بررسی روایات احتیاط (6)

هو العلیم

بررسی روایات احتیاط (6)

تحلیلی از ارشادی ‌بودن روایات احتیاط

سلسله دروس خارج اصول فقه ـ احتیاط ـ جلسۀ دویست‌وهفتادودوم

استاد

آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس‌الله‌سرّه

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

اشکال بر ارشادی ‌بودن روايات احتياط

بحث در ارشاديت اين روايات براي لزوم احتياط و وجوب احتياط شرعي بود، اشكال كردند كه اگر ارشاد به وجوب احتياط باشد؛ بنابراين بايد قبلاً احتياط واجب باشد و با وجوب احتياط ديگر لزومي براي اين روايات نيست و تحصيل حاصل است و اگر اين وجوب احتياط قبلاً ثابت نشده باشد بنابراين اين روايات چگونه حكم واقع را جعل مي‌كند درصورتی‌که فرض بر ارشاديت اين روايات است، نه بر جعل حكم واقع؟! اين اشكال بود.

پاسخ به اشکال

جوابي كه عرض شد و به تعبير ديگر آن جواب مطرح است اين است كه اين ارشاديت روايات لازم نيست حتماً به حكم ثابتِ مطروحِ منقول باشد؛ همان‌طور كه راجع به اوامر مولويه ممكن است يك امري قبلاً از طرف مولا صادر شده باشد و بعد مولا در امر بعدي، آن امر بعدي را بر امر قبلي مترتب مي‌كند، خب قطعاً اين ارشاديت در اينجا ثابت است؛ مثل اينكه در روز سبت امر كند که یَجب إكرام العلماء یوم الجمعة و بعد در روز اثنين يا در روز ثلاثاء تأكيد مي‌كند و مي‌گويد که آن امري را كه من كردم، شما حتماً آن را اتيان کن يا شما اوامر من را در اين هفته و در اين اسبوع اتيان كن. خب مشخص است كه اين امر مولا ناظر به همان امر قبلي است كه أکرم العلماء باشد و به عبارت ديگر مي‌توان گفت كه اوامر ارشادي اصلاً امر نيستند؛ بلكه فقط جنبۀ حكايي دارند. والاّ امر همان امر اول است و در واقع آن یجب إكرام العلماء امر است؛ اما هيچ‌كدام از اوامر ارشادي [این‌طور نیستند] و فقط صورت امريه دارند؛ ولي باطن آنها امر نيست و حكايت مي‌كند و تأكيد مي‌كند و هيچ جنبۀ آمريّت و مولويّت يعني جنبۀ آمريّت در اوامر ارشادي لحاظ نشده است.

من‌باب‌مثال اوامري كه اوامر استهزائيه است، آیا اين اوامر واقعاً امر هستند؟! امر نيستند. مثلاً دارد به عاجز امر مي‌كند به‌عنوان استهزاء و به‌عنوان سخريه که إفعل كذا، اين امر نيست و استهزا است؛ حالا صورتش صورت امريه است ولي در واقع اصلاً امر نيست.

عدم جنبۀ امریت در اوامر ارشادیه

اوامر ارشادي واقعاً جنبۀ امريت ندارند و فقط يك جنبۀ حكايت از همان ما وَقَع و ما ثَبَت و اينها دارند؛ اين مسئله راجع به اوامر ارشادي است. ولي يك نكته‌اي كه از ديد اصوليين تابه‌حال مخفي مانده اين است كه اینها بعضي از اوامر را اشتباهاً اوامر ارشادي تلقي كردند و من‌باب‌مثال گفتند که «فَإذا أمَرتُكُم بِهِ فَأتوا مِنهُ ما استَطَعتُم»¹ امر ارشادي است و ارشاد به همان اوامر مولا است كه اوامر ماسبق و اوامر ما تَعطی فی المستقبل است يااينكه گفتند که ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ﴾² اوامر ارشادي است كه اين جداي از اوامر منقوله از طرف مولا چيز ديگري نيست؛ ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ﴾ يعني اوامري كه از طرف مولا نقل شده است و مولا اضافه بر آن ديگر چيزي نخواسته است و يااينكه مثلاً راجع به همين اوامر احتياط اينها گفته‌اند که اگر اين اوامر باشد، ارشاد به همان حكم عقل است يا حكم در موارد رجحان احتياط يا به موارد وجوب احتياط كه دلالت بر رجحان احتياط مي‌كند در موارد شبهات محصوره ـ علم اجمالي ـ يا شبهات قبل الفحص كه در آنجا طبعاً وجوب احتياط و وجوب كفّ و توقف ثابت است. گفته‌اند كه اين اوامر، اوامر ارشادي است.

ولي همان‌طوری‌كه عرض شده است اصلاً مبناي اوامر ارشادي جنبۀ آمريت ندارد و فقط جنبۀ حكايت دارد نه بيشتر؛ ولي ما در اين اوامر جنبۀ آمريت لحاظ مي‌كنيم مثلاً ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ﴾، اصلاً بر نفس اين آيه و بر نفس اين تعبير و بر نفس اين كلام و بر نفس اين قضيه عنايت آمريت ملاحظه مي‌كنيم. وقتی مي‌گويد: ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ﴾ به این معنا نیست که آن اوامر منقولۀ مِن قَبل و آن اوامر منقولۀ ما مضیٰ را اطاعت كنيد يا اوامر آن اولي الأمر و ائمه‌ای كه بعداً می‌آیند را اطاعت كنيد و هيچ جنبه‌اي در آن نیست. يعني فقط يك امري است كه اگر مولا هم نمي‌گفت، خيلي مسئله تفاوتي نداشت. حالا چه مولا بگويد: ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ﴾ يا نگويد، مسئله فرق نمي‌كند.

يا مثلاً در همان روايات شبهه که دارد «قِف عِندَ الشُّبهة» و «الوقوفُ عِندَ الشُّبُهاتِ خَیرٌ مِنَ الاقتِحامِ فِى الهَلَكاتِ» اگر طبق بيانی كه راجع به اوامر ارشادي هست، ما بايد بگوییم که در اينجا اصلاً ‌اين اوامر يا اين روايات از طرف ائمه علیهم‌السّلام هم نيامده باشند، اشكالي ندارد و اصلاً بي‌جهت گفته‌اند که «قِف عِندَ الشُّبهة»! دليل و ضرورت و احتياجي براي طرح اين روايات در اين موارد نيست؛ به‌خاطر اينكه در شبهات علم اجمالي كه مشخص است که در اینجا بايد به همان اشتغال يقيني كفّ نفس از اطراف شبهه كرد و به روايات احتياط كاري ندارد؛ يعني اگر ما روايات احتياط «قِف عِندَ الشُّبهة» و «الوقوفُ عِندَ الشُّبُهاتِ خَیرٌ مِنَ الاقتِحامِ فِى الهَلَكة» را نداشتيم، به اطراف علم اجمالي عمل مي‌كرديم؟! عمل نمي‌كرديم. پس اينكه إنائين مشتبهين بين الماء و الخمر هست، در يك هم‌چنين موردي برفرض که اوامر شبهه و روايات از ناحيۀ ارتکاب شبهه نباشد، آيا شما نسبت به إنائين كفِّ نفس نمي‌كنيد؟! نه! خود همين علم اجمالي منجِّز است، چه شما روايات وقوف در شبهه داشته باشيد يا روايات وقوف در شبهه نداشته باشيد.

يا من‌باب‌مثال آيا شما در شبهات قبل الفحص ـ حالا در آنجا این بحث مي‌آيد و بحث هم مي‌كنيم فعلاً به‌عنوان مقدمه صحبت مي‌كنيم ـ براي كفّ نفس احتياج به روايات شبهه داريد؟! نه، عقل در اينجا مي‌گويد و نقل در اينجا حاكم است كه روايات شبهات قبل الفحص را از باب «هلّا تَعَلَّمتَ»¹ يا ايجاب علم اجمالي به متابعت از يقين يا ظنّ در باب انسداد اقتضاء مي‌كند كه انسان در اينجا كفِّ نفس كند. در اينجا نياز نداريم.

ناسازگاری لسان روایات احتیاط با حقیقت اوامر ارشادیه

بنابراين آيا واقعاً بیننا و بین الله اين روایات شبهه با اين شداد و غلاظي كه در اين روايات هست مثل «لا تُجامِعوا فی النِّكاحِ عَلى الشُّبهةِ ... فإنّ الوُقوف عِند الشُّبهةِ خیرٌ مِن الاقتِحامِ فی الهلكةِ» يا مثلاً در موارد ديگر آن كلام نهي اكيد امام باقر عليه‌السّلام به برادرشان زيد كه اگر تو در يقين هستي [به یقینت عمل کن] والاّ [پيرامون شك و شبهه مگرد]،² آيا اين اوامر و نواهي به اين غلاظ و شداد صرف حكايت است كه حالا نبود هم نبود؟! يعني واقعاً اين روايات با اين حدّت و شدت فقط مثل اوامر ارشادي جنبۀ حكايي دارد؟! معنا ندارد که جنبۀ حكايي باشد! اين معنا ندارد که شما در اينجا بگویيد كه هرچه هست مربوط به اوامر و نواهي ماسبق است و هيچ‌گونه تأكيد و هيچ‌گونه الزام و ‌آمريتي نسبت به اين عبارات و تعابير نيست و اينها همه لغو و بي‌جهت است، رجحان احتياط است ارشاد و حكايت است! درحالي‌كه اين‌طور نيست.

وقتي امام با اين حدّت و شدت مي‌گويد: «لا تُجامِعوا فی النِّكاحِ عَلى الشُّبهةِ ... فإنّ الوُقوف عِند الشُّبهةِ خیرٌ مِن الاقتِحامِ فی الهلكةِ»، چطور ما اين را دالّ بر رجحان احتياط بگيريم، يا ارشاد به همان احكام شبهات محصوره بگيريم، يا قبل الفحص بگيريم؟! درحالي‌كه مورد، مورد شبهۀ قبل الفحص نيست. حالا برفرض بگوییم که مورد، مورد شبهه قبل الفحص است. اين لحن روايت و اين لحن امام با آن تعريفي كه راجع به اوامر ارشادي كرديم جور درنمي‌‌آيد! اين لحن جور درنمي‌آيد!

بررسی حقیقت اوامر و نواهی روایات احتیاط

بنابراين اين اوامر چه اوامري است؟ پس اين اوامر اوامري است كه دلالت بر يك تأكيد جداي از آن مفاد و مدلول اوامر ماضيه يا اوامر و نواهي آتيه و مستقبله مي‌كند؛ اوامر و نواهي آتيه و نواهي مستقبله دالِّ بر مفاد و مدلول خودشان هستند. امري كه امام مي‌كند واجب الاتباع است و نهيی كه امام علیه‌السّلام مي‌كند واجب الكفّ است.

آن‌وقت حالا اگر امام عليه‌السّلام بگويد که آن امري را كه من كردم را اتيان كن. ما بايد در اينجا دو حال را فرض كنيم؛ يا اين امر أمرٌ علی أمر و تأكیدٌ علی الأمر است؛ در بعضي از موارد مولا امر روي امر مي‌كند و مي‌گويد: «الوُضوء عَلیٰ الوضوء نورٌ علی نور»¹ اين امر بر امر است، واجباتي که ما داريم بر دو قسم هستند؛ بعضي از اين واجبات واجبند و الزامي هستند ولي الزام غير مؤكّد! بله، خيلي از مسائل هست که این‌طور است، در محرمات هم يك حرام موكّد داريم و يك حرام غير مؤكّد؛ آيا استماع غنا با قتل نفس محترم از نظر حرمت يكي است؟! شما يك استماع غنا كنيد و بگویيد كه با قتل نفس محترمه يكي است! يا من‌باب‌مثال حرمت زنا با حرمت شرب خمر يكي است؟! نه، حرمت زنا خيلي بالاتر از اين است كه کسی شرب خمر كند.

آن‌وقت خود زنا مراتب دارد؛ زناي با بيوه و ثيّبه با زناي با زن شوهردار، يكي است؟! اينها همه فرق دارد. زناي با غير محارم با زناي با محارم همه تفاوت مي‌كند. پس در خود حرام هم مراتب مختلف داريم و اين مراتب مختلف از كيفيت لحن معصوم و عبارت او مشخص است كه نسبت به اين حرام چه درجاتي و چه مقداري داده شده است. در واجبات هم همین‌طور است؛ وقتي مولا يك امر مي‌كند يااينكه مولا در يك مورد، دوتا یا سه‌تا امر مي‌كند، بنابراين مشخص مي‌شود كه اين مورد، مورد آكد است و هردوي اينها الزامی است. در الزام شك نيست؛ بلکه بحث در تأكّد الزام است و در ثوابي كه مترتب بر هردو و عقابي كه مترتب بر ترك هردو است.

وجه اول: اوامر و نواهی مؤکِّده

بناءًعليٰ‌هذا در مورد روايات و آيات و تعابير ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ﴾، يا ما بايد بگوییم اين يك امر مؤكّد بر اوامر آنها است و جنبۀ ارشاد ندارند، اينها براي خودش امر هستند يعني دو جنبه در این امر براي خودش لحاظ شده است؛ يعني فاصل بين ارشاديت و موضوعيت؛ يكي جنبۀ ارشاد به آن اوامر و نواهي مولويه است و يكي جنبۀ تأكيد بر آن لحاظ آن مسئلۀ ولايت است. به اينكه اين مكلف صرف امر خدا را اتيان كند، اين يك مطلب است و استمساك به كلام امام و اخذ به كلام امام يك مطلب ديگر است. يك وقتي منظور خدا از اين اوامر و نواهي مولوي اين است كه مردم اين اوامر و نواهي را اطاعت كنند؛ چه امام اين را مطرح كند و چه غير امام مطرح كند، به اين كار ندارند. مي‌گويد که هر كسي اين امر به گوشش مي‌رسد بايد اين را اطاعت كند و اين نهي وقتي به سمعش مي‌رسد بايد كفّ نفس كند؛ يعني صرف اتيان امر و نهي ملاك براي منظور مولا است. يك وقتي مولا غير از اين مطلب يك قصد ديگري دارد و آن تمسك به کلام امام است! می‌گوید که امام را نبايد رها كني! التفات كرديد؟! كاري به امر امام ندارد كه امام به تو امر مي‌كند يا نمي‌كند؛ امام به تو مباح مي‌كند يا غير مباح مي‌كند، مي‌گويد که مسئله، مسئلۀ تمسك به امامت است؛ نه به اوامر ونواهي امام! به نفس امام بايد تمسك كرد گرچه خب امام بدون امر و نهي هم نمي‌شود.

در ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ﴾ ارشاد به كلام و اوامر و نواهي نیست، مي‌گويد که بايد امام را داشته باشيد تا در اینجا نجاح و فلاح براي شما پيدا بشود! اطاعت يعني به‌دنبال رفتن یعنی به‌دنبال كسي ديگر نرود. اين مسئله جداي از ارشاد به يك اوامر و نواهي است كه در اينجا هست؛ يعني اضافۀ بر آن اطاعتي كه يك مكلف بايد به اوامر و نواهي اتيان كند، ـ اين مطلب به‌جاي خود محفوظ و اين مسئله مفروغ عنه و موضوعٌ عنه است ـ جداي از اين خدا مي‌خواهد يك مسئلۀ ديگري را بگويد و آن مطرح بودن امام در ميان جامعه است! ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ﴾ مي‌خواهد اين را بگويد. يعني اطاعت خدا و اطاعت رسول و اطاعت اولو الأمر؛ نه كسی ديگر. می‌خواهد اين معنا را بگوید! اين معنا منظور است.

اگر عُمر بگويد که نماز بخوان، آن نمازي كه عمر بگويد فايده‌اي ندارد! اگر ابوبكر بگويد که جهاد كن ولو اينكه جهاد درست باشد، جهادي كه ابوبكر مي‌گويد فايده ندارد! منظور فقط تكليف نيست و منظور فقط اطاعت نيست، منظور اطاعت از امام است نه اطاعت از عمر و ابوبكر و عمرها و ابوبكرها! از امام بايد اطاعت كرد، چه به تو امر كند يا به تو امر نكند! منظور اين نكته است. نه مي‌شود گفت كه اين امر، امر ارشادي است و نه اين امر، امر مولوي است كه دلالت بر يك موضوع خاصّي كند؛ بلکه اين حكايت مي‌كند بر يك واقعيتي كه ما نظاير آن واقعيت را داريم. درست شد؟!

وجه دوم: حکایت از مرتکزات مختفیه

يا اين‌طور است يااينكه اين اوامر ـ قسم دوم ـ حكايت از بعضي از آن موارد مرتكزۀ مختفيه مي‌كنند كه نقلي بر آن نيامده است؛ مانند روايات يا آن ادلّه‌اي كه حكايت از احكام عقلي مي‌كنند. حالا حتماً بايد حكم عقل در تابلو نوشته شود؟! يعني من‌باب‌مثال در يك جامعه احكام عقلي و مستنبطات عقلي و سيرۀ عقلائيه را در اعلانات مي‌نويسند؟! نه، اينها مرتكزات عقليه است و هر كسي عقلش را اعمال كند و به‌كار بيندازد و نسبت به عقل خودش استمرار داشته باشد، ممكن است همين قواعد و استنباطات عقلي را ابراز كند؛ يك كسي ممكن است ده‌تا قاعدۀ عقلي و يك كسي ممکن است بيست قاعدۀ عقلي را ابراز کند و همۀ اينها قواعد عقلي است.

پس حتماً لازم نيست در اوامر ارشاديه و در اين‌گونه اوامر يك مسئله‌اي منقول باشد؛ مثل اينكه مولا در روز سبت گفته که أکرم العلماء یوم الجمعة أو لیلة الجمعة و بعد فردا بگويد که إفعل ما أمرتُك یوم السبت، اين ارشاد به آن حكم عقل است. نه! ممكن است اين عبد از مولا يك اوامري در نظرش باشد ـ ولو مولا نگويد و مطرح نكند ـ بعد اين مولا بگويد كه آنچه را كه تو از من مي‌داني و مرتكَز ذهن تو است، آن را اتيان كن. گرچه مولا نگفته است که اتيان كن؛ ولي سيرۀ مولا و دأب مولا بر اين است كه اگر مشكلي پيدا بشود لیلة الجمعة علماء را اكرام كند ولو اينكه امشب را نگفته است، اما عبد از قرائن و شواهد متوجه می‌شود.

اوامر ارشادي حتماً اين نيست كه فقط اين اوامر ارشادي به آن مطلب گفته شده و مطرح شده و منقول به صراحت ناظر باشد نه‌خير، در تمام اين اوامری كه اوامر ارشادي به حكم عقل است، شما چه مي‌گوييد؟! خب عقل كه حكمش منقول نيست؛ بلکه در اذهان است و اوامر شرعي هم ناظر به همان حكم عقل است؛ مثلاً وجوب عدل، قبح ظلم، حرمت كذب، وجوب صدق، اداء امانت و حرمت خيانت، تمام اينها احكام عقلي است و تمام اينها جزو مستقلات عقليه است ولي شارع هم در اينجا اينها را بيان كرده است.

همۀ اينها ناظر به آن مختفيات و مرتكزات است ولو اينكه عقل نقل نكرده است عقل که نقل نمی‌کند بلکه در آن مرتكز است. لعلّ اينكه اخبار شبهه ناظر به احكام مختفيۀ شرعيه است؛ يعني در شرع، عقل در يك هم‌چنين مواردي شبهۀ وجوب احتياط شرعي را می‌دهد و «قِف عِندَ الشُّبهة» ناظر بر همان حكم مختفيه است. لازم نيست حتماً به‌عنوان يك روايت صريح در يك مورد خاص امام علیه‌السّلام مورد كفّ نفس را بيان كند و «قِف عِندَ الشُّبهة» ناظر به اين مورد باشد. نه‌خير، همين‌كه انسان اجمالاً ‌وقتي كه نگاه به شرع و قوانين كند اجمالاً اهتمام شرع را نسبت به موارد ادراك مي‌كند و اگر الاغ هم باشد اين را مي‌فهمد چه برسد به مردم! اگر يك حيوان باشد مي‌فهمد که بالأخره شرع بين حرمت غناء و قتل نفس محرّمه فرق گذاشته است! من‌باب‌مثال اگر حيوان هم باشد مي‌فهمد كه در شرع بين نكاح و إناء مشتبه بين الماء و الخمر فرق است؛ آیا مجامعت با زنی که حالا انسان شک دارد که زنش است با شرب إناء مشتبه يكي است؟! خب اين را هر الاغي مي‌فهمد! حالا چه برسد به اين انسان! بگذريم كه حالا همه چيز زياد شده است! اين مشخص است كه مي‌فهمد.

اين حالتي را كه انسان از اهتمام تشخيص می‌دهد، امام عليه‌السّلام اين حالت را با «قِف عِندَ الشُّبهة» بيان مي‌كند. بنابراين در اوامر ارشادي لازم نيست حتماً صريحاً آن جنبه لحاظ بشود؛ بلکه منظور اين است كه در اوامر ارشادي فقط جنبۀ ناظريت صرفِ تنها نيست و ممكن است يك مقداري جنبۀ الزام مولوي که براي تحقق آن حكم مرتكَز باشد در اينجا اعمال شده باشد. فلهذا چطور ممكن است که بگوییم که اين روايات با این حدّت و شدت صرفاً ارشاد هستند و هيچ از خودشان دلالت ندارند و انگارنه‌انگار که اینها را امام گفته است؟! يعني چه؟! حالا بيشتر راجع به اين روايت بحث مي‌كنيم و روايات را نقل مي‌كنيم.

خلاصه در روايات نمي‌توانيم به صرف ارشاد بودن [این‌طور بگوییم]، بله يك وقت همان‌طوری‌كه گفتم ارشاد است و اين صرف حكايت است؛ ولی يك وقت ارشاد است به يك مسئله‌اي است كه ممكن است آن مسئله مختفي باشد و به‌واسطۀ اين ارشاد اثبات آن مسئلۀ مختفي یا مسئلۀ معلوم و يا مظنون بالإجمال باشد. عليٰ‌كلّ‌حال موارد مختلف است.

تلمیذ: در مورد ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ﴾ آیا قسمت اولش ﴿أَطِيعُواْ ٱللَهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡ﴾ ارشادی است و در مورد اولی الأمر مولوی است؟

استاد: نه فرقی نمی‌کند.

تلمیذ: بیشتر برای ثبوت آن اولی الأمر است؟

استاد: به یک نسق است، آیه می‌خواهد بگوید که یک امر است و یک راه است و یک میزان است و خدای بدون پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و بدون امام معنا ندارد! پیغمبر بدون خدا و بدون امام معنا ندارد! این سنّی‌ها حالا پیغمبر و خدا را قبول می‌کنند و امام را قبول نمی‌کنند. در اینجا خدا می‌خواهد بگوید که خدا و پیغمبر و امام، همۀ اینها یک امر واحد هستند و این مسئله نباید ترک بشود.

اللهم صل علی محمد وآل محمد