نخستین درجه تقوا، بیداری از غفلت و عادت

هو العلیم

نخستین درجه تقوا، بیداری از غفلت و عادت

از توجه به باطن عبادت تا شناخت دلبستگی به مقام

شرح حدیث عنوان بصری ـ حقیقت تقوا و مراتب آن ـ جلسه 135

بیانات

آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سرّه

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

الحمدُ لِلّه ربِّ العالمینَ

و الصلاةُ علیٰ خیرةِ الله المُنتجبینَ محمدٍ و آله الطّاهرینَ

و اللّعنةُ علیٰ أعدائِهم أجمعینَ

امام صادق علیه‌السّلام در ادامه فرمایشاتشان به عنوان بصری فرمودند:

فَهَذا أوَّلُ دَرَجَةِ التُقّی. قالَ اللَه تَعالی: ﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗا وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾؛¹ این مطالبی كه تابه‌حال گفتیم، تازه انسان را به اوّلین درجه تقوا می‌رساند.

یعنی باعث می‌شوند كه انسان به حركت در بیاید، آن مسیری را كه مقلّدوار در زندگی طی می‌كرد و براساس تقلید روز را به شب و شب را به روز می‌آورد و با اعمال و كردار مكرّر و تكراری، عمر خود را به تباهی و هوس‌رانی و غفلت و جهالت و گیجی و گنگی می‌گذراند، الآن تحولی در او پیدا شده است. این ملخّص كلام امام صادق علیه‌السّلام است.

کلام امام صادق علیه‌السلام برای گذر از ظاهر و رسیدن به باطن عالم هستی

با توجه به این مطالب، تازه از حالت گیجی و بیهوشی درآمده، نه اینكه به مقصد رسیده باشد! تازه از حالت منگی و وضعیت تكرار مكررات بیرون آمده، تازه فهمیده دنیا و عقبیٰ چه خبر است، تازه آخرت و باطن و حقیقت عالم تكوین برای او روشن شده و پی برده در پسِ این ظواهری كه روز و شب با آنها اشتغال داشت و جز این چیزی را احساس نمی‌كرد، در ارتباطات و رفت‌وآمد و معاشرت‌های خودش، در زدوبست‌های خودش، تازه فهمیده یك خبری هست و اینها یك ظاهری است، ظاهر گول‌زننده و جاذبی است، ولی باطن مسئله، حقیقت مطلب، ناموس عالم خلقت و جوهره عالم تكوین، مطلب دیگری است كه باید از این ظاهر، آن مقصد را در نظر بگیرد و دل خود را در گرو این ظاهر قرار ندهد.

اگر قصد مسافرتی دارد، از دیدن اعلان‌ها و تابلوها مسیر خود را مشخص كند نه اینكه بایستد نگاه كند و تابلو را متر كند، خط تابلو را ببیند، ماشین را در كناری نگه دارد و بعد نگاه كند ببیند که رنگ این تابلو چیست، رنگش سبز است، یك خط هم وسطش نوشته شده که مقصد به فلان شهر از كجا و به چه سمتی است! بعد بیاید نگاه كند و ببیند حالا این تابلویی كه در كنار جاده هست، جنسش از آهن است یا چوب، از چدن و آلومینیوم است یا آلیاژی دیگر، استحكامش چقدر است، كیفیت قرار گرفتن و مهندسی آن روی زمین چگونه است، آیا در برابر باد مقاوم است یا مقاوم نیست! شب شد و او هنوز ایستاده و تابلو را تماشا می‌كند. باید تا شب به فلان مقصد برسد و اگر نرسد دیگر فرصت از دست رفته و تمام شده است. نگاه كردن به تابلوی راهنمایی و تابلویی كه در جاده هست فقط برای این است كه یك نگاه بیندازی و دیگر نگاه دوم را نكنی، بلكه به جاده نگاه كنی. یك نگاه به سمت تابلو؛ تمام شد! نه اینكه ماشین را كنار نگه داری، تابلو را قد بكشی و ... !

قبلاً خدمت رفقا عرض كردم که یك دفعه رفته بودیم به كتاب فروشی که كتاب بخریم، نگاهمان افتاد به کتابی درباره سفر به مكه. گفتیم خب طبعاً شخص رفته یك مطالب و اسراری به‌دست آورده و حالاتی پیدا كرده و آنها را در كتاب نوشته است. بسیاری از افراد مكه می‌روند و سفرنامه می‌نویسند. ما این كتاب را گرفتیم و دیدیم این بنده خدا در آن 14 روزی كه در مكه بوده است تمام وقتش به این گذشته که مسجد الحرام را وجب كرده، چند وجب طولش و عرضش است، دقیقاً این كعبه چند سانت است، حتی نوشته بود كه چند سانت و چند میل طول و عرض كعبه است! به‌جای اینكه تمام ذكر و فكرت متوجه تكبیر و تهلیل باشد و ببینی در اینجا چه كسی آمده و قدم گذاشته، فكرت را متوجه این كرده‌ای كه كعبه چند سانت و چند متر است؟! خب به تو چه مربوط است؟! مگر از تو خواسته‌اند كه ببینی چند متر و چند سانت است؟! این فرد تمام ذهن و فكرش متوجه ظاهر است و به اندازه سر سوزنی از آنچه نصیب بقیه می‌شود بهره نبرده و به آن مطالب نرسیده است، فقط نگاه كرده ببیند كه این مناره‌ها تا كجا بالا رفته و این اشیائی كه در این ساختمان‌ها مصرف شده از چه جنسی بوده است!

سلوک یعنی حرکت از عالم ظاهر و اعتبار به عالم باطن و حقیقت

این مطلبی را كه خدمت رفقا عرض می‌كنم مطلب بسیار مهمی است، یكی از مطالب بسیار دقیق سلوك و حركت انسان از عالم ظاهر به عالم باطن و از عالم اعتبار به عالم حقیقت است؛ این یك مثالش است. ما اگر بخواهیم زندگی خودمان را یك‌به‌یك بررسی كنیم، می‌بینیم که مثل همین سفر مكه است و چندان با این مطلب تفاوت ندارد.

امام صادق علیه‌السّلام می‌فرماید: این مطالبی را كه تابه‌حال به تو گفتم، این مسئله عبودیت، رسیدن به حقایق، كنار گذاشتن اعتبارات و باز كردن چشم به آنچه كه افراد عادی چشمانشان بسته است، این مطلبی كه انسان جایگاه خودش را در این عالم پیدا كند و توقعی را كه خدای متعال از او در این عالم دارد بفهمد و موقعیت خودش را ﴿هَبَآءٗ مَّنثُورًا﴾¹ بر باد ندهد و استعدادی را كه خدای متعال در او قرار داده است به اعمال و رفتار كودكانه مصرف نكند، تازه رسیدن به اول راه است و حالا باید از این به بعد حركت كند، راه برود و آن مطالب را یك‌به‌یك، هر ساعت‌به‌ساعت و هر دقیقه‌به‌دقیقه پیاده كند؛ این است مطلب.

یافتن جایگاه خود در این عالم، اولین درجه تقوا

«فَهَذا أوّلُ دَرَجَةِ التُقّیٰ»، اولین درجه تقوا عبارت است از این مسئله كه انسان جایگاه خودش را پیدا بكند. تا زمانی که انسان متوجه نشود كیست و چیست، نمی‌تواند آن سرمایه و جوهره‌ای را كه پروردگار در انسان قرار داده به‌كار ببندد. اگر هزار سال هم به این‌در و آن‌در بزند نمی‌تواند آن راه و مسیری را كه باید، طی كند و در آن مسیر قدم بگذارد. اول باید بداند چه استعدادی دارد، چه فرقی با سایر موجودات دارد و چه خصوصیتی خداوند در او قرار داده است.

مرحوم آقا ـ رضوان اللَه علیه ـ دائماً این مطلب را به افراد توصیه می‌كردند که قبل از اینكه توقعی داشته باشیم و بخواهیم مطلبی را تقاضا كنیم و نسبت به مطالب حركتی داشته باشیم، باید به حقایقی كه در اطراف ما قرار گرفته و مسائلی كه در پیشاپیش ما قرار دارد و موقعیتی كه در چنین وضعیتی برای ما وجود دارد، آگاه و مطّلع بشویم. كسی نمی‌تواند مسیری را انتخاب و در آن مسیر حركت كند بدون اینكه از وضعیت آن راه خبر داشته باشد، از میزان و كمّیت مسافت اطلاع داشته باشد و از خطرات و موانعی كه ممكن است برای او در این راه پیش بیاید مطّلع باشد و از طرفی نسبت به استعداد خود، وسیله نقلیه خود و امكاناتی كه در اختیار دارد بی‌خبر باشد. حركت كردن با چنین وضعی بلاهت و غیر عقلایی است. لذا می‌فرمودند كه بهتر است انسان قبل از اینكه پا به سلوك بگذارد و بخواهد مسائلی را توقع داشته باشد، میزان همّت و استعداد و كشش خود را در نظر بگیرد كه تا چه میزان می‌تواند نسبت به این مسئله اهتمام داشته باشد.

البته این مطالبی را كه الآن خدمتتان عرض می‌كنم با آن بحثی كه امروز در نظر داشتم انجام بدهم بی‌تناسب نیست و شاید بشود به‌عنوان مقدمه تلقی کرد، حالا با خداست كه تا چه حد موفق بشویم یا بقیه مطالب برای دفعات بعد باشد. بعضی‌ها موقعیت و وضعیت خود را درست درك نمی‌كنند، آن میزان اهتمام و جدّیت خود را نسبت به مطلب درست درك نمی‌كنند و حالت انبساط موقّت و اهتمام و حرارت حالی و غیر مستمر و حالت كشش و شوق موقت، آنها را بر آن وامی‌دارد كه توقع مطلبی را بكنند كه بیش از این اهتمام و استعداد و كشش می‌طلبد، بیش از این رعایت، همت، كوشش و حرارت می‌طلبد؛ لذا بهتر است انسان همیشه موقعیت خود را ارزیابی كند.

پیغمبر صلّی الله علیه و آله جمله‌ای دارند که این جمله به بقیه ائمّه علیهم‌السّلام هم نسبت داده شده است؛ می‌فرمایند: «تفكر ساعةٍ خیر من عبادة سبعین سنة؛¹ یك ساعت فكر كردن اهمیتش از هفتاد سال عبادت كردن در نزد پروردگار بیشتر است.» خدمت رفقا عرض كردم دلیل این مسئله چیست؛ دلیلش این است كه عبادت فقط تكرار افعال مكرر است. انسان عملی را انجام می‌دهد، نماز می‌خواند و خیلی هنر داشته باشد معانی این عبارات و اذكار و آنچه را كه در نماز می‌گوید بداند، بالاتر از این كه كاری انجام نمی‌دهد. خیلی هنر بكند از ورود افكار و خطورات در هنگام نماز جلوگیری كند، بالاتر از این که كاری انجام نمی‌دهد. خیلی هنر بكند رعایت استحباب و مسائل ظاهر و انگشتر و مسواك كردن و شانه كردن محاسن و سجاده انداختن و بر تربت نماز خواندن و تسبیحات حضرت زهرا سلام اللَه علیها را انجام بدهد. امروزه كه دیگر بعد از نماز چیزهای دیگری به‌جای تسبیحات می‌گویند!

اهمیت گفتن تسبیحات حضرت زهرا سلام الله علیها پس از نماز

یكی از كارهایی كه بین ما مرسوم است این می‌باشد كه بعد از نماز رو می‌كنند به همدیگر و مصافحه می‌كنند! این بدعت است و ما در نماز چنین چیزی را نداریم. آنچه در نماز است این می‌باشد كه مستحب است پس از نماز، انسان سجده شكر به‌جا بیاورد و بعد از سجده شكر، بلافاصله و بدون اینكه حتی یك كلمه صحبت بكند، باید تسبیحات حضرت زهرا سلام الله علیها را انجام داد و تسبیحات حضرت زهرا بعد از نماز در لسان روایات اصلاً در حكم تتمه نماز ذكر شده است، یعنی مثل اینكه همان تشهد ادامه پیدا می‌كند و به تسبیحات حضرت زهرا باید برسد. اگر کسی بین نماز و بین تسبیحات، چیز دیگری بگوید دیگر آن تسبیحات ثواب خود را ندارند. باید با همان حال بگوید نه اینكه حرف‌های دیگری بزند و وقتی كه تمام شد، بعد از پنج دقیقه، ده دقیقه، شروع كند به گفتن تسبیحات! یعنی خدای متعال خواسته است همان حال نماز و توجه قطع نشود و نباید قطع بشود. همان‌طور كه اگر كسی در موقع نماز به سمت راست یا چپ حركت كرد یا صحبت كرد نمازش باطل است، مگر اینكه برای كاری ضروری در حدی كه از قبله منحرف نشود باشد. فرض كنید كه بچه‌ای در خطر است و می‌خواهد دست بزند به چیز خطرناكی یا می‌خواهد خطری متوجه‌اش بشود، انسان فقط به اندازه چند قدمی می‌رود و او را مانع می‌شود و بعد ادامه می‌دهد؛ اما اگر صحبت یا خنده غیر متعارف بكند یا اینكه رویش را از قبله برگرداند موجب بطلان نماز است. چرا موجب بطلان نماز است؟ خدا كه بی‌خود حكم را وضع نمی‌كند! دلیلش این است كه آن حال توجه كه لازمه مواجهۀ انسان با مقام پروردگار است، به‌واسطه افعال غیر مناسب با نماز، منقطع می‌شود و وقتی که منقطع شد باید نماز را دوباره بخواند. همین‌طور است راجع به تسبیحات حضرت زهرا سلام اللَه علیها. حالا بعد از نماز رویشان را به این طرف می‌كنند: «آقا قبول باشد!» قبول باشد چیست؟! به تو چه مربوط است که قبول باشد یا قبول نباشد؟! دست به این می‌دهند «قبول باشد»، دست به آن می‌دهند «آقا قبول باشد»، پشتشان را می‌كنند به عقب، دوتا صف آن طرف‌تر «تو هم بیا جلو، قبول باشد»! قبول باشد چیست؟! ملائكه می‌فهمند که این نماز قبول است یا نه، به تو چه ربطی دارد؟! بهتر است انسان بلافاصله بعد از نماز سجده شكر به‌جا بیاورد و بعد از سجده شكر شروع كند به گفتن تسبیحات. این چیزی است كه ما در روایات داریم² و دستور اولیای خدا همین است.

مرحوم آقای حداد ـ رضوان اللَه علیه ـ به من فرمودند:

فلانی، آن سالكی كه نماز بخواند و تسبیحات حضرت زهرا سلام الله علیها را انجام ندهد نماز نخوانده است.

حالا فهمیدید مسئله كجاست؟! آن‌وقت می‌گویند اینها اهل ولایت نیستند! «آن سالك نماز نخوانده است». اینها رسم‌ورسوماتی است كه در میان عوام به شكل بدعت درآمده و وظیفه عالم این است كه از این موارد جلوگیری كند. انسان كه نماز می‌خواند باید توجه‌اش به خدا باشد نه غیر خدا، باید تمام آنچه غیر خداست را زیر پا بگذارد و وقتی که نماز تمام شد، حالِ نماز را ادامه بدهد و بعد از نماز صحبت نكند، هر صحبتی می‌خواهد باشد، دست ندهد، احوال‌پرسی نكند، به این فرد و آن فرد «قبول باشد و قبول نباشد» نگوید، باید به سجده برود، تسبیحات را بگوید و بعد مشغول تعقیبات بشود. همین‌که نماز تمام می‌شود انگار دیگر غل و زنجیر را از گردن در آوردیم و رها هستیم، هرچه دلمان می‌خواهد می‌گوییم، چپ و راست و بالا و پایین و یك فحش به این و یك فحش به آن! نباید این‌طور باشد.

لزوم استدامۀ حال عبادات پس از إتمام آنها

خدا دوست ندارد که انسان آن حال را فقط در موقع نماز داشته باشد. چرا در ماه مبارك رمضان آن حالِ توجه برای شما پیدا شد؟ چون موقعیت ماه مبارك رمضان اقتضا كرده است كه در چنین وضعیتی حال و روحیه شما تغییر پیدا كند. آیا ماه شوال كه آمد باید تمام آنها را كنار بگذاریم؟! آیا تمام آنچه را كه در ماه رمضان یافتیم فراموش كنیم یا اینکه در ماه شوال هم باید ادامه بدهیم و نگذاریم آن میهمانی كه در ماه رمضان در قلب و ضمیر و نفس ما جای گرفته است خداحافظی كند و بیرون برود؟! باید آن را نگه داریم. به چه نحو نگه داریم؟ آن رعایتی را كه در ماه رمضان هست در ماه شوال هم انجام بدهیم، از هر هفته یك یا دو روز آن را روزه بگیریم یا حداقل آن را كه فرمودند در ماهی سه روز روزه داشته باشیم، همان‌طور كه در ماه رمضان توجه خود را بیشتر كردیم، آن توجه را بیشتر كنیم؛ این را می‌گویند پذیرایی از میهمان الهی. این حالی كه در ماه رمضان یا هنگام نماز برای انسان حاصل می‌شود میهمانی است كه از ناحیه پروردگار به‌واسطه ملائك برای ما حاصل شده است. شما آن حالی را كه در موقع نماز پیدا می‌كنید از منزل خاله‌تان كه نیاورده‌اید!

آن توجهی كه در موقع نماز می‌كنید باعث می‌شود ملائكه از عالم قدس بر وجود شما نزول پیدا كنند همان‌طور كه بر وجود انبیا و اولیا نزول پیدا می‌كردند؛ یعنی همان قِسم كه جبرائیل بر وجود پیغمبر نزول پیدا می‌كند، همان جبرائیل در موقع نماز می‌آید بر وجود ما، منتهی ضعیف‌تر، ضعیف‌تر، ضعیف‌تر و پایین‌تر. پیغمبر صلّی الله علیه و آله در موقع نماز از جبرائیل هم مسئله‌اش بالاتر است؛ جبرائیل كجاست! آن مثالی كه زدیم، نسبت به سایر انبیا است ولی راجع به پیامبر و ائمه علیهم‌السّلام و همین‌طور راجع به اولیای خاص از شیعیان امیرالمؤمنین علیه‌السلام در موقع نماز حتی ملائكه مقرب مثل جبرائیل نمی‌توانند اصلاً حال آنها را درك كنند. اینها و مراتب پایین‌ترش برای ما است و آنهایی كه دارای مراتب بالاتر هستند هم به تناسب حال خودشان، تا اینكه به مرتبه‌ای می‌رسد كه حتی بالاترین ملائكه مقرب كه نازل كننده اسماء كلیه و صفات كلیه پروردگار در قلوب هستند هم از ادراك حال بنده با خدا عاجزند، پس چطور می‌توانند نزول پیدا كنند؟! چطور می‌توانند افاضه كنند؟! آنجاست كه دیگر خود ملائكه از وجود این مصلّی بهره می‌گیرند و جبرائیل می‌آید بهره می‌گیرد؛ این مربوط به ما نیست. ان‌شاءاللَه خدا قسمت كند! ما كه بخیل نیستیم و خدا هم كه عاجز نیست.

نه از خدا ناتوانی و بخل است و نه آنچه را كه وعده داده‌اند اختصاص به بعضی‌ها دارد؛ نه، آن اختصاص به بعضی ندارد و لكن همت می‌خواهد، همت!

انسان باید آن حال خود را در موقع نماز ادامه بدهد، نباید بعد از نماز سرش را این‌طرف و آن‌طرف بكند، باید سرش همان‌طور پایین باشد و به سجده برود، سجده شكر به‌جا بیاورد، بعد بلند شود و تسبیحات حضرت زهرا سلام اللَه علیها را بگوید و بعد مدّتی بنشیند قرآن بخواند یا به تفكر بپردازد. لازم نیست انسان حتماً چیزی بخواند، یك‌قدری تفكّر و یك‌قدری در خود بودن و بعد از یك مدّتی، چند دقیقه‌ای، بلند شود و برود به كارش بپردازد. آن‌وقت ببیند این نمازش چه اثری دارد و نمازهای دیگر چه اثری دارند.

دلیل تأثیر نگذاشتن انجام عبادات در وجود انسان

حال شما فكر این را داشته باشید و این را در نظر بگیرید كه اگر آنچه را كه بین عوام متعارف و متداول است انجام بدهیم و به آن كیفیت عمل بكنیم چه نتیجه‌ای برای ما حاصل خواهد شد! امروز، فردا، پس‌فردا، هفته دیگر، یك ماه دیگر و یك سال دیگر و سال دیگر به دو سال دیگر، بعد هم می‌گویند بفرمایید! نگاه می‌كنید در خود می‌بینید هیچ تغییر نكرده‌اید، افكارمان همان افكار پنجاه سال پیش است و فرقی نكرده است، حالتمان همان حالت پنجاه سال پیش است، زمان بیست‌سالگی و سی‌سالگی، بیست‌وپنج‌سالگی، تفاوت نكرده! بله، ظاهرمان عوض شده، موهای سیاه، سفید شده است، آن چهره شاداب تبدیل به شكستگی شده است، آن قدرت و توان جای خود را به ضعف و فتور داده است، اینها حالات ظاهر می‌باشند، اما در حال باطن چه؟! حال باطن هیچ فرقی نكرده؛ اگر بدتر نشده باشد، هیچ تفاوتی نكرده. چرا؟ چون كارهای ما تكراری بوده است.

شما یك نماز داخل نواری ضبط کنید و بگذارید برسد به آخر، دوباره برگردانید از اول و دوباره برسد به آخر، صد مرتبه این کار را انجام بدهید، این نوار چقدر به كمال می‌رسد؟ هیچ! كمالش این است كه فرسوده می‌شود، از آن جِرمش كم می‌شود، صد دفعه، دویست دفعه که بگذارید یك‌دفعه پاره می‌شود. این فایده نماز خواندن جناب نوار و ضبط صوت است! آن نمازی كه ما با این وضع می‌خوانیم درست مثل همین نوار می‌ماند و هیچ تفاوتی نمی‌كند، فقط یك اسقاط تكلیف ظاهری است، همین و بس! دیگر هیچ‌چیز بر آن مترتب نمی‌شود، علوّی بر مسئله نمی‌افزاید، انقطاعی به‌واسطه این نماز نسبت به دنیا و ماسوی‌اللَه پیدا نمی‌شود، تعلقی كه نسبت به دنیا و ذخائر دنیا داریم به‌واسطه این نماز آن تعلّق كم نمی‌شود، علاوه بر اینکه دل‌خوش هستیم به اینكه تكلیف را انجام داده‌ایم و از عهده آنچه را كه پروردگار بر ما مقرر كرده برآمده‌ایم! تازه دلمان هم خوش است و خیلی هم سرحال هستیم! ولی یك مدتی كه گذشت، چند سالی كه گذشت، همین‌كه می‌بینیم دیگر مسئله دارد به آخر می‌رسد و پرونده دارد به صفحات آخر می‌رسد، می‌گوییم: «عجب! این چه شد؟! این چه دنیایی بود كه ما طی كردیم؟! آمدیم و كودك بودیم و بزرگ شدیم و رشد پیدا كردیم و ازدواج كردیم و كاروكاسبی و بعد هم الآن داریم می‌میریم! این چه شد؟!» از الآن به فكر «این چه شد» باشیم. آن چیزی كه باید در موقع هفتادسالگی گفته بشود ـ البته اگر در این دوره‌وزمانه سن انسان به هفتاد برسد! ـ الآن باشد.

امام صادق علیه‌السّلام می‌فرماید که این اعمالی را كه مردم دارند انجام می‌دهند تصوّر نكنند در مقام تقوا قرار گرفته‌اند! نه، اینها دارند یك كارهای مستمر را انجام می‌دهند، یك كارهای عادی و به یك كیفیتی كه اگر انجام ندهند خلاف عادت است. نسبت به آنچه را كه انجام می‌دهند پیگیر نیستند، دنبال نمی‌گردند. آن فرد عامه از اهل تسنن كه دارد نماز می‌خواند، وقتی كه می‌گوید أشهد أن لا إله إلاّ اللَه وحدَه لا شریكَ له و أشهدُ أنّ محمّداً عبدُه و رسولُه، اینكه بعد می‌گوید اللَهمّ صلّ علیٰ محمّد و آل محمّد، با خود فكر نمی‌كند که چرا به جای اللَهمّ صلّ علیٰ محمّد و آل محمّد، نیامده است که اللَهمّ صلّ علیٰ محمّد و علیٰ ابی‌بكر و عمر؟! چرا در نماز نیامده است؟! چرا به‌جای ابوبكر و عمر و بقیه خلفا، اسم آل محمّد آمده است؟! به این فكر نمی‌كند؛ می‌داند ولی دنبال نمی‌رود و پیگیر نیست.

توجه نداشتن اهل سنت به معانی عبادات

ای برادر عامه و اهل‌سنت، تو كه می‌دانی نماز از أوجب واجبات و از ضروری‌ترین ضروریات است، آیا تابه‌حال با خودت فكر كرده‌ای كه چرا اسم افرادی كه بعد از پیغمبر خلافت امیرالمؤمنین را با آن وضعیت و كیفیت غصب كردند، به‌جای آل پیغمبر در نماز نمی‌آید؟! به قول شما مگر آنها بهترین صحابه نیستند؟! بله دیگر! جناب ابوبكر فلان، جناب عمر فلان، جناب عثمان فلان، در مرتبه چهارم هم علیٌّ كرّم اللَه وجه! خیلی خوب، امیرالمؤمنین كه رفت در مرتبه چهارم، آن سه نفر هم كه آمدند در مرتبه اول، چرا خدا نگفته که اسم اینها را در نماز بیاورید؟! چرا گفته اسم آل پیغمبر را بگویید؟! آل پیغمبر هم چه كسی بود؟ خودتان هم كه می‌گویید علی و حضرت فاطمه زهرا آنها بودند. چرا آنچه را كه در خود نماز می‌گویید پیگیر نیستید و به آن فكر نمی‌كنید؟! مگر شافعی در این باره نمی‌گوید: «كسی كه صلوات بر شما آل پیغمبر نفرستد مانند این است كه اصلاً نماز نخوانده است»؟!¹ خب تو كه چنین حرفی را می‌زنی پس چرا در مقابل امام صادق علیه‌السلام دكان و دستگاه باز می‌كنی؟! تازه وضعیت شافعی بهتر از بقیه است! تمام آنهایی كه بر علیه تشیع هستند از همین حنفی‌ها می‌باشند، شافعی‌ها باز خیلی نسبت به مكتب اهل‌بیت نزدیكترند و محبت اهل‌بیت در پیروان شافعی بیش از سایر فرقه‌های مخالف است. شما كه چنین مطلبی را می‌گویید، چرا دنبالش نمی‌روید و پیگیر نمی‌شوید؟!

حالا فرض بكنید که افراد عادی و عوامشان چنین مطلبی را متوجه نشوند، ولی چرا آن امام جماعت، آن عالم، آن كسی كه الآن دارد این را می‌خواند نمی‌رود این قضیه را پیگیری كند؟! پس به خودش هم دروغ می‌گوید، به خدا هم دروغ می‌گوید، نمازی را هم كه می‌خواند دروغ است، تمام كارهایی را كه انجام می‌دهد دروغ است، آن گردش صدا و لحن و صوت و بالا و پایین بردن و زیر و زبر، همه دروغ است. لذا شما به نماز آنها که نگاه می‌كنید می‌بینید دارد نماز می‌خواند ولی كدورت از دهانش بیرون می‌آید! رفقا، این را هم خدمتتان بگویم که این فقط اختصاص به آنها ندارد و ملاك، كلی است، دلیل و علّت همیشه كلی است، من هم ممكن است همین‌طور باشم، مانند من هم ممكن است همین‌طور باشد، گرچه خود را شیعه بدانیم و گرچه خود را به‌دنبال مكتب اهل‌بیت علیهم‌السلام بدانیم.

مهم این است كه در قبال آنچه می‌گوییم ایستاده‌ایم یا نه؟ در قبال آنچه به آن باور داریم، باور را إعمال می‌كنیم یا نه؟ اگر نكنیم مثل همان‌ها هستیم. مگر خدمتتان عرض نكردم که بسیاری از افراد وقتی صحبت می‌كنند، انسان از كیفیت لحن و صحبت آنها می‌تواند بفهمد این شخص چقدر خلوص دارد و چقدر این شخص غرض و عناد دارد. حرف از خدا می‌زند ولی خدای واژگون از زبان او بیرون می‌آید نه خدای واقعی. خدا را وسیله گذراندن امور خودش قرار داده است، امام و پیغمبر را وسیله گذراندن امور و گردش دكان خود قرار داده است، روایات امام صادق علیه‌السلام را وسیله حفظ موقعیت و شخصیت خودش قرار داده است، دیگر آن روایتی كه از دهان او برآید نور نیست، تبدیل به ظلمت می‌شود، عوض و واژگون می‌شود و صورت ملكوتی آن كلام تغییر پیدا می‌كند. ایراد از امام صادق نیست، اشكال از امام نیست، كلام امام وحی و نور محض است، كلام امام حقیقت مطلق است، تنها كلامی‌كه حقیقت مطلق است و تا روز قیامت به اندازه سر سوزنی از علوّ شأن و ارتفاع موقعیت و مقام و عظمت مفاهیم آن كم نمی‌شود فقط كلام امام علیه‌السّلام است، فقط امام معصوم علیه‌السّلام است كه كلام او نور محض است. ما باید در هر جا فقط كلام او را تابلو قرار بدهیم.

با وجود فرمایشات معصومین، نوبت به سخن دیگران نمی‌رسد

وقتی كلام امام سجاد علیه‌السلام است نوبت به كلام بنده نمی‌رسد. «آقای فلان بالای منبر این حرف را زد»، خب این حرف را زد كه زد! «آقای فلان اینجا این را گفت، بنده چنین كلامی گفتم»، آیا شما باید این حرف من را در خانه‌هایتان بزنید؟! نه‌خیر، اگر بزنید خلاف كرده‌اید. اگر آن مطلب مورد نظر شما از میان روایات اهل‌بیت علیهم‌السّلام باشد و ما نگوییم که از اهل‌بیت است، به ایشان خیانت كرده‌ایم. چرا؟ چون ما دنبال مكتب اهل‌بیت هستیم، نه دنبال بنده. اگر دنبال من باشید همه مشركید! اگر شما كه الآن به مطالب من گوش می‌دهید و این مسائل را در نظر می‌گیرید بخواهید كلام مرا به‌عنوان لوح و یك مطلب مهم در منزل، دفتر و محل كارتان بزنید، به ائمه علیهم‌السّلام خیانت كرده‌اید. چرا؟ چون حرفی را كه من می‌زنم اگر در آن صدق باشد، مال آنهاست و مال من نیست، من هم مثل شما هستم. اگر كلام مال من نیست، چرا فخرش را بر سر شما بفروشم؟! چرا افتخارش را من بكنم؟! آیا این نمك‌نشناسی و نمك‌به‌حرامی نیست؟!

شیعه باید بداند كه تابع كیست، در چه مكتبی حركت می‌كند و حقیقت را از مجاز و اعتبار را از واقع تشخیص بدهد. من و امثال ما همه اعتباریم، همۀ افراد در دنیا اعتبارند، همۀ ما گذرا هستیم، یك‌روز می‌آییم و یك‌روز می‌رویم، خاك هم می‌ریزند و فراموش می‌كنند، تا هفت می‌آیند و دوتا فاتحه می‌خوانند بعد هم خداحافظ شما! تمام شد. آن كه باقی می‌ماند و مرگ و حیات ندارد، امام رضا است، امام سجاد، امام مجتبی و امام زمان علیهم‌السلام است؛ اینها هستند كه مرگ و حیات ندارند. ما یك‌روز می‌آییم و یك‌روز می‌رویم و خیلی بخواهیم هنر بكنیم ادعائاً یك اسمی از تشیع بر خود بگذاریم و خودمان را دنبال آنها قلمداد بكنیم. همین‌طور بیاییم پایین در مرتبه بعد، اگر انسان به یك بزرگی منتسب باشد باید متوجه باشد كه یك‌وقتی آن ولیّ‌نعمت‌های خود را فراموش نكند، فراموش نكند كه در كجا بوده و این مطالب از كجا آمده و در مقام تظاهر، این نكات را در نظر بگیرد. انسان نباید بزرگان و آنهایی كه زحمات را كشیدند و از این دنیا رفتند را خدایی‌نكرده از یاد ببرد، والاّ به همان كفران نعمت دچار می‌شود، تفاوتی نمی‌كند.

امام علیه‌السّلام می‌خواهد بفرماید که ای عنوان، این مطالبی را كه تابه‌حال به تو گفتیم یك‌مقداری فهم و دركت بالا رفت، یك‌مقداری فهمیدی عالم و دنیا به دست چه كسی است، متوجه شدی آن سرنوشتی كه برای بقیه هست برای تو هم پیش خواهد آمد و به قول معروف، این شتری است که یك روز درِ خانه ما هم می‌خوابد. همۀ اینها را ما فهمیدیم؛ خب حالا كه فهمیدیم، همین‌طور دست روی دست بگذاریم؟! نه، «فَهذا أوّلُ دَرَجَةِ التُقّی»، این تازه اول درجۀ تقواست.

اگر در نظر رفقا باشد عرض كردم كه تقوا مراتبی دارد. در میان عوام، مصطلح است كه تقوا را مساوی با زهد می‌دانند و كسی كه متقی است یعنی كسی كه زاهد است. البته ممكن است انسان به یك استعارات و به تعابیر و تلمیحاتی بتواند مصادیقی را از تقوا برای زاهد پیدا بکند. حالا اینکه زاهد كیست بماند و بعداً روشن خواهد شد. شخص متّقی یعنی شخص زاهد، كسی كه زهد دارد. زهد یعنی چه؟ یعنی كسی كه تعلّق به دنیا ندارد، نسبت به دنیا بی‌تفاوت است، آن اهتمامی‌كه بقیه در كارها و امور روزمره خودشان در مسائل دنیوی دارند، در این شخص نیست. حالا ببینیم آیا این تعبیر و اصطلاحی كه برای تقوا هست، واقعاً همین‌طور است یا اینكه ممكن است تقوا دارای معنا و مفهوم بالاتری باشد.

بررسی معنای تقوا در اصطلاح شرع و عوام

آنچه را كه ما تشخیص می‌دهیم و از ظاهر افراد می‌فهمیم و به‌عبارت دیگر به یك تشخیص عامیانه بسنده می‌كنیم این است كه هر كسی كه نسبت به مسائل دنیوی بی‌تفاوت یا كم‌توجه باشد، لباسش لباس نامنظمی باشد و لباس تمیزی نباشد، مثلاً لباسی بپوشد كه ده سال یا پانزده سال پوشیده و اگر كثیف هم بود عیب ندارد، دیگر از بالا و پایینش هم هرچه رفت بالا و آمد پایین آنها هم كه دیگر جزئش است! وقتی كه قرار باشد منطق، منطق عامیانه باشد، دیگر اینها هم جزء زهد به حساب می‌آیند! كسی كه لباسش كثیف باشد، كسی كه فرض بكنید كفشش یك متر جلوتر از خودش حركت بكند، كسی كه در غذا و در كیفیت شرب، به غذاهای بی‌توجه رغبت داشته باشد، مثلاً فرض كنید که نان و پنیر بخورد، نان و سیب‌زمینی یا نان و پیاز بخورد و امثال ذلك، كسی كه منزلش محقر و خیلی بسیط باشد؛ این فرد در میان عوام به فرد زاهد اطلاق می‌شود و می‌گویند این زاهد است، نسبت به مسائل دنیوی بی‌توجه است، نسبت به امور دنیا بی‌رغبت است؛ ولی آیا واقعاً مطلب همین‌طور است؟

چه‌بسا ممكن است آن فردی كه به چنین اموری اشتغال دارد توان رسیدن به بالاتر را ندارد، اگر داشته باشد می‌رود؛ قدرت ندارد. نسبت به بعضی از مسائل بی‌توجه است چون اصلاً توانش را ندارد، نسبت به لباس بی‌توجه است چون اصلاً فرهنگ نظیف بودن را ندارد. خیلی‌ها اینگونه هستند و این هم یك مطلبی است كه باید به آن دقت كرد.

اهمیت نظافت و خوش‌بویی در دین اسلام

در اسلام چقدر به نظافت تأكید شده است! واقعاً چقدر به این نظافت تأكید شده است! ولی ما اصلاً نظافت را یك امر غیر عبادی تلقی می‌كنیم و معتقدیم آن‌كسی كه ده ماه لباسش را نشسته باشد، یك فرد زاهد است، گرچه سایر افراد از او متأذّی و ناراحت بشوند!

افرادی كه در مجالس عمومی شركت می‌كنند باید خودشان را نظیف كرده باشند، عطر بزنند، لباس مناسب بپوشند. در روایتی از رسول خدا داریم كه فرمود: «ملائکه کسی را كه اذیت بوی لباسش نصیب برادران مؤمن می‌شود لعنت می‌كنند.»¹ این چه مسجد آمدنی است كه باعث اذیت افراد دیگر بشود؟! اگر چنین فردی بخواهد در مجلسی شركت بكند كه مجلس، مجلس كذائی است، آیا با این لباس و كیفیت می‌رود؟!

خود رسول خدا صلی الله علیه و آله یك‌سوم درآمدشان را صرف عطر می‌كردند.² یك‌سوم خیلی رقم بالایی است! چه داشتند و چه نداشتند، یك‌سومِ درآمد پیغمبر صرف عطر می‌شد. وقتی كه در كوچه‌ها عبور می‌كردند، افراد تا چند متر از بوی عطر بدن پیغمبر احساس می‌كردند كه ایشان از اینجا گذشته است و می‌گفتند این عطر، عطر پیغمبر است.³ این نه اینكه فقط آن جنبۀ ملكوتی نفس پیغمبر باشد، حالا آن یك مطلب دیگری است، ولی همین عطر ظاهر هم بود.

حکم استعمال عطر برای خانم‌ها

ما به كدام‌یك از این مسائل توجه می‌كنیم؟! ما كسی را كه به خودش نرسد و به هر كیفیتی بخواهد باشد و مؤمنین هم از دست او متأذّی بشوند، فردی زاهد می‌دانیم! نه‌خیر، انسان باید عطر استعمال كند. البته زن اگر از منزل بیرون می‌آید نباید عطر استعمال كند، اگر در موقعیتی قرار می‌گیرد كه ممكن است مردی از كنار او بگذرد استعمال عطر اشكال دارد. بله، او هم باید در مجالس و همۀ محافل عطر استعمال كند، منتها لازم نیست كه از محلی بگذرد كه مرد در آن است. اگر در ماشین محارم بنشیند اشكالی ندارد، ولی وقتی كه از مكانی عبور می‌كند، آنجا نباید عطر استعمال كند و وقتی كه وارد منزل می‌شود اشكالی ندارد. ما خلاف این را زهد می‌دانیم، درحالتی‌كه زهد این نیست، بلکه ممكن است كه شخصی فرهنگ غلطی داشته باشد، فرهنگ او فرهنگ باطلی باشد كه نسبت به این مسئله بی‌توجه است. یا اینكه دلیل رغبت نداشتنش نسبت به مسائلی كه افراد دیگر به آنها رغبت دارند این است كه توانش را ندارد.

من این شعر را از دوران كوچكی به یاد دارم، حدوداً در پنج شش‌سالگی این شعر را حفظ كردم. وقتی كه با مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ به این‌طرف و آن‌طرف می‌رفتیم، گاهی اوقات در تاکسی‌ها این شعر بود:

بعضی‌ها كه به این مسائل نمی‌پردازند چون نمی‌توانند، توانش را ندارند، نه اینكه زاهد هستند. زاهد كجا بود؟! اگر نصیبش بشود بله...! بیچاره نمی‌تواند، از عهده یكی هم برنمی‌آید! این كه زهد نیست. آن كسی كه مثلاً غذای فلان می‌خورد، اگر بخواهد شب یك‌خرده غذای سنگین بخورد روی دلش می‌ماند، مجبور است نان و پنیر، نان و سیب‌زمینی یا نان و عدس بخورد. همین‌طور نگاه می‌كند و حسرت می‌خورد كه الآن غذاهای لذیذ در قبالش در سفره است! آن‌وقت مردم می‌گویند: «ای عجب! به‌به، این چه خلوصی دارد، نان و پنیر و سبزی می‌خورد!» خود بنده خدمت رفقا عرض كردم که در بسیاری از اوقات واقعاً میل به غذا ندارم. برای خود شما هم اتفاق افتاده، نان و پنیر و سبزی را بر هر غذای دیگری ترجیح می‌دهم، حالا آیا بنده زاهد شدم؟! نه، اصلاً میل ندارم.

خلط زهد و ناتوانی در دیدگاه مردم عوام

یكی از مصادیق زهدی كه به غلط در میان جامعه و عوام، این‌گونه افراد معروف به زهد و إعراض از دنیا هستند، به‌واسطه نبود وسائل و آلات و قدرت و توانی است كه این شخص از آن وسائط استفاده كند، منتها از آنجایی‌كه ما عقلمان فقط در چشم و گوشمان هست و غیر از چشم و گوش چیز دیگری را نمی‌فهمیم، وقتی كه نگاه می‌كنیم و می‌بینیم یك نفر بر سر سفره نشسته و فلان چیز را می‌خورد و غیر آن را نمی‌خورد، می‌گوییم این آدم زاهدی است. حالا این روی چه داعی این كار را كرده؟ ما كه خبر نداریم. برای چه این كار را كرده؟ ما اطلاع نداریم. وقتی ببینیم یك نفر لباس مندرس می‌پوشد، به وضعیت سر خودش نمی‌رسد، می‌گوییم این آدم زاهدی است.

سنت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در رسیدگی به ظاهر خود

پیغمبر هر روز وقتی كه می‌خواستند از منزل خارج شوند موها و محاسنشان را شانه می‌كردند. عائشه نقل می‌كند و می‌گوید: «ندیدم که رسول خدا از منزل خارج شود بدون اینكه موهای سر و لحیه و محاسن خود را جلوی آینه شانه كند. ندیدم حتی یك مورد پیغمبر این‌طور خارج شود!» رهبران ما این‌طوری هستند؛ آن‌وقت انسان با هر سرووضع و به هر كیفیتی باشد و بگوید این هم زهد است! نه آقاجان، این زهد نیست، این شلختگی است! این زهد نیست، این هردم‌بیلی بودن و بی‌تفاوتی به ملاك‌ها و ارزش‌های اخلاقی است. آن كسی كه با هر لباس و جوراب و وضعیتی موجب اذیت دیگران می‌شود، آدم نفهمی است. این آدم، آدمی زاهد نیست، بیخود می‌كند در مسجد بیاید و بقیه را اذیت بكند! این الان دارد برخلاف سنّت پیغمبر كار حرام انجام می‌دهد كه در مسجد و حسینیه و امثال ذلك می‌رود، این غلط است، این فرهنگ غلط است، این فرهنگ افراد اوباش و بی‌نزاكت و بی‌اهتمام نسبت به ارزش‌هاست. این یك مطلب است.

دنیاپرستی یعنی رسیدن به لذات نفسانی

مطلب دوم که یك‌مقداری بالاتر است و نسبت به زهد دقیق‌تر است این که انسان وقتی در یك حال و موقعیتی قرار می‌گیرد نفس او آن حال و آن موقعیت را برای خود می‌پسندد. منظور از رسیدن به لذات دنیا چیست؟ این كه انسان لذت ببرد. منظور و مقصود از اینكه انسان غذای مناسب بخورد و از غذاهای لذیذ استفاده بكند، آن احساس شهوت نفسانی است كه در استفاده از غذاهای لذیذ برای انسان پیدا می‌شود؛ غیر از این كه چیزی نیست. اگر انسان ـ فرض كنید که ـ یك غذای گران‌قیمتی كه بیست هزار تومان قیمتش است بخورد و از نقطه‌نظر ذائقه هیچ فرقی با نان و پنیر نكند، خب با خودش می‌گوید که چرا بیست هزار تومان بدهم؟! دویست تومان می‌دهم و یك سیر پنیر با مقداری نان و سبزی می‌گیرم. آن كه الان باعث می‌شود این نوع مسائل مطرح باشد، همان احساس شهوانی در کیفیت اكل و مأكل می‌باشد؛ مسئله این است. یا آن كسی كه بهترین لباس را می‌پوشد، لباس گران‌قیمتی كه دویست سیصد هزار تومان قیمت آن است و می‌آید بیرون، برای چه این كار را انجام می‌دهد؟ به‌خاطر اینكه مردم ببینند. حالا اگر فرض كنید كه در بیابان باشد، بدون لباس هم راه می‌افتد، چون كسی نیست كه ببیند. اینها را خدمتتان عرض می‌كنم تا به كلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام راجع به این قضیه برسیم و رفقا متوجه بشوند كه منظور حضرت چیست. آن كسی كه با این پوشش از منزل خارج می‌شود برای اینكه این ببیند و بگوید: «به‌به، عجب لباس شیكی پوشیده!» آن ببیند و بگوید: «بببین چه تیپی دارد!» حالا اگر فرض بكنید كه در روزی تعطیل آمد بیرون و دید هیچ‌كس در خیابان نیست، با خودش می‌گوید: «من چه آدم احمقی بودم!» آیا دیده شده كسی در روز تعطیل كه هیچ‌كس در خیابان و در رفت‌وآمد نیست بهترین لباسش را بپوشد؟! اگر بیاید بیرون چه كسی می‌بیند؟! كبوترها و گنجشك‌ها ببینند؟! نه، پس این لذت یك لذت نفسانی می‌شود؛ «به من نگاه كنید، ببینید من چه لباسی دارم!» می‌رود در مجلس که «به من نگاه كنید و ببینید چه سرووضعی دارم!» این زبان حالش است. هرکس را دیدیم زبان حالش را بدانیم که در درونش چه خبر است و در نفس، فكر و قلبش چه می‌گذرد!

در زمان سابق وقتی كه مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ بعضی را در این ماشین‌های كذایی می‌دیدند، ماشین‌هایی بود که خدا قسمت كسی نكند! می‌فرمودند: «إلی جهنم و بئس المصیر.»¹ وقتی به حال آن كسی كه در این ماشین نشسته نگاه می‌كردند و صورت برزخی او را می‌دیدند ـ ما كه نمی‌دیدم ـ ، وقتی می‌دیدند که به‌به، نشسته و یك نگاهی به بیرون می‌كند؛ اینها همه‌اش چیست؟ به‌به‌به، خوب رفتی! خیلی جایت گرم است، خیلی جای خوبی داری، گرم و نرم و خیلی عالی! منظورم همان زمان سابق است! ایشان می‌فرمودند: «إلی جهنم و بئس المصیر.» آدم بدنش می‌لرزید که یك‌وقت خدا به سر ما نیاورد و این مسائل را برای ما پیش نیاورد. عجیب است، خیلی عجیب است که شیطان چطور می‌آید! ﴿وَإِذۡ زَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ﴾² اعمال ما را برای ما جلوه می‌دهد، كارهای ما، حركات ما، مركب‌های ما، سوار شدن‌های ما، پیاده شدن‌های ما، صف كشیدن‌ها، «بفرمایید آقا»، اینها را برای ما جلوه می‌دهد.

حالا اگر انسان بیاید بیرون و ببیند كه هیچ‌كس نگاهش نمی‌كند، لباسش را عوض می‌كند و با یك پیراهن و شلوار و یك لباس ساده بیرون می‌آید؛ خیلی برایش اهمیت ندارد. اینكه می‌رود مثلاً فلان باغ را تهیه می‌كند، تمام اینها برای چیست؟ آن حالت درونی و ارضای نفسانی و لذتی را كه انسان احساس می‌كند، داعی و علت برای این مسائل است.

حالا ممکن است همین وضع تغییر پیدا كند؛ یعنی نفس انسان در یك وضعیتی باشد كه اصلاً كیف و لذتش به این باشد كه لباس او لباس خوب نباشد، اگر یك‌وقت لباس خوب بپوشد ناراحت است. باید به این مسئله كه می‌خواهم خدمتتان بگویم توجّه كنید تا اینكه آن كلامی را كه پیغمبر به حضرت زهرا سلام اللَه علیهما فرمودند که «این پرده را عوض كن و پرده دیگر بیاور»³ بدانیم در كجاست و این را كه من الآن می‌خواهم بگویم در كجاست و چه جاهایی با همدیگر مختلف هستند و فرق دارند.

انسان در یك وضعیتی قرار می‌گیرد كه اصلاً از خوردن غذای خوب ناراحت است؛ گاهی اتفاق می‌افتد. مثلاً شما در یك جمعی هستید، می‌بینید که افراد همه به یك نوع غذا اشتیاق دارند. شما در میان آن جمع یك حالتی به خود می‌دهید، یك پوششی انسان دور خودش قرار می‌دهد، خودش را در آن پوشش محصور می‌كند و وقتی كه در آن پوشش محصور شد از میان افراد جدا می‌شود و با دید دیگری نسبت به آن جمع و اجتماع نگاه می‌كند و خود را از دیگران بالاتر می‌بیند، لذا عارش می‌آید كه با آنها هم‌رنگ و یك‌رنگ بشود و در جماعت آنها شركت كند. كنار سفره می‌نشیند و فقط پنیر و نان می‌خورد و می‌گوید: «من به این چیزها میل ندارم.» درحالی‌كه اگر این جماعت نبودند، از اول سفره تا آخر آن را درو كرده بود! چرا این كار را می‌كند؟ چون جلوی اینهاست، پس این لذت نفسانی است. این هیچ تفاوتی نمی‌كند و صدهزار بار بدتر از آن وقتی است كه انسان به غذای لذیذ روی بیاورد؛ چون آن فقط جنبۀ حیوانی دارد و پایین‌تر از مرتبه انسانی است، اما این جنبۀ نفسانی دارد و واویلا است! آن وقتی كه انسان در كنار بقیه بنشیند و همه به او نگاه می‌كنند و فقط یك سیب‌زمینی یا یك چغندر بردارد و بخورد، لذتی را كه می‌برد هزار طاووس و قرقاول خوردن به پای آن نمی‌رسند.

حکایتی از اشتباه میان لذات نفسانی و زهد

یك نفر در زمان خود مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ بود که وضعیتی داشت و وقتی كه از مرحوم آقا فاصله گرفت در یك افكار و انحرافاتی قرار گرفت، از جمله اینکه در دام شیطان واقع شد و شیطان به صورت امام علیه‌السّلام برای او تجلی كرد. شیطان را می‌دید و خیال می‌كرد امام علیه‌السّلام را دیده است، مطالب را از او می‌شنید و خیال می‌كرد که دستورالعمل‌ها از ناحیه حضرت آمده است! این را به خود من می‌گفت. از جمله دستورالعمل‌هایی که او داده بود این بود که وقتی بر سر سفره‌ای می‌نشینی از آن سفره نخور، آن سفره بر تو حرام است، غذای تو غذایی خاص است كه باید از اعلا مراتب علیین بیاید، این غذاها برای تو حرام است! وقتی به منزل مرحوم آقا می‌آمد، با اینكه اقتراب خیلی نزدیك نسبی با مرحوم آقا داشت، سفره که پهن می‌شد، سفره ولیّ خدا که در منزل پهن می‌شد، این سفره بر او حرام بود! عجب آدم احمقی بود!

می‌رفت گوشه‌وكنار می‌نشست، همه می‌خوردند و او نگاه می‌كرد و وقتی به او نگاه می‌كردی می‌دیدی در چه عالمی از كیف و لذت دارد غوطه می‌خورد كه در چنین وضعیتی است! آن هم سفرۀ چنین عالمی، چنین فردی با این خصوصیات و با این موقعیت، حتی مُجاز نیست كه از این سفره بخورد، نه از سفرۀ افراد عادی؛ افراد عادی كه به جای خود! اینكه در منزل چنین شخصی بیاید و حتی این سفره برای او حرام باشد، لذتی نفسانی در او به وجود می‌آورد كه اصلاً نمی‌شد او را از آن بالا، پایین آورد! دیده‌اید که موشك‌ها با چه سرعتی بالا می‌روند؟ او سرعت بالا رفتنش از این موشك‌ها هم بیشتر بود! همین‌طور در كنار می‌نشست و كیف می‌كرد كه دارد نگاه می‌كند! البته یك‌دفعه سربه‌سرش هم گذاشتیم.

كار به جایی رسید که جلسه‌ای بود، مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ من را فرستادند و گفتند: «برو ایشان را دعوت كن مشروط به اینكه اگر می‌آیند از غذا و میوۀ اینجا بخورند.» خیلی صریح! این بازی‌ها اینجا نیست، امام زمانت است یا شیطان است، هركسی هست در خانه خودت باشد، اینجا حساب دارد. كدام امام زمان می‌گوید که انسان در حضور مردم مؤمن چنین غلط‌كاری و مزخرفاتی را انجام بدهد؟! این غذا بر شما حرام است ولی برای ولیّ خدا حلال است؟! آیا این رسم و فرهنگ اسلامی است كه وقتی صاحب منزل غذایی را تهیه كرده و زحمتی كشیده و رنجی برده، فرد همین‌طور كنار سفره بنشیند و مثل حمار نگاه كند و بقیه بخورند؟! این درست است؟! این كدام فرهنگ است؟! این فرهنگ حیوانات است نه فرهنگ یك انسان و شخصی كه شخصیت دارد و خداوند به او عقل و وجدان داده است. اگر تو چنین سفره‌ای در خانه‌ات بیندازی و من این کار را بکنم خوشت می‌آید؟! اگر زنت این‌همه زحمت كشیده باشد و رنج برده باشد برای اینكه مهمان كه می‌آید از این دست‌رنجش استفاده كند و انسان بیاید آنجا بنشیند و فقط نان و پنیر بخورد، خدا را خوش می‌آید؟! این كارها خلاف است، انسان باید تعقل و فرهنگ و انسانیت داشته باشد، باید به شخصیت افراد احترام بگذارد، به آن زحمتی كه آن زن، مرد وخادم كشیده احترام بگذارد، اینها نفوسی هستند كه در اینجا رنج برده‌اند، حالا بنده بگویم که نه، این برای من بد است و نمی‌خورم! خب از اول بگو که من این را نمی‌خورم!

ما نزد این فرد رفتیم و بعد از یك‌مقداری مقدمه و صحبت گفتیم كه چنین پیغامی هست ﴿وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ﴾،¹ خلاصه اگر می‌خواهید بیایید آنجا باید به این نحو باشد. یك‌مرتبه دیدیم ایشان رفتند در فكر و با أعلیٰ‌حضرت امام زمانِ جنّی خودشان رابطه برقرار كردند! رنگش تغییر پیدا كرد، یك‌دفعه سرش را بلند كرد و گفت: «نه‌خیر، اجازه نمی‌دهند.» گفتم: «عجب! حضرت هیچ تبصره و استثناء و قانونی نفرمودند؟» یك‌خرده این‌طرف و آن‌طرف شد و با ما هم دیگر نمی‌توانست ...، گفت: «نه، نمی‌توانم.» گفتم: «حالا نمی‌توانی به حضرت بگویی که این یكی را اجازه بدهد؟!» به‌زور خنده‌ای كرد و گفت: «نه، نمی‌توانم.» گفتم: «پس لطفاً تشریف نیاورید، عِرض خود مى‌برى و زحمت ما مى‌دارى‌!»²

ضرورت احترام گذاشتن میهمان به صاحب‌خانه

ببینید دور افتادن از منبع، انسان را به كجاها می‌كشاند! به جاهایی می‌كشاند كه اصول اولیه انسانی را زیر پا می‌گذارد، اصول اولیه معاشرت و فرهنگی را كه پیغمبر فرمودند:

«آن مهمانی كه وارد منزل می‌شود خیرات و بركات را با خودش می‌آورد و وقتی كه از منزل خارج می‌شود شر و بدی و ضررها را با خودش خارج می‌كند.»³

تبدیل به ضد فرهنگ می‌شود!

امیرالمؤمنین علیه‌السلام را دعوت كرده بودند. حضرت فرمودند:

«می‌آیم در منزلتان به شرط این دو چیز: یكی اینكه خودت را به زحمت نیندازی، دوم اینكه از بیرون چیزی نگیری و آنچه كه هست بیاوری، سوم هم ـ که درواقع شوخی كردند ـ هرچه كه هست از ما پنهان نكنید و بیاورید!»⁴

یك‌خرده یك مزاحی هم بود، چون حضرت خیلی مزاح می‌كردند و اصلاً امیرالمؤمنین علیه‌السلام به مزاح معروف بودند. «هرچه در آن صندوق‌خانه هست هم از ما پنهان نكن و آن را بردار و بیاور!» این رفتار امیرالمؤمنین با اصحاب و تعلیم به ما است.

حالا ما بلند شویم برویم سر یك سفره بنشینیم و مؤمنین که آمدند این قسم عمل بكنیم! این چه رسمی است؟! آن امام زمان بر سرت بخورد! آن امام زمان نیست، بلکه شیطان است. بعد، مرحوم آقا پیغام دادند: «آن كسی را كه تو امام زمان می‌دانی و از او اطاعت می‌كنی شیطان است.» روزی نیاید كه بگویی بزرگان دیدند ولی مطلب را برای ما فاش نكردند! اما چه سود كه بزرگان رفتند و او هنوز در دام شیطان گرفتار است و خدا می‌داند كار به كجا می‌كشد! برای چه؟ سفره را پهن كرده‌اند و گفته‌اند بیا بنشین، چرا می‌گویی نه؟! چرا انسان بخل كند؟! وقتی كه خدا نعمت را گذاشته است چرا انسان سرپیچی كند؟! وقتی كه مفت‌ومجان در اختیار انسان قرار داده‌اند، چرا انسان به این‌طرف و آن‌طرف بزند و لیت، لعل، شاید، باید، اگر، امروز و فردا بگوید و به همین كیفیت بگذرد؟! این حالت حالتی است كه باعث می‌شود انسان نسبت به مسائل دنیا زهد بورزد، یعنی بی‌تفاوت باشد ولی این حالت، حالتی نفسانی و شیطانی است. درست شد!

شدت قباحت میل به لذات نفسانی نسبت به لذات حسی

این همان مطلبی است كه خدمت رفقا عرض كردم که شناعت و زشتی و قباحتش هزار بار بیشتر از این است که انسان بخواهد در آن مرتبه قبل باشد. آن مرتبه قبل، مرتبه افراد خام و عوام است، افرادی كه خیلی توجه ندارند و نمی‌خواهند توجه هم پیدا بكنند، ولی این مرتبه مرتبه‌ای است كه خود نفس می‌آید و لذات برای او به‌نحو دیگری خواهد شد. آن لذت حسیِ زبانی، لمسی، بویایی و شنوایی برای او تبدیل به لذت برزخی می‌شود. گرچه خود این لذات جنبه برزخی دارند و جنبه مادی ندارند ولی بالاخره به‌واسطه است، به‌واسطۀ حس است كه انسان به آن لذات برزخی می‌رسد، اما این لذت، لذت بلاواسطه است؛ بلاواسطه نفس در برزخ، منتها برزخ ظلمانی نه برزخ نورانی. در لذت برزخی گرفتار می‌شود و آن‌وقت دیگر چه كسی می‌تواند انسان را در بیاورد؟! آن‌وقت دیگر اگر بهترین غذا را هم جلوی انسان بگذارند، اصلاً نگاه نمی‌كند و كیف می‌كند كه گرسنه است و وقتی كه به زور دو قاشق غذا در دهانش بریزند، به‌خاطر اینكه دیگر گرسنه نیست، انگار كوه را بر سرش خراب كرده‌اند! این علامتش است. بعضی‌ها هستند كه معده یا مری‌شان ناراحتی دارد و با همین لوله‌ها در معده‌شان غذا می‌ریزند. اگر برای این هم غذا بریزند، همین‌كه احساس سیری بكند و اینکه دیگر گرسنه نیست، اصلاً او را از بین می‌برد! اگر یك لباس تمیزی بر او بپوشانند، اینكه الآن لباسش عوض شده و با آن قیافه شش‌درچهارش که جلوی همه مشارٌ بالبنان بوده و آن وضعیت غیر طبیعی و غیر متعارفش، یك لباس عادی پوشیده است، او را از بین می‌برد!

مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ گاهی بعضی افراد را که می‌دیدند می‌فرمودند: «برو لباست را عوض كن!» و می‌فهمیدند قضیه كجاست. می‌دیدند بعضی از افراد محاسنشان را دراز كرده‌اند، می‌فرمودند: «برو نصفش را بزن، این دراز كردن محاسن روی حساب است نه برای خدا!» می‌گویند برو این كار را بكن، چرا؟ چون نفس از آن حد اعتدال خودش خارج شده و آن جنبه روحانی و نورانی اعمال، برای او تبدیل به جنبه ظلمانی شده و جنبه ظلمانی برای او نورانی شده است؛ می‌خواهند این را عوض كنند و برگردانند. این شخص در چنین وضعیتی برای او این مسئله است.

حکایتی در تغییر ملاکات اشخاص به‌واسطۀ لذات نفسانی

یكی از دوستان می‌گفت در همان زمان سابق، شخصی از اهل علم بود. وقتی در خیابان او را دیده بود گفت بود: «شنیده‌ام که شما فلان موقعیت و پست را پیدا كرده‌اید!» یك‌مرتبه آن شخص ناراحت شده بود و گفته بود: «آقا مگر من با شما چه كرده‌ام كه چنین تهمتی را به من می‌زنید؟! مگر من چه بدی به شما كرده‌ام؟!» این قضیه گذشت و بعد از چند ماه دیگر همین شخص به همان وضعیتی كه آن را نسبت به خودش اتهام می‌دید، رسید و نه‌تنها به آنجا رسید ـ که آن یك چیز معمولی و عادی بود و برای خیلی‌ها هم مستحسن است ـ بلکه صحبت‌هایی كه در چنین موقعیتی می‌كرد صحبت‌هایی بود كه از شأن یك فرد عادی هم پایین‌تر بود! چه شد؟! این كه قبلاً اتهام بود! چه شد که این اتهام یك‌مرتبه صدوهشتاد درجه عوض شد و تبدیل به یك كار مستحسن و بلكه ضروری شد و حتی در حرف‌ها و مسائل و پیشنهادها و مطالبی كه گفته می‌شد از دیگران هم جلوتر افتادی و مطالبی كه حتی دیگران هم نمی‌گویند، حالا افراد باید از شما بشنوند؟! چرا؟ چون او هنوز خودش را در آن موقعیت نیافته بود. این مطلبی كه بیان كردم برای این است.

حالتی داشت كه احساس می‌كرد در چنین حالتی اگر او هم مثل بقیه و سایر افراد باشد، مردم نسبت به او فلان نظر را دارند و خودش را دور می‌دید، اما وقتی ورق برمی‌گردد و با یك وسائل و وسائطی چنین زمینه‌ای فراهم می‌شود و آن شخص در چنین زمینه‌ای قرار می‌گیرد، حالش برمی‌گردد و معلوم می‌شود که حال آن موقعش مَجاز بوده نه حقیقیت، مقطعی بوده نه واقع، تخیلی بوده نه حقیقت، خیال می‌كرده که نسبت به این مقام و موقعیت چشم ندارد، خیال می‌كرده که نسبت به این مسائلی كه دیگران نسبت به آنها كوشا و پراهتمام و پرحرارت هستند، تمایل ندارد و بلكه تمایل برعكس دارد، اما وقتی كه با یك زمینه‌هایی قرار می‌گیرد، پا را چنان جلوتر می‌گذارد که بقیه به گردَش هم نمی‌رسند! صبر كن! كجا داری می‌روی؟! بگذار رفقایت هم برسند! تو كه هشت ماه قبل آن‌طور می‌گفتی! چه شد؟! ملاك‌ها عوض شد؟! بله، ملاك‌ها عوض شد. آسمان و زمین تغییر نكرد، بلکه آنچه در درون بود ظاهر گشت و مشخص شد که واقع و حقیقتی در كار نبوده، خیال بوده، نفسش در آن‌موقع نسبت به این مسئله این حالت را داشته، حالت تهاجمی، نفور و انكار، اما وقتی كه موقعیت عوض می‌شود نفس، خودش را با موقعیت جدید هماهنگ می‌كند. حالا دیگر اینجا بستگی دارد به اینكه نفسش چقدر می‌تواند در این بین جولان بدهد. می‌بینیم نه، دیگران را هم پشت سرش گذاشته و اصلاً با سرعت صوت و نور همین‌طور جلو می‌رود! این یك مسئله‌ای است كه آن مقدماتی را كه ما گفتیم، برای رسیدن به اینجا بود.

إن‌شاءاللَه رفقا راجع به این مسئله فكر كنند و مطالبی كه به نظر می‌آید را مرور كنند. مهم این است كه همان‌طوری كه گفتم خودمان را بیابیم و ببینیم. ان‌شاءاللَه در جلسه بعد به‌طور وضوح راجع به این قضیه مطالبی را خدمت رفقا بیان خواهم كرد كه چه ملاك‌هایی را ما به دست بیاوریم تا اینكه خودمان را نزدیك كنیم. شاید به آن مرتبه واقع صددرصد نرسیم ولی به هر مقداری كه می‌توانیم، یك دگراندیشی در افكار خودمان بكنیم، موقعیت خودمان را بدانیم که آیا موقعیتی است كه خودمان برای خودمان پسندیدیم یا اینکه جریان امور این موقعیت را برای ما پیش آورده و اگر این موقعیت عوض بشود، چه حالی پیدا می‌كنیم و چه عكس‌العملی از ما نسبت به وضعیت جدید سر می‌زند. إن‌شاءاللَه این مطالب را به حول و قوه خدا برای جلسه آینده بیان می‌كنیم.

اللَهم صلّ علی محمّد و آل محمّد