همت در سلوک، از عمل به دانسته‌ها تا طلب خدا

هو العلیم

همت در سلوک، از عمل به دانسته‌ها تا طلب خدا

چرا دلبستگی‌های نفس با بالا رفتن سن تغییر می‌کنند؟

شرح حدیث عنوان بصری ـ حقیقت تقوا و مراتب آن ـ جلسه 131

بیانات

آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سرّه

أعوذباللَه من الشیطان الرجیم‌

بسم اللَه الرحمن الرحیم‌

وصلّى اللَه على سیدنا و نبینا أبى القاسم محمّد

وعلى آله الطّیبین الطّاهرین و اللّعنة على أعدائهم أجمعین‌

امام صادق علیه السّلام به عنوان فرمودند:

«فَهذا أولُ درجةِ التُّقَی. قال الله تَباركَ وَ تَعالَی: ﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗا وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾‌».¹

این مطالبی را كه ما به اینجا به شما گفتیم، حضرت می‌فرمایند که این تازه اولین درجۀ تقوا است و اولین مرتبۀ تقوا و شروع تقوا است. چنانچه خدای متعال در آیۀ شریفه به این مسئله اشاره دارد. ﴿تِلۡكَ﴾ به‌معنای اشارۀ به بعید است، به‌معنای تخفیم و تعظیم است؛ «این منزل آخرت» یعنی این منزل عظیم و بلندمرتبۀ آخرت برای كسانی است كه در این روزگار به علوّ و بزرگ‌منشی و فساد در دنیا نپرداختند. زندگی دنیایشان را جدای از این مسائل بزرگ‌منشی و استعلاء و فخر فروختن به دیگران و به رخ هم‌كشیدن و روی دست هم بلند شدن گذراندند و همین‌طور به دور از زندگی‌ای كه موجب فساد و اِفساد نسبت به خود و نسبت به دیگران است، این زندگی را در این دنیا به این نحوه گذراندند. كار خودشان را كردند و به هیچ کس كاری نداشتند. هر كس می‌خواهد در هر وادی حركت كند خودش می‌داند ما كار خودمان را می‌كنیم. سرمان را پایین می‌اندازیم و به كسی هم كاری نداریم. ﴿وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾؛ در نتیجه آن پذیرش و قبولی و امضاء و مدرك برای متقین است.

از مصادیق خیانت به رفیق، عدم ارائۀ طریقِ صلاح به رفیق

خدمت رفقا عرض كردم كه قبل از پرداختن به مسئلۀ تقوا، مطالبی به‌نظر رسید كه برای تذكر برای خود و دوستان گفته بشود و یک قدری هم تجرّی شد؛ رفقا عفو می‌كنند و از ما می‌پذیرند، بیشتر از این را هم می‌پذیرند! چون همه می‌دانند که در طریق اصلاح و اشفاق بر دوستان است. رفیق آن كسی است كه در ارائۀ طریقِ صلاح، نسبت به رفیق خود خیانت نكند و آنچه به نظر او صلاح می‌آید بیان كند، تااینكه یك وقت مورد شماتت او قرار نگیرد و این سخن را از او نشنود كه: «شما كه می‌دانستید چرا نگفتید؟! شما كه اطلاع داشتید چرا تذكر ندادید؟!» علیٰ‌كلّ‌حال تا حدودی مطالبی را كه به نظر رسید و ما رفقا را مستعدّ برای تلقی و قبولش یافتیم، خدمت رفقا عرض كردیم.

کلام همیشگی مرحوم علامه: «الإنسانُ یَطیرُ بِهِمَّته؛ انسان به‌واسطۀ همّتش پرواز می‌كند.»

رفقا این را هم بدانید، همان‌طوری‌كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ همیشه می‌فرمودند: «الإنسانُ یَطیرُ بِهِمَّته؛ انسان به‌واسطۀ همّتش پرواز می‌كند.»¹ هر مقدار كه در این راه همت بگذارد، همان مقدار آش به او می‌دهند. یعنی هر مقدار كه پول دادی آش می‌ستانی؛ پنج ریال پنج ریال، یك تومان، یك تومان، صد تومان، صد تومان. این یك قانون طبیعی است و همین قانون در طریق الی الله و در راه و روش خدا هم حاكم است، خدا هم از همین قانون تبعیت می‌كند.

مراتب و اقتضائات افراد در سنین مختلف

به هر مقدار كه جلو آمدی به همان مقدار دستمزد و اجر و پاداش قرار می‌دهند. لذا بهشت هم مراتب مختلف دارد؛ از مرتبۀ عادی دارد كه مرتبۀ ظاهر و نعمات ظاهری است تا به مراتبی می‌رسد كه در آن مراتبِ بهشت، دیگر ظاهر معنا ندارد، نعمت‌های ظاهری معنا ندارد. آنچه در مراتب پایین است در آنجا نیست. آن نعمت‌ها عبارت است از مقام قرب، مقام تجرد و افاضۀ علوم و انوار. چطور اینكه در این دنیا در سنین مختلف و احساسات مختلف، لذات تفاوت می‌كند؛ آنچه برای برای یك طفل دو سه ساله موجب لذت است یك شكلات است، یك توپ و یا ماشینی است كه آن را حركت بدهد و ذوق كند. تمام دنیایش همان آب‌نبات و همان توپی است كه با آن بازی می‌كند و هرچه هم رنگارنگ‌تر باشد و قشنگ‌تر باشد و جالب توجه باشد برای او به این نحو جذاب‌تر جلوه می‌كند.

ولی برای فردی كه به سن چهارده پانزده سالگی می‌رسد همین توپ است ولی دیگر رنگش برای او ملاك نیست، استحكامش برای او ملاك است. كیفیت استفاده برای او ملاك است؛ چون او می‌خواهد از این توپ در ورزش استفاده كند؛ حالا این چه رنگی و رنگارنگ است به آن توجه ندارد. او می‌خواهد ببیندكه دوامش چقدر است؛

وقتی که پا به آن می‌خورد ازبین می‌رود یا نه، ضربه در آن تأثیرمی‌گذارد یا نمی‌گذارد، چون ضربه‌ها گاهی شدید است. پس الآن برای این شخص همین توپ و وسیله به نوع دیگر مورد توجه است.

اقتضای سنین پیری دوری از لذات جسمانی است نه نشانۀ زهد

وقتی که سن او بالا می‌رود و سی سال و چهل سال می‌شود دیگر این توپ برای او ارزش ندارد و مسائل دیگری هست كه خود این آقایان بهتر می‌دانند! تا‌اینكه به شصت سالگی و هفتاد سالگی می‌رسد كه آن مسائل قبلی به كلی همه به یك كنار می‌رود و دیگر نه حوصلۀ توپ را دارد و نه حوصلۀ غیر توپ را و نه مسائل دیگر را! آنجا چیزهای دیگری به سراغ انسان می‌آید. آنجا لذت‌ها، لذت‌های ارتباطی است، آنجا لذت‌ها، لذت‌های ریاست است، آنجا لذت‌ها لذت‌های حكومت است، آنجا لذت‌ها لذت‌های ولایت است، آن لذت‌ها لذت‌های شخصیت است.

برای فردی كه در سن هفتاد سالگی است شخصیت برای او آن‌قدر مهم است كه اصلاً به سایر لذت‌هایی كه مردم مبتلا هستند به آنها می‌خندد و اصلاً برای او توجه ندارد. لذا می‌گویند نباید به زهد این افراد در این سنین توجه كرد؛ چون اصلاً وضعش عوض شده است و این دیگر او نیست. همان‌طوری كه او در سن بیست سالگی و سی سالگی به آن پفك و آب‌نبات و شكلات آن بچه كه خوشحالی می‌كند، می‌خندد و او را در همان حدّ و در همان موقعیت خودش می‌داند، الآن هم وضعیت این با ازدست دادن آن استعدادها و غرایض به‌نحوی درآمده است كه دیگر آن زمینه‌ها و آن ظروف و آن وسائل برای او ارزش ندارد؛ هنری نكرده است! بیچاره نمی‌تواند! نه‌اینكه زهد دارد. دو لقمه اضافه بخورد بالا می‌آورد، نه‌اینكه بخواهد بخورد و نمی‌خورد. اگر بخواهد سه لقمه از غذایی كه دیگران می‌خورند بخورد، معده‌اش سوراخ می‌شود و خونریزی می‌كند. سیب زمینی‌ای كه می‌خورد و نان و پنیری كه می‌خورد از ناچاری است.

واکاوی زهد عمر در دوران کهولت و حکومت

یا آن عُمَری كه نان و سركه می‌خورد چون زمینه‌اش عوض شده است؛ می‌خواهد با آن تظاهر به این نحوه عملكرد، موقعیت فاسد خودش را تثبیت كند. اگر راست می‌گوید با همان خلافتی كه دارد بیاید مثل بقیه غذاهای بقیه را بخورد. چه اشكالی دارد؟! این غذا خوردن گول زدن است نه زهد! یا اگر فرض كنیم كه بیاید آن ورزشی را كه آن جوان بیست ساله می‌خواهد انجام بدهد این هم انجام بدهد، فوراً با یک بار چرخش پایش می‌شكند و او را به بیمارستان می‌برند و می‌خوابانند؛ نمی‌تواند! دیگر استخوانش قابلیت برای آن ضربه را ندارد، مفاصلش قابلیت برای آن انعطاف را ندارد، الآن دیگر قلبش نمی‌تواند آن اموری را كه در جوانی و در بیست، بیست و پنج سالگی بود تحمل كند. یک‌خرده بدود قلبش به تپش می‌افتد و یک‌دفعه می‌ایستد، نمی‌تواند! حالا كه نمی‌تواند در خانه می‌نشیند و می‌شود زاهد! می‌گویند: «چقدر مرد زاهدی است! چقدر مرد عابدی است!» اما او نمی‌تواند، عرضه ندارد، وضعیتش عوض شده، ادراكاتش تغییر پیدا كرده و خصوصیات و مزاجش تغییر پیدا كرده است.

همین‌طور مسئله از نقطه‌نظر امور نفسانی هم همین‌طور است؛ سابق یك حالات و مدركات و لذائذی داشت، نفس او نسبت به بعضی از مسائل تمایل داشت و نسبت به بعضی از امور گرایش داشت ولی الآن همان نفس به‌واسطۀ غلبۀ هویٰ و هوسی كه بر او پرده انداخته و او را در حیطۀ آن نفسانیات قرار داده است، امیال نفس هم تغییر پیدا می‌كند. دیگر به آن مطالبی را كه در حال جوانی داشت میل ندارد؛ چون احساس می‌كند که اگر بخواهد در چنین وضعیتی باشد نمی‌تواند به این امیال برسد، اگر بخواهد با همان رفتار و با همان كیفیات باشد نمی‌تواند به این امیال برسد، اگر بخواهد با همان لباسی كه در سی سالگی آن لباس را می‌پوشید بپوشد، الآن مردم به او طعنه می‌زنند که چه لباس شیكی پوشیده است!

مواضع نفوذ شیطان در دوران پیری

پس برای اینكه مورد توجه مردم قرار بگیرد باید لباسش را عوض كند، باید موقعیت ظاهری خودش را تغییر بدهد،‌ باید وضعیت ظاهری خودش را تغییر بدهد، باید منزل خودش را به‌نحوی دربیاورد كه مورد توجه آنها باشد. اینها آن امور خطرناكی است كه در آخر عمر، شیطان با این امور به سراغ انسان می‌آید، با این وسایل برای انحراف انسان می‌آید، شیطان با این‌گونه مطالب می‌آید و انسان را به دام می‌اندازد؛ اگر این‌طور حركت كنی، اگر این كفش را بپوشی، اگر به این نحو در میان مردم باشی، اگر خودت بیایی بیرون و خودت دكان نانوایی بایستی و نان بخری، اگر خودت بیایی بیرون و دكان قصابی بایستی و گوشت بخری، اگر مردم در دست تو دو كیلو میوه و سبزی دیدند دیگر چه چیزی به تو می‌گویند؟! می‌گویند: «عجب! این آقا میوه هم می‌خورد؟!» پس چه؟! كاه می‌خورد؟! این «اگر، اگر» ها می‌آید و او را در وضعیتی قرار می‌دهد كه خواهی‌نخواهی خود را از آن نعمت‌هایی كه خدا برای او مباح كرده است بیرون می‌كشد، از آن نعمت‌ها دوری می‌كند؛ این زهد نیست.

پرهیز از تظاهر توسط مرحوم قاضی 

مرحوم قاضی ـ رضوان الله علیه ـ در منزل خودش حصیر داشت که به‌خاطر موقعیت ایشان در آن موقع بود، اما وقتی که بیرون می‌آمد زیباترین و شیك‌ترین و تمیزترین لباس را می‌پوشید، آن هم لباس گران نه از این لباس‌های ارزان! با عبا و قبایی در میان اجتماع و در میان مردم ظاهر می‌شد که همۀ افراد ایشان را از نقطه‌نظر تمیزی و ظرافت و جمال ظاهری به یكدیگر نشان می‌دادند. مثلاً: «ببینید چگونه حركت می‌كند!» درحالی‌كه وقتی که به منزل ایشان می‌رفتی هیچ چیزی نبود. در آن موقع مصارف ضروری برای ایشان مهیا نبود، ولی در میان اجتماع این‌طور ظاهر می‌شد. برای چه؟ برای اینكه بگوید من زاهد نیستم! من سر كسی كلك سوار نمی‌كنم، من در میان مردم این‌طور نیستم كه بخواهم با حركتم و با رفت‌وآمدم و آمد و شد خودم به این وسیله جذب قلوب كنم و افراد را به سمت‌ خود بكشانم! این مسئله است.

لذا خداوند به هر شخص در آن همتی كه برای رسیدن به مقصد و مقصود دارد به همان اندازه اجر و پاداش می‌دهد؛ اگر كسی همت خودش را در حدّی قرار بدهد كه حاضر باشد برای رسیدن به مطلب، به هر مطلبی كه بر او ارائه می‌شود گردن بگذارد، سر تسلیم بگذارد، و خودش قبل از اینكه به او تذكر داده شود به استقبال آن مطلب برود، حالا در هر مرتبه و هر وضعیتی که می‌خواهد باشد، [خداوند نیز به همان اندازه راه را برای او باز می‌کند و به او اجر و پاداش می‌دهد.]

من یك وقت با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ صحبت می‌كردم، ایشان می‌فرمودند:

ما وقتی که پیش مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بودیم، از كیفیت ارتباط با استاد متوجه می‌شدیم كه او به چه مسائلی نظر دارد، به چه مطالبی نظر دارد.

مگر حتماً باید همیشه همه چیز را گفت؟! گاهی اوقات انسان نسبت به بعضی از مسائل محذور دارد و نمی‌گوید! ولی اگر فردی اینجا [عقل] را به‌كار بیندازد می‌فهمد كه آن استاد نسبت به چه مطالبی توجه دارد، از كیفیت بیان و تعابیری كه می‌آورد به آن روحیه و روش و منش استاد می‌تواند پی ببرد. إن‌شاءالله اگر امروز فرصت كردم تا حدودی به این مسائل بپردازم. حالا گاهی اتفاق می‌افتاد که خود ایشان صریحاً یك مطلب را می‌گفتند و بعضی‌ها عمل نمی‌كردند! که حالا این بماند؛ در این مسئله که ما اصلاً هیچ کاری با او نداریم!

سالک کیست؟

سالك كیست؟ آن كسی است كه در ارتباط با استاد و در ارتباط با رفیق و خبیر، نسبت به مدركات و نسبت به مطالبی كه مورد نظر دارد [جامۀ عمل بپوشاند]. البته به‌اندازۀ فهمش، حالا ما نمی‌گوییم به‌اندازۀ جبرائیل، بلکه هر كسی به‌اندازۀ مقدار ظرفیتی كه خدا به او داده است، به آن مقدار مرتكزاتی كه در ذهن او هست، به آن مقداری كه از مطلب فهم كرده است عمل کند، بیش از این مقدار كه نیست؛ نه خدا خواسته و نه خلق خدا خواسته است. نه، به آن مقداری كه فهمیده است بینَه و بینَ اللَه ـ اینجا دیگر بینَه و بینَ الله ـ به آن مقداری كه فهمیده، آن مسائلی را كه می‌داند مورد توجه استاد است، به آن مبانی را كه می‌داند مورد توجه استاد است [پای‌بند باشد].

اموری که استاد از شاگرد می‌خواهد، قبل از اینکه به آن امر کند

مورد توجه استاد چیست؟ صداقت؛ آدم با افراد، صادق باشد، دروغ نگوید. امانت؛ آدم با افراد امین باشد خیانت نكند. اینجا یك چیزی نگوید و جای دیگر چیز دیگر بگوید. اینجا یك چیزی صلاح نمی‌داند بعد برود جای دیگر خلافش را بگوید. حُسن تعهد؛ وقتی كه می‌گوید من این كار را فردا برای تو می‌كنم، اگر شده که فرش خانه‌اش را بفروشد و انجام بدهد می‌کند، نه‌اینكه بگذارد دو سال و سه سال بگذرد و هنوز می‌بیند وقتی كه طلبكار سراغش نیامده است، او هم عین خیالش نباشد!

حسن تعهد، التزام به وعده، اخلاق مناسب و عطوف، ایجاد رحمت و عطوفت، برقراری عدل و مساوات نسبت به همۀ افراد، این مبانی و این مسائل را قبل از اینكه استاد بخواهد بگوید، او برود انجام بدهد؛ البته مطالب دیگری هم هست و من چند چیز كلی را گفتم كه رفقا مطلب دستشان باشد.

ایشان می‌فرمودند:

ما وقتی كه با آقای حدّاد بودیم من از چشم‌های آقای حدّاد می‌فهمیدم كه منظور ایشان چیست، قبل از اینكه به من بگویند می‌رفتم و انجام می‌دادم.

ایشان این كار را كرد، شد آقای علامه طهرانی، این كار را كرد تا به آن مسائل رسید؛ اینها را انجام دادند. در همان موقع، افراد دیگری هم در كنار ایشان و شاگرد ایشان بودند و دستور صریح آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را عمل نمی‌كردند! اسم خود را هم گذاشته بودند شاگر آقای حدّاد! شما هم دیدید، می‌شناسید، اسمشان را شنیدید، در کتابها هم آورده‌اند و خود مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم در كتاب آورده‌اند. شمّه‌ای از آنچه بوده را ایشان نقل كردند و خود بنده هم مسائلی را دیده‌ام.

در همان موقع من سنّم حدود هفده سال بود،‌ هفده سال هم نشده بود، شانزده سال و نیم بود. من در آن سن شانزده و نیم، هفده سالگی وقتی كه صحبت‌ می‌كردم به مردی كه شصت سال سن داشت اعتراض می‌كردم: آقا این كاری كه شما داری انجام می‌دهی برخلاف دستور ایشان است. می‌گفت: «شما هنوز بچه‌ای چیزی سرت نمی‌شود!» می‌گفتم: اینکه ما بچه‌ایم یا بزرگ هستیم این را نمی‌توانیم بفهمیم! آن مطلبی كه به شما تذكر داده می‌شود یا این است که آقای حدّاد دارند جلوی ما بازی درمی‌آورند، اگر این است كه این حرف را نمی‌توانی بزنی! یا اینكه ایشان این حرف را جدی می‌زنند؛ اگر جدی می‌گوید پس چرا جدی نمی‌گیری؟!

آن‌وقت آن مطالب و آن توجیهات، كار را به اینجا می‌رساند كه خودتان دیدید! در كتاب‌ها خواندید! چرا؟ چون از اول بنا بر توجیه بود که: «نه، ایشان شوخی می‌كند! نه، باطنش با ظاهرش فرق می‌كند! نه، جدی نیست! نه، با ما یك جور دیگر است! نه، ما مطلبی را می‌دانیم كه كسی نمی‌داند!» نه آقاجان، تمام اینها كلك و دروغ است! صریحاً دارم به شما می‌گویم که همۀ اینها دروغ است، دروغ در دروغ در دروغ! می‌گویند: «بكن» همین است و باید كرد؛ دیگر اینکه «ما می‌دانیم، ما بهتر می‌دانیم، ما نزدیك‌ترهستیم، ما آن‌طور هستیم»! تمام اینها تسویلات شیطان است، همین شیطان، شیطان! اینها تسویلات شیطان است برای اینكه انسان را در همان مرتبه‌ای كه هست نگه دارد. صریحاً هم خدمت رفقا می‌گویم: شیطان! همۀ اینها برای شیطان است.

افراد و انگیزه‌های مختلف شرکت کننده در این جلسات

افرادی كه در این مسئله هستند، افرادی كه در این‌گونه مطالب و در این‌گونه مسائل ارتباط و رفت و آمد دارند بر چند دسته هستند: بعضی‌ها در اینجا می‌آیند یا سایر جاهای دیگری که می‌روند ـ حالا اختصاص به اینجا ندارد، بالأخره در هرجایی كه صحبتی هست ـ و فقط و فقط مقصود اینها این است كه بیایند براساس تفكرات خودشان بنشینند و ببینند که چه مطلبی، چه نقطه ضعفی، چه نقصی، چه جای برخوردی وجود دارد، همان‌ها را بگیرند و بعد بروند از آن استفاده كنند. اینها تكلیفشان مشخص و وضعیتشان معلوم است. اینكه خارج از مسئله است.

یعنی اگر فردی در صحبتی كه می‌كند، در این یك ساعت، دو ساعت اگر هزارتا مطلب صحیح بگوید، آن مطالب صحیح اصلاً در گوش نمی‌رود‌، ولی اگر یك جا حرفی گفت كه دارای شبهه بود همان مطلب گرفته می‌شود و روی همان مطلب مانور داده می‌شود. این مسئله در زمان خود مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم وجود داشته است. حتی در خود شاگردان ایشان هم وجود داشته است؛ بالاتر از این؟! یعنی در شاگردان ایشان كسانی بودند كه وقتی با قضایایی كه از نقطه‌نظر نفسانی با آن قضایا برخورد داشتند، نسبت به آن قضایا هیچ معیاری را مدّ نظر قرار نمی‌دادند الا تخریب، و الا كوبیدن و الا تنقیص و تعییب! و همین‌طور با این كیفیت و با این مسئله به مراد و به مقصود خودشان رسیدن. می‌گفتند: «دیدی این‌طور شد؟! دیدی ما راست می‌گوییم!» خب گاهی اوقات ممكن است انسان در صحبت اشتباهی بكند، كم بكند، زیاد بكند اما اینکه طرف صدتا مطلب را ندیده بگیرد و یك مطلب را بگیرد این یك مسئلۀ دیگری است.

البته این مسئله ممكن است صور مختلفی داشته باشد؛ ممكن است خیلی‌ها به خیلی جاها مربوط باشند و در این‌گونه مطالب باشند که اصلاً این بحثی كه می‌كنیم بحث راجع به این‌گونه افراد نیست و این یك طیف خاصی است.

طیف دوم: كسانی هستند كه در این‌گونه مجالس شركت می‌كنند صرفاً برای كسب اطلاعات؛ اینکه مطلب‌ به‌دست بیاورند، نسبت به مسائل مطلع شوند، ببینند چه خبر است؛ خب آن مجلس می‌رویم و آن مجلس هم می‌رویم و اینجا هم می‌آییم. بیكاریم، به‌جای اینكه در خانه بنشینیم تلویزیون تماشا كنیم بلند می‌شویم می‌رویم در جلسۀ عنوان بصری! به‌جای اینكه در خانه بنشینیم و غرغر این و آن را بشنویم و یا فرض کنید که مهمان بر سر ما خراب شود، بلند می‌شویم و فرار می‌كنیم و از منزل بیرون می‌زنیم و می‌گوییم: «می‌خواهیم جلسه برویم!» تااینكه از مصائب و دردسرهای پذیرایی مهمان خیال خود را راحت كنیم که بله، می‌خواهیم برویم جلسه عنوان بصری! مگر می‌شود ترك بكنیم؟! اصلاً نمی‌شود! برایمان كارت می‌زنند! حاضر غایب می‌كنندو چه می‌کنند! الحمدلله كه اینجا از این حرف‌ها نیست.

اینها می‌آیند تا ببینند که قضیه چیست! بالأخره اینجا را هم ببینیم، فلان جا می‌رویم، فلان مجلس می‌رویم و فلان مطالب را می‌شنویم و اینجا را هم می‌شنویم و آنجا را هم می‌شنویم تا اینکه مجموعه‌ای از مطالب جمع كنیم، فقط در همین حدّ، و بعد به كار خود بپردازیم! این هم یك دسته و یک طیف كه خیلی با اینها هم كار نداریم. البته اینها افرادی هستند كه در جلسات معصیت شركت نمی‌كنند؛ نه‌اینكه در جلسات معصیت شركت كنند، نه‌اینكه در جاهای خلاف بروند، ولی آن میزان همت و آن مقدار ادراك و آن میزان ارادۀ آنها برای تلقی مطالب، جنبۀ عمل کردن نیست و فقط جمع‌آوری اطلاعات است! «این منبر برویم ببینیم این آقا چه می‌گوید و آن منبر برویم ببینیم آن آقا چه می‌گوید»، چه می‌گوید و چه می‌گوید و چه می‌گوید فقط همین! امروز و فردا و پس فردا و هفته و ماه و سال دیگر مجموعه‌ای جمع بشود و فقط برای ما اندوخته‌ای از مطالب مختلف، از حكایات مختلف، از پندهای مختلف و نكات مختلف جمع بشود، مجموعه‌ای جالب و دست‌چین از این‌طرف و آن‌طرف! خدا خیرشان بدهد باز اینها اقلاً از دستۀ اول بهتر هستند كه قصد آنها فقط تنقیص و تعییب و سایر مطالب بود.

اینها افرادی هستند كه عمرشان را به بطالت می‌گذرانند! خیلی صریح و رُك و پوست‌كنده بگویم. اگر شخصی با این نیت و با این هدف و با این مطالب هست، كاری كه در مدت عمرش می‌كند كار نوار است، نوار هم همین كار را می‌كند. شما مطلب خوب بگویید نوار ضبط می‌كند و اگر مطلب خلاف هم بگویید نوار ضبط می‌كند. این نوار از خود هیچ ارزشی ندارد الا مجموعه‌ای از مطالب، هیچ ارزشی ندارد. موقع مُردن به‌اندازۀ سرسوزنی در رفت و آمد به این مجالس برای آنها حساب باز نمی‌كنند! چرا؟ چون نسبت به این مطالبی كه می‌شنید هیچ‌گونه عكس‌العملی نشان نمی‌داد، نسبت به این مطالب هیچ‌گونه برخوردی با خود نمی‌كرد، با این مطالب هیچ‌گونه تغییر و تحولی در او به‌وجود نمی‌آمد.

اگر صد مجلس مثل جلسه عنوان بصری هم بود در همۀ صدتا شركت می‌كرد و آخر شب هم، همه یكی بود! [فقط همین‌قدر که بگوید:] «بَه بَه بَه! چه آقای خوبی! چه مسائل خوبی! چه حكایات خوبی! چه مطالب خوبی گفت! خیلی حرف‌های خوبی زد.» اما آن حرف خوب تا كجا در تو تغییر به وجود آورد؟ همین؟! فقط حرف خوب؟! یعنی شما فقط نوار بودید؟! كار خودش را می‌كند، برنامه خودش را انجام می‌دهد، هر كاری كه خواست انجام می‌دهد و به‌اندازۀ سرسوزنی تغییر و تحول در مُدركاتش به‌وجود نمی‌آید. همان كیفیتی که در راهش و طریقش و فكرش و روشی كه در زندگی دارد به همان كیفیت عمل می‌كند! این هم یك دسته. حالا نسبت به این قضیه ما خیلی توضیح نمی‌دهیم، رفقا متوجه هستند و سراغ دستۀ بعد می‌رویم.

دستۀ بعد كه مصیبت در اینجاست، افرادی هستند كه همت دارند، نیت دارند، صدق دارند، می‌خواهند كار انجام بدهند، می‌خواهند قدمی بردارند و می‌خواهند تغییر و تحولی در خود ایجاد كنند، در این مطلب حرفی نیست، و به‌واسطۀ همین مسئله در این مجالس شركت می‌كنند و به دنبال مطلب می‌روند، ولی صحبت در این است كه تا چه حدّ خود را آماده برای انطباق این مطالب با خود و با روش خود می‌كنند؟ تا چه حدّ؟ اینها به‌دنبال هستند، مثل آنها نوار نیستند كه بیایند فقط مطالبی بشنوند. خیلی‌ها هستند درسی كه می‌خوانند فقط برای این است كه محفوظاتی داشته باشند تا بروند به مردم بگویند. روایت امام صادق علیه‌السلام را كه می‌خوانند برای این است كه از آن استفاده‌ای بكنند. یك حكایت تاریخی را كه می‌خوانند برای این است كه در فلان مجلس از آن استفاده بشود، این می‌شود نوار. كتب مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را كه می‌خوانند برای این است كه بروند در جلسۀ خودشان این مطالب را مطرح كنند.

نقل مطلب بدون منبع، از مصادیق دزدی

در خود زمان مرحوم آقا نبود؟! ایشان می‌فرمودند: «در جلسات ما افرادی می‌آیند كه مطالب را بشنوند و بعد بروند این مطالب ما را به دیگران منتقل كنند!» ایشان اسم اینها را می‌گذاشتند: «دزدان و سرّاق طریق!» كسانی كه می‌آیند مطلب را دزدی می‌كنند. دزدی یعنی چه؟ یعنی بدون اینكه منبع و مدرك را بیان كنند [آن مطلب را از جانب خود مطرح می‌کنند.] واقعاً این مسئلۀ خیلی زشتی است كه انسان در ارتباط با دیگران وقتی که می‌بیند یك مطلب، مطلب شیرینی است و مطرح می‌شود و مورد توجه افراد است، وقتی احساس كند كه دیگران این مطلب را به حساب او می‌گذارند او همین‌طور به سكوت بگذراند و اسم نیاورد كه من خودم این مطلب را نمی‌دانستم، من هم مثل شما هستم ، رفتم در فلان كتاب دیدم و در آن كتاب نوشته بود و آمدم بیان كردم! این كار، كار بسیار بدی است. و از نقطه‌نظر نفسانی آثار خیلی سوئی برای انسان به‌وجود می‌آورد. خیلی‌ها از این كارها انجام می‌دهند!

در خود زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ كسانی بودند كه من می‌دیدم اینها در حجرۀ خود و مغازۀ خود و در منزلشان که بودند افرادی می‌آیند و اینها آن مطالب مرحوم آقا را می‌گویند. حتی آن افراد می‌آمدند پیش من می‌گفتند: «آقا ما دیشب به حجرۀ فلان شخص، به مغازۀ فلان شخص رفتیم و چنین مطالبی را می‌گفت، عجیب بود!» گفتم: این مطالب را بابای ما به او گفته است، او كه هِرّ را از بِرّ تشخیص نمی‌دهد مثل چهارپا نمی‌فهمد. جدّاً مثل چهارپا نمی‌فهمید نه‌اینكه بخواهم در اینجا اغراق كنم! بعضی از اینها افرادی بودند كه انسان حتی از نقطه‌نظر عقلی در آنها شك می‌كرد كه اصلاً اعتدال دارند یا نه؟!

حالا تو كه آنجا آمدی و گوش می‌دهی به چه نیتی گوش می‌دهی؟! احمق! به چه نیت گوش می‌دهی؟! توجه می‌كنی که آن مطالب را بگیری و نگه داری و فردا كه مریدها در آنجا می‌آیند، اینها را به آنها بگویی؟! این می‌شود دزدی.

اِخبار مرحوم حاج هادی ابهری از دزدان شرکت کننده در مجلس مرحوم علامه

مرحوم حاج هادی ابهری سواد نداشت، ولی تشخیصش تشخیص خوبی بود. نور باطن داشت، نیات را می‌فهمید، اغراض را متوجه می‌شد. وقتی که كسی می‌آمد با ایشان حرف بزند یك نگاه به چشمش می‌كرد و می‌گفت: «ای دروغ‌گو!» و دیگه کار طرف تمام می‌شد! آن شخص بالا و پایین می‌رفت که درستش کند اما ایشان می‌گفت: «دیگر بدترش نكن! فقط همین مقدار که گفتیم بس است دیگر!» این شخص در همان موقع به مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌گفت:

بعضی از كسانی كه در جلسات شما شركت می‌كنند را می‌بینم که اینها دزدانی هستند كه می‌آیند این مطالب را از شما می‌گیرند و بعد می‌روند در مجالس خودشان و اینها را به افراد دیگر به‌عنوان مطالب عالی می‌گویند و آن مساكین هم از اینها تلقی به قبول می‌كنند و می‌گویند: «این چه مقاماتی دارد و چه مُدركاتی دارد و چه‌ مطالبی را به‌دست آورده است!»

او تشخیص می‌داد و اسم می‌برد، این بود و آن بود. آقا می‌فرمودند: «بابا حرف نزن! خود ما هم می‌فهمیم، آبرو نبر، چه‌كار داری؟! حالا فعلاً می‌خواهند بیایند بگذار بیایند.»

این افراد مطلبی را كه می‌خواهند یاد بگیرند و مطلبی را كه می‌خواهند بخوانند برای استفاده است، برای تجارت و معامله است. مثلاً كدام‌یك از كسانی که به دانشگاه‌ها می‌روند که درس‌های امروزی را بخواند، به‌خاطر این است كه به خود مطلب برسند؟ نه، به‌خاطر این است كه فردا مورد استفاده‌ای قرار بگیرد و بتواند در اجتماع مورد استفاده قرار دهد. آن كسی كه دانشكدۀ مهندسی می‌رود اگر بگویند که تمام منازل را خراب می‌كنند و آلونك می‌سازند و درِ دانشگاه هم تخته می‌شود، آیا باز هم می‌رود این درس‌ها را بخواند؟! می‌گوید: مگر من كم دارم بلند شوم بروم هفت سال و هشت سال درس بخوانم، آرشیتكتی و مهندسی و معماری فنی را بگذرانم و بعد هم بگویند که آلونك بساز!

آن كسی كه دانشكدۀ طب می‌رود و اینها را می‌خواند، برای چه می‌خواند؟ برای مداوای مردم است دیگر. حالا اینکه قصد قربت دارد به‌جای خود، بعضی‌ها قصد قربت دارند و بعضی‌ها هم اصلاً ندارند، و ما دربارۀ آنهایی كه قصد قربت ندارند صحبت می‌كنیم. آن كسی که برای طب به دانشكده می‌رود اگر بگویند که آقا، فردا دوایی می‌آورند که اگر كسی این را بخورد تا آخر عمرش دیگر مریض نمی‌شود؛ فرض كنید که امام زمان ظهور می‌كند إن‌شاءالله و یك دستورالعمل می‌دهد كه نه نیاز به استامینوفن و نه نیاز به دیازپام است و دیگر هیچی نیاز نیست، فلان چیز را بخورید قلبتان همیشه سالم است و فلان چیز را بخورید ریه‌تان سالم است و فلان چیز را بخورید گوارشتان سالم می‌ماند، پس این دانشگاه تعطیل می‌شود. آن‌وقت آیا یك نفر می‌رود طب بخواند؟! برای چه بخوانم؟! من طب می‌خوانم برای اینكه مریضی باشد، وقتی که مریض نباشد چرا بخوانم؟!

مگر سعدی در گلستان¹ نمی‌گوید: ملكی از ملوك عجم ـ نمی‌دانم تا آنجایی كه به ذهن دارم، یادم است در آن زمانی كه ما ده، یازده سال داشتیم این را می‌خواندیم و حفظ كردیم، از آن موقع یادم است ـ طبیبی به خدمت مصطفی صلی اللَه علیه و آله و سلم فرستاد، سالی برآمد و مریضی به او مراجعه ننمود. یك سال در مدینه آمد و یك مریض به او مراجعه نكرد. آمد پیش پیغمبر و گفت من یك سال است آمده‌ام در اینجا و یك مریض به من مراجعه نكرده است. حضرت فرمودند ما به اینها دستور دادیم تا گرسنه نشده‌اند غذا نخورند و تا سیر نشده‌اند دست از غذا بكشند؛ علتش این است. گفت: «شما تمام طب را به آنها گفتید.» گفت: خداحافظ شما و برگشت به همان محلی كه بود در اطراف یمن.

عمر چهارساله به‌واسطۀ رعایت دستورات صحیح غذایی

حالا فرض كنید كه اگر امام ظهور كرد و دستوری داد، دستورهای طبی داد که شب این كار را بكنید، روز این كار را بكنید، برنامۀ شما این‌طور باشد در آن‌ موقع دیگر مرضی نیست، این مرض‌ها به‌خاطر پرخوری و به‌خاطر غذاهای فاسد و غذاهای مانده و غذاهایی كه هیچ‌گونه تناسب و سنخیتی با همدیگر ندارند است که اینها در كبد می‌روند و موجب سموم می‌شوند و سموم می‌آید وارد بدن می‌شود و سلول‌ها از كار می‌افتند، یا به كلیه می‌زند و کلیه از کار می‌افتد و یا می‌رود و قلب از کار می‌افتد و یا عروق را می‌گیرد و بعد هم یك سكته مغزی و این حرف‌ها. حالا اگر كسی غذایش را تنظیم كرد و آنچه خدا گفته است را خورد، آنچه که دستور داریم را خورد، نه زیاد خورد و نه كم خورد، به همان مقدار و به همان دستور اسلام عمل كرد، چهار هزار سال عمر می‌كند. چهار هزار سال عمر می‌كند! شوخی نیست! مگر عمر نمی‌كردند؟!

عمر امام زمان علیه‌السلام فقط به‌خاطر عمل به دستورات اسلام است نه معجزه

چرا سلول‌های بدن از بین بروند؟ به‌خاطر اینكه ما آنها را به هلاكت می‌اندازیم، خود سلول دائماً در حال تغییر و تحول است. امام زمان كه الآن هزار و دویست سال عمر كرده است واللَه این عمر حضرت معجزه نیست؛ حضرت به همان دستور شرع عمل كرده است و تا حالا هزار و دویست سال عمر كرده و معجزه نكرده است؛ منتها او می‌داند و ما نمی‌دانیم، او نسبت به مسائل و خواص قضایا اطلاع دارد و ما نداریم، او می‌داند كه در این موقع نباید این میوه را خورد اما ما بر می‌داریم می‌خوریم و سه برابرش را هم می‌خوریم، او می‌داند كه در شب باید غذا ساده باشد، اما ما عمدتاً غذای پركالری و پرانرژی و پرروغن و چربی و قند و همۀ اینها را می‌گذاریم شب می‌خوریم. بابا! خدا این سیستم را این‌طور خلق نكرده است، این سیستم باید طبق قانون خودش با او عمل شود اما ما خلاف می‌كنیم یك‌دفعه قلب از کار می‌افتد و كلیه از کار می‌افتد و روده از كار می‌افتد، بالا از کار می‌افتد و پایین از كار می‌افتد، خلاصه همه از کار می‌افتد! اینها به‌خاطر عدم توازن و عدم رعایت صلاح و آن چیزی است كه خداوند برای این خلقت تعیین كرده است.

چه كسی آمده پزشكی و علم طب را برای خود طب خوانده است؟! چه کسی تابه‌ حال این کار را کرده است؟! هیچ‌كس. ولی علوم الهی خودش برای خودش مهم است. روایت امام صادق علیه‌السّلام را باید مطالعه كرد چه اینكه سخنرانی داشته باشی یا نداشته باشی. مطالب ائمه علیهم‌السّلام ارتباطی به تبلیغ و غیر تبلیغ ندارد؛ من و شما در این قضیه فرقی نمی‌كنیم. حالا هر كسی به‌اندازۀ سعۀ خود، به‌اندازۀ علم و توان خود باید بداند که پیغمبر چه فرموده و امیرالمؤمنین چه فرموده است. كدام‌یك از ما نهج‌البلاغه را مطالعه كرده‌ایم؟ این نهج‌البلاغه ترجمه هم شده است دیگر، هر كس یك دورۀ نهج‌البلاغه را مطالعه كرده است دستش را بالا كند!

توصیه به خواندن نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین علیه‌السلام

امیرالمؤمنین علیه‌السّلام این حرف‌ها را برای چه کسی می زد؟ آیا این حرف‌ها را فقط برای سلمان و اباذر می‌زد یا این حرف‌ها را در جلوی جمعیت می‌زد؟ این خطبه‌های نهج‌البلاغه را برای چه کسی فرموده‌اند؟! البته چون خود من هم مطالعه نكرده‌‌ام دستم را بلند نكردم!! اكثرش را مطالعه كرده‌ام ولی همۀ آن را مطالعه نكرده‌ام، چرا دروغ بگویم؟! مطالعه بكنیم. ما از امیرالمؤمنین بالاتر چه كسی را داریم كه بیاییم مطالب او را سرلوحه و الگو قرار دهیم؟! چه كسی را قرار بدهیم؟!

بیاییم این وصیت امیرالمؤمنین به امام حسن علیهماالسّلام در حاضرَین را از نهج‌البلاغه جدا كنیم و روی یك‌یك عبارت این وصیت فكر كنیم. در خود آن وصیت هم دارد که امیرالمؤمنین می‌فرمایند این وصیت كه فقط برای توی حسن نیست، برای تمام افرادی از شیعیان من است كه این را می‌بینند. هنگام شهادت در شب بیست و یكم در وصیتی كه به افراد و اطرافیانش كرد و امام حسن علیه‌السّلام را وصی قرار دادند و فرمودند: «هَذا وَصیّتی لَك یا حَسن وَ لِمَن بَلَغَهُ كِتابی»؛¹ هر كسی كه این نوشتۀ به او برسد او وصی من است. یعنی الآن ما به آن وصیت شب بیست و یكم امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه عمل نكردیم، ما وصی او هستیم ولی به آن عمل نكردیم! چون حضرت فرمودند که این وصیت فقط اختصاص به شما كه دور و بر من هستید ندارد، من امام همۀ امت هستم تا روز قیامت، این مطلب را فقط برای شما نمی‌گویم و این مطلب را برای آنهایی می‌گویم كه هزار و چهارصد سال بعد از من می‌آیند، این مطلب برای آنها هم هست.

همان مطلبی كه من در جلسه قبل خدمت رفقا عرض كردم یعنی آنها هم باید فرض كنند كه الآن دور بستر من نشسته‌اند و الآن من دارم از این دنیا می‌روم و این را دارم به آنها می‌گویم كه این كار را بكنید: بر شما باد كه حج انجام بدهید، بر شما باد که صلۀ رحم انجام دهید، بر شما باد كه قرآن را ترك نكنید، بر شما باد كه زكات را بپردازید، بر شما باد به امر به معروف و نهی از منكر، همانی كه دارد دیگر، که چند مرتبه هم مرحوم آقا می‌فرمودند.

امیرالمؤمنین علیه‌السّلام دارد این را به من می‌گوید و به شما هم می‌گوید و به افرادی كه در زمان خودش دور بسترش بودند هم می‌گوید. آیا شده است که ما بیاییم این وصیت امیرالمؤمنین را برداریم و نگاه كنیم و بگوییم که ما وصی هستیم، ما باید به این مسئله عمل كنیم، آیا تابه‌حال این كار را كرده‌ایم؟! نه! ما فقط به نهج‌البلاغه و روایات و كتب احادیث نگاه می‌كنیم ـ چه آنهایی كه ترجمه شده و چه آنهایی كه ترجمه نشده است ـ فقط اینكه: بَه‌بَه امام صادق چه فرموده‌اند، امام سجاد چه فرموده‌اند یا دعای در صحیفۀ سجادیه چه مطلبی است! حضرت در مسئلۀ مرض چه دعایی کرده‌اند و در صحت و سلامت چه دعایی کرده‌اند. همین که فقط بگوییم: «بَه‌بَه، چه مطالبی!» همین! «بَه‌ بَه‌ بَه» تمام شد! این همت نیست، به این همت نمی‌گویند.

تفاوت نگرش افراد مرتبط با ولی الهی نسبت به آن بزرگ

آن شخصی كه می‌آید در این مطالب و در این مجالس شركت می‌كند و مطالب را می‌گیرد و خوشحال هم می‌شود و به دنبال هم می‌رود، واقعاً هم به دنبال می‌رود اما این دنبال كردن را تا كجا باید پیش ببرد؟ نكته اینجا است. افرادی كه پیش اولیای الهی می‌آمدند برداشت آنها از اولیای الهی این‌طور نبود كه یك آدم عادی است؛ نه، واقعاً آن عظمت و جلالت را ادراك می‌كردند. من در تجربۀ خودم ـ در دوران طفولیت، البته خیلی در دوران طفولیتم بود ـ كه با اولیای الهی داشتم، چه مرحوم والد و چه مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ و یا سایر افراد دیگر از بزرگان مثل مرحوم آقای انصاری ـ رضوان الله علیه ـ می‌دیدم آن افرادی كه می‌آمدند آن عظمت را احساس می‌كردند.

البته حالا هر كسی بر حسب تفكر خودش و بر میزان آن فهم خودش؛ این‌طور نبود كه همه به یك میزان از یك بزرگ ادراك داشته باشند، این‌طور نبود كه همه معرفتشان نسبت به این بزرگ به یك میزان باشد و در یك مرتبه و در یك مرحله بوده باشد، نه؛ عظمت و جلال یك بزرگ برای یك شخص به‌واسطۀ علم غیبی كه از او شنیده برای او خیلی جالب بوده، یك شخص به‌واسطۀ كیفیت نماز و عبادتی كه می‌كرده است برای او جالب بوده، یك شخص به‌واسطۀ نحوۀ توسلی كه آنها داشتند برای او جالب بوده است. اینها مطالبی بود كه ما در آن موقع این مطالب را احساس می‌كردیم، یعنی تمام این مطالب تجربه شده است؛ مثلاً در صحبت‌هایی كه با هم می‌شد ما می‌دیدم که هر كدام از این افراد از دریچۀ خاصّ به خودش وارد می‌شود، در همان زمان خود مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ. گاهی اوقات خنده‌مان می‌گرفت كه این شخص پدر ما را تا چه حد می‌داند! وضعیتش را در چه حد می‌داند! هر شخصی از یك نقطه و از یك زاویه و از دریچۀ نفس خودش با كارها و گفتار و با روش و منش عملی و علمی یك فرد برخورد می‌كرد، مثلاً در نظر یك نفر بزرگان از نقطه‌نظر علمی خیلی مورد توجه او قرار می‌گرفتند.

این افراد برحسب ظروف مختلف و برحسب ادراك مختلف با این بزرگان ارتباط برقرار می‌كردند. ولی ارتباط با یك بزرگ، ارتباطی است كه باید به همان مرتبه و مقام و موقعیت آن بزرگ با او مرتبط شد و در مقابل او تسلیم بود. ارتباط با فردی كه این فرد یك مقدار از معلومات را دارد در این مقدار است كه انسان آن‌قدر با او رفت و آمد داشته باشد که هرچه معلومات دارد بدهد و بعد هم تمام شد؛ برای چه بعد از آن به خانه‌اش برود؟ سه جلسه و چهار جلسه و ده جلسه و یك ماه انسان بیاید یك ساعت و دو ساعت صحبت كند و بعد از اینكه معلومات آن شخص تمام شد، دیگر با او كاری ندارد. برادرش كه نیست، برادرخوانده‌اش كه نیست، كاری كه با او ندارد، یك مقدار با او رفت و آمد می‌كند و بعد تمام می‌شود.

ارتباطی كه یك فرد تاجر با یك شخص دارد در آن مقداری است كه او هم با او مرتبط باشد. احترام و رفت و آمد و ارتباط در آن محدوده‌ای است كه آن شخص روابط تجاری را با او حفظ كند، اگر آن شخص این روابط را با دیگری برقرار كرد دیگر دلیلی نیست كه این شخص بخواهد با او استمرار روابط داشته باشد. ارتباطی كه یك انسان با یک طبیب دارد در حدی است كه بتواند او را معالجه كند و وقتی كه او را معالجه كرد دیگر برای چه به مطب برود؟ مریض به مطب می‌رود، آدم سالم كه به مطب نمی‌رود! ارتباطی كه یك انسان با یك مهندس دارد در حدی است كه بیاید و نقشه‌ای بدهد و بعد خانه بسازد و خداحافظ شما و برود، تمام شد.

محدودۀ ارتباط انسان با ولیّ الهی

صحبت در این است ارتباطی كه یك انسان با یك ولی الهی دارد تا چقدر است؟ تا چه حد است؟ تا چه محدوده انسان باید با او مربوط باشد؟ یك ولی الهی در چه حدی است و در چه مرتبه‌ای است؟ و انسان چه برداشتی از او دارد كه باید این ارتباط را با او حفظ كند؟ این ارتباط كه دیگر نهایت ندارد. ارتباط با او تا حدی است كه انسان احساس كند آن ولی الهی او را به همان مرتبه‌ای كه خودش است رسانده است، این می‌شود ارتباط. و وقتی كه برساند دیگر ارتباط و غیر ارتباط معنا ندارد، اصلاً آنجا اتحاد است. یعنی انسان باید از نقطه‌نظر ارتباط با یك ولی الهی، یك عارف باللَه، یك فرد كامل به‌نحوی باشد كه او بتواند آن مطالب و آن مسائل و آن خصوصیاتی را كه در نفس و ذهن و فكر و روش او به او رسیده است و او را لمس كرده و مس كرده و وجدان و شهود كرده است، این مطالب را در او پیاده كند. مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ چه فرمودند؟ گفتند: «فلانی! آنچه را كه من داشتم به پدرت تحویل دادم!» این است معنا.

میزان استفادۀ از ولی خدا دقیقاً مساوی با میزان سرسپردگی به او است

برای این مسئله چه باید كرد؟ انسان باید خود را به‌نحوی در اختیار قرار بدهد كه او بتواند این مطالب را تا قطرۀ آخر و در آن رتبۀ آخر به او منتقل كند. اگر انسان پیش او آمد و گفت من سی درصد در خدمت شما هستم، دیگر او نمی‌تواند چهل درصد بدهد، او دیگر نمی‌تواند هفتاد درصد بدهد. اگر بگوید من پنجاه درصد در خدمت شما هستم آیا او می‌تواند شصت درصدش را بدهد؟ او مطلب را می‌آورد می‌آورد می‌آورد می‌آورد در همان حدی كه آن تقاضا بتواند با عرضه هماهنگی كند، بتواند تساوی كند.

افرادی كه پیش مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌آمدند مراتب مختلفی داشتند؛ بزرگ بودند، عالم و باسواد بودند، خیلی هم عالم بودند، ولی همان موقع كه من با اینها مرتبط بودم می‌دیدم پیش مرحوم آقا می‌آمدند، هر هفته هم می‌آمدند، صحبت هم می‌كردند، خوش بودند، گرم بودند، می‌خندیدند، استفاده می‌كردند، با شادی و شعف می‌رفتند، ولی ته دل را که نگاه می‌كردی می‌دیدی که هنوز خیلی از چیزها را برای خودش نگه داشته است. وقتی که ته دلش را نگاه می‌كردی و آن ته صحبتش را نگاه می‌كردی، آن كیفیت برخورد را نگاه می‌كردی می‌دیدی که نه!

یك وقت دربارۀ شخصی به مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ گفتم: مسئله به این كیفیت است؟ ایشان فرمودند: «نه! فلانی ده درصد وجودش را در اختیار ما قرار داده است، ما هم ده درصد به او می‌دهیم.» تمام این سال‌های ارتباط، تمام این رفت و آمدها، تمام این صحبت‌ها، تمام این فراز و نشیب‌ها، تمام اینها ده درصد بوده است؛ یعنی چه؟ یعنی مرحوم آقا در صحبت های خودش اصلاً بیش از ده درصد با او حرف نمی‌زد، اصلاً مطلب از ده درصد بالاتر نمی‌آمد كه او یك وقت متزلزل شود، یك وقت در قالب خودش نگنجد.

یكی از همین افراد از بزرگان كه الآن هم حیات دارد، مرد بسیار فاضل و مرد متقی است.¹ ـ البته تقوا این نیست كه تابه‌حال به نظرمان می‌رسید، حالا إن‌شاءالله در جلسات آینده راجع به معنای تقوا عرض می‌كنم. ـ در زمان حكومت سابق پیش ایشان آمد و بنده هم در همان جلسه‌ای كه آمد شركت كردم. ایشان درب منزل را می‌بوسید و دیوارهای منزل طهران ـ همین جایی که بودیم ـ در و دیوار منزل، در اتاق و اینها را می‌بوسید. آن موقع زمستان بود و زیر كرسی نشسته بودیم، تا اینکه آمد و صحبت‌هایی كه می‌كرد و مطالبی كه می‌گفت. این ابتدای امر و این اقبال به این كیفیت. ولی آیا در همان موقع كه در این وضعیت بود صد در صد بود یا نه، یك شوری بود، یك حركتی بود، یك حرارتی بود؟ چقدر این مسئله و این قضیه برای او جدّی بود؟ چقدر؟!

آن زمانی كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ گفتند: «حالا كه این‌طور آمدی پس ما هم یك پرده را بالا می‌زنیم»، یك‌دفعه شروع كرد به لرزش و گذاشت و رفت! كجا رفت؟ آن موقع مرحوم علامه طباطبایی ـ رضوان الله علیه ـ وكسان دیگر هم بودند. البته مرحوم علامه طباطبایی هم با او همین‌طور است، نه‌اینكه علامه بیاید همۀ مطلب را بگوید. البته شاید آن مطلبی را كه مرحوم آقا خواسته به او بگوید و آن روشی را كه خواسته به او ارائه بدهد قدری تندتر بوده و خواسته که او را متنبه كند. چرا؟ چون او نخواسته که از ذهنیاتش دست بردارد، نخواسته خود را برهنه كند و پیراهن را دربیاورد و بگوید: من هیچ ندارم، آن ذهنیات و علوم و آن مسائل را دور نریخته است.

تساوی مرتبۀ سلوک برای رسیدن مقامات و کرامات با التذاذات نفسانی

چندی پیش راجع به قضیه‌ای صحبت بود ـ در بعضی از نوشتجات ظاهراً در جلد دوم اسرار ملكوت، در آنجا مسئله را مطرح كرده‌ام.‌² رفقا باید بدانند این مطالبی را كه ما در اینجا مطرح می‌كنیم فقط از باب گذران وقت نیست، اطلاع دارند. این افرادی كه به‌دنبال مطلب و حقیقت رفتند خیال نكنید بعضی از اینها به همین آسانی بوده است، نه! اینها دربه‌دری‌ها كشیده‌اند و سراغ سختی‌ها رفته‌اند، اینها مسائل و مصائب را با آغوش باز پذیرفتند، اینها به ازخودگذشتگی‌هایی دست زدند، اینها همه محفوظ، ولی این ازخودگذشتگی‌ها، این دربه‌دری‌ها، این توسلات، این هجرت‌ها، این خدمت افرادِ تا حدودی غیرعادی رسیدن‌ها و این عمل به عبادت‌ها و توسلات در چه محدوده‌ای برای اینها كارساز است؟ در محدودۀ نفس، نه در محدودۀ خارج نفس! در محدوده‌ای كه برای اینها التذاذات نفسانی را به‌وجود بیاورد، نه در آن محدوده‌ای كه التذاذات نفسانی را از آنها بگیرد! رسیدن به یك مطلب، اطلاع به یك غیب برای یك نفس خیلی مهم است و ممكن است از نعمت‌های ظاهری بگذرد و اما از این نگذرد، از خوردن غذاهای متنوع و لذیذ و رنگارنگ بگذرد، ولی از این اطلاع بر غیبی كه به‌دست آورده است نگذرد! چرا؟ چون مسئله غیرعادی است، علم غیب است دیگر! الآن شخصی پیش من می‌آید و یك نگاه‌ به او می‌كنم و می‌بینم در دلش چیست. می‌گویند یا این حال را به تو می‌دهیم یا این غذاهای رنگارنگ را نباید بخوری؟ می‌گوید من نمی‌خورم، نان و پنیر می‌خورم، سبزی می‌خورم. این اطلاع بر غیب با آن لذائذ نفسانی هر دو یكی است، هیچ تفاوتی نمی‌كند.

حالا آن مسئله‌ای نیست، تازه آن چیزی نیست؛ اطلاع بر غیب به‌دست آوردن، شفا دادن مریض، حمد خواندن و مرده را بلند كردن و نشاندن، مریض سرطانی را معالجه كردن، آن کسی را كه همۀ اطباء مأیوس شده‌اند او با یك پُف كردن و فوت كردن كارش را راه انداختن، اینها همه بوده است و درست است، ولی در محدودۀ التذاذ نفس بوده است؛ نفس خوشش می‌آید، نفس خوشش می‌آید.

کار اولیای خدا تبدیل لذات نفسانی به لذات ربّانی است

كار اولیای خدا چیست؟ این التذاذ نفسانی را بگیرند و به او التذاذ ربّانی بدهند. ما خدا را به تو می‌دهیم دیگر علم غیب می‌خواهی چه‌كار؟! حالا تو علم غیب می‌دانی یا نمی‌دانی، مرا چه سَنَه¹؟! حالا من فهمیدم شما که پیش من آمده‌ای و هم‌چنین نیتی داری، داری كه داری! داری دیگر، من چه‌كار كنم؟ حالا فرض كنیم مریضی پیش من آمد و من یك حمدی خواندم و خوب شد، حالا این تا روز قیامت عمر می‌کند؟! نه آقاجان، امروز خوب می‌شود و فردا یك پاره آجر بر سرش می‌خورد و می‌میرد! تو اگر راست می‌گویی یك حمد برای خودت بخوان كه از دست عزرائیل جان سالم به در ببری! نه آقاجان، این حمدها و اینها، همه در پرونده‌هایی است که اگر بیش از آن مقدار بگذرد دیگر اجازه نمی‌دهند، می‌گویند آقا زیاده‌روی كردی و خودت برو كنار. یک حدی دارد، حسابی دارد!

او می‌آید پیش آقای حدّاد، آقای حدّاد كه هم‌سطح او نیست، آقای حدّاد به آن نقطه رسیده است و می‌گوید: بندۀ خدا بیا من تو را به آنجا [خدا] می‌رسانم، این التذاذ را از تو می‌گیرم و او را در جای این قرار می‌دهم، خدا را در قلبت می‌گذارم. در آن موقع دیگر نمی‌توانی شفا بدهی و تو را از این شفا دادن‌ها راحت می‌كنم، كسی نمی‌آید درب خانه‌ات صف بكشد، یک کیلومتر صف بکشند که آی دلم درد گرفت! آی آپاندیسم! آی فلان جایم این‌طور شد و ...، نه بابا، دیگر راحت می‌شوی. وقتی که مردم ببینند كاری از دستت برنمی‌آید به‌دنبال كارشان می‌روند و همان قرص و آسپیرین خودشان را می‌خورند، كار دیگری نمی‌كنند.

در این صورت اولا از دست مردم راحت می‌شوی، ثانیاً از دست تخیلاتت که برای تو مانع شده است و تا این هست او پایش را نمی‌گذارد؛ «دیو چو بیرون رود فرشته درآید»¹ این التذاذ نفسانی برای تو به یك دیو تبدیل شده است. این لذت برای تو به یك دیو تبدیل شده است. تو كه می‌گویی: «من چشمم را می‌بندم و همۀ زمین را می‌بینم» مگر هنر كرده‌ای؟! یك ماهواره هم همۀ زمین را می‌بیند! شما ماهواره بالا بفرستید، یکی برای نیمكره بالا و یكی برای نیمكره پایین، دو تا ماهواره می‌خواهد، بیشتر که نمی‌خواهد. حتی حركت را می‌بیند، حتی یك حركت ضعیف را می‌بیند، همه را می‌بیند؛ حالا آیا شما هنر كرده‌ای؟! منتها آن ماهوارۀ بیچاره تقصیر ندارد، آهن و آلومینیوم و دستگاه است و یك مشت سیم است، گناه ندارد، ولی این حالِ دیدن تو غول و دیو شده است و مانع شده است و نمی‌گذارد که او پایش را در اینجا بگذارد،‌ لذا به تو می‌گوید که این را به من بده تا او را به تو بدهم، اما می‌بیند که نمی‌تواند بدهد؛ حالا دیدی؟!

تمام این انفاق‌ها، تمام این دربه‌دری‌ها و هجرت‌ها و توسلات او را به جایی رساند كه او را در مقابل‌ خدا قرار داد و نتوانست به خدا برسد! ائمه علیهم‌السلام هم به او می‌دهند، مگر ندادند؟ همه را ائمه می‌دهند، شما این را می‌خواهی به تو می‌دهیم، ما می‌دهیم. ما دریا هستیم، یك استكان بخواهی یك استكان می‌دهیم، یك اقیانوس بخواهی یک اقیانوس به تو می‌دهیم. خیال نكن اگر اقیانوس به تو دادیم اقیانوس ما تمام می‌شود. اقیانوس ما مثل اقیانوس كبیر و دریای خزر و دریای عمان نیست، اقیانوس ما یك سرش اینجا است و یك سرش تا هر كجا كه بروی هست، تا قیامت هم بروی هست و تا بعد از قیامت هم هست، تا عالم بهشت و همه را هم طیّ بکنی هست و هیچ نهایت ندارد، هیچ انتها ندارد. یك اقیانوس بخواهی یك اقیانوس می‌دهیم؛ بستگی به این دارد كه خودت چه همتی داری! خودت می‌گویی که من یك استكان می‌خواهم، او هم می‌گوید: بفرما این هم یك استكان؛ اما من می‌خواهم به تو یك لیوان بدهم ولی تو می‌گویی: من نمی‌خواهم، من یك استكان می‌خواهم! پس بفرما این هم یك استكان، من كه نشسته‌ام کنار اقیانوس و پیمانۀ دست من حدّ و مرز ندارد، تا خودت چه بخواهی.

انتظار مرحوم علامه از شاگردانشان: من به غیر از سلمان فارسی تنازل نمی‌كنم!

آقای حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ عارف است، عارف به غیر از خدا تنازل نمی‌كند. مگر مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ نفرمودند: «من به غیر از سلمان فارسی تنازل نمی‌كنم»؟ عارف به غیر از خدا تنازل نمی‌كند، می‌خواهد خدا را جایگزین كند. و وقتی که خدا را جایگزین بكند دیگر تو علم غیب نداری، دیگر طی‌الارض نداری.

خدمت شما عرض كردم كه در جلسه‌ای بودیم كه یک عده در آنجا طی‌الارض داشتند. گفتم: اتفاقاً بنده طی‌السماء دارم! گفتند: «مثلاً از اینجا تا مشهد را چقدر می‌روی؟» گفتم: یك ساعت و ده دقیقه! اینها نفهمیدند من چی میگم!! ـ ماشاءاللَه خیلی نابغه بودند! ـ بعد كه متوجه شدند، سرشان را پایین انداختند. گفتم: بساطتان را جمع كنید که من طیّ‌الأرض دارم!

این مطالبی كه خدمت رفقا عرض می‌كنم مطالب اساسی است! طی‌الارض را از تو می‌گیرد، علم غیب را از تو می‌گیرد، اطلاع بر غیب را از تو می‌گیرد و دیگر فردا نمی‌فهمی در دل كسانی كه می‌آیند چه می‌گذرد و فردا چه قضیه‌ای اتفاق می‌افتد. همه چیز را از تو می‌گیرند و تازه مثل بقیه می‌شوی، حالا تازه راحت شدی. البته نه‌اینكه خدا اینها را نمی‌دهد، اگر خدا بخواهد به آن افرادی که باید بدهد می‌دهد ولی هیچ الزامی ندارد، هیچ ضرورتی ندارد.

همین چندی پیش بود که یكی از افراد آمد و مطلبی را گفت ـ اسم نمی‌برم چه مطلبی را گفت ـ. گفت که من دارم از دنیا می‌روم و همه‌جا را [گشته‌ام] و و می‌خواهم این [مطالب و مسائل] را به فقط شما بدهم و بروم. گفتم: آقا این را هم با خودت درون قبرت ببر! چه‌كار می‌خواهم بکنم؟! گفت: آقا من در همۀ این دنیا [گشته‌ام و فقط شما را سزاوار این مطالب یافتم]، گفتم: آقاجان این را در قبرت بگذار، در كفنت بگذار و برو یك وقتی ممکن است لازمت شود! اگر این می‌تواند جلوی سؤال نكیر و منكر را از تو بگیرد بیار به من بده،‌ اگر این مسئله هست! این حرف‌ها چیست؟!

چرا انسان بخواهد برای خودش غل و زنجیر ایجاد كند؟! چرا می‌خواهد به دست و پایش غل و زنجیر بزند؟! چرا به‌دنبال این برود كه یك چیزی را ببیند یا نبیند؟! یك چیزی مشاهده كند و یا مكاشفه كند یا نكند؟! چرا به‌دنبال این مكتب‌هایی برود كه این را می‌گویند و آن را می‌گویند كه فردا چه می‌شود و پس فردا چه می‌شود؟! تمام اینها چرت و پرت است آقاجان! همۀ اینها چرت و پرت است! فقط باید خدا را در نظر بگیری؛ اگر داد که داد و اگر هم این وسط نداد خودش می‌داند.

مگر ما مملوك نیستیم؟! مولا و ارباب یك ‌وقت پولی را در جیب بنده‌اش می‌گذارد و یك ‌وقت هم آن را نمی‌گذارد. اگر بگذارد یا نگذارد، مگر این بنده از نظر شرعی مالك می‌شود؟ یعنی همان موقعی كه مولا این پول را داده است و او درون جیبش گذاشته است، همان موقع مولا می‌تواند بیاید آن را بردارد. حالا كه این مسئلهدتفاوتی نمی‌كند این بنده به خودش چه ببیند؟ تمام این مسائل همه از این قبیل است، همه از این قبیل است.

دیگر خیال می‌كنم وقت گذشت رفقا، ساعت تقریبا یازده و نیم است، یك رحمی هم به حال ما بكنید!!

این افرادی كه پیش مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌آمدند اینها افرادی نبودند كه مرحوم آقا یا مرحوم آقای حدّاد را قبول نداشتند، قبول داشتند ولی خودشان را تا چه حد قبول داشتند؟ چقدر به ارزش خودشان رسیده بودند؟ تا چه مقدار گوهر درون وجود خودشان را كشف كرده بودند؟ این مهم است. اینکه بگویی: این آقا ولی خدا است، بسیار خوب، رسیدی، اما با «این ولی خدا است» كار تمام نیست. تا انسان به این نرسد كه خودش تا چقدر آمادگی دارد، خودش تا چقدر زمینه دارد، خودش تا چقدر همت دارد، خودش تا چقدر استواری دارد، خودش تا چقدر گذشت دارد، آن ولی خدا مسئله‌اش فرقی نمی‌كند. او سر جایش است و سر جایش نشسته است. لذا می‌گویند: «آب كم جو تشنگی‌آور به‌دست»،¹ دنبال آب نرو، اول باید برای انسان آن عطش پیدا شود، او هم به همان میزان عطش، به همان مقدار انسان را سیراب می‌كند. اگر عطش زیاد باشد یك مشك آب می‌دهد، اگر عطش كم باشد یك لیوان می‌دهد. می‌گوید عطشت همین‌قدر است دیگر، طلبت همین قدر است، ظرفیتت همین‌قدر است.

لذا این مطلبی را كه رفقا از مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ شنیدند كه ایشان می‌فرمودند: «آن افرادی كه بعداً برای آنها مسئله پیدا می‌شود، از اول كار آنها ایراد داشت»، همین قضیه است. آن كسی كه از اول می‌آید، نه‌اینكه از اول نیاید، نه‌اینكه ایشان را بزرگ و ولی نداند، نه، بلکه آن میزانی را كه از خودش مایه می‌گذارد، آن میزان برای رسیدن به این بزرگ كافی نبوده و وافی نبوده است. آمده می‌گوید که برویم خدمت علامه طهرانی استفاده كنیم! استفاده هم می‌كند ـ این مسئله‌ای است كه برای ما مهم است، مطلب و مرتبۀ دیگر هم داریم كه إن‌شاءالله در جلسه بعد عرض می‌كنم ـ آنكه الآن داء و درد ما است و ما باید به آن بپردازیم این مطلب است نه‌اینكه ما این مطالب را قبول نداریم، نه؛ اگر قبول نداشتیم كه اینجا نمی‌آمدیم، قبول داریم؛ نه‌اینكه ما نسبت به این مكتب اعتقاد نداریم، نه! اینها درست است؛ نه‌اینكه ما این روش بزرگان و سایر روش‌هایی كه با چشم خود دیدیم و تجربه كردیم را ترجیح نمی‌دهیم، نه، این هست. این مسئله را هم دیدیم و این مسئله را هم تجربه كرده‌ایم، ـ هر كسی به‌اندازۀ فهم و استعداد خودش و به‌اندازۀ‌ سعۀ خودش ـ این مسائل را همه دیدیم، اینها همه درست، استفاده هم می‌كنیم، ولی صحبت در این است كه چه عاملی پیدا می‌شود كه وقتی ابتدای قضیه كه می‌آییم با شور و نشاط و حرارت و اشتیاق هستیم اما یك سال که می‌گذرد و دو سال كه می‌گذرد یک‌دفعه كم‌كم، کم‌کم، کم‌کم سرد می‌شود! این چه عاملی در اینجا هست؟ چه قضیه‌ای اتفاق افتاده است؟ چه مطلبی در اینجا هست كه سالك به‌جای اینكه هر روز در خودش نشاط بیشتر و انبساط بیشتر و عزم بیشتر و ارادۀ بیشتر و همت بیشتری نسبت به راه قرار بدهد در بعضی از اوقات انسان در حالات او مشاهده می‌كند كه حالا كم‌كم می‌گوید: «این‌گونه هم خوب است»! كم‌كم مقداری می‌گذرد می‌گوید: «حالا نشد هم نشد، حالا به مجلس هم نرفتیم نرفتیم، ولی مطالب را می‌بینیم و مطالب را می‌شنویم!» بعد یک مقدار که گذشت می‌گوید: «فلانی هم آدم خوبی است! آن كسی كه این‌طرف و آن‌طرف هست، او هم آدم خوبی است.» كم‌كم آن مسئله و آن صلابت اول و آن اشتیاق و حرارت اول از دست می‌رود؛ این به‌خاطر چیست؟ به‌خاطر این است كه آن ترسیم صحیح و آن یافتن كافی از وضعیت خود و موقعیت خود در قبال راه را نداریم.

هیچ وقت شده است ما از غذاهایی كه می‌خوریم سیر بشویم؟ هیچ وقت شده كه بگوییم ما از غذا خوردن خسته شده‌ایم و امروز اصلاً ناهار نمی‌خوریم؟ چرا نشده است؟ به‌خاطر این است كه این گرسنگی یك مسئله واقعی است و دست ما هم نیست. ما صبح كه صبحانه می‌خوریم نزدیك ظهر كه می‌شود كم‌كم با هضمی‌كه در بدن انجام می‌شود دوباره سلول‌ها احتیاج به تغذیۀ مجدد پیدا می‌كنند و آن غذا هضم شده و تبدیل به انرژی شده و پِرت‌هایی كه برایش پیدا شده و بعد این سلول‌ها برای ادامۀ حیات احساس انرژی مجدد و كالری و ویتامین و امثال ذلک می‌كنند و اینجا است كه بخواهیم یا نخواهیم احساس میل به غذا برای انسان پیدا می‌شود.

این حالت باید همیشه برای سالك باشد، باید استمرار داشته باشد. احساس به ادراك بیشتر، احساس به افاضۀ بیشتر، احساس به حركت بیشتر به‌طوری‌كه همیشه خودش را در قبال مسیر الهی و در قبال طریق پروردگار فقیر و نیازمند احساس كند. نیاید آن روزی را كه انسان این احساس فقر و نیازش تبدیل به احساس غنا بشود، بی‌نیازی و سردی بشود، آنجا زنگ خطر است!

البته مطلب به انتها نرسید و باز در این زمینه مسائلی هست كه إن‌شاءالله اگر خداوند توفیق بدهد برای رفقا در جلسات بعد، إن‌شاءالله.

اللَهم صلّ علی محمّد و آل محمّد