بررسی روایات احتیاط (1)

هو العلیم

بررسی روایات احتیاط (1)

سلسله دروس خارج اصول فقه ـ احتیاط ـ جلسۀ دویست‌وشصت‌وهفتم

استاد

آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس‌الله‌سرّه

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

خلاصه‌ای از مبحث آیات احتیاط

بحث راجع به آيات و استدلال قائلين به احتياط نسبت به آيات تمام شد و ماحصل مسئله اين بود که آياتي كه دلالت بر عدم ورود در غير متيقّن و مورد شبهه مي‌كنند و نهي از اقتحام در مورد شبهه مي‌كنند اين آيات عبارت هستند از ﴿وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ﴾¹ و ديگری ﴿وَلَا تَقۡفُ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌ﴾² و همین‌طور ﴿وَإِنَّ ٱلظَّنَّ لَا يُغۡنِي مِنَ ٱلۡحَقِّ شَيۡ‍ٔٗا﴾³ و آن آياتي كه دلالت بر تقوا به‌نحو اتم می‌کرد ﴿ٱتَّقُواْ ٱللَهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ﴾⁴ كه در اينجا آيات مختلف بودند. البته جوابي را كه مرحوم آخوند دادند اين بود که با وجود ادلّۀ عقلي بر برائت و حجت نقلي بر اباحه ديگر مهلكه‌اي متصوّر نيست. بنابراين ﴿وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ﴾ ناظر است بر مواردي كه تهلكه در آنجا به‌عنوان خودش محقق باشد و موضوع براي تهلكه محقق باشد. اين جوابي است كه داده شده است.⁵

آنچه كه به نظر حقير نسبت به اين مطالب رسيد هم عرض شد و صحبت شد در اينكه تمام آيات ـ همان‌طوری كه نظر مرحوم والد رضوان الله تعالیٰ علیه هم در اين مسئله همین است ـ ارشادي هستند، اوامر و نواهي ارشاديه هستند و ما در اين موارد بايد نگاه كنيم و ببينيم كه آ‌يا اقتحام در مورد شبهه، هلكه و هلاكت است يا نه؟ وقتي كه نظر به عرف و به شرع كنيم مي‌بينم مواردي از شبهات، موارد خطير و موارد مهمّه است و اقتحام در آنها هلكه است و آيات شامل این موارد مي‌شوند اما بعضي از موارد، موارد هلكه نيستند. اين مسئلۀ آ‌يات بود که تمام شد.

روایات وجوب توقف در شبهات

رواياتي را اخباريين و قائلين به احتياط از غير اخباريين حتي براي وجوب احتياط در موارد شبهه نقل كرده‌اند كه مرحوم آ‌خوند اين روايات را به سه دسته تقسيم مي‌كند؛⁶دسته اوليٰ رواياتي است كه دلالت بر عدم دخول در شبهه و وجوب توقف در شبهات دارند و موارد بسيار زيادي را در اينجا نقل مي‌كند كه مرحوم شيخ حر عاملي هم در وسائل اين روايات را نقل كرده است.⁷ حالا ما روايات را مي‌خوانيم و نظر بدوي خودمان را نسبت به اين روايات عرض مي‌كنيم.

اول: روایت عمر بن حنظله

روایت اول: روایت عمر بن حنظله است كه مرحوم شيخ هم اين روايات را در رسائل آورده است¹ كه حضرت مي‌فرمايند:

[قال أباعبدِاللهِ علیهِ السّلامُ] و إنّما الأُمورُ ثَلاثةٌ أمرٌ بیِّنٌ رُشدُهُ فیُتَّبَعُ و أمرٌ بیِّنٌ غَیُّهُ فیُجتَنَبُ و أمرٌ مُشكِلٌ یُردُّ عِلمُهُ إلى اللهِ و إلى رسولِهِ، قالَ رسولُ اللهِ صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلّم: «حلالٌ بیِّنٌ و حرامٌ بیِّنٌ و شُبُهاتٌ بین ذلِك فمن ترك الشُّبُهاتِ نَجا مِن المُحرَّماتِ و مَن أخذ بِالشُّبُهاتِ إرتكب المُحرّماتِ و هَلَكَ مِن حیثُ لا یَعلمُ.»²

ببينيد اين را الآن خدمتتان عرض مي‌كنم تااينكه به‌عنوان يك پيش‌درآمد براي مطالبي كه بعد مي‌خواهم خدمتتان عرض كنم مشخص بشود. يا حديثي كه مي‌فرمايد: «الوقوفُ عِندَ الشُّبُهاتِ خَیرٌ مِنَ الاقتِحامِ فِى الهَلَكاتِ»³ اولين سؤالي كه در اينجا براي ما پيش مي‌‌آيد این است که آيا اين امري را كه حضرت مي‌فرمايند و امر به وقوف و نهي از اقتحام به شبهه و ارتكاب به شبهه می‌کنند آيا اين استحساني است يااينكه اين امر وجوبی و الزامي است؟ اگر ما قائل باشيم در هر شبهه‌ای ـ اين را دقت كنيد سواءٌ كان وجوبیة أو تحریمیة سواءٌ كان موضوعیة أو حكمیة ـ ادلّۀ اصوليين دالّ بر برائت است ديگر دراين‌صورت اين عبارتي را كه حضرت مي‌فرمايند: «فمن ترك الشُّبُهاتِ نَجا مِن المُحرَّماتِ» در اينجا چه معنايي دارد؟! يااينكه وقتي حضرت مي‌فرمايند: «و مَن أخذ بِالشُّبُهاتِ إرتكب المُحرّماتِ» ما مي‌گوييم: شبهۀ حكميه يا شبهۀ موضوعيه، شبهۀ تحريميه يا شبهۀ وجوبيه، در هر شبهه‌اي ادلّۀ اصوليين نسبت به موارد شبهه عام است و هر شبهۀ حكميه‌اي مثل شرب توتون حلالٌ‌ أم لا؟ مثلاً در شك بين مائيت و خمريت حلالٌ‌ أم لا؟ در شك بين وجوب صلاة جمعه و وجوب صلاة ظهر، اصل بر برائت از صلاة جمعه است. در هر شبهه‌اي چه حكميه باشد چه موضوعيه باشد ادلّۀ اصوليين عام بود این‌طور که ما خوانديم.

حالا صحبت در اين است كه ما چه شبهه‌اي را پيدا مي‌كنيم، چه مورد شبهه‌اي است كه امام مي‌فرمايد: مَن أخذ بِالشُّبُهاتِ إرتكب المُحرّماتِ و هَلَكَ مِن حیثُ لا یعلمُ»؟! اگر قرار بر اين باشد كه دليل اصولي دالّ بر برائت و اباحه باشد فی كل شبهةٍ «هَلَكَ مِن حیثُ لا یعلمُ» چه معنايي دارد؟! ما به امام مي‌گوييم: نه‌خير آقا، طبق فرمايش خودتان ما را مباح بر ارتكاب هر شبهه‌اي كرديد؛ چه شبهات حكميه و چه شبهات موضوعيه [و چه] وجوبيه و تحريميه، بنابراين از يك طرف شما مي‌گوييد كه الاقتحام فی كل شبهةٍ جایزٌ بالأدلةِ العقلیة و النقلیة از يك طرف هم مي‌فرماييد: «هَلَكَ مِن حیثُ لا یعلمُ» اين دوتا باهم چطور جور درمي‌آيند؟!

پس اين اولين سؤال است قبل از اينكه حالا ما وارد بحث اين ادلّه بشويم، سؤال قائل به احتياط از اصولي اين است كه اگر قرار بر اين باشد كه ارتكاب شبهه بالأدلةِ العقلیة و النقلیة جايز است، بنابراين كلام امام عليه‌السّلام كه مي‌فرمايد: «هَلَكَ مِن حیثُ لا یعلمُ» اين هلاكت آيا معنايي دارد يا معنا ندارد؟! معنا ندارد و ديگر جايش نيست.

دوم: روایت ابوسعيد زهري

روایت دوم: روايتي است كه ابوسعيد زهري از امام باقر عليه‌السّلام اين روايت را بيان مي‌كند:

عَن أبی‌سَعیدٍ الزُّهریِّ عَن أبی‌جَعفَرٍ علیه‌السّلام قالَ: الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ خَیرٌ مِنَ الاقتِحامِ فی الهَلَكَةِ وَ تَركُكَ حَدیثاً لَم تُروَهُ خَیرٌ مِن رِوایَتِكَ حَدیثاً لَم تُحصِهِ.¹

وقوف در شبهه بهتر است از اينكه انسان وارد در هلاكت بشود و اگر يك حديثي را كه هنوز به آن نرسيده‌ايد (به مضامينش نرسيده‌ايد، هنوز اشراف پيدا نكرده‌ايد، علم به آن معنا پيدا نكرده‌ايد) آن را نقل بكنيد خيلي بدتر است از اينكه يك حديثي را كه به شما نرسيده است (به گوشتان نرسيده است) بيان بكنيد.

هلاكت چه هلاكت دنيوي باشد به ادلّۀ عقليه اجتناب از هلاكت دنيوي واجب است و چه هلاكت اخروي باشد، به ادلّۀ نقليه و عقليه، اجتناب از آن واجب است. هلاكت اخروي چيست؟! عقاب است ديگر! پس اجتناب از آن هم واجب مي‌شود.

سوم: روایت ابوشيبه

روایت سوم: روايت ابوشيبه است:

عَن أبی‌شَیبَةَ عَن أحَدِهِما عَلَیهِما السَّلامُ قالَ فی حَدیثٍ: الوُقوفُ عِندَ الشُّبهَةِ خَیرٌ مِنَ الاقتِحامِ فی الهَلَكَةِ.²

مي‌توانيم بگوييم روايات متواتر است، نه اينكه مستفيض است اصلاً ‌بحث از آحاد اين روايات بيرون رفته است.

چهارم: روایت مسعدة بن زیاد

روايت چهارم:

عَن مَسعَدَةَ بنِ زیادٍ عن جعفرٍ عن آبائِهِ علیهِمُ السّلامُ: أنّ النّبیّ صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلّم قال: «لا تُجامِعوا فی النِّكاحِ عَلى الشُّبهةِ یقولُ إذا بَلَغَكَ أنّك قد رَضَعتَ مِن لبنِها و أنّها لك مَحرَمٌ و ما أشبه ذلِك فإنّ الوُقوف عِند الشُّبهةِ خیرٌ مِن الاقتِحامِ فی الهلكةِ.»³

ببينيد در اينجا امام عليه‌السّلام آمده است مورد شبهه را در نكاح بيان كرده است؛ «لا تُجامِعوا فی النِّكاحِ عَلى الشُّبهةِ؛ در نكاح بر مورد شبهه مجامعت نكنيد» نه‌اينكه مجامعت نكنيد، اين معناي عمل خاص نيست؛ بلکه يعني اقتحام نكنيد اقدام نكنيد. اقدام بر نكاح در مورد شبهه اين اقتحام، اقدام بر هلکه است؛ به جهت اينكه مورد نكاح، مورد مهم است ممكن است ابتدائاً يك مسئله‌اي پيش نيايد اما به‌خاطر آن مفاسدي كه بعد ممكن است پيدا بشود و ديگر كار از كار مي‌گذرد [می‌گویند که اقدام نکنید].

من‌باب‌مثال يك موردي هست شك در رضاعیت و عدم رضاعیت است؛ ممكن است بگوييم الآن شك داريم ولي حضرت مي‌فرمايد که اين مورد را اقدام بر نكاح نكنيد؛ چون اگر نكاح كرديد علاقه پيدا مي‌شود دوتا بچه، سه‌تا بچه پيدا كرديد و بعداً يك‌مرتبه متوجه مي‌شويد اين خواهر رضاعي شماست آن وقت با سه‌تا بچه چكار مي‌كنيد؟! و بعد هم مشخص مي‌شود اين خواهر اين را زاييده است. خب بايد جدا بشود ديگر! اين سه تا بچه را چه‌کار مي‌كنيد؟! آن زن چه‌کار مي‌كند؟! اينها تمام مفاسدي است كه به‌خاطر آن مفاسد، امام عليه‌السّلام از اول جلوگيري و ممانعت مي‌كند از اينكه اين انجام بشود.

پس ببينيد موارد بايد مشخص بشود. از اينجا ما متوجه مي‌شويم خيلي هم حرف اخباريين بي‌ربط نيست؛ يعني قائلين به احتياط خيلي حرفشان حرف سستی نیست و ولی بايد ببينيم آن موردي كه آنها درقبال اصوليين روي آن موارد تأكيد مي‌كنند، چه مواردي است. اصلاً ما به اخباريين و اصوليين كار نداريم، ما براساس خود مبنا و براساس متابعت و تأييد شرع و عقل، هردو، مي‌آييم مي‌بينيم كه روايات همه بر همين مسير دارند حركت مي‌كنند؛ يعني روايات همان جهت مسير عقلايي را بيان مي‌كنند؛ يك وقت مورد، مورد طهارت و نجاسات است من‌باب‌مثال شبهه است كه آيا بچه در اينجا ادرار كرده است يا نكرده است؟ حالا فرض كنيد كه كرده است اين مسئله به جايي برنمي‌خورد يك وقت مورد، مورد نكاح است؛ شما مي‌آييد بر اساس يك شبهه نكاح مي‌كنيد، بعد مشخص مي‌شود و اين مورد، مورد خيلي عجيب است. حتي افراد عادي [هم این مطلب را درک می‌کنند].

چندي پيش حتي براي خود ما اتفاق افتاد يك شخصي آمده بود پيش ما و مي‌خواست با يكي از اقوامش ازدواج كند، بعد متوجه يك اشكالي در ازدواج شده بود، اين آمده بود تا بیان کند ولی بعضي‌ها به او گفته بودند: آقا حالا اهميّت نده، با اينكه آدم، آدم عامی است مي‌گفت الآن اگر من به اين ازدواج اهميت ندهم ـ ببينيد اين معلوم است يك مسئلۀ عقلايي و فطري است ـ و اقدام بر ازدواج كنم بعد از سال‌ها مثلاً پنج سال یا ده سال ديگر مشخص بشود که اين اشكال و شبهه‌اي كه در ذهن من به وجود آمده است، واقعيت دارد آن موقع چه‌کار كنم؟! آن موقع اين زن مي‌تواند از من دست بردارد؟!

اين دختر كه الآن مي‌گويد: به هر صورت من تو را مي‌خواهم و اين حرف‌ها، خب به همين شخص تعلق پیدا كرده است! الآن كه فقط عقد كردیم و هنوز زفاف نشده است، هنوز بچه نيامده است، تو این‌طور نسبت به من تعلق داري، اگر پنج سال ديگر مشخص بشود آن‌وقت تو چطور مي‌تواني از من دست برداري؟! خب ما كه نمي‌توانيم عمل حرام انجام بدهيم، نمي‌شود عمل حرام انجام داد. اگر بعد مشخص بشود واقعاً اين مانع، مانعيت دارد و مانعيتش محقق است چه بايد كرد؟!

ببينيد افراد عامي نسبت به اهميت مسئله شاعر هستند، مدرك هستند، آن وقت چطور ما در مورد ازدواج قائل به اصل اباحه بشويم؟! من‌باب‌مثال بگوییم كه خب شك داريم و شك هم اصل برائت است و اباحه و فلان! نمي‌توانيم اين مسئله را همين‌طوري راحت بيان بكنيم؛ لعل اينكه بعداً اين مورد شبهه پيش نيايد! يعني اين خطير بودن اقتضا مي‌كند كه انسان در موردش توقف كند براي همين امام عليه السلام مي‌فرمايند كه «لا تُجامِعوا فی النِّكاحِ عَلى الشُّبهةِ».

پنجم: مرسلۀ شیخ صدوق

روايت پنجم: روايت مرسلۀ صدوق از امیرالمؤمنین عليه‌السّلام است كه حضرت مي‌فرمايند:

حَلالٌ بَیِّنٌ و حَرامٌ بَیِّنٌ و شُبُهاتٌ بَین ذلِك فمَن تَرَكَ ما اشتَبَهَ علیهِ مِن الإثمِ فهو لِما استَبان لهُ أترَكُ و المَعاصی حِمَى اللهِ فَمَن یَرتَع حَولها یوشِك أن یَدخُلَها.¹

ببينيد حضرت در اينجا مي‌فرمايند «المَعاصی حِمَى اللهِ» است خب ما به امیرالمؤمنین مي‌گوييم كه نه‌خير! در مواردي كه ما شبهه داريم اصلاً معصيت معنا ندارد! اصلاً‌ معصيت در آ‌نجا معنا ندارد! چون در آنجا قول به اباحه و قول به برائت می‌شود، وقتي قائل به برائت در مورد شبهه شديم انتفاء به معصيت مي‌شود؛ پس دخول در اين هم دخول در معصيت نيست! درحالي‌كه حضرت در اينجا مي‌فرمايند که معصيت به حال خودش هست؛ يعني ما بايد ببينيم كه موردي كه حضرت مي‌فرمايند: «المَعاصی حِمَى اللهِ فَمَن یَرتَع حَولها یوشِك أن یَدخُلَها» اين كلام حضرت اين دلالت بر استحسان و ترجيح احتياط نمي‌كند، بلکه اين دلالت بر نهي مي‌كند. نهي در اينجا نهي تنزيهي نيست؛ در اينجا نهي، نهي مولوي است؛ نه‌اينكه در اينجا بگويیم: بله، «المَعاصی حِمَى اللهِ» یعنی بهتر است كه داخل نشويم! «فَمَن یَرتَع حَولها یوشِك أن یَدخُلَها» در معاصي داخل بشود.

ششم: روایت جابر

روايت ششم: روايت جابر بن عبدالله از امام ابي جعفر عليه‌السّلام است:

فی وصیّةٍ لهُ لِأصحابِهِ قال: إذا اشَتَبَهَ الأمرُ علیكُم فَقِفوا عِندَهُ و رُدّوهُ إلینا حَتّى نَشرَحَ لكُم مِن ذلِك ما شُرِحَ لنا.¹

هفتم: روایت حضرت امیرالمؤمنین

روایت هفتم: از امیرالمؤمنین عليه‌السّلام است:

قالَ عَلَیهِ السَّلامُ: لا وَرَعَ كالوُقوفِ عِندَ الشُّبهَةِ.²

هشتم: روایت حضرت امیرالمؤمنین

روایت هشتم: هم از امیرالمؤمنین عليه‌السّلام است:

قالَ عَلَیهِ السَّلامُ: إنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ العِبَرُ عَمّا بَینَ یَدَیهِ مِنَ المَثُلاتِ حَجَزَهُ التَّقوَى عَن تَقَحُّمِ الشُّبُهاتِ.³

نهم: روایت ابوشعیب

روایت نهم: روايت ابوشعيب از ابي عبدالله عليه‌السّلام است که مي‌فرمايند:

أورعُ النّاسِ مَن وَقَفَ عِندَ الشُّبهةِ.⁴

دهم: روایت فضیل بن عیاض

روایت دهم:

عن فُضیلِ بنِ عیاضٍ عن أبی‌عبدِاللهِ علیهِ السّلامُ قال: قُلتُ لهُ: مَنِ الوَرِعُ مِن النّاسِ؟ قال: «الّذی یَتَوَرَّعُ عن مَحارِمِ اللهِ و یَجتَنِبُ هؤُلاءِ فإذا لم یَتَّقِ الشُّبُهاتِ وَقَعَ فی الحرامِ و هو لا یَعرِفُهُ الحدیث».⁵

یازدهم: روایت نعمان بن بشیر

روايت یازدهم: روايت نعمان بن بشير است:

سمِعتُ رسول اللهِ صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلم یقولُ: إنّ لِكُلِّ مَلِكٍ حِمًى و إنَّ حِمَى اللهِ حَلالُهُ و حَرامُهُ و المُشتَبِهاتُ بین ذلِك كما لو أنّ راعیاً رَعَى إلى جانِبِ الحِمَى لم تَثبُتَ غَنَمُهُ أن تَقَعَ فی وَسطِهِ فَدَعوا المُشتَبِهاتِ.⁶

دوازدهم: مرسلۀ شهید

روایت دوازدهم: مرسلۀ شهيد در ذكریٰ است:

قال صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ و سلّم: مَنِ اتّقَى الشُّبُهاتِ فَقَدِ استَبرَأ لِدینِهِ.¹

سیزدهم: روایت سلّام

روايت سیزدهم:

عن سلاّمِ بنِ المُستنیرِ عن أبی‌جعفرٍ الباقِرِ علیهِ السّلامُ قال: قال جدّی رسولُ اللهِ صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ: «أیُّها النّاسُ حَلالی حَلالٌ إلى یومِ القیامةِ، و حَرامی حَرامٌ إلى یومِ القیامةِ، ألا و قد بَیَّنهُما اللهُ عزّوجلّ فی الكِتابِ، و بَیَّنتُهُما لكُم فی سُنّتی و سیرتی و بَینهُما شُبُهاتٌ مِن الشّیطانِ و بِدَعٌ بَعدی مَن تَرَكَها صَلَحَ لهُ أمرُ دینِهِ و صَلَحَت لهُ مُروّتُهُ و عِرضُهُ و مَن تَلَبَّس بِها وَقَع فیها و اتَّبَعَها كان كمَن رَعى غَنَمَهُ قُربَ الحِمَى و مَن رَعَى ماشیتهُ قُرَبَ الحِمَى نازَعَتهُ نفسُهُ إلى أن یَرعاها فی الحِمى ألا و إنَّ لِكُلِّ مَلِكٍ حِمًى ألا و إنّ حِمَى اللهِ عزّوجلّ مَحارِمُهُ فَتَوقَّوا حِمَى اللهِ و مَحارِمهُ الحدیث.²

چهاردهم: روایت حضرت امیرالمؤمنین

روايت چهاردهم: روايتي از امیرالمؤمنین است:

[فی خطبهٍ:] فَیا عَجباً و ما لی لا أعجَبُ مِن خَطإ هذِهِ الفِرقِ على اختِلافِ حُججِها فی دینِها لا یَقتَصّون أثر نبیٍّ و لا یَقتَدون بِعَمَلِ وَصیٍّ و لا یُؤمِنون بِغَیبٍ و لا یَعِفّون عَن عَیبٍ یَعمَلونَ فی الشُّبُهاتِ و یَسیرونَ فی الشَّهَوات.³

پانزدهم: روایت زید بن علی

روايت پانزدهم: روايتي در اينجا است که مرسله است. البته اين روايت زید بن علي روایت بسيار مهمي ‌است و در بحار هم نقل شده است.⁴ حضرت امام باقر عليه‌السّلام در آن كلام مفصل بین خودشان و برادرشان زید بن علي او از قيام بر عليه بني‌اميه نهي كردند؛ مي‌فرمايند:

عن موسى بنِ بكرِ بنِ دأبٍ عمّن حدّثهُ عن أبی‌جعفرٍ علیهِ السّلامُ فی حدیثٍ: أنّهُ قال لِزیدِ بنِ علیٍّ: إنّ الله أحلّ حَلالاً و حَرَّمَ حَراماً و فَرَضَ فَرائِضَ و ضَرَبَ أمثالاً و سَنَّ سُنَناً إلى أن قال: فإن كُنتَ على بیِّنةٍ مِن ربِّك و یَقینٍ مِن أمرِكَ و تِبیانٍ مِن شَأنِكَ فشَأنكَ و إلاّ فلا تَرومنّ أمراً و أنت مِنهُ فی شكٍّ و شُبهةٍ.⁵

اين خيلي مسئله مهم است مي‌فرمايند: «فإن كُنتَ على بیِّنةٍ مِن ربِّك و یَقینٍ مِن أمرِكَ و تِبیانٍ مِن شأنِكَ فشأنكَ» اگر به راهت يقين داري و برهان پرودرگارت برايت روشن است و بيّنه براي تو به حد يقين است، «شأنِكَ فشأنكَ؛ اگر اين است خودت مي‌داني».

اگر انسان اين عبارت امام باقر عليه‌السّلام را در هر موردي از موارد زندگي خودش به‌كار ببندد، هیچ‌وقت ضرر نمي‌كند؛ هر كاري كه مي‌خواهد انجام بدهد از روي يقين انجام بدهد، هر مصيبتي كه بر سر ما آمده است، بر سر ملّت آمده است بر سر اسلام آمده است از عمل نكردن به همين يك كلام و به همين يك جمله است.

شانزدهم: روایت عبدالله بن جندب

روايت شانزدهم:

عن عبدِ اللهِ بنِ جُندبٍ عنِ الرِّضا علیهِ السّلامُ فی حدیثٍ قال: إنّ هؤُلاءِ القوم سَنَحَ لهُم شَیطانٌ اغتَرَّهُم بِالشُّبهةِ و لَبَّسَ عَلیهِم أمرَ دینِهِم و أرادوا الهُدى مِن تِلقاءِ أنفُسِهِم فقالوا: لِمَ و مَتى و كَیف فأتاهُمُ الهُلكُ مِن مَأمنِ احتیاطِهِم و ذلِك بِما كَسَبَت أیدیهِم و ما رَبُّكَ بِظلاّمٍ لِلعبیدِ و لم یَكُن ذلِك لهُم و لا عَلیهِم بل كانَ الفَرضُ عَلیهِم و الواجِبُ لهُم مِن ذلِك الوُقوفَ عِندَ التَّحیُّرِ و رَدَّ ما جَهَلوهُ مِن ذلِك إلى عالِمِهِ و مُستَنبِطِهِ لِأنّ الله یقولُ فی كِتابِهِ ﴿وَلَوۡ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَإِلَىٰٓ أُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنۡهُمۡ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسۡتَنۢبِطُونَهُۥ مِنۡهُمۡ﴾ یَعنی آلَ مُحمّدٍ، و هُمُ الّذین یَستَنبِطون مِنهُمُ القُرآن، و یَعرِفون الحلالَ و الحرامَ و هُمُ الحُجّةُ لِلّهِ على خَلقِهِ.¹

هفدهم: روایت جمیل بن صالح

روايت هفدهم:

عن جمیلِ بنِ صالِحٍ عنِ الصّادِقِ علیهِ السّلامُ عن آبائِهِ علیهِمُ السّلامُ قال: قال رسولُ اللهِ صلّى اللهُ علیهِ و آلِهِ و سَلّم فی كلامٍ طویلٍ: «الأُمورُ ثَلاثةٌ أمرٌ تَبیَّن لك رُشدُهُ فاتَّبِعهُ و أمرٌ تَبیَّن لك غَیُّهُ فاجتنِبهُ و أمرٌ اُختُلِف فیهِ فَرُدَّهُ إلى اللهِ عزّوجلّ».²

خب اين روايت هم روايت صحيح است و خيلي صريح است.

هجدهم: روایت حمزه بن طیار

روايت هجدهم: روايت حمزه بن طيار است:

عن حمزة بنِ الطّیّارِ: أنّهُ عَرَضَ على أبی‌عبدِاللهِ علیهِ السّلامُ بَعض خُطَبِ أبیهِ، حَتّى إذا بَلَغَ مَوضِعاً مِنها قال لهُ: كُفَّ و اُسكُت، ثُمّ قال: أبوعبدِاللهِ علیهِ‌السّلامُ إنّهُ لا یَسَعُكُم فیما یَنزِلُ بِكُم مِمّا لا تَعلمون إلاّ الكَفُّ عَنهُ و التَّثَبُّتُ و الرَّدُّ إلى أئِمّةِ الهُدى، حَتّى یَحمِلوكُم فیهِ عَلى القَصدِ و یَجلو عَنكُم فیهِ العَمى و یُعرِّفوكُم فیهِ الحقّ قال اللهُ تعالى ﴿فَسۡ‍َٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ﴾.¹

نوزدهم: روایت احمد میثمی

روايت نوزدهم:

عن أحمد بنِ الحسنِ المیثمیِّ عنِ الرِّضا علیهِ‌السّلامُ: فی حدیثِ اختِلافِ الأحادیثِ قال: و ما لم تَجِدوهُ فی شَیءٍ مِن هذِهِ الوُجوهِ فَرُدّوا إلینا عِلمَهُ فنحنُ أولى بِذلِك و لا تَقولوا فیهِ بِآرائِكُم و عَلیكُم بِالكَفِّ و التَّثبُّتِ و الوُقوفِ و أنتُم طالِبون باحِثون حَتّى یأتیكُمُ البیانُ مِن عِندِنا.²

شيخ هم اين روایت را در رسائل آورده است.³

بیستم: روایت حضرت امیرالمؤمنین

روايت بیستم: روايتي است كه حضرت در نهج‌البلاغه در وصيتش به امام حسن علیه‌السّلام مي‌فرمايند:

یا بُنیَّ دَعِ القَول فیما لا تَعرِفُ و الخِطابَ فیما لا تُكلّفُ و أمسِك عَن طَریقٍ إذا خِفتَ ضَلالتَهُ فإنّ الكَفَّ عِند حَیرةِ الضَّلالِ خَیرٌ مِن رُكوبِ الأهوالِ.⁴

بیست‌ویکم: مرسلۀ شهید

روايت بیستم و یکم: مرسلۀ شهيد است:

قال: دَع ما یُریبُك إلى ما لا یُریبُك فإنّك لن تَجِدَ فَقدَ شیءٍ تَرَكتَهُ لِلّهِ عزّوجلّ.⁵

يعني كسي كه احتياط بكند طوري نمي‌شود.

بیست‌ودوم: روایت مفضل بن عمر

روايت بیست و دوم: روایت مفضل بن عمر است:

عن مُفضّلِ بنِ عُمر عن أبی‌عبدِاللهِ علیهِ‌السّلامُ قال: لا یُفلِحُ مَن لا یَعقِلُ و لا یَعقِلُ مَن لا یَعلمُ إلى أن قال: و مَن فَرَّطَ تَوَرَّط و مَن خافَ العاقِبةَ تَثَبَّت عنِ التَّوغُّلِ فیما لا یَعلمُ و مَن هَجَم على أمرٍ بِغیرِ عِلمٍ جَدَعَ أنفَ نَفسِهِ.⁶

بیست‌وسوم: روایت شیخ در رسائل

روایت بیست و سوم: شيخ در رسائل ذكر كرده است كه حضرت مي‌فرمايند:

و اعلم أنّ فی حَلالِها حِساباً و فی حَرامِها عِقاباً و فی الشُّبُهاتِ عِتاباً.⁷

اين عمدۀ رواياتي بوده است كه دلالت بر «وقوف عند شبهة» مي‌كند غير از آن رواياتي است كه مربوط به دسته‌هاي گذشته است. اين روايات را مطالعه‌ ‌كنيد تا اينكه إن‌شاءالله به ضميمۀ روايات ديگر ببينيم كه نظر نسبت به آنها چيست.

خلاصه اولين مطلبي كه در اين روايات به‌نظر مي‌رسد اين است كه لسان اين روايات قطعاً‌ لسان استحسان احتياط و ترجيح احتياط نيست در اين روايات با اين بيان و با اين كيفيت قطعاً حسن احتياط و ترجيح احتياط [مدّنظر] نيست، بلكه در اينجا وجوب احتياط در مورد شبهه [مدّنظر] است حالا مورد شبهه چيست، آن يك مسئلۀ ديگري است.

تلمیذ: در بین نکاح و اباحه و این چیزها احتیاط کردن استحسان ندارد؟!

استاد: بله همه چیز استحسان دارد، ولی صحبت در این است که این روایات، روایاتی نیست که استحسان احتیاط را برساند البته در بعضی از آنها بله: «أورعُ النّاسِ مَن وَقَفَ عِندَ الشُّبهةِ» ولی در بعضی از اینها، انسان صریح می‌گوید که وقوع در هلاکت است، چطور می‌توانیم بگوییم که انسان بیاید و به ادلّۀ برائت و اباحه تمسک کند و در هلاکت واقع بشود، بعد بگوید که ما به اباحه عمل کردیم؟! ما که تقصیر نداشتیم! پس مقصود از وقوع در هلاکت چیست؟! آیا هلاکت، هلاکت رجحانی است!؟ آیا این هلاکت به معنای امر مکروه است یا به‌عنوان یک مسئلۀ موبق است؟! هلاکت به چه می‌گویند؟! هلاکت دنیوی چیست؟! هلاکت اخروی چیست؟! منظور از هلاکت درصورتی‌که یک شخص بیاید برطبق ادلّۀ اصولیین در هر موردی ...، فرض کنید که الآن شک بین ماء و شک بین خمر است خب می‌گوید که در اینجا من خمر می‌خورم! خب اگر خمر بخوری، می‌میری! نمی‌توانید که در هر موردی بیایید بگویید که شبهه، شبهۀ بدوی است و اشکال ندارد.

تلمیذ: خب ...

استاد: بله اینها همین را می‌گویند، می‌گویند که شک، شک بدوی است اشکال ندارد.

تلمیذ: برای نکاح و دماء هم همین را می‌گویند.

استاد: همه‌شان بله، حالا بعضی یک مقداری بله، یک مسئله‌ای می‌گویند مورد، مورد احتیاط است حتی در مورد آخوند گفتیم که ایشان می‌گوید که در بعضی از موارد که در آنجا نصّ خود روایات هست، در آن موارد بایستی که انسان احتیاط کند ولی غیر از آن موارد خیلی معتنابه نیست. در آنجایی که خود انسان از لسان روایات ترخیص و تسهیل در امر را استنباط می‌کند من‌باب‌مثال مسئلۀ طهارات و نجاست، خب امام علیه‌السّلام خودش دارد می‌گوید که من وقتی وارد دستشویی شدم بر لباس ترشح ماء کردم تااینکه وقتی خارج می‌شوم شبهۀ بول نباشد¹ خب انسان خودش متوجه می‌شود امام در اینجا خودش دارد امر به تسهیل می‌کند، خود امام به این نیّت دارد [بیان] می‌کند.

موارد را خود اینها برای ما بیان کردند، در این موارد ادلّۀ احتیاط شامل می‌شود اما در یک موردی در آنجا سمکی است که انسان بین حرام‌گوشت یا حلال‌گوشت شک دارد، آیا در اینجا بگوید که «کُلُّ شیءٍ هو لک حلالٌ حتّی تَعلم أنّهُ حرامٌ بِعینِهِ»؟!² لعل اینکه در اینجا یک مفسده‌ای بر این سمک مترتب باشد، خب حالا انسان نخورد این نخوردن اشکال ندارد، حالا آسمان که به زمین نمی‌آید! در اینجا دوتا سمک است دیگر، در یکی شک در فلس دارد و یکی هم شک در غیر فلس دارد نمی‌تواند [بخورد]. مثلاً در اینجا یکی‌اش کوسه و قِرْش³ است حالا بااینکه [می‌داند یکی] حرام است [بخورد] این اثرات دارد عواقب دارد، اثرات روحی و نفسی دارد، این حالت وحشی‌گری برای انسان می‌آورد، حالت توحش برای یک شخص به وجود می‌آورد، و خیلی مضرات دارد.

یا من‌باب‌مثال شبهه بین گوشت یک حیوانی شبیه خوک [با حیوانی دیگر] است حالا انسان با شک به اینکه این داخل در خنزیر است یا داخل در یک حیوان دیگر، آیا به صرف این می‌تواند بخورد؟! آیا لحم خنزیر از نظر ترتب مفاسد به آن مقدار نیست که مانع باشد؟! نخورد دیگر، انسان که حالا نمی‌میرد! وقتی دوتا حیوان هست، خب احتیاط می‌کند.

خلاصه موارد فرق می‌کند. ولی یک وقت مورد، مورد طهارت و نجاسات است و روی زمینی می‌خواهد نماز بخواند و شک دارد که آیا در اینجا بول است یا نه، خب حالا نماز بخواند اشکال ندارد برائت در اینجا جاری است؛ اما در مسائلی که مربوط به نجاسات و محرمات است [خیلی فرق می کند]، در اینجا تازه حداقلش است. بعد دیگر به بالاتر که دماء و فروج است می‌رسد و این مسائل دیگر شدید می‌شود. الآن شما بچه‌تان مریض می‌شود بین یک غذایی که برایش مناسب است و غیرمناسب است احتیاط نمی‌کنید؟! مثلاً سوپ، آیا الآن برای این مناسب است یا نه؟! شک دارید که آیا طبیب و پزشک این غذا را تجویز کرده است یا نکرده است، شما به بچه‌تان نمی‌دهید و درست هم هست، کار عقلایی هم هست؛ چون ممکن است برایش ضرر داشته باشد یااینکه شبهه است و مورد، مورد شک است آن وقت چطور در موارد دیگر ما همین‌طوری مورد برائت را فوری به شک بدوی تبدیلش بکنیم و یا علی!

اللهم صل علی محمد وآل محمد