ این را می‌گویند پذیرایی. پس حالاتی كه برای انسان پیدا می‌شود حكم میهمان را دارند و انسان باید در نگهداری آنها بكوشد. بزرگان می‌فرمودند: «وقتی‌كه برای افراد حالی پیدا می‌شود، نگذارند از دست برود، آن را نگه دارند». این نگه داشتن خیلی مشكل است که انسان چطور حال خودش را نگه دارد؟ البته از طرفی هم می‌توانیم بگوییم كه آسان است و تكلیف شاقی نیست به شرطی كه مواظب باشیم و خود را گول نزنیم و در خلوت خود وقتی‌كه كارهایمان را به استنطاق می‌كشانیم، سر به زیر نیندازیم و رد نشویم. این موجب می‌شود كه حال برای انسان بماند.

قابلیت تمام انسان‌ها برای دیدن آنچه رسول خدا می‌دید

از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت است كه می‌فرمایند:

لَولا أنَّ الشّیاطینَ یَحومونَ حَولَ قُلوبِ بَنی ءادَمَ لَرَأوا مَلكوتَ السّماواتِ وَ الأرض؛² «اگر شیاطین دور قلب بنی‌آدم نمی‌چرخیدند و گردش نمی‌كردند، آنها ملكوت آسمان و زمین را می‌دیدند.»

چرخیدن یعنی دائم در مسائلی كه به او ارتباطی ندارند فكر و خیال كردن، دائم در كارهای دیگران سرك كشیدن، خود را در مطالبی كه تعلقی به او ندارند وارد كردن و دائماً در این فكر و خیال بودن که او چه كرد، این چه كرد، كار آن درست بود، كار من خوب بود، كار او غلط بود و كار من بهتر بود. دائم فكر و خیال خود را در مسائلی به‌كار بگیرد كه هیچ ربط و تعلقی به او ندارند و بعد باعث گناه و غیبت و تهمت بشود، یا حداقل با این تفکرات و تخیلات، ملكوت خود را فاسد كند و مثال و برزخ خود را از بین ببرد. اگر این‌طور نبود، همان ملكوت آسمان و زمینی را كه حضرت ابراهیم علیه‌السلام از خدا تقاضا كرد که به او نشان بدهد، می‌دیدند.

در روایت دیگری دارند:

لَولا تَمریجٌ فی قُلوبِكم و تَكثیرٌ فی كلامِكم لَرَأیتُم ما أرَی و لَسَمِعتُم ما أسمَع‌؛¹ «اگر اضطراب در قلب، افكار مختلف و گوناگون و تشتّت خاطر در قلب شما نبود و زیاد سخن گفتن در میان شما نبود، آن را كه من می‌بینم شما هم می‌دیدید و آنچه را كه من می‌شنوم شما هم می‌شنیدید.»

عجیب است! یعنی ما هم قابلیت این را داریم منتها كاری كه پیغمبر كرد این بود که تكثیر در كلام و تمریج در قلب نداشت. ما این دوتا را داریم، دائم حرف می‌زنیم که بنزین گران شد، برنج ارزان شد. شد كه شد! آنجا باران آمد، آنجا برف آمد. به من چه ربطی دارد؟! آنجا جنگ شد، آنجا صلح شد، آنجا زلزله شد، آنجا آوار خراب شد. همیشه درحال صحبت كردن هستیم.

نشسته‌ایم یك‌دفعه رادیو را باز می‌كنیم که ببینیم اخبار چیست. نمی‌خواهد که ببینید اخبار چیست! بنشین سر جایت و یك صفحه كتاب بخوان، یك روایت از امام صادق علیه‌السلام را بخوان، یك صفحه از كلام بزرگان را بخوان. آخر از این بازكردن پیچ اخبار چه نصیبت می‌شود؟! از این‌همه نگاه كردن به تصاویر مخرّب و مُفسد و مضلّ چه نصیب ما شد؟! دو ساعت فقط تخیل! این می‌شود تمریج. این فقط یک تصویر نیست كه بیاید و برود، بلکه در نفس جا باز می‌كند و می‌گوید من به این زودی نمی‌روم و محكم در اینجا هستم و می‌مانم.

ماه رمضان را رعایت می‌كنیم و صحبت خود را با دیگران در طول روز كمتر می‌كنیم كه به روزه‌مان صدمه نخورد. ببینید ما چقدر در اشتباه هستیم! می‌گوییم روزه می‌گیریم و به‌واسطه صحبت نكردن و اینكه به غیبت كشیده نشود، ارتباط خود را كم می‌كنیم و در رفتن به هرجایی و صحبت كردن‌ها احتیاط می‌كنیم. خب این كار، درست است و اثرش را هم می‌بینیم. ولی همین‌كه ماه رمضان تمام می‌شود، روز از نو روزی از نو! تمام شد دیگر، ماه رمضان را انجام دادیم و مطلب گذشت!

محو شدن آثار ماه رمضان در صورت عدم مراقبه بعد از آن

این چه فایده دارد؟! تصور نكنیم همین‌كه ماه رمضانمان به این كیفیت گذشت، در پرونده ما می‌ماند و آن عملی را كه بعد از ماه رمضان انجام می‌دهیم جای خود را دارد و هركدام حساب خود را دارند! این‌طور نیست، این حساب، مسلسل و به‌هم پیوسته است. اگر بعد از ماه رمضان هم مانند حال ماه رمضان را داشتیم، آن حال در ما می‌مانَد والاّ اصلاً انگار ماه رمضانی بر ما نگذشته است. آب پاكی را ریختم، هم روی دست خودم و هم شما؛ تمام شد! اگر آن اعمال و رفتار و مراقبه‌ای را كه خداوند توفیق داده بود در ماه رمضان داشتیم، رعایت کردیم و به همان كیفیت بودیم، آن حالات می‌مانند و استمرار پیدا می‌كنند والاّ در روز قیامت می‌بینیم كه اصلاً ماه رمضانی بر ما نگذشته است. این‌همه شب‌های قدر بر سرمان زدیم، قرآن به سر گرفتیم، توسل كردیم! خب بعد از ماه رمضان خراب كردیم. ماه رمضان آمد و بعد، آن سیل بنیان‌كن توهمات و تخیلات، تمام مزرعه‌ها و بناهایی كه در ماه رمضان ساخته و پرداخته شده بود را صاف كرد و بُرد. مگر الان این‌طور نیست؟! سیلی می‌آید و خانه‌ای را صاف می‌كند؛ دیگر هیچ‌چیز نیست و تمام شد. باید دوباره آن ساختمان را بسازید و دیگر سر جایش برنمی‌گردد، خراب شد و رفت! اینكه بزرگان و اولیا توجه و اصرار داشتند، بر این اساس بود.

در ماه رمضان غذای ما كم بود و وعده و مائده الهی بر امساك است. در غیر ماه رمضان هم نباید این مسئله را خراب و عوض كنیم. امام صادق علیه‌السّلام در همین حدیث شریف عنوان كه شرحش بعداً خواهد آمد می‌فرمایند:

فَإیّاكَ أن تَأكُلَ ما لا تَشتَهیهِ، فَإنّه یورِثُ الحَماقَةَ وَ البَلَهَ؛¹ «چیزی را كه اشتها نداری نباید بخوری، اگر بخوری احمق می‌شوی و حماقت در شما ایجاد می‌شود.»

«بَلَه» یعنی نادانی و كودنی و «حماقت» یعنی جهالت. انسان احمق به کسی گفته می‌شود كه نمی‌تواند مصالح و مفاسد خود را تشخیص بدهد. اینکه چه ارتباطی بین غذا و بین نفس و فكر است، بماند در جای خود. باید توجه داشته باشیم که اگر به مقداری غذا خوردیم كه احساس کردیم هم‌چنان به این غذا تمایل داریم، بدانیم که این غذا كار خودش را انجام داده است. گاهی انسان غذا می‌خورد و وقتی‌كه دست از غذا برمی‌دارد احساس می‌كند چیزی نخورده است و سبك است؛ این مقصود كلام امام صادق علیه‌السلام است.

ولی گاهی بشقاب دوم را هم می‌خورد، سومی و چهارمی و پنجمی را هم می‌خورد، بعد وقتی‌كه دیگر نتوانست، كنار می‌كشد! چون نمی‌تواند، از سفره كنار می‌كشد! این همان مطلبی است كه می‌فرماید: «فإنّه یورِثُ الحماقةَ و البَلَه». وقتی‌كه انسان اینگونه غذا خورد، اگر همان‌موقع خودش را بررسی كند و ببیند حالش چطور است، خواهد دید که اصلاً تأمل و تفكّر و حضور قلب ندارد و اصلاً نمی‌تواند خودش را دریابد. اگر هم مجلسی می‌رود براساس مرتكزات ذهن است نه براساس كشش روح. این مسئله، مسئلۀ اعتبار است؛ یعنی وقتی‌كه در همان حال می‌گوییم جلسه قرآن، براساس اینكه ثواب دارد به طرف آن نمی‌رویم بلکه تخیلات و تصورات قبلی است که ما را به سمت قرآن می‌كشاند، عادت شب‌های قبل است كه ما را می‌برد نه اشتیاق و كشش و تمایل نفس. این فایده ندارد؛ اگر ده ساعت هم پای قرآن بنشینیم فایده ندارد و یك آیه هم به پایمان نمی‌نویسند. چرا؟ چون تا می‌توانستیم خورده‌ایم و اصلاً اسم خودمان را هم یادمان رفته است، چه برسد به اینکه آیه قرآن را بفهمیم!

ملاک بزرگان برای غذا خوردن مطلوب

این همان است كه می‌فرمایند انسان باید به اندازه‌ای بخورد كه راكب بر بدنش باشد نه مركب آن. وقتی انسان راكب بدن است که این غذا موجب بشود هر كاری كه نفس بخواهد انجام بدهد راه برایش باز و هموار باشد. اگر بخواهد فكر كند، مسئله ریاضی حل بكند، حركت بكند، عبادت بكند، حضور قلب داشته باشد، بتواند. در این‌موقع بدن مركب است و انسان راكب. اما اگر انسان به قدری غذا بخورد كه هیچ كاری نتواند انجام بدهد، مغز و عقلش از كار بیفتند، نفْسش از كار بیفتد، تمام حالات ثلاثه‌اش ـ مثال و برزخ و ملكوت ـ تعطیل بشوند، در این صورت انسان می‌شود مركب و باید دائم منتظر باشد كه این بدن به حال اعتدال برگردد و تا وقتی‌كه به حال اعتدال برنگردد، همین‌طور ذهن او را به خودش مشغول می‌كند. این مسئلۀ مربوط به غذا.

آثار عجیب سخن گفتن در نفس انسان

اما مسئلۀ مربوط به كلام كه خیلی عجیب است! اگر خداوند توفیق بدهد، بحث صحبت كردن و سخن گفتن زیادی مشروحاً خواهد آمد كه چطور صحبت کردن، انسان را از بین می‌برد. این صحبت چیست؟ این كه دیگر غذا نیست! صحبتی كه صِرف لقلقۀ لسان است، چرا باید انسان را از بین ببرد؟ این صحبت با نواری كه می‌گردد چه فرقی دارد؟ هر دو صحبت است، پس چرا تأثیری در نوار نمی‌گذارد اما در انسان تأثیر می‌گذارد؟ رفقا فوراً می‌توانند پاسخ بدهند که صحبت گرچه صوت است ولی وقتی این صوت با انسان ارتباط پیدا می‌كند، صور مثالی ایجاد می‌كند. اگر سخنی مفید و برای خدا باشد، مثال او می‌شود مثالی خوب. كسی كه برای خدا صحبت كند و مطالب اخلاقی و مطالبی كه نفسانیات و اعتبارات و دنیا در آنها نیست بگوید، این صحبت همه‌اش برای خداست و برای دنیا و افساد نیست. انسان خود می‌تواند تشخیص بدهد که صورت مثالی چنین صحبتی زشت و مُشوّه نیست.

اما در بعضی از موارد انسان باید حتی این صحبت را هم ترك كند؛ در آنجایی كه احتیاج به مرتبه‌ای بالاتر دارد. چرا رسول خدا صلّی الله علیه و آله مكان عزلت را برای خود اختیار كرد و در میان همان مردم نماند؟ چون به جایی احتیاج داشت كه با كسی صحبت نكند و كسی هم با او حرف نزند. او احتیاج دارد که چهل روز، یك هفته، دو هفته یا سه هفته در طول سال به غار حرا برود. در آنجا خودش تنها بود و بعضی اوقات امیرالمؤمنین علیه‌السلام هم در آن‌موقعی كه طفلی خردسال بودند با ایشان می‌رفتند. رسول خدا هم احتیاج به سكوت دارد، حتی اگر از خدا هم بگوید باز این نیز صحبت و كلام است. انسان در بعضی از اوقات این الله را هم نباید بگوید.

دستورات بزرگان در کیفیت زیارت اهل قبور

مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ ظاهراً در معاد شناسی دارند كه وقتی برای زیارت اهل قبور به قبرستان می‌روید، فاتحه‌ای بخوانید و بعد كناری بنشینید و به سكوت بگذرانید.¹ این خیلی كلام عجیبی است! شاید برای خیلی‌ها این مسئله موجب شبهه باشد و بگویند خب انسان برای اموات قرآن و دعا بخواند، ما از قرآن و كلام خدا و ائمه علیهم‌السلام كه بالاتر نداریم! ولی آن نكته‌ای كه در كلام مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ هست این است كه انسان می‌خواهد با رفتن به قبرستان ثوابی به آنها بدهد که آن را با خواندن فاتحه انجام می‌دهد. اما چیز دیگری هم می‌خواهد نصیب خودش كند که آن با خواندن قرآن و دعا حاصل نمی‌شود؛ قرآن و دعا را در خانه بخوان. وقتی به قبرستان می‌روی، فضای قبرستان و اموات و این حالت و موقعیت، باید تأثیری در نفس بگذارد. آن تأثیر باید با سكوت باشد و با خواندن قرآن پیدا نمی‌شود. ساکت می‌نشینیم، در خودمان، فضای سكوت قبرستان و مقابر و حال‌وهوای اموات و كیفیت ارتباط با آنها را در نفس خودمان كم‌كم احساس می‌كنیم، آن‌وقت آن حالت انقطاع و تذكر و تنبّه كه باید به‌عنوان نقطۀ اساسی و محور در كارهای ما قرار بگیرد، حاصل می‌شود. اگر ختم قرآنی از اول تا آخر هم انجام بدهیم این حال پیدا نمی‌شود. ختم قرآن به‌جای خود و آن هم به‌جای خود.

دلیل کراهت سلام کردن در برخی موارد

چرا می‌گویند خواندن قرآن در حمام كراهت دارد؟ چون حمام جای خواندن قرآن نیست و هر جایی نمی‌شود قرآن خواند. چرا می‌گویند نباید همه‌جا سلام كرد؟ چون حواس پرت می‌شود. دربارۀ سلام چقدر روایت و تأكید داریم! آن كسی كه ابتدای به سلام بكند ثوابش ده برابر بیشتر از كسی است كه پاسخ سلام را بدهد.¹ سلام یعنی تحیت، این‌همه مسائل راجع به سلام داریم، ولی گفته‌اند که چند جا همین سلام كراهت دارد، یعنی سلام نكن.² همین خدایی كه می‌گوید سلام كن، آنجا می‌گوید سلام نكن. یكی در جایی است که شخصی نماز می‌خواند و شما سلام بكنید. واجب است که او جواب بدهد ولی حضور قلبش از بین می‌رود. یعنی ولو اینكه این كارِ واجب را انجام می‌دهد ولی این کار واجب، او را از فیض بالاتری که همان حضور است، می‌اندازد. انسان نباید در موقع حضور به چیز دیگری بپردازد. یا اینکه می‌گویند در حمام سلام نكن، چون شخص مشغول نظافت و تنظیف خودش است و نباید ذهنش متوجه چیز دیگری بشود.

همین‌طور و به همین ملاك، وقتی انسان می‌بیند که رفیقش در حال تفكر است، نباید سلام كند، بلکه باید آرام بنشیند. نگوید السلامُ علیكم و او را از آن حال‌وهوا در بیاورد. كه چی؟ یعنی من آمدم! خب بیخود آمدی! بنشین سر جایت. یا اگر در جلسۀ سكوتی هستید و بگوید سلامٌ علیكم، سلامٌ علیكم، همه‌چیز به‌هم می‌ریزد. وقتی وارد جایی می‌شوید و می‌بینید جای تفكر و تأمل است، آرام و بدون اینکه صدای قرچ‌وقروچ در بلند شود وارد شوید.

بیان مرحوم قاضی رضوان الله علیه در اهمیت سکوت برای سالک راه خدا

مرحوم قاضی می‌فرمودند: «حالاتی برای سالك است كه یك ”تَق“ آنها را از بین می‌برد و دیگر برنمی‌گردند». یك صدا! این برای چیست؟ برای این است كه نفس در آن‌موقع و در ارتباط با ملكوت، بیشتر از هر چیزی به سكوت احتیاج دارد، اینكه ساكت و آرام باشد. پس حالا فهمیدیم که سکوت چقدر مهم است! وقتی که به دیدن رفیق می‌رویم، از اول شروع نكنیم که ببینیم اخبار چیست! چه خبر داری؟ اوضاع به چه کیفیت است؟ نه، هر چیزی پیش آمد و مفید هم بود، خوش آمد، ولی اگر نیامد ما هُل ندهیم! اگر پنج دقیقه به سكوت بگذرد انگار سقف به سرمان خراب می‌شود و باید حتماً چیزی بیندازیم: آقا چقدر چراغ‌ها زیاد است، یك‌خرده آنها را كم كنید! آقا چقدر هوا گرم است، یك‌خرده کولر را بیشتر کنید! بالاخره باید چیزی گفته بشود! راجع به این مسئله هم بعداً و به‌طور مفصل صحبت خواهد شد.

وقتی‌كه انسان صحبت می‌كند، نوار نیست، بلکه معانیِ این گفتار ابتدا به صورت‌های مثالی خودشان در نفس قرار می‌گیرند و بعد صورت ظاهری‌اش بیرون می‌آید و از دهان انسان خارج می‌شود. آن صورت باطنی، كار انسان را می‌سازد! یعنی وقتی‌كه من می‌خواهم صحبت كنم، قبل از اینکه حرف بزنم ابتدا معانی در ذهنم می‌آید، منتها آن‌قدر این اتفاق سریع است كه تصور می‌شود این مطالب خیلی زود و بدون تفكر می‌آیند. معانیِ این الفاظ، در صورت‌های برزخی و مثالی خود، نفس را می‌گیرند و پُر و خراب و شلوغ می‌كنند. شما نیم ساعت بروید به دیدن رفیقتان، یا وقتی‌که ارباب‌رجوع نمی‌آیند، نیم ساعت در اتاق كارتان بنشینید و بعد از آن، حال خودتان را با زمانی که در این نیم ساعت سی نفر مراجعه می‌كردند یا حرف می‌زدید مقایسه كنید. ببینید چقدر شلوغ می‌شدید و احساس می‌كردید که به‌هم ریخته‌اید. فكر به‌هم ریخته و شلوغ شده است، آن تحمل و صبری را كه در اول بود ندارید و زود عصبانی و ناراحت می‌شوید. این چیست؟ به‌هم ریختگی است دیگر. این مسئله، شرطی اساسی است.

دو نکتۀ مهم در سلوک إلی الله

بنابراین به این دو مطلب تكیه كنیم. البته مطالب راجع به این قضیه زیاد است كه ان‌شاءالله در فرصت خودش خواهد آمد، فقط خواستم در این جلسه راجع به این مسئله خدمت رفقا عرض كنم، چون صحبت زیاد شده و خیلی برای بنده اظهار داشته‌اند كه به چه نحوه باید حالات خود را حفظ كنیم؟

پس دو مطلب هست كه رفقا نباید فراموش كنند:

یكی كیفیت غذا است. اینكه بزرگان می‌فرمودند هر هفته یك روز یا اگر می‌توانید دو روز را روزه بگیرید به‌خاطر این بوده است كه آن حال‌وهوای روزه را در طول هفته تجدید كنید. یعنی نگذارید آن كیفیت ارتباط، در طول ایام و با گذشت حوادث، از بین برود و با جریان حوادث از قلب انسان بیرون برود؛ دوباره هشداری بیاید، چهار روز بعد هشدار دیگری بیاید و ده روز بعد هشدار بعدی. این هشدارها باعث می‌شود كه آن حالت در انسان تقویت و تثبیت بشود.

دوم راجع به كلام است كه انسان باید خیلی مراقبت و دقت كند. باید صحبت خودش را به حداقل برساند، مخصوصاً باید بداند که ارتباط و صحبت با افرادی كه در اعتبارات و دنیا هستند مثل سمّی مهلك می‌ماند. هزارها مورد اتفاق افتاده است كه انسان عملی را انجام می‌دهد ولی با ارتباطی بالكلّ از بین می‌رود. مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ هم در كتاب‌هایشان راجع به این قضیه دارند که مرحوم آقا سیّد جمال ـ رضوان الله علیه ـ به قبرستان رفته بود و با شخصی برخورد كرده بود و... .¹ موارد زیادی در این زمینه هست.

همین‌که می‌بینید صحبت‌های شخص می‌خواهد اثر بگذارد، فوراً قطعش كنید و مطلب را به جای دیگری ببرید. تقویت تخیلات در ذهن، دائم به این‌طرف و آن‌طرف سرکشی کردن و پرداختن، دائم خبرهایی كه هیچ ارتباطی به انسان ندارند را گوش دادن، دل را مدام به سمت جریاناتی بردن كه اتفاق می‌افتند، این دل‌بردن، تهی شدن از جای دیگری است. از یک‌طرف چیزی می‌آید و قضیه را پُر می‌كند و از طرف دیگر هم مدام تهی می‌شوید. این خبرها هیچ ارتباطی به ما ندارد. همین‌طور صحبت با افراد چه به صورت حضوری یا به صورت غیرحضوری و شنیدن از نوار و دستگاه. آنهایی كه اهل ضلالت و گمراهی هستند، صحبتشان تأثیر موبق و هلاك‌كننده‌ای در نفس انسان باقی می‌گذارد.

ان‌شاءالله امیدواریم كه خداوند متعال ما را توفیق دهد که همان بركاتی را كه در آن ماه نازل كرده است، مستمرّاً 

بر ما نازل بگرداند.

اللهمّ صلّ علیٰ محمّد و آل محمّد