پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهحقیقت تقوا و مراتب آن
تاریخ 1428/05/23
توضیحات
لوح محفوظ در این گفتار به معنای خود حقایق عالم وجود توضیح داده میشود و راه را برای فهم علم امام و بالاترین مرتبه تقوا باز میکند. سخنران ابتدا از یقین در وحی و شناخت باطنی میگوید و با اشاره به غدیر، مسئولیت انسان را در پذیرش حقی که شناخته است توضیح میدهد. سپس تفاوت ادراک زمانمند ما با علم حضوری امام را بیان میکند و نشان میدهد که ولایت امام در بیان او هم با این آگاهی و هم با تحقق موجودات به مشیت خدا پیوند دارد. نمونه خطا در استخاره روشن میکند که برخورداری از تجربه معنوی برای اعتماد در حد عصمت کافی نیست. گفتار با حدیث امام هادی درباره مؤمن تسلیم به ولایت، امکان رسیدن به عصمت در سایه امام را توضیح میدهد و در پایان، مراقبه و عمل به حق را راه رشد در مراتب تقوا میداند.
هو العلیم
لوح محفوظ چیست و علم امام به آن چگونه است؟
پیوند ولایت و عصمت با بالاترین مرتبه تقوا
شرح حدیث عنوان بصری ـ حقیقت تقوا و مراتب آن ـ جلسه 143
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذباللَه من الشیطان الرجیم
بسم اللَه الرحمن الرحیم
و صلّى اللَه على سیّدنا و نبیّنا أبى القاسم محمّد
و على آل بیته الطّاهرین و اللعنة على أعدائهم أجمعین
﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗا وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾ 1اگر نظر شریف آقایان باشد در آخر جلسۀ قبل، مطالب قدری فشرده شد و نكاتی برای رفقا مبهم باقی ماند، گرچه قول دادیم كه از این فقره عبور كنیم و به فقرۀ شریفۀ بعد برسیم ولی بهنظر رسید كه شاید این جلسه را هم در تتمّۀ مطالب و توضیح بیشتر قسمت اخیر مطالب گذشته بپردازیم تا إنشاءالله خدا چه خواهد.
قطعی بودن حجت باطن
عرض شد كه مراتب اطّلاع و ادراك و معرفت انسان یا از راه باطن است یا از راه ظاهر و از این دو مسئله خارج نیست. انسان باید بهواسطۀ حجّت باطن و دلیل قطعی به مطلبی دسترسی پیدا كند كه آن دلیل و حجّت بهواسطۀ وحی است كه از ناحیۀ پروردگار بر انبیاء نازل میشود که خود نبی و پیامبر نسبت به او هیچ شكّی ندارد. یا بهواسطۀ الهام و انكشاف حقائق در نفس است. اگر از ناحیه پروردگار وحی بر نبی یا پیغمبری نازل شد و او نسبت به آن شكّ داشت، نفس شكّ دلیل بر بطلان است، پیغمبر نباید شک کند. اگر شک کرد یا در آن فکر یا تردید کرد، اینکه آیا این به چه کیفیت است و آیا این مطلب را كه من ادراك كردم درست ادراك كردم یا خلاف ادراک کردم؟ خود همین دلیل بر بطلان است.
راجع به این مسئله فعلاً به اجمال میگذریم چون جای سؤال، زیاد دارد. ممکن است شبهه راجع به حضرت ابراهیم علیهالسّلام پیش بیاید. در قضیۀ ذبح فرزند، آن مسئله با اینجا تفاوت دارد. طبق بعضی از روایات هست که حضرت در آنجا شک نکردند منتها در كیفیت و چگونگی انجام این مسئله هنوز برای آن حضرت روشن نشده بود.
تأمل پیغمبر دربارۀ ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین
و یا راجع به بعضی از انبیاء دیگر مطلب به این كیفیت كه گاهی از اوقات تأمّل میكردند، نیست. یا مثلاً راجع به مسئلۀ اعلان ولایت و خلافت و وصایت بلافصل أمیرالمؤمنین علیهالسّلام، این حكم ضروری اسلامیكه از نماز و روزه هم ضروریتر است، پیامبر نسبت به اصل مسئله شک نداشت، بلكه نسبت به ضرورت ابلاغ آن مسئله در ظرف خاص تأمّل داشت و از اینجا استفاده میشود كه آن مسئله، در آن روز واقعۀ غدیر خم ابرام و الزام پیدا كرد كه : ﴿وَإِن لَّمۡ تَفۡعَلۡ فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥ﴾1 اشاره به همین مسئله است که الآن و امروز تأخیر در اعلان و ابلاغ مسألۀ ولایت أمیرالمؤمنین و خلافت بلافصل او مساوی با بطلان دین است. تمام شد! ﴿فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥ﴾؛ اگر امروز قضیۀ ولایت أمیرالمؤمنین را به مردم گفتی [فبها] و به تو ارتباطی ندارد هر كسی میخواهد بپذیرد و هر کسی كه میخواهد نپذیرد!
چطور اینكه در همانجا یك نفر آمد و گفت: ﴿ٱللَهُمَّ إِن كَانَ هَٰذَا هُوَ ٱلۡحَقَّ مِنۡ عِندِكَ فَأَمۡطِرۡ عَلَيۡنَا حِجَارَةٗ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ﴾؛2 اگر این واقعه از طرف تو است پس سنگی بر سر ما بفرست تا ما را بكشد. خدا گفت: بسیار خب، من هیچ دعایی را مستجاب نکنم همین دعای تو را مستجاب میکنم. و یک سنگ آمد به او خورد و از جای دیگرش در آمد، افتاد و به درك واصل شد.3 بعضیها اینطور هستند! یعنی اگر خدا هم بهصورت یك انسان در زمین بیاید و بگوید: این كار را بكن، او میگوید: نمیکنم!
بیان حکایتی از مرحوم مغنیه در مسجدالنبی
خدا مرحوم شیخ جواد مغنیه را رحمت كند. یكی از دوستان بلاواسطه از او نقل میكرد:
من در مدینه در كنار محرابالنّبی نماز میخواندم. با یكی از مسؤولین و علماء و کسانی که امر به معروف میکنند، راجع به کیفیت نمازی که خواندم و ایراد کرد. قضیه به همان دو نفری که آنجا دفن هستند، کشیده شد و گفت: «اگر الآن همین پیغمبر كه در اینجا دفن است و با انگشت اشاره کرد، از قبر بیرون بیاید و بگوید: علی بر عمر ترجیح دارد، من حرف پیغمبر را قبول نمیكنم!» ما این را که دیدیم یك سیلی محكم به گوش او زدیم که روی زمین خوابید! قضیۀ ما به محكمه كشیده شد و ما را به آنجا بردند. گفتم: این كفر میگوید! گفتند: « چه میگوید؟» گفتم: چنین حرفی میزند که اگر پیغمبر هم بیاید و به من چنین و چنان بگوید من قبول نمیكنم، پس كسی كه حرف پیغمبر را ردّ كند مرتدّ و كافر است! بنابراین من سیلی در گوش یك كافر زدم! و آنها هم سخن من را قبول كردند و به او گفتند: «بله! بیخود كردی که این مطلب را گفتهای!»
یعنی این حکم از آن محکمه عجیب بوده است. اینجا دیگر مدد ولایت بوده والاّ آنها هم مثل همین فرد هستند و تفاوتی ندارند!
وظیفۀ انسان درقبال حق
واقعاً خدا نیاورد برای انسان روزی را كه حقّ را مانند این چراغ ببیند و رد كند! چهبسا چنین میشود و اتّفاق میافتد. ما الآن به این قضیه و به این مطالب و جریانات میخندیم ولی برای خود ما اتّفاق میافتد كه حقّ را مثل این چراغ میبینیم و مرتب آن را دور میزنیم و مرتب این طرف میکنیم و میچرخانیم و یک محمل پیدا کنیم و كتابها را ورق ورق میزنیم كه ببینیم آیا میتوانیم چیزی پیدا کنیم و لابهلای آن چیزی دربیاوریم. [عزیز من!] چرا اینقدر خودت را اذیت میكنی؟ [درمقابل حقّ] بگو: بله و خودت را راحت کن! هم خودت را و هم خلقی را راحت كن! و هم مسائل و تبعات بعدی و بدبختی و گرفتاری و عذاب را برای خودت نیاور!
علیٰكلّحال اینها مسائلی است كه انسان خیلی باید از آنها پند بگیرد و متوجّه باشد كه قضایایی که هست، اختصاص به یك قوم دون قومی ندارد. یك روند و یك جریان تاریخ است و در هر برهه از زمان با گروهی تصادم و ارتباط پیدا میكند. دیروز نوبت عدّهای بود و امروز نوبت ما و فردا نوبت عدّهای دیگر است! همۀ ما در مواجهۀ با حقّ به هر شكلی كه میخواهد باشد مسؤول میباشیم! قضیۀ دیروز مربوط به هزار و چهار صد سال پیش و أمیرالمؤمنین علیهالسّلام بود و این قضیهای است که تا روز قیامت ادامه دارد!
منکر حق در زمان حاضر مانند منکرین زمان امیرالمؤمنین است
ولی صحبت در برابری با حقّ است. آن كسی كه الآن در یك قضاوت حقّی را میبیند و میداند كه حقّ به كدام طرف است و در عینحال بهطرف دیگر میدهد، این همان كسی است كه هزار و چهار صد سال پیش پشت عمر ایستاد! منتها زمانه او را به تأخیر انداخته و بهجای هزار و چهار صد سال قبل در سال هزار و چهار صد و بیست و هشت هجری قمری، این قضیه با او برخورد میكند!
كسی كه از رفیقش مطلبی را میبیند و میبیند كه این مطلب مربوط به غریبه است و الآن رفیق او خلاف میکند و در عینحال حقّ را به رفیق میدهد چون رفیق است، این بداند كه در صف عمر است گرچه در سال هزار و چهار صد و بیست و هشت است و تفاوتی با آنها ندارد!
كسی كه در جریانی كه بر خلاف نفس و امیال او است واقع میشود و مطلب را هم درك میكند و دائماً از اینطرف و از آنطرف دور میزند و میگردد تااینكه راه و مفرّی برای جلب آن مسئله به نفع خود پیدا كند، بداند كه همان کسی است كه وقتی كه چشمش به أمیرالمؤمنین میافتد خودش را بین جمعیت پنهان میكند که حضرت او را نبینند و صدا نکنند و پشت سر آن صحابی مینشیند و پنهان میشود كه در موقع شهادت، حضرت او را نبینند و بگویند که بیا و شهادت بده. این همان است! او رفت و پشت سر اصحاب و دور زد و در كناری نشست و این شاهد هم دائماً اینطرف و آنطرف، این قانون و آن قانون، این كتاب و آن كتاب میكند تا راهی و به نحوی و کیفیتی، جایی پیدا بكند تااینكه بتواند حقّ را زیر پای خود بگذارد! مطلب همان است و هیچ تفاوت ندارد!
معرفی شیعۀ واقعی امیرالمؤمنین
شیعۀ أمیرالمؤمنین آن كسی است كه بهدنبال او باشد ولو نصرانی باشد، و مخالف أمیرالمؤمنین آن كسی است كه بر خلاف مسیر ولایت او كه مسیر حقّ است حركت كند ولو شیعه باشد و به ظاهر بگوید: «أشهَد أنّ علیاً وَلیُّ الله» ولی دروغ میگوید. فقط زبان است!
یكی از رفقا و دوستان نقل میکرد و میگفت:
مجلسی در یكی از شهرستانها بود. من وقتی که وارد آن شدم كه در آن مجلس صحبت از ولایت أمیرالمؤمنین علیهالسلام بود و آن شخص خطیب و متكلّم هم راجع به مسئلۀ ولایت صحبت میكرد. (حالتی برایش پیش آمده بود) میگفت: نگاه كردم و صفّ شیعیان و صف سنّیان را دیدم. (البتّه اینكه چند درصد جمعیت آنها سنّی بودند را دیگر نمیگویم!) همۀ آنها را دیدم كه اسماً میگویند: علی! ولی نور علی در پیشانی آنها نیست! ولایت أمیرالمؤمنین در آنها نیست!
گوش دادن هم كه مایهای نمیبرد! انسان به هر حرفی گوش بدهد و پای این صحبت و آن صحبت گوش بدهد، گوش است دیگر! موجی میآید و از این طرف میرود و یك فعل و انفعالات هم در مغز ایجاد میكند و همین! گوش دادن و نشستن و در یك مجلس شركت نمودن كه مسئلهای نیست و تفاوتی ندارد. [مهمّ این است كه] قلب تا چه حدّ با این مطالب موافق است و وجدان و ضمیر چقدر با این مسائل هماهنگی دارد؟ باید بهدنبال آن برویم و بهدنبال این مطلب باشیم! صرفاً آمدن و مطالبی را گوش كردن و مطالبی را در ذاكره و حافظه قرار دادن، دردی را دوا نمیكند!
چگونگی اطلاع و اشراف امام علیهالسلام به حقایق عالم وجود
پیغمبران از راه وحی به این مطالب میرسند و دیگران مثل امام علیهالسلام بهواسطۀ الهام و انكشاف حقائق در نفس میرسند. و نکتۀ مهم بحث امروز است که چگونه امام علیهالسّلام به حقایق و به وقایع اشراف پیدا میكند؟ آنها هم به یك چنین مطلبی میرسند و حجّت آنها هم حجّت شرعی است. و آن كسانی كه از راه باطن بهمرتبهای رسیدند كه آن مرتبه، مرتبۀ عصمت است؛ یعنی آن مرتبه، مرتبۀ مصونیت از خطا و اشتباه است.
آن مرتبه مرتبهای است كه انكشافاتش بهواسطۀ معادلات ظاهر نیست! بهواسطۀ نقل قول زید و عمر نیست و بهواسطۀ خواندن جرائد و روزنامهها و اطّلاع بر وسائل اعلان جمعی نیست! بهواسطۀ تخیل و تصوّر و وساوس و هواهای شیطانی و تعلّقات مادّی نیست! بهواسطۀ تمركز و تركّز بر سلسلۀ مسبّبات و معلولات نیست! بلكه اطّلاع بر اساس سلسلۀ علل و اطّلاع بر مبادی اوّلیۀ مشیت و تقدیر است و اطّلاع بر لوح محفوظ است. همانطوریكه در روایت وارده از امام صادق علیهالسّلام میفرماید: «امام بر لوح محفوظ اطّلاع دارد و لهذا به ماكان و مایكون إلی یوم القیامة اشراف دارد!»1
حقیقت لوح محفوظ با تعابیر مختلف
لوح محفوظ یعنی چه؟ آیا منظور پرونده است؟ نه! پرونده را كه با دست مینویسند. در دفتر و ادارۀ ثبت اسناد، مطالب را با دست مینویسند. و میشود یک صفحه را برداشت و جدا کرد و یا یک صفحه را دستکاری کرد و یا یک صفحه را قلابی وارد کرد، همه کار میشود کرد؛ چون آن دستی كه مینویسد یا دست امین است یا دست خائن، و قلم به هر حرف و هر كلمهای كه از آن نیت باطن سرچشمه بگیرد، به همان طرف بر میگردد.
اگر نیت، نیت امانت باشد آن قلم هم مطلب را صحیح ثبت میكند و اگر قلم خیانت باشد، آن مطلب را به اسم دیگری ثبت میكند! مثلاً زمینی را به اسم دیگری ثبت میكنند، خب آن قلم و جوهر است و جوهر را به هر کیفیتی که انسان بخواهد عوض میکند. ولی در لوح محفوظ دیگر پرونده و دفتر و ادارۀ ثبت نیست.
لوح محفوظ عبارت است از حقائق عینیۀ اشیاء خارج [و همۀ] ماسوی الله! هر چه غیر از خدا، از سلسلۀ اسماء و صفات كلیۀ او تنازل و تراوش کند و در عالم ظهور پیدا كند، از عالم مجردات و عالم غیر مجردات هر چه که در خارج ظهور پیدا میکند یعنی لوح محفوظ!
پس لوح محفوظ عبارت است از حقیقت عالم وجود كه بهواسطۀ اراده و مشیت پروردگار در قالبهای متفاوت اعمّ از ملائكه و شیاطین و اجنه و انسان و حیوانات و اعمّ از صور كلّیه و نفوس كلّیه و عقول و اعمّ از جماد، نبات، آسمان و زمین، مادّی و غیر مادّی، تمام سماوات سبع. اسم تمام مجموعۀ این عالم، لوح محفوظ است! بنابراین آنچه كه در این عالم بهوجود بیاید دیگر از بین نمیرود.
الآن تعدادی در اینجا هستیم و هر كدام دارای ادراك و شعوری هستیم و به این مطالب گوش میدهیم. آیا میشود ما خودمان را هم انكار كرده و بگوییم: در اینجا نیستیم؟! آیا افرادی كه اكنون به دیوار تكیه دادهاند میتوانند خودشان را انكار كرده و بگویند: نه! این دروغ است و این وجود، وجود دروغی است؟! آیا این صحبتهایی كه میشود قابل انكار است؟! قابل انكار نیست! الآن صدها ضبط صحبتهای من را ضبط میكند؛ اگر انكار كنند، ضبط دوّم را میآورند و نشان میدهند. اگر بگویند: این هم دروغ است ضبط سوّم را نشان میدهند و اگر بگویند: آنها هم دروغ است ضبط بیستم را نشان میدهند. بالأخره دهتای از آن دروغ است و همۀ بیست ضبط و صد ضبط كه دروغ نیست!
این عالم وجود آنچه را كه در درون خود دارد، منظور آسمان و زمین و كهكشانها نیستند بلكه اعمّ از مادّه و غیر مادّه و هر آنچه كه از قوالب و تعینات خارجی و تشخّصات و اشیاء متشخّصه كه لباس وجود به خود گرفتند و در خارج تحقّق پیدا كردند ـ این مطالبی كه خدمت رفقا میگویم همه مقدّمه است برای آن اصلی كه ما در مسئلۀ تقوا میخواهیم به آن برسیم و بدانیم كه شخص متّقی به چه كسی میگویند و برای آن است كه ذهنها فقط به آن سمت برود ـ تمام اینها، در مجموع یعنی لوح محفوظ! لذا لوح محفوظ قابل برای حكّ و خط زدن و محو و ... نیست.
لوح محفوظ قابلیت امحاء و نابودی ندارد
لوح محفوظ قابلیت امحاء و از بین بردن ندارد، قابلیت محو یک پرونده از آن ندارد! قابلیت ندراد که یك نفر از این لوح محفوظ حذف شود و ملائكه بهدنبال او بگردند و ببینند که این كجا است! مثلاً بگویند: ما که تا دیروز او را دیدیم و امروز دیگر نیست! اینطوری نیست. مثلاً اگر در این خیابان نیست پس در آن خیابان است. و اگر در آن خیابان نیست پس در آن ده است و اگر در آن ده نیست پس در آن شهر است.
شخصی كه در این عالم بهوجود میآید، حقیقتی كه در این عالم بهوجود میآید دیگر قابل از بین رفتن نیست و نمیشود از بین برود! بله، ممكن است که زمان بر او بگذرد و ممکن است که از نقطهنظر مكان تغییر و تحوّلی در او پیدا بشود ولی وجود او محو نخواهد شد. بله، از دیدگان ما محو میشود؛ چون ما موجودات مادّی هستیم.
مثلاً افرادی كه در اینجا هستند اگر از این در خارج بشوند دیگر قابل رؤیت نیستند! امّا اگر دستگاهی كه اشعه را از روی جرم و امثال آن عبور میدهند در اینجا باشد، در این صورت شخص هر جا برود او را كنترل میكنند. اگر از این در خارج بشود، میگویند: پشت در است و یک متری درب ایستاده است. اگر از پلّهها بالا برود دقیقاً نشان میدهد حتی یك سانت و یك میل او را هم نشان میدهد كه كجا ایستاده یا نشسته یا خوابیده است؟ میخندد یا گریه میكند. اگر از اطاق و یا از حیاط بیرون برود، همه را نشان میدهد و او را تعقیب میكند و دقیقاً خصوصیات او را برای رائی نمایان میكند؛ چون از بین نمیرود.
تعریف نادرست افراد بی اطلاع از لوح محفوظ
لوح محفوظ عبارت است از خود حقائق عالم وجود نهاینکه اسامی آنها منظور باشد كه بعضی از افراد بیاطّلاع نسبت به آن مطالبی گفتهاند. لوح محفوظ دفتر ثبت اسناد نیست كه خدا به ملائكه بگوید: اسم حسنعلی را بنویس و زیر آن چغندر و فلفل و زردچوبه بنویس! اینطور نیست که اسامی اشیاء خارجی را در پرونده یا در لوح یا در یک تخته سفید و سیاه بنویسند، اینطور نیست که مثلاً جبرییل نگاه کند که امروز فلان کار را انجام بدهد و عزراییل جان فلان کس را بگیرد و اسرافیل باید کسی را زنده کند. بلكه لوح محفوظ عبارت است از كلّ وجود خارجی اشیاء در عالم وجود و در خارج و از آنجایی كه به دلیل فلسفی و مشاهدۀ قلبی، عالم خارج در تحقّق، [اگرچه خلقت آن منوط به گذشت زمان است امّا این از دیدگاه ما است ولی در واقع و از نظر علّی، زمان، تأثیر در تحقّق خارجی آن شیء ندارد.]
عدم نیاز به زمان در خلق مجردات
در مجرّدات كه احتیاج به زمان ندارد و به طرفة العینی و به دفعهای و ابداعی بهقول اهل فن، كلّ عالم وجود بالنسبه به مجرّدات ابداع و خلق شده است و برای خلق آنها زمان نیاز نیست.1 یعنی خدای متعال برای خلق ملائكه احتیاج به زمان ندارد؛ مثلاً بگوید: امسال جبرئیل و میكائیل و دار و دستهاش را خلق میكنیم و سال دیگر عزرائیل و اسرافیل و دیگر ملائكه را خلق میكنیم! نه! ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ﴾؛2 «به دفعةٍ واحدة، كلّ عالم مجرّدات، [اعمّ] از عالم نفوس كلیه و عالم عقول و عالم ملائكه، همۀ اینها خلق شدهاند.» [امّا اینكه بگوییم از] چه زمانی؟ [پاسخ این است كه] در اینجا دیگر زمان معنا ندارد! آیا از یك میلیون یا یك میلیارد یا صد میلیارد سال پیش، که بههیچ وجه معنا ندارد؛ چون عالم مجرّدات، عالم مافوق زماناند و در عالم مافوق زمان دیگر مقولۀ زمان نمیگنجد تا انسان اشیاء را با آن مقوله قیاس كند. ولی در عالم مادّه، [مقولۀ زمان متصوّر است؛] امروز یكی بهدنیا میآید فردا دیگری و پس فردا دیگری بهدنیا میآید و همۀ اینها مشمول زمان هستند! همۀ اینها مربوط به مجرّدات بود.
امّا دربارۀ مادّیات هم مسئله همینطور است؛ آنچه كه مربوط به عالم مادّه و حقایق خارجی است، [در لوح محفوظ موجود است.] این مطلب را برای این عرض میكنم که گرچه برای رفقا مقداری بحث مشكل شده، ولی این شبهه پیش نیاید كه چطور وقتی که من میگویم: کلّ عالم وجود عبارت از لوح محفوظ است، آن پدیدههایی كه هنوز بهوجود نیامدهاند چطور در لوح محفوظ وجود دارند؟ مثلاً افرادی كه هنوز بهدنیا نیامدهاند و ده سال دیگر یا صد سال دیگر بهدنیا میآیند و قضایایی كه بعداً انجام میشود مثل زلزلهها و جنگهایی كه انجام میپذیرد و تغییر و تحوّلاتی كه در عالم مادّه انجام میشود، چطور الآن در لوح محفوظ هست؟ برای این مسئله باید یک مقدار توجه کرد: آنچه که در این عالم ماده خلقتش منوط به گذشت زمان است، از دیدگاه ما است! ولی از دیدگاه واقع و از نظر عِلّی هیچ زمانی تأثیر در تحقّق خارجی آن شیء ندارد و این یك مسئلۀ بسیار مشكل است. حالا این مقدار را رفقا قبول بكنند.
البتّه رفقا و دوستان اهل علم و اهل فن، این مطالب را متوجّه میشوند و میدانند آنچه را كه از اشیاء مادّی بعداً تحقّق پیدا میكند و زمان در تحقّق آنها دخالت دارد مربوط به ادراك و بصیرت ظاهری و مادّی ما و مربوط به نقصان وجودی و معرفتی ما است و مربوط به عدم اطّلاع وجود ما بر حقایق غیب است.
یکسان بودن حال و آینده برای کسی که اطلاع بر غیب دارد
ما برای اینكه بدانیم فردا چه اتّفاق میافتد باید امشب را سپری كنیم و الاّ اطّلاعی از آینده نداریم و برای اینكه بدانیم پسفردا چه اتّفاق میافتد باید دو روز را سپری کنیم زیرا ما تا چشم باز نكنیم به مطلبی اطلاع پیدا نمیکنیم و تا گوش ما صدایی را نشنود به مسئلهای اطّلاع پیدا نمیكنیم. ولی برای آن افرادی كه دیگر چشم آنها و گوش آنها وسیلۀ برای ادراك نیستند فردا هم مثل الآن است!
شما الآن چطور دوستان را میبینید و موقعیت همه را میبینید كه این رفیق در اینجا نشسته و او در كنارش نشسته و دیگری در کنار نشسته است. یكی عینك دارد و یکی ندارد، یكی سید و دیگری عام است، یکی معمّم است و یکی غیر معمّم است، یكی پیر است و دیگری جوان یا خردسال است. و ما تمام این خصوصیات را که الآن میبینیم و انكار هم نمیكنیم، درست عین همین مسئله برای كسانی كه ادراك غیب آنها فعّال شده است حاصل میشود.
همینکه اینجا نشستهاند ولی تمام خصوصیات افرادی را كه فردا هست مثلاً این شخص در خیابان راه میرود یا آن شخص در ماشین سوار شده یا آن شخص در بازار است، تمام آنها را همین الآن میبیند همانطور كه خود شخص را الآن میبیند. به نحو یك سلسلۀ زنجیروار که این حقایق متّصل به یكدیگر است و وقتی كه شما به حلقات این زنجیر نگاه میكنید و همه را یكسان میبینید منتها یكی از آنها اوّل است و یکی از آنها آخر است، همینطور افرادی كه چشمشان نسبت به حقایق باز شده است تمام این حلقات زنجیر را با یك دیدن، میبینند و با یك نظْره و یك توجّه مشاهده میكنند گرچه ما برای رسیدن به آن حلقات بعد، باید مثلاً صد سال عمر كنیم.
امروز حلقۀ اوّل را میبینیم و برای رسیدن به حلقۀ بعد ده سال باید در این دنیا زندگی كنیم و برای رسیدن به آن حلقۀ سوّم ده سال دیگر ولی او همین ده حلقه را همین الآن میبیند. این زنجیر است و او میبیند؛ چون چشم او نسبت به غیب باز شده است. یعنی او آنچه را كه از عالم وجود تحقّق خارجی دارد، مشاهده میكند نه فقط صورت را!
مقصود از دیدن اهل معرفت چیست؟
توجّه کنید كه منظور بنده صورت نیست؛ زیرا صورت و عكس که هنر نیست، بلكه همین وجود خارجی که الآن افراد دارند که مثلاً یکی وزنش پنجاه کیلو و یکی وزنش هفتاد کیلو است و یکی وزنش سی کیلو است به همین كیفیت، وگرنه عکس وصورت كه وزن ندارد. الآن یک تصویر از شما بگیرند، آن تصویر اصلاً وزن دارد حتی یک گرم! و اگر وزنی داشته باشد مربوط به آن کاغذ و مقوا و یا فیلم آن است، و الاّ خود تصویر که وزن ندارد. خود تصویر که سایه ندارد ولی ما سایه داریم و اگر در مقابل نور قرار بگیریم سایۀ ما در سمت متعاكس میافتد. پس همین وجود به همین كیفیت، فردا و پس فردا هم هست گرچه الآن نیست ولی همین وجود، فردا هست ولی به شكل دیگر و ما نمیبینیم!
آن كسی كه اطّلاع بر غیب پیدا كرده است همین وجود را با همین وزن میبیند؛ یعنی آن حسن آقایی كه الآن در این مجلس نشسته و مثلاً وزنش شصت كیلو است و فردا در خیابان از فلان شهر راه میرود. حال آن شخص، همین وجود را و خود او را میبیند نه عكسش را، ولی ما نمیبینیم؛ زیرا ما باید امشب را بگذرانیم.
با این بیانی كه بنده عرض كردم، پس كلّ عالم وجود هیچ خفایی و پنهانی ندارد. بله، از دیدگان ما پنهان است! خوب باشد. مثل كسانی كه پشت این دیوار هستند و چشم و بصیرت برای افرادی را كه در اینجا هستند، ندارند. آیا میتوانند بگویند: در این حسینیه كسی نیست؟! نمیتوانند بگویند، خب من نمیبینم. فرض کنید الآن در اینجا صدها نفر در اینجا نشستهاند و من نمیبینم. پس همانطوری كه آن شخص نمیتواند بگوید كه در اینجا كسی نیست چون من نمیبینم، ما هم نمیتوانیم بگوییم: اشیایی كه در آینده تحقّق زمانی پیدا میكنند، الآن نیستند، چون ما نمیبینیم. بلكه آنها هستند ولی ما نمیبینیم و این میشود لوح محفوظ!
معنای لوح محفوظ در کلام امام صادق علیهالسلام
پس وقتی كه امام صادق علیهالسّلام میفرماید كه امام به لوح محفوظ اطّلاع دارد، «تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل»1 یعنی چه؟ یعنی من به آن حقایق خارجی اشیاء اطّلاع دارم، نه به صورت و عكس و اسم چغندر و لبو که مثلاً بگویند اسم این، فلان است و اسم آن، فلان است. بلکه خود آن صورت خارجی، همانطوری كه تویِ صحابی در كنار من نشستهای و این سؤال را از من میپرسی، همینطور تا روز قیامت همۀ اشیاء در کنار من است مثل تو که الآن در کنار من هستی. این تازه رتبۀ پایین است و بالاتر از این هست كه میخواهم عرض كنم! فعلاً این مرتبۀ اوّل است!
تویِ راوی كه از من میپرسی: یابن رسول الله! علم امام به چه كیفیت است؟ الان که میپرسی آیا در كنار من نشستهای یا نه؟ خب این را که نمیتوانی انکار کنی و در کنار من نشستهای! آیا من عكس تو را میبینم؟! آیا امواج را میبینم؟! یا اینكه من دارم وجود تو را در كنار خودم احساس میكنم؟! آن احساس كه دیگر عكس و صورت نیست! همینطور كه من وجود تو را الآن در كنار خودم احساس میكنم تا روز قیامت و ما بعد قیامت ـ حضرت ما بعدش را نگفتند و این را من دارم میگویم ـ [همۀ ماسوی اللَه را در همین حال احساس میكنم!] گرچه تفاوتی نمیكند.
| من از مفصّل این نکته مجملی گفتم | *** | تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل |
بالاتر بودن ولایت امام علیهالسلام از لوح محفوظ
تمام تجلّی پروردگار در صور جمالیه و تمام تجلیات پروردگار در صور جلالیۀ دوزخ و برزخ، در روز قیامت باز بهواسطۀ ولایت أمیرالمؤمنین علیهالسلام است و فرقی نمیكند و تفاوتی ندارد! آن كسی هم كه در روز قیامت به بهشت میرود از زیر چتر ولایت علی علیهالسلام به بهشت میرود و خارج از آن نیست و نعیمی كه نصیب او میشود، نازلۀ نسیمی از نعیمی است كه از ناحیۀ أمیرالمؤمنین به او میرسد و اگر آن قطع بشود [دیگر بهشتی نیست.] «اگر نازى كند از هم فرو ریزند قالبها!»1
همه، او است! دوزخ و عذابش هم او است. امام صادق علیهالسلام به آن صحابی اینطور میفرماید كه همینطور كه من وجود تو را احساس میكنم كه از من سؤال میكنی، همینطور من الآن تا روز قیامت تمام اشیاء ماسوی الله را احساس میكنم! احساس میكنم نهاینكه میبینم! و نهاینكه چیزی به ذهن و نفسم خطور میكند و ممكن است اشتباه یا درست باشد! تو در كنار من نشستهای، آیا میتوانم بگویم که من اشتباه میكنم؟! آن هم همینطور است! بنابراین تا روز قیامت هر چه اتّفاق میافتد، من الآن دارم آن را احساس میكنم و این است لوح محفوظ!
پس لوح محفوظ عبارت از حقایق خارجیۀ عالم وجود است. امام که به لوح محفوظ اطّلاع دارد یعنی كلّ حقایق عالم خارج به علم حضوری در نفس من است! مگر میشود كسی اطلاع بر یک شخص داشته باشد؟ چگونه ممكن است اطلاع داشته باشد و احساس این مسئله را داشته باشد؟ احساس این مسئله را داشتن، بهمعنای فناء تمام تعینات خارجی در وجود آن حیثیت علّی است و در وجود آن فردی است كه نسبت به این مسئله اشراف علّی دارد. و این معنا، معنای حقیقت باطن است.
یا باید انسان بهواسطۀ این مسئله (فناء تمام تعینات خارجی در وجود حقیقت علّی) به آن باطن برسد و یا بهواسطۀ عقل! در جلسۀ قبل عقل را توضیح دادیم كه انسان از نقطهنظر عقلانی بهمرتبهای برسد كه دیگر عقل او نسبت به قضایا و مقدماتی كه میچیند، اشتباه نكند. و عقل به مرتبۀ عصمت در قضاء و حكومت برسد. باید عقل معصوم باشد و باید عقل به این مرتبه از عصمت برسد كه دیگر اشتباه نكند و آیا ما به این مرتبه رسیدهایم؟! در قضاوتهایی كه روزمره برای ما اتّفاق میافتد ـ [بر فرض اینكه] عناد و غرض هم نداریم و فرد هم فرد خوبی است ـ ، آیا نسبت به او اشتباه نمیكنیم؟!
| به محض التفاتی زنده دارد آفرینش را | *** | اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالبها |
ممكن است در قضیهای اشتباه كنیم؛ زیرا انسان جایزالخطا است. انسان نسبت به یك مسئله اشتباه میكند و ممکن است که حقّ را به این بدهد و بعداً معلوم بشود که مسئله بهنحو دیگری است. انسان جایز الخطا است! در بسیاری از موارد برای بزرگانی از علماء و فقهاء و معاریفِ ما، مطالبی اتّفاق افتاده است كه بعداً فهمیدهاند كه اشتباه بوده است! این اشكال ندارد و لازم نیست كه حتماً اشتباه منشأ عناد داشته باشد، لازم نیست که خطا همیشه ناشی از عداوت و خصومت و انكار و مقابلۀ با حقّ بوده باشد.
نه! مطالبی كه به انسان میرسد، تصوّراتی كه برای انسان پیدا میشود، تمایلات نفسانی كه چهبسا خود انسان از ریشۀ آن تمایلات اطّلاع ندارد، قضایایی كه انسان با آنها در تماس است، تمام آنها برای انسان یك صورت ذهنیهای را بهوجود میآورند كه با آن صورت ذهینیه حكم به یك مسئله میكند و فردا كه جریان عوض میشود، میگوید: عجب! در اینجا حقّ با این بود و من اشتباه كردم و من نسبت به این قضیه حقّ را به او دادم و بعداً هم درصدد جبران بر میآید! و این اشكال ندارد كه انسان نسبت به یك قضیه اشتباه كند و بعد آن را جبران نماید!
انکار حق توسط بعضی از روزنامهها نسبت به برخی اشخاص
چندی پیش بود من در مقالهای میخواندم که در فلان قضیه، در روزنامهای یك مطلب خلافی را از شخصی نقل كرده بودند و آن شخص تماس میگیرد و میگوید: «این مطلب، كه از من نقل كردهاید خلاف و تهمت است و من چنین حرفی نزدهام!» و برای آن افراد هم ثابت میشود كه این شخص چنین مطلبی را نگفته است. میگوید: «پس در همان روزنامهات این مطلب را پس بگیر.» در جواب میگویند: «نه آقا! پس نمیگیریم.» این میشود انكار! چرا پس نمیگیرید؟ شما تهمت زدهاید و حال که فهمیدی اشتباه کردهای و آن مطلب شایعه و خلاف بوده و یا اشتباه شنیدهاید و یقین کردید، اشکال ندارد. اما الآن که متوجّه شدید چرا [تكذیب نمیكنید؟!] اینجا جای صحبت و حرف است و الاّ اشتباه كردن [برای افراد عادی طبیعی است!] البتّه در اصل این هم اشتباه بوده و باید تحقیق بیشتری بشود ولی حال كه این کار را کردی [و روشن شد باید تكذیب شود.]
در بسیاری از موارد برای ما هم اتّفاق میافتد كه نسبت به یك مطلب رأیی میدهیم و بعد متوجّه میشویم كه اشتباه است. و بهخاطر موقعیتمان و اینكه در میان افراد نگویند: چرا ایشان اشتباه و خطا كرده است، [حقّ را خدای ناكرده زیر پا میگذاریم!] بنده هم اشتباه میكنم و اگر بگویم: من اشتباه كردم، پس مردم چه میگویند؟! مردم هر چه دلشان میخواهد بگویند. مگر بنده معصوم هستم؟! من هم مثل بقیه اشتباه میكنم! اگر بنده بگویم: این حرف اشتباه بوده است! موقعیت من و مقام و منزلت من پایین میآید و دیگر آن ارادت و محبّتی كه افراد نسبت به بنده دارند، دیگر ندارند و می گویند: این هم مثل یکی از افراد دیگر است و حواسمان را جمع میكنیم!
نمیگویم و این نگفتن من، علاوه بر اینكه ضرر نفسانی برای من دارد و من را از رسیدن به مطلب و رشد بالاتر بازمیدارد و در اینجا نگه میدارد، موجب سقوط من به مراتب حیوانی میشود. و اینجا دیگر واویلا است! و دیگر خیانت نسبت به افراد و به تفكّر و اعتقاد [آنها دامنگیرشان میگردد!] اگر افراد نسبت به من نظر مناسب و منطقی داشته باشند، كیفیت رفتار و افعال خود را در ارتباط با این نظریه تصحیح میكنند و دیگر به اشتباه و خطا نمیافتند. و تمام اینها بهخاطر ملاحظهكاریهای نفسانی و اجتماعی و شأنی و شخصیتی او است كه این مسائل را به بار میآورد.
انسان اشتباه میكند و چه اشكال دارد كه انسان بعداً اشتباهش را تصحیح و جبران کند البته اگر عناد و انكار نداشته باشد. حال اگر این عقل در ارتباط با آن مسائل و خصوصیات و در ارتباط با آن حقایق نفسی و روحی که به مرتبۀ كمال نرسیده باشد، قرار بگیرد این عقل را دستخوش تغییر و تحوّل و خطا قرار میدهد. دوباره عرض میکنم كه مقصود من عناد نیست. آن تمایلات و گرایشهای باطنی نفسانی موجب میشود كه عقل نسبت به قضاوتی كه میكند آنطور صددرصد نتواند روی نقطۀ مثبت بایستد؛ چون هنوز آن مراتب وجودی نفس كه عقل هم یكی از آن مراتب وجودی است كامل نشده است تا بهواسطۀ استكمال نفسانی بتواند در آن انطباقش با مطالب و در قضایا صحیح نتیجه بگیرد. لذا ما میبینیم بسیاری از افراد كه به مراتب روحی دست یافتهاند، چون هنوز در این مرتبۀ نقصان قرار دارند از نقطهنظر مسائل ظاهری گاهی دچار اشتباه میشوند گرچه دارای مراتب و حالاتی هستند!
خطای یکی از شاگردان مرحوم قاضی رضوان الله علیه
قضیهای برای یكی از دوستان ما اتّفاق افتاده است و بنده هم در جریان آن بودم. یكی از افراد و از بزرگان كه از شاگردان مرحوم قاضی ـ رضوان الله علیه ـ هم بوده و خودم هم نسبت به ایشان ارادت داشتم و دارم و چند سال پیش هم از دنیا رفته است و در میان افراد به بعضی از مطالب و مكاشفات و بعضی از اخبارات هم معروف بوده است. و اخیراً هم یك كتاب دیدم که راجع به ایشان نوشته شده است.
راجع به یك قضیه كه خود او هم اطّلاع نداشته است (یعنی همان كسی كه بر بعضی از مطالب اشراف و نظر دارد و حالات او برای بسیاری از افراد معروف است) ببینید در اینجا چه اشتباهی میكند و اگر این حكایت و این قصه موجب منقصت ایشان نمیشد اسم ایشان را میبردم. عرض كردم که خودِ من نسبت به ایشان ارادت داشتم و دارم، منتها علیٰكلّحال مطلب خیلی دقیق است و به این راحتی نیست. درست است كه این شخص، بزرگ است و صاحب حالات روحی است ولی قضیه هنوز تمام نیست و هنوز مراتب وجودی نفس او به مرتبۀ استكمال نرسیده است!
شخصی از ایشان استخاره میخواهد و استخاره هم بسیار خوب میآید درحالی كه این استخاره مربوط به طلاق بوده و او هم بر اساس ارادتی كه نسبت به این شخص داشته و بر اساس اعتمادی كه نسبت به او داشته، اقدام میكند و از شوهرش جدا میشود. بعد این فرد متوجّه میشود که این استخاره مربوط به طلاق است! روزگاری برسرش میآید، خواب نداشته، بیداری نداشته، عجب! استخارۀ من باعث شد كه یک خانواده از همدیگر متلاشی بشود! چون من در آن جریان بودم كاملاً نسبت به این قضیه اطّلاع داشتم، تمام راههایی را كه این بندۀ خدا بهنظرش میرسید، انجام داد كه دوباره برگردد و دیگر برنگشت! تااینكه بالأخیر توسّط شخصی برای من پیغام داد، من هم خیلی متأثّر شدم. چون من در جریان این قضیه بودم و اطّلاع نداشتم و اگر میدانستم ممانعت میكردم و جلوی این مسئله را میگرفتم. اطّلاع داد كه «به فلانی بگو كه از طرف حضرت پیغام دارم كه من بروم و اقدام كنم و این مسئله را برگردانم.» من به آن شخص گفتم از طرف من به ایشان بگو: آن وقتی كه شما استخاره كردید حضرت كجا تشریف داشتند؟! آیا حالا حضرت تشریف آوردند؟!
خوب توجّه كنید رفقا چه میخواهم عرض كنم. این برای این است كه آن حالت و آن حیثیتی را كه ما در آن حیثیت قرار داریم، آن مرتبهای را كه در آن مرتبه قرار داریم و آن مشاهداتی را كه ـ چهبسا آن مشاهدات هم صحیح است و واقعیت دارد و اشكال ندارد ـ در آن قرار داریم بهنحوی برای افراد مطرح میشود كه اعتماد آنها نسبت به این مشاهدات و نسبت به این حال، اعتماد افراطی خواهد بود و یك توقّع زائدی در حدّ توقّع از معصوم برای افراد پیدا میشود و براساس آن توقّع، به این مطالب عمل میكنند و بعد هم به اشتباه میافتند در حالتی كه ما هنوز به مرتبۀ عصمت نرسیدیم!
شما كه هنوز به آن مرتبه نرسیدهاید چرا مطالب را بهنحوی مطرح میكنی كه معروف بشود که فلان آقا این كارها را میكند! شما كه هنوز به آن مرتبۀ از عصمت نرسیدهاید چرا طوری استخاره میكنید كه معروف بشود كه ایشان [همۀ استخارههایش درست از کار درمیآید؟!] خیلی از اوقات هم درست درمیآید نهاینکه باطل باشد ولی یك دفعه هم اینطور میشود! حتّی ایشان به پدر ما هم تلفن كرده بود؛ چون احتمال میداد كه از ناحیۀ پدر ما به آن فرد تحكّم و امر بشود و ایشان این مطلب را تمام كنند. ایشان گفتند: «من نمیتوانم این كار را انجام بدهم زیرا در اختیار بنده نیست.» آیا این درست است؟!
اینجا است كه مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ میفرمودند: «اولیاء خدا رند هستند و بند را آب نمیدهند!» آنهایی كه بند را آب میدهند آنها اطّلاع ندارند، آنهایی كه در میان افراد معروف هم هستند آنها تا حدودی چند درصد، یا بهتر بگوییم چند در میلیاردی نسبت به مسائل اطّلاع دارند و آنهایی هم كه اطّلاع دارند لب فرومیبندند!
تبعیت و پیروی فقط از معصوم علیهالسلام
آنهایی كه به مقام عصمت رسیدهاند آنها فقط افرادی هستند كه اگر بگویند كاری را بكن یا نكن یا بلند شو یا بنشین، شكّی در آن نیست [و باید از آنان اطاعت نمود.] آنها کسانی هستند كه به لوح محفوظ رسیدهاند. اینها همان كسی هستند كه امام صادق علیهالسلام میفرماید: «همینطوریكه تو در كنار من هستی و از علم امام سؤال میكنی، [همینطور تا روز قیامت همه چیز در نزد من حاضر است!»]
تصور اشتباه بعض افراد از علم امام علیهالسلام
حالا بیایید نگاه كنید که راجع به علم امام چه میگویند؟ اینها میگویند: امام هم مثل یك آدم معمولی است و با ما فرقی نمیكند! خدا گاهی چیزی به او می گوید و گاهی نمیگوید! ببینید که در مكتب عرفان تفاوت از کجاست تا به کجا! عرفان میگوید: ماسوی الله از دریچۀ نفس امام بهوجود آمده و او میگوید امام هم مثل ما میماند. او میگوید: امام هم مثل ما میماند که گاهی اوقات میفهمد و گاهی اوقات نمیفهمد، و هر وقت خدا بخواهد میفهمد و هر وقت خدا بخواهد نمیفهمد! مثل یك بچۀ دو ساله یا پنج ساله و ده ساله هر روز علمش كم و زیاد میشود.
امام میفرماید: «تمام حقائق تا روز قیامت در نفس من قرار دارد.» آیا در زیارت ائمّه علیهمالسلام نمیخوانیم: «مجاری امور و اراده و مشیت پروردگار بهواسطۀ وجود شما و نفس شما در این عالم جاری میشود.»1 یعنی آنچه از عالم وجود در خارج تحقّق پیدا میكند، آن بهواسطۀ ولایت شما كه همان جنبۀ اراده و مشیت پروردگار است در عالم تحقّق پیدا میكند!
معرفی حقیقت ولایت به سلمان و ابوذر توسط امیرالمؤمنین علیهالسلام
وقتی كه سلمان و اباذر از أمیرالمؤمنین علیهالسّلام سؤال كردند: یا علی! معرفت تو چگونه است؟ حضرت در جواب میفرمایند: «معرفت من معرفة الله است و معرفت به پروردگار معرفت من به نورانیت است.»2
در آن حدیث نورانیت معروف که إنشاءالله اگر توفیق پیدا كنیم قصد دارم این حدیث را ترجمه كنم كه معرفت، معرفت به نورانیت است. معرفت به نورانیت یعنی چه؟ حضرت توضیح میفرمایند كه ذات پروردگار شناخته نمیشود مگر به خود پروردگار و معرفت من، معرفت پروردگار است نسبت به ذات خود! یعنی كسی كه من را شناخت، خدا را به نورانیت شناخته و كسی كه خدا را به نورانیت شناخته است، من را شناخته و این همان اتّحاد ولایت و توحید است و همان اشراف بر لوح محفوظ است که در احادیث داریم: «مَجاری الأُمورِ بیَدکُم وَ بِمَشیّتِکُم»3 تمام مجاری امور پروردگار از ناحیۀ ایادی و نفوس و مشیت شما نشأت میگیرد!
أمیرالمؤمنین علیهالسّلام به سلمان میفرمایند: «این معرفت، معرفت به نورانیت است!» من در این زمینه واسطۀ عالم وجود هستم. لذا میفرمایند:
من كشتی نوح را به سر منزل مقصود رساندم! من ابراهیم را از آتش نجات دادم! من موسی را از آب عبور دادم! من عیسی را به آسمان بردم، من نوح را نجات دادهام!1
تمام اینها را كه أمیرالمؤمنین علیهالسّلام در این روایت بیان میكند همان حقیقت ولایت است. و این عبارت است از مقام عصمت كه در مقام عصمت دیگر اشتباه در تصور معنا ندارد؛ چون حضور نفس، نسبت به اشیاء خارجی، حضور تصوّری و ذهنی نیست، بلكه حضور، حضور عینی است و به علم حضوری است.
منظور از نجات کشتی نوح توسط امیرالمؤمنین
أمیرالمؤمنین كه میفرمایند: «من كشتی نوح را نجات دادم!» یعنی حقیقت من است كه این واقعۀ طوفان را خلق كرده است، نوح را بهوجود آورده و این بساط و این طوفان را بهوجود آورده و من هم كشتی را در آنجا قرار میدهم. جریان موسی و عیسی و تمام اینها ناشی از همان حقیقت وجودی من است. و این مقام، مقام عصمت است و در این مقام، عقل با نفس از نقطهنظر رتبه یكسان خواهند بود و آنچه را كه نفس میبیند همان را عقل قضاوت میكند و آنچه را كه عقل قضاوت میكند همان چیزی است كه نفس او را در حضور میبیند.
اینجا مسئلۀ قضاوت، دیگر چیدن صغری و كبری در قضایا و نتیجه گرفتن نیست. در اینجا مسئلۀ بیان حقائق نفسانیهای است كه نفس در وجود خود، آن حقایق را میبیند و بعد به صورت عقل به منصّۀ برهان و دلیل ظاهر میسازد؛ یعنی در پسِ این دلیل و برهان، آن شهود باطنی بهنحو شهود عینی است، نه بهنحو شهود علمیِ حصولیِ متعارف و عادی! و آن مرتبه، مرتبۀ عصمت و مرتبۀ تقوا است.
آیا امکان رسیدن به مقام عصمت وجود دارد؟
حال آیا ما میتوانیم به آن مرتبه برسیم؟ بله، چرا نتوانیم؟! أمیرالمؤمنین علیهالسّلام به سلمان و ابوذر میفرماید: «به این مرتبه نمیرسد مگر آن شیعهای كه خدا قلب او را امتحان كرده و او را تسلیم ولایت ما نموده است.» او به این مرتبه میرسد و این مرتبه، مرتبۀ عصمت است! بنابراین چه اشكالی دارد كه شیعۀ أمیرالمؤمنین هم به مرتبۀ عصمت برسد؟ چه ایراد و اشكالی دارد كه آن ولیّ الهی و عارفی كه تسلیم ولایت شده و آن حقیقت ولایت را با وجودش لمس كرده است، او هم به همین مرتبۀ عصمت برسد؟ دیگر در مطالب او شكّ و تردید و خطایی وجود ندارد! لذا ما در اشعار عرفا كه مقداری از آنها را ظاهراً در جلد دوّم اسرار ملكوت آوردهایم2 و مراجعه بکنید. از جملۀ آنها اشعار ابن فارض مصری است كه خیلی عجیب است! ایشان میفرماید: «من تمام عالم وجود را در وجود خود دیدم و خود را مسیطر دیدم و تمام اشیاء از نفس من عبور میكند.» همه اشاره به این است كه این شیعۀ أمیرالمؤمنین الآن در مسیر ولایت مولی قرار گرفته و در آن مسیر با آن ولایت اتّحاد پیدا میكند.
توصیف بلیغ امام هادی علیهالسلام از ذات وصفات پروردگار
نمیدانم این قضیه را خدمت رفقا گفتم یا نه! با این بیان دیگر مطلب را تمام میكنیم. فتح بن یزید جرجانی یكی از اصحاب امام هادی علیهالسّلام است. روایتی بسیار بسیار عجیب است كه راجع به مقامات مؤمن از امام هادی علیهالسّلام توسّط فتح نقل شده است. میگوید:
در مسیری كه حضرت از مدینه به امر متوكّل به سامرّا تبعید شده بودند، من خدمت حضرت رسیدم و مطالب خیلی مفصّلی بین من و آن حضرت ردّ و بدل شد و از ایشان سؤالاتی كردم.
مقصود ما این مقدار از مطالبی است که توسط امام هادی علیهالسلام نقل شده است.
امام هادی علیهالسّلام به فتح میفرماید:
یا فتح! إن اللَه جلّ جلالُه لا یوصَفُ إلّا بما وصف به نَفسَهُ فَأنّی یوصَفُ الذّی یعجِزُ الحواسُّ أن تُدركَه، و الأوهامُ أن تَنالَه، و الخطراتُ ان تحدّه و الأبصارُ أن تُحیطَ به جَلَّ عمّا یصفَه الواصفونَ و تعالی عمّا ینعتُه النّاعِتون نَأی فی قُربه، و قَرُبَ فی نَأیهِ فهو فی نَأیهِ قریبٌ و فی قُربه بعیدٌ كیف الكَیفَ فلایقالُ: كیفَ؟ و أین الأینَ فلایقال أین؟؛1
ای فتح! حقّاً خدای متعال اصلاً بهوصف درنمیآید و هیچ ذاتی نمیتواند پروردگار را توصیف كند و نعت كند و برای خدا اوصاف بشمارد؛ زیرا این اوصافی كه ما برای خدا بیان میكنیم بر حسب مرتبۀ ما و میزان علم ما از مسائل عالم وجود است. آن كسانی كه نسبت به مسائل فلسفی و عرفانی اطّلاع دارند مقداری دقیقتر و عمیقتر میتوانند نسبت به ذات پروردگار اطّلاع پیدا كنند. آنهایی كه نسبت به این مسائل اشراف و اطّلاع ندارند طبعاً مُدركات آنها بسیار ناقصتر است، گرچه آنها از مراتب دیگر علمی دارای حظّ باشند ولی نسبت به معرفت پروردگار و خصوصیات اسماء و صفات كلّیه و مراتب وجودیۀ او و كیفیت تجرّد ذات پروردگار و التیام و التئام و توافق آن ذات با عوالم مختلفه، بهخصوص عالم مادّه، اینها مطالبی نیست كه در سایر علوم بتوان از آنها اثری پیدا كرد. بلكه اینها را باید در جای خودش جستجو نمود. لذا تمام مطالبی را كه اینها از پروردگار توصیف میكنند یا از ثنویت و یا از جبر و یا از انعزال سردرمیآورد؛ چون نمیتوانیم بین تجرّد و مادّه تلفیق برقرار كنیم، لذا میگوییم: پروردگار در جای دیگر است و عالم مادّه جائی دیگر است!
امام هادی علیهالسّلام میفرمایند:
خداوند به وصف در نمیآید او از اوهام برتر و از عقول بالاتر است و همانطور كه خدا به وصف درنمیآید، رسول او هم به وصف درنمیآید.
ببینید! در اینجا امام هادی علیهالسّلام میخواهند بفرمایند: همانطور كه پروردگار خودش ذاتش را توصیف میكند و هیچ ذاتی غیر از پروردگار نمیتواند او را توصیف كند، همینطور نسبت عجز از توصیف پیغمبر را به غیر پیغمبر میدهد و میفرماید: «پیغمبر هم قابل توصیف نیست مثل پروردگار كه قابل توصیف نیست!»
نهایت بلوغ علمی و ادراک اهل ظاهر از توصیف پیامبر
قضیه چطور میشود و چطور میشود آن را تصوّر كرد؟! آیا آن دیدگاهی كه ما نسبت به پیامبر داریم، قابل توصیف نیست؟! بله، قابل توصیف است؛ چون میگوییم: این پیغمبر است و مثلاً پدرش [عبدالله بن عبدالمطلب] است و مادرش [آمنه بنت وهب] است و قدّ او اینقدر است و دارای این خصوصیات و این اخلاق است؛ ﴿وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٖ﴾؛1 اخلاق او خیلی خوب است. پیغمبر خیلی رئوف و رحیم است و نسبت به افراد خیلی دلسوز است و خیلی اهل گذشت است. و این مطالبی را كه ما میفهمیم یعنی [براساس این مطالب] حضرت را توصیف میكنیم.
پس آن چیست که قابل توصیف نیست؟ امام هادی علیهالسلام میفرمایند: «پیغمبر قابل توصیف نیست» و ما هم آن حضرت را توصیف میکنیم. شما هر عالمی را كه سراغ داشته باشید و به او بگویید: پیغمبر را توصیف كند، او هم چند کتاب را ورق میزند و اوصاف پیغمبر را درمیآورد و بیان میكند كه پیغمبر دارای این خصوصیات بودند [و مطالب آنها هم] تا حدودی راست و درست است! مثلاً شصت و چند سال سن داشت، زندگیاش، جنگهایش، اخلاقش، رفتارش، عبادتش، تهجّدش، معاشرتش با مردم اینطور بود و همه از او تعریف میكردند و او را به مكارم اخلاق میستودند. هیچ كسی از پیغمبر نقطۀ ضعفی نمیتوانست بگیرد! اینها مطالبی است که نهایت نهایت علمی که در عالمی که اکنون وجود دارد، همین مقدار است. آیا بیشتر از این چیزی هست؟!
اینها راجع به پیغمبر نوشتند که ایشان فرمود: ﴿قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ﴾1 پیغمبر مثل ما چیزی را تشخیص نمیدهد! پیغمبر مثل ما است و هیچ تفاوتی ندارد. ﴿قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ﴾؛ ما که چیزی نمیفهمیم و او هم نمیفهمد! در كمالات و علم و فهم و... ندارد. اگر خدا بخواهد به ما بفهماند میفهماند و اگر به او هم بخواهد بفهماند میفهماند. این نهایت علم ما نسبت به پیغمبر است.2
پیامبر اکرم فراتر از توصیف و ادراک ما
ولی امام هادی علیهالسلام اینطور نیست، امام هادی با ما فرق میكند و قدری تفاوت دارد! امام هادی به فتح بن یزید جرجانی میفرماید: «آنچه شما از پیغمبر توصیف میكنید به اندازۀ درك و فهم شما است» یعنی همانطوری كه ذات خدا قابل توصیف نیست، ذات رسولالله هم قابل توصیف نیست! بعد امام هادی میفرماید:
و همانطوریكه ذات خدا و رسول خدا قابل توصیف نیست ذات امام علیهالسّلام هم قابل توصیف نیست!
یعنی خود من که امام هادی هستم. الآن كه تو داری با من راه میروی، از دل من خبر نداری و نمیدانی در دل من چه میگذرد! تو فقط یك بدنی را از من میبینی كه سؤال میكنی و من جواب میدهم. ما یک خرده علم غیب داریم! بله، اتفاقاً امام هادی هم در آن قضیه مطلبی و مسئلهای را نشان دادند.
نمونهای از علم غیب امام علیهالسلام
افرادی را که متوکل فرستاده بود وقتی كه از سامرا حرکت میکردند. جریان مفصلی است که دو نفر انتخاب کرده بود؛ یک افسر شیعه و یک افسر سنی و آنها را فرستاده بود که حضرت را جلب کنند. در بین راه آن سنی شروع به مسخره کردن ائمه کرد و گفت:
این چه حرفی است که امام شما یعنی علی میگوید! او میگوید: «هیچ زمینی نیست الاّ اینکه در آن زمین، شخصی فوت کرده و دفن شده و آنجا قبر برای آن فرد است.»
تااینکه به بیابان خشک ولمیَزرع رسیده بودند که تا جایی چشم میدید اصلاً علف هم پیدا نمیشد چه برسد به قبر و آبادی! گفت: «چه کسی میآید در این بیابان زندگی کند و سکونت پیدا کند؟! چطور میشود زمانی اینجا که الآن ما هستیم قبر برای کسی باشد؟!» این شخص شیعه هم نمیتوانست جوابی بدهد چون یک مطلب واضحی بود که در این بیابان قفر و سوزان و خشک و بیآب و علف، قبری نیست و آبادانی نبوده، و یکدفعه که کرۀ زمین و آسمان عوض نشده بود.
آن شیعه چیزی نگفت و آن سنی هم شروع به مسخره کرد. رفتند تا به مدینه رسیدند. وقتی که میخواستند برگردند امام هادی به آن شخص رو کردند و فرمودند: «دوسه روز به ما مهلت بدهید که ما برای خودمان یک لباس تهیه کنیم.» حضرت فرستادند یک شخص آمد و به او فرمودند: «مقداری از این لباسهای نمد که بسیار کلفت است برای ما بدوز و بیاور.» آن شخص سنی شروع به مسخره کردن کرد و گفت: «این هم امام این شیعیان که در این ظلّ گرما وسط تابستان که ما از مدینه بیرون میرویم، او میگوید: لباس کلفت زمستانی بیاور!» حضرت چیزی نفرمودند. آن خیاط هم لباسها را تهیه کرد و حرکت کردند تا رسیدند به همان بیابان خشک و سوزان که قبلاً آن صحبت اتفاق افتاد. حضرت به آن اصحاب و عدهای که بودند، فرمودند: «آن لباسهای خود را بپوشید!» آنها لباسها را پوشیدند و از آن نمد روی اسبها انداختند و حرکت کردند. چندی نگذشت که ابری آمد و شروع به باریدن کرد. و در ضمن باریدن، تگرگ هم بارید. تگرگهایی که وزن آنها یک یا دو یا ده کیلو بود که هر کدام از آنها تمام بود! یکی که میخورد آن شخص میافتاد. یکی به این و یکی به آن خورد و افتادند. فقط آنهایی که این لباس نمدی را پوشیده بودند به آنها اصابت نکرد و کارگر نشد؛ چون سر و بدن آنها پوشیده بود. از جملۀ افرادی که یک تگرگ در مغزش خورد و متلاشی شد همان افسر سنی بود که گفت: «این علی شما میگوید: ”هیچ زمینی نیست الاّ اینکه در آن قبر هست“!» آن هم همانجا به درک واصل شد. وقتی این اتفاق افتاد و افراد را دفن کردند، حضرت به آن افسر شیعه و بقیۀ افراد رو کردند و فرمودند: «اینطور خداوند زمین را مقبره برای افراد قرار میدهد!»1
این موارد و مسائل را از حضرت دیدند.
حضرت به فتح بن یزید جرجانی این مطلب را میفرماید:
همانطوریكه ذات پروردگار قابل توصیف نیست و هیچ ذاتی جز ذات پروردگار نمیتواند خود را توصیف كند و ذات رسول خدا قابل توصیف نیست و ذات امام هم قابل توصیف نیست.
معرفی امام علیهالسلام با علم غیب موجب کسر شأن است
حال بدانید که امام ما چنین شخصیتی است. [حضرت هادی علیهالسّلام میخواهند به فتح بفرمایند:] اینكه تو الآن در كنار من هستی و میبینی كه من علم غیبی هم به تو نشان میدهم؛ مطالبی كه بین تو و آن افسر اتّفاق افتاد را یادآوری میکنم و این مسایل را هم میگویم. ولی ای بندۀ خدا اینکه چیزی نیست! علم غیب گفتن که چیزی نیست! این برای ما کسر شأن و عار است. تو خبر نداری كه در دل من چه میگذرد و خبر نداری که نفس من در كجا است و هیچ خبر نداری! تو بهمقدار فهمت سؤال میكنی و من هم به مقدار فهم تو جواب میدهم و اگر یك ذرّه هم بالاتر جواب بدهم، تكهتكه و منفجر میشوی یا دیوانه میشوی و سر به كوه و بیابان میگذاری. لذا من به میزان فهم و درك خودت و نه بالاتر، جوابت را میدهم. بله! تو فهمت را بالاتر بیاور تا جواب من هم بالاتر برود. این من هستم!
مراد از تسلیم امر ولایت بودن در کلام امام هادی علیهالسلام
در اینجا، حضرت میفرماید که قضیه تمام نشده و حالا را باید بشنوی. حضرت میفرماید:
همانطوریكه ذات پروردگار و ذات رسول خدا و ذات امام، قابل توصیف نیستند، ذات مؤمنی هم كه تسلیم امر ما شده باشد قابل توصیف نمیباشد!
و این میشود مقام عصمت! این حرف که از بنده نیست، بلكه حرف امام هادی علیهالسّلام است كه فرمودند: عجز از توصیف نسبت به ذات پروردگار مساوی است با عجز از توصیف نسبت به مؤمن و شیعۀ ما كه تسلیم امر ما شده است! تسلیم امر ما بودن یعنی اینكه ذات خودش را فانی در ذات ما كرده است و دیگر آن فرد، فرد عادی نیست كه ما نگاهش میكنیم. بله! او را عادی نگاه میکنیم و بالأخره خصوصیات او این چنین است: مثلاً موی سر و محاسنش این رنگ است و میآید و می رود و حرکت میکند ولی [او مصداق این شعر منسوب به امیرالمؤمنین علیهالسّلام است:]
| أتزعَمُ أنَّك جِرمٌ صغیرٌ | *** | و فیك انطوی العالَمُ الأكبَر1 |
عصمت مؤمن واقعی در تحت ولایت و اشراف امام علیهالسلام است
این مؤمنی كه تسلیم امر ما شده، همان مؤمنی است كه به مقام عصمت میرسد یعنی به مقامی كه در آن، تمام حقائق خارجیه بهصورت عینی در نفس انسان طلوع میكند. منتها این در تحت ولایت امام است و در هر زمانی در تحت ولایت امام آن زمان است. امروز و این زمان كه امام عصر عجَّل اللَه تعالیٰ فرجَه ولیّ عالم است و او اشراف بر لوح محفوظ و عالم وجود دارد و او به این واسطه، معصوم از خطا است نه بهواسطۀ اینكه علم دارد، بلكه بهواسطۀ اینكه لوح محفوظ در نفس امام است و بهواسطۀ اینكه نفس امام وجود عینی دارد یعنی به این واسطه، امام معصوم است نهاینكه خدا به او چیزی را میگوید یا اسامی و مطالبی را میگوید. نه! بلكه چون عالم وجود در نفس امام معصوم است لذا خطا ندارد. تمام حقایق، آن [یکی] در اینجا نشسته، آن دیگری در آنجا نشسته است، [او هم بر همه اشراف علّی دارد!]
اینجا است كه نسبت به مطلب اوّل قضیه بالاتر میرود؛ زیرا در مسئلۀ اوّل حضور حسّی بود امّا در اینجا مشیت و جریان نزول فیض پروردگار از اسماء و صفات، خودِ ولایت امام است و این از آن بالاتر است! آن ولیّی كه شیعه و مُوالی با امام و تسلیم امر او به این معنا است و فانی در ولایت او است، او دیگر از مرتبۀ بشری بیرون آمده و عقل او همان عقل فعّال رسیده است كه در حقیقت عالم وجود مدبّر كلّ تعینات خارجی است؛ یعنی عقل او با نفس او در مقام شهود به یك مرتبۀ از توازن و تساوی و اتّحاد رسیده است، لذا قضاوتی كه میكند [براساس] عصمت است. و این ولیّ منظور ما است و این شیعۀ أمیرالمؤمنین و شیعۀ امام زمان است. او در قضاوت و حكمی كه میكند معصوم است، نظری كه میدهد معصوم است مثل خود امام است و تفاوتی ندارد!
و این مرتبه میشود مرتبۀ تقوا! پس در آخرین مرتبۀ تقوا كه حضرت امام صادق علیهالسّلام به عنوان بصری میفرمایند: ﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗا وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾؛ عاقبت برای متّقین است. و متّقین آنهایی هستند كه در آخرین مرتبه به مرتبۀ عصمت میرسند، همانطوری كه امام علیهالسّلام به مرتبۀ عصمت رسیده است. منتها فرقش این است كه عصمت امام علیهالسّلام عصمت ولایت حقّ است و عصمت اینها در تحت و در سایۀ عصمت امام است و او هم در سایۀ ولایت و اشراف امام دارای همین عصمت است.
این عَصبی كه الآن انگشتان دست من را حركت میدهد، از كجا آمده است؟ فرض بكنید كه از قسمت سوّم مهرۀ پشت آمده و از نخاع سرچشمه میگیرد و بهواسطهای از شانه، این عصب به اینجا میآید. پس اصل این عصب از پشت انسان است و آن هم به مغز وصل است. حال آیا میتوانیم بگوییم این عصب از مغز قطع است؟! نه، زیرا اگر یك لحظه آن عصب قطع باشد این دست كار نمیكند و همینطور از حركت میایستد.
آن اصل و آن عصب اصلی، امام علیهالسّلام است! او میآید و بهعنوان یك حقیقت خارجی نه دوتا! ـ زیرا این [حقیقت] با آن اراده و فعل و انفعالات فیزیكی ارتباط دارد و از آنها جدا نیست ـ [تمام هستی را به جنبش و حركت در میآرود.] یک عصب است كه میآید و در تمام دست و در یكیك انگشتان و در هر كدام از اعضا و در هر سرِ سوزن از بدن و ناخن و مو جریان دارد. اگر شما یك مو را بكنید چرا درد میآید؟ چون متّصل به عصب است و به مغز وصل است. آیا غیر از این است؟! اگر در آن نیمكره اختلالاتی پیدا بشود این دست كار نمیكند و اگر در این نیمكره اختلالات پیدا بشود [دست دیگر] كار نمیکند.
ولایت امام علیهالسلام همان اراده و مشیت پروردگار است
آن ولایت امام علیهالسّلام همان اراده و مشیت پروردگار است كه در ادعیه و زیارات وارد شده است. آن اراده همان ولایت است كه لوح محفوظ را بهوجود آورده است نهاینكه اشراف دارد بلكه بهوجود آورده است. آیا میشود كسی چیزی را بهوجود بیاورد و اشراف نداشته باشد؟! او خودش [لوح محفوظ را] بهوجود آورده است. أمیرالمؤمنین به سلمان و اباذر میفرماید: «من كشتی را بر زمین نشاندم!» چه کسی میگوید که کار نوح بوده است؟ نوح کجا است؟! البته نوح هم که این کار را انجام میدهد، با ولایت أمیرالمؤمنین است و جدا نیست.
تصرفات و معجزات انبیاء بهواسطۀ ولایت امیرالمؤمنین
اشعار مولانا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ خیلی عجیب است. در اینجا حكایتهایی و ظرافتها و اشاراتی هست كه باید این مطالب بر اهل معنا روشن بشود. حضرت نوح هم چون فانی در ولایت أمیرالمؤمنین بود توانست اشاره و اراده كند! موسی هم چون فانی در ولایت أمیرالمؤمنین بود توانست دریا را منجمد كند و عصا را به اژدها تبدیل كند! عیسی هم چون در ولایت أمیرالمؤمنین فانی بود توانست مرده را زنده و كور را با یك اشاره بینا كند و بَرَص و جذام را با یك اشاره صحّت و عافیت ببخشد! و همۀ اینها بهخاطر فناء در آن ولایت است! همینطور مؤمن [هم اگر در ولایت فانی بشود میتواند واجد این مراتب و كمالات بشود!]
بنابراین، آن مرتبۀ تقوا را كه امام صادق علیهالسّلام اشاره میكنند این مرتبه است: ﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗا وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾ این دار آخرت را ما برای آنهایی قرار دادیم كه دنبال انكار نیستند و حقّ را قبول میكنند، دیگر اینطور و آنطور نمیكنند، واقع را كه دیدند میپذیرند و دیگر دنبال اینكه حالا اگر بگویم چه میشود نیستند. نه! [در این صورت باید به او گفت:] باختی! تمام شد! اصلاً از اوّل نگذاریم در ذهن بیاید و مرحوم آقا هم همین را میفرمودند و واقعیت هم همین است!
رسیدن به مراتب تقوا فقط با سیر و سلوک و مراقبه
این مطلب و این تقوا به درس خواندن نیست و به اندازۀ عمر نوح اگر كتاب بخوانیم فایدهای ندارد! بلكه این، راه دارد و عمل میخواهد، مراقبه دارد، سلوك میخواهد كه انسان حركت كند و یكییكی با مسائل دست و پنجه نرم كند و خودش را که در این قضایا قرار میدهد، از آن عبور كند و نایستد كه باخته است و این عبور كردن مرتبۀ بالاتر را میآورد و همینطور عبور از مرتبۀ بالاتر والاّ اگر در یك جا ایستاد دیگر ایستاده است!
امداد پروردگار به اهل دنیا و اهل آخرت
در آیۀ قرآن آمده است: ﴿مَّن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعَاجِلَةَ عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ﴾؛1 این آیات خیلی حفظ کنیم و همیشه داشته باشیم و خیال نكنیم كه اوضاع دنیا همینطور گُتره است. نه، همه چیز حساب دارد! ﴿ٱلۡعَاجِلَةَ﴾؛ یعنی دنیا، از عجله میآید. «كسی كه دنیا را بخواهد» ﴿عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ﴾؛ «ما برای او آنچه را بخواهد تا آن اندازهای كه خودمان بخواهیم نه بیشتر، به او عطا میكنیم.» حال خیال نكند كه اگر بخواهد تمام دنیا را هم فتح كند، به او میگوییم: بفرما! نه، اینطور نیست كه ما آسمان و کرۀ زمین و ملائك را در اختیار آن كسی كه در مقام انكار است قرار بدهیم والاّ خیلی از ستمكاران در دنیا میخواهند كلّ عالم را نابود كنند! این عالم بیحساب و كتاب نیست. نه، مقداری از هواها و نفسانیات و فرعونیت و نمرودیتش را به او میدهیم و میگوییم: مباركت باشد و همهاش را به او نمیدهیم، والاّ دیگر هیچ چیز برروی زمین باقی نمیماند! گفت:
| گربۀ مسكین اگر پر داشتی | *** | تخم گنجشك از زمین برداشتی2 |
حال اگر قرار بر این باشد كه هر كسی هر چه دلش میخواهد انجام بدهد، دیگر سنگی بر روی سنگ بند نمیشود. نه، بالأخره هر چیزی حسابی دارد. كسی كه میخواهد در این دنیا نمرود و فرعون باشد ما یك مقدار به او مجال میدهیم كه بفرما نمرود و فرعون باش! اشكال ندارد، مباركت باشد! ﴿عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلۡنَا لَهُۥ جَهَنَّمَ يَصۡلَىٰهَا مَذۡمُومٗا مَّدۡحُورٗا﴾3 این برای اینجا است، فردایی هم در پیش داریم. امروز در اینجا فرعونیت كردی، انانیت كردی، ولی مواظب باش که فردا هم خواهد آمد و پاسخ اعمالت را دریافت خواهی كرد.
| گربۀ محروم اگر پر داشتی | *** | تخم گنجشك از زمین برداشتی |
﴿وَمَنۡ أَرَادَ ٱلۡأٓخِرَةَ﴾؛ و امّا كسی كه آخرت میخواهد، امام صادق علیهالسلام استشهاد میفرماید: ﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ﴾، ﴿وَمَنۡ أَرَادَ ٱلۡأٓخِرَةَ﴾؛ كسی كه آخرت میخواهد ﴿وَسَعَىٰ لَهَا سَعۡيَهَا﴾ فقط ننشست و كتاب خواند، فقط در این مجلس و آن مجلس شركت نكرد و فقط بهصرف شنیدن صحبت و امثال اینها دل خوش نكرد، نه، ﴿وَسَعَىٰ لَهَا﴾؛ سعیش را هم كرد و مطالبی را كه شنید از همانموقع كه شنید با خود عهد بست كه به آنها عمل كند. از وقتی كه شنید با خود قرار بگذارد كه در آن مطالبی كه اتّفاق میافتد از امروز به بعد آن را بهكار ببندم. این را میگویند: «سعی»، زیرا آدمی كه اهتمام دارد، پیگیر است.
﴿وَسَعَىٰ لَهَا سَعۡيَهَا وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ كَانَ سَعۡيُهُم مَّشۡكُورٗا *كُلّٗا نُّمِدُّ هَٰٓؤُلَآءِ وَهَٰٓؤُلَآءِ مِنۡ عَطَآءِ رَبِّكَ﴾1 هم آن را ما دادهایم و هم این را ما میدهیم. فرعونیتی را كه او میخواست ما در اختیارش قرار دادیم و آخرتی را هم كه این میخواست ما در اختیارش قرار دادیم. او كه حكومت این ممكلت را از نزد خود نیاورده بود، بالأخره مردم به او رأی دادند. چه كسی در ذهن مردم انداخت كه به این رأی بدهند؟ ما به فكر آنها انداختیم كه به این رأی بدهید! این میخواهد فرعون بشود و به او رأی بدهید. این میخواهد نمرود بشود و به او رأی بدهید.
امّا آن كسی كه نمیخواهد نمرود باشد بلكه مایل است در تحت اطاعت خدا باشد ولی زمینه بهنحوی پیش میآید كه به آن سمت كشیده میشود، ما نمیگذاریم رأی بیاورد و او را كنار نگه میداریم. یك قضایا و مسائلی برای او پیش میآوریم كه از صحنه كنار برود، یك سنگ بر سرش میخورد و به بیمارستان میرود ویا پایش میشكند و در خانه مینشیند یا ورشكست میشود و در خانه مینشیند. قضیهای در زندگی پیش میآید و هزار مسئله در پشت سر دارد، ما هم كه اطّلاع نداریم و این بر اثر انطباق بر ولایت است.
ارسال ملائک برای امداد مؤمن و ارسال شیاطین برای امداد کافر و منافق
آن كسی كه بخواهد بهدنبال ولایت برود خود ما اینطرف آنطرفش میكنیم. امروز از اینطرف و فردا از آنطرف، امروز اینجا توقّف و امروز اینجا حركت، تااینكه این خطرات برای او پیش نیاید و او را از رسیدن به مقصد باز ندارد. لذا آیه قشنگ میگوید: آقاجان! اگر یك فكر شیطانی به سرت زد و یك زرنگی خواستی بكنی، خیال نكنی خودت میتوانی؟ نه، ﴿كُلّٗا نُّمِدُّ﴾؛ ما امدادت میكنیم. تو اینطوری میخواهی، بسیار خوب! حالا كه اینطوری میخواهی، به ملائكه هیچ نمیگوییم و ملائكه از این كارها نمیكنند. بلکه به شیاطین میگوییم: بروید كمكش كنید. حالا كه این میخواهد از مسیر ما انحراف پیدا كند، بروید كمكش كنید و او را تنها نگذارید و رفیق نیمه راه نباشید. شیطان رفیق نیمه راه نیست و به او میگوید: این كار را بكنیم و آن كار را بكنیم! به این و آن تلفن بكنیم! این را بزنیم! پشت سر او حرف بزنیم! به او تهمت بزنیم! به او دروغ بگوییم! دائماً یكییكی راه باز میشود و باز میشود تا به مقصود برسد، آنوقت میگوید: به به! رسیدیم و انتخاب شدیم. بَهبَه، جشن میگیریم!
البتّه منظور ما از انتخابات همان كفر و ظلم و بیداد و امثال این چیزها است والاّ مسائل حقّ و حكم و در مسائل واقعی، مقصود نیست. اینجا دیگر انسان خودش باید ببیند كه در كدام صفّ قرار دارد. ما خودمان را نمیتوانیم گول بزنیم و دیگران را میتوانیم گول بزنیم. ﴿كُلّٗا نُّمِدُّ﴾؛ اگر از اینجا ردّ شدیم در مرحلۀ بعدی هم مردود میشویم. خدا بعدی را هم پیش میآورد و میگوید: در اینجا نیامدی حقّ را بپذیری. به شیاطین گفتیم بیایند كمكت كنند و نامه برای تو بدهند، اعلان برای تو بكنند، این را بزنند، آن را بزنند. افراد بیایند و دور و بر را بگیرند و چه كنند و چه كنند و آنها هم كمكت كردند تا به مقصود رسیدی، بسیار خوب! حالا برای مرتبۀ بعد تشویقت میكنند. ای بدبخت بیچاره! برای مرتبۀ دوّم باز شیاطین را بسیج میكنیم که به كمك این شخص بروید. آنها به كمك میآیند. ـ این مطالبی كه عرض میكنم از خودم عرض نمیكنم! این مطالبی را كه میگویم از بزرگان و اولیاء و عرفا شنیدهام. ـ در مرتبۀ بعد هم بسیج، در مرتبۀ سوّم هم بسیج! بسیج در بسیج، و همینطور ما اینها را میفرستیم تااینكه بیایند و تو را كمكم ببرند و برسانند به آن حدّی كه ما میخواهیم و نه بیشتر! ﴿عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلۡنَا لَهُۥ جَهَنَّمَ يَصۡلَىٰهَا مَذۡمُومٗا﴾؛ تا آنجایی كه ما بخواهیم.
امّا اگر نه، كسی بخواهد مسیرش را مسیر حقّ و مسیر ولایت امام زمان و مسیر اطاعت قرار بدهد، امام به ملائكه میفرماید: بروید كمكش كنید! جبرائیل ملك علم با آن جنود زیر دستش میگوید: این كار را بكن! اینجا نرو! اینجا بنشین! این حرف را نزن! آن كار را نكن! این بهنظر میآید و این را بگو! آنجا آن را بگو! این شخص دائماً در مسیر راحتی و انبساط و خوشی و اطمینان خاطر و در مسیر طمأنینه سیر میكند.
از بین بردن حریف فکر همیشگی اهل دنیا
مگر اینطور نیست و مگر دوستان این احساس را ندارند؟! نگاه كنند و دنیا را ببینند چه خبر است؛ بر سر همدیگر بزن! این برای او موشك و آن برای این بمب میفرستد. آن برای او فلان دروغ، این برای او تهمت نثار میكند. «جان همه روز از لگدكوب خیال»1 تمام خیالات برای اینها میآید. شب كه میخوابند با خود میگویند: فردا بروم و حساب این را برسم. در فلان روزنامه فلان حرف را به من زده، و من بروم جوابش را بدهم و پدرش را دربیاورم. آن شخص هم نظیر این را میگوید. عجب! او این حرف را زده است؟ حالا میدانم با او چهكار كنم! تمام دنیا و روز و شب به این مطالب میگذرد. نه خواب دارند و نه بیداری، همیشه كابوس میبینند!
امّا شما لحاف را بر سر میكشید و با آرامش و بیخیال تا صبح میخوابید و باید به زور بیدارتان كنند. (نهاینكه بیخیال به معنای بیعار! بلكه به معنای اطمینان، آرامش، پشت و پناه داشتن، جای پای محكم داشتن) به انسان آرامش میدهند. انسان به وظیفهاش عمل میكند، به تكلیفش عمل میكند. تكلیف میگوید: اینجا این را انجام بده و میرود. اینجا انجام نده و نمیرود. هركس هم هر چه میخواهد هر چه بگوید. دنیا بگوید: آقا! چرا به این راه نرفتی یا بگوید: چرا رفتی، جواب میدهد: به دنبال کار خود برو.
| جان همه روز از لگدكوب خیال | *** | وز زیان و سود وز خوف زوال |
| نى صفا مىماندش نى لطف و فر | *** | نى به سوى آسمان راه سفر |
لذاست كه فقط باید از معصوم تبعیت كرد؛ چه پیامبر باشد و چه امام علیهالسّلام و یا آن شیعهای كه امام هادی علیهالسّلام میفرماید: او به این مرتبه [از تقوا و عصمت] رسیده است. و امّا بقیۀ [افراد] خطا و لغزش در آنها محتمل است.
امیدواریم که خداوند متعال، ما را در زیر سایۀ ولایت از همۀ خطرات محفوظ بدارد و آنچه مدّ نظر اولیاء دین و رهبران ما بوده است به حول و توفیق و عنایت ولیّاش در ما متحقّق بگرداند و از این فتن آخر الزمان ما را محفوظ و مصون بدارد.
اللَهمّ صلّ علیٰ محمّد و آل محمّد