پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهفقه
مجموعهوجوب عمره مفرده و بحث از تکرار آن در یک ماه
توضیحات
وجوب عمره مفرده و بحث از تکرار آن در یک ماه
- 1435-01-26
أعوذ بالله من الشیطان الرّجیم
بسم الله الرَّحمن الرَّحیم
در مجلس گذشته عرض شد که تکلیف می تواند در مقام تَنَجُّز و فعلیت دارای سه تصویر باشد. البته در مقام تعیُّن و تحدُّد خارجی، یعنی در اینجا کاری به مسائل ملاکات و انشاء نداریم.
اوّلاً یا شارع روی خود فعل فیحد نفسه و بالذات نظر دارد، صرف نظر از شرایط خارجی و قرائن و آن قیود خارجی و ظرفی که فعل در آن ظرف تحقق پیدا می کند، که آن فعل فی حد نفسه ممدوح یا اینکه مذموم است.
گفتيم که در این زمینه مسائل زیاد، الي ماشاء الله وجود دارد، مثلاً بَرّ به والدين، صدقه به فقرا، یا خود عبادت، صلاة في حد نفسه، چه طور كه داریم: الصَّلَاةُ قَالَ خَیْرُ مَوْضُوعٍ فَمَنْ شَاءَ أَقَلَّ وَ مَنْ شَاءَ أَکثَر1 یا اینکه روزه، و هر چیزی که در آن تبتّل الی الله باشد و التّوجه الیه باشد.
آن قضيه كه در مِنی یکی از دوستان مرحوم آقا آمده بود و به آن بزرگ گفته بود که این چه وضعی است در کثیفی و خون و این چیزها... ایشان رفته بودند و دیده بودند که خیلی ناراحت است که حالا لباس إحرامش و حوله هایش الآن متلوث شده و این همه فکر و ذهنش را گرفته است.
واقعاً این بزرگان اگر نبودند ما نمی دانستیم چه کنیم و چطور به مغزي و آن عمق تکالیف و مقصود و منظور از اين حقایق احکام دسترسی پیدا کنیم؟! اين خيلي مسأله است ديگر!، و چطور اینها واقعاً انسان را از این عوالم ظاهر و تحجر و امثال ذلک عبور می دهند.
گفته بود كه یک شیخی از یک جمعی می گذشت دید نشسته اند و مشغول ذکر هستند، گفت: ماعَلَّمَ کمْ استاذُکم؟ آنها گفتند: عَلَّمَنا استاذُنا بِالْتِزامِ الطّاعاتِ و تَرکُ الذُّنوبِ. ببينيد این همین مسأله ای است که الآن متداول ماست، همین فرهنگ متعارف ماست، همين است ديگر! یکی هم میگوید آقا کجا این مسأله بد است؟! به اين خوبي عَلَّمَنا استاذُنا بِالْتِزامِ الطّاعاتِ و تَركِ الذُّنوبِ!! می گفت: تِلکَ مَجوسیَّةٌ مَحْضَةٌ؛ هَلّا أمَرکُمْ بِالتَّبَتُّلِ إلَى اللَهِ وَ التَّوَجُّهِ إلَیْهِ بِرَفْضِ ما سِواهُ؟! ببينيد اصلاً از یک عالم پایین و دنی میبرد بالا و همينطور بالا و بالا تا در یک افقی قرار می دهد که دیگر در آن اُفق به فکر ثواب و گناه و واجب و اینها دیگر نیست، که بگوید حالا این واجب است انجام بدهم، این حرام است ترک کنم، اینجا مکروه است و اینجا مستحب است.
تفاوت بین مستحبات چیست؟، همهاش سرش به پایین است، هیچ وقت چشم به دورانداز ندارد، هیچ وقت چشم به فضا ندارد، فقط چشم به پایین دارد، فقط نظر به این و نظر به آن، این بد است، این خوب است1.
یک دفعه در شبهای ماه مبارک بود گفتم که انسان در مقام عبودیت اصلاً نباید نگاه کند ببیند که مولا به چه چیزی امر و از چه چیزی نهی کرده است. چه چیزی مورد عقاب است و چه چیزی مورد ثواب است، آنکه مورد ثواب است در چه مرحله ای و آنچه که مورد عقاب در چه مرتبه ای است، اصلاً انسان نباید به این نگاه کند، فقط باید ببیند که مولا از او چه می خواهد! تمام شد. چه چیزی او را به او می رساند ، خب طبعاً همه چیز در آن هست، مشخص است که هیچ وقت حرام انسان را به مولا نمی رساند. و خود به خود حرام و مکروه از او ترک خواهد شد. یعنی وقتی که انسان از این افق بیرون بیاید، دیگر محرمات و واجبات و اینها همه در یک مقام پایینتر قرار ميگیرد، همه در یک فضای پایینتر قرار میگیرد، خیلی عجیب است!!
ما در این دنیا زندگی می کنیم برای اینکه از این دنیا نفع ببریم، خیلی هم خوب است، المجاز قنطرة الآخرة ، الدنیا دار ممرٍ و الآخرة دار مقرٍ و خذوا من ممرکم لمقرکم2، خب این خیلی خوب است. همه باید همینطور باشند. بسيارخوب!
صوفى ابن الوقت باشد اى رفيق نيست فردا گفتن از شرط طريق3
انسان مي خواهد که این دنیا را توشه ای برای آخرت قرار بدهد. ببینید اختلاف افق را می خواهم عرض بکنم، که اصلاً تا چه مرتبه ای انسان می تواند اختلاف پیدا بکند، حالا برحسب فهمی القاصر، البته مسائل دیگرش را ما نمی دانیم. اینقدر تشخیص می دهیم که چیز خوبی است. انسان هر روز، را باید به عبادت بگذارند، به رضای خدا و این در پرونده برای آخرت می ماند، روز شنبه را به عبادت بگذارند یکشنبه، همینطور دوشنبه و همینطور تا اینکه بالاخره این پرونده به انتهاء برسد و مُهر ختم بر او نهاده بشود و دیگر در آنجا الیوم دار الحساب و لا دار العمل4، است و مسأله در آنجا جلو بیاید و مطرح شود.
پس ما زنده از آنیم که این دنیا توشه ای باشد برای آن طرفمان، برای این زندگی می کنیم و در این دنیا هستیم، آدم بهترین کار را در این دنیا انجام بدهد برای اینکه آنطرفش آبادتر باشد، آنطرفش وضعش بهتر باشد، بارش را کم کند، توبه کند و....
بعضی ها در این دنیا هستند تا اینکه از بودن آنها دیگران نفع ببرند، اصلاً به خودشان کاری ندارند، خدا می خواهد به خودشان چیزی بدهد یا نه! یعنی یک سال دکتر می رود و زیر عمل می رود، زیر تیغ جراحی می رود، زیر هزار گرفتاری و درد و در بستر افتادن، زیر استخوان درد و کمردرد و دیسک وفلان و هزار تا چیز برای اینکه یک سال بیشتر بماند و دیگران بیشتر از این سفره استفاده کنند، آنها کجا هستند؟! ببینید تفاوت را. این همانی است که می خواهم عرض کنم که انسان به یک مرتبه می رسد که اصلاً از مرتبه وجوب و حرام و کراهت و اینها رد می شود، از اینکه چیزی برای خودش کسب کند رد می شود، از اینکه چیزی از این وجوب و حرمت و استحباب گیرش بیاید و در کیسه اش و جیبش بریزند رد می شود، میگذرد و عبور می کند.
ما نیستم، ما همین که بتوانیم در این دو روز دنیا گناه نکنیم، پدر مردم را درنیاوریم، ما همین را داشته باشیم از سرمان خیلی زیاد است، آنها همه پیشکش، حالا فقط یک حکایتی می کنیم، اینقدر هست که بانگ جرسی می آید! حالا انشالله خدا کم کم ما را به آن افق ها هم آشنا کند، تصور میکنید؟! یعنی در این دنیا می ماند و درد را به خود می خرد و وقتی می خواهد برود خدا به او عطوفت و رحمت می کند که او را می برد، که دیگر بیشتر درد نکشد. چه خبر است! او که همه چیزش را برای این و آن داده، دیگر یک مقداری و يك حدی دارد. بالاخره خدا هم یک عطوفت و رحمتی دارد، یک حساب و کتابی هم هست! توجه می کنید!
امام حسین علیه السلام خیلی راحت می توانست امامتش را داشته باشد و همه مقاماتش را داشته باشد، نه علی اکبرش را از دست بدهد، نه علی اصغرش را از دست بدهد، نه ابوالفضلش را، در یک جا زندگی بکند و افراد را هم داشته باشد همه شیعیان هم دورش را می گیرند و قضیه هم اتفاق نمی افتاد و همه هم به مرتبه کمال می رسیدند، چطور که خب بالاخره در این زمانها یک همچنین چیزی ممکن است!
این که او می آید این قضیه را انتخاب می کند و این وضعیت را بوجود می آورد و این جریان را بوجود می آورد، جریان بعد از خودش را به وجود می آورد، کربلا چیزی نبود در مقابل اسارت حضرت زینب و سجاد، با آن وضع! کربلا مسأله ای نبود! هر روز یک عاشورا بود، هر روز یک کربلا بود! هر روز یک داستانی برای خودش داشت، کجا کربلا مقایسه می شود با آن شام و با آن جریان سنگ زدن و در کوفه و بساطی که در آوردند و با قُل و زنجیر از اینجا به آنجا، یک بچه بمیرد، آن یکی سقط شود، آن یک فلان... چه می دانید از این بچه های اصحاب و خود اهل بیت و پیغمبر صلی الله علیه و آله چقدر در طول این مسیر همینطوری مُردند! مگر بچه چقدر جان دارد؟ مگر چقدر می تواند تحمل کند؟ آدم بزرگش می افتد حالا چه برسد به یک بچه پنج و شش ساله كه به او مدام بگويند: بدو!! این امامزادههایی که دارید می بینید از همینها بوجود آمد دیگر.
حالا سید الشهدا علیه السلام این مسیر را اختیار می کند برای چه کسی؟ خودش که امام است! از خودش که چیزی کم نمی شود، حضرت ابوالفضلش را برای چه می دهد؟ علی اکبرش را برای چه می دهد؟ برای من و شما می دهد! پس برای ما داده، این جریانات و این قضایا و اینها. البته دیگر خُب خود خدا یک حساب و کتابهایی هم برای آنها قائل هست و آن دیگر جای خودش، آن فیض الهی که لایتناهی است، غیر متناهی است، مقصد امام حسین علیه السلام چیست؟ مقصد امام حسین علیه السلام این است که عوضی در قبال این بگیرد؟! خدایا به من آن مقام را بده عیبی ندارد من می دهم، نه ندهی هم عیبی ندارد و الله قسم سید الشهداء علیه السلام اگر همان مرتبه ای که بود، یک سر سوزنی اضافه بر آن مرتبه خدا به او نمی داد، همین جریان کربلا را انجام می داد إِنَّ لک فِی الْجَنَّةِ دَرَجَاتٍ لَا تَنَالُهَا إِلَّا بِالشَّهَادَة 1.
خب این مسائل باطن قضیه بود اگر خدا به امام حسین علیه السلام می گفت ما چیزی به تو اضافه نمیکنیم امّا اگر بخواهی از این امت دستگیری بکنی باید این روال طی بشود، حضرت می گفت: باشد بسم الله! یا علی! خداوندا چيزي نده! ما هستيم!
به خاطر عوض نرفتند این جریان و این واقعه کربلا را درست کنند، عوضش این بود که امروز من و شما در دامن ابالسه و شیاطین نیفتیم، برای این، این کار را کرد، امروز من و شما در تحت ولایت او راه را برویم و شیاطین و ابلیس ها و محرفین و مُفْرِطين و ومُفَرِّطین و وسوسه کنندگان و اهل دنیا، نتوانند به اَنحاء مختلف بیایند ودور آدم را بگیرند، به اشکال مختلف و در ظروف مختلف، آقا اینجا بیا! آقا اگر بدانی آنجا چه خبر است؟! یک لقد به همه بزنی، خداحافظ همه، ما راهمان، راه دیگری است! این کار را امام حسین علیه السلام 1400 سال پیش برای امروز من و شما کرده است! 1
اگر او این کار را نمی کرد معلوم نبود ما الآن کجا بودیم! ما الآن در چه وادی بودیم، در چه اوضاعی بودیم، رفیقمان که بود؟! دوستمان که بود! آن ذُملاء وقُرناء ما چه كساني بودند؟! در چه ظرفیتهایی ما قرار داشتیم؟! نه هیچ حساب و کتاب نبوده! چون وقتی که او می آید یک راه ظاهری نشان می دهد، یک راه هم در باطن دارد، آن ظاهرش که خُب بالاخره مشخص است، آن باطن است که می آید...، بالاخره اینها کارشان کار باطن است، یعنی میآیند در تکوین اثر می گذارند، آن تخم را در قلبها می کارند، این که الآن شما می بینید در یک جریانی قرار می گیرید و خود را در یک جریانی احساس می کنید خبر ندارید که یک نفر دیگر آن تخم را کاشته، ما کاره ای نیستیم بابا! هشتمان گرو هشتادِ خودمان است! یکی دیگر این تخم را کاشته، منتهی ما باید این را شروع کنیم به آبیاری و پرورش و در یک محیط مناسب و نمی دانم ممارست و ازش ضیافت به عمل بیاید خلاصه از این کاری که انجام شده و نگذاریم آن زحمت آنها و جهت تکوینی که در این نفوس به وجود آمده مهمل بماند، این ظرفیت را نگه داریم و حفظ کنیم.
علي کل حال خُب این یک مرتبه است، این مربوط به خود نفس فعل است.
مرتبه دوّم همانطوری که عرض کردیم این قضیه مربوط می شود به آن ظرفیت و شرائطی که این فعل در آنجا انجام می گیرد، ممکن است فرض بکنید که خود نفس فعل در یک جا مستحب باشد ولی در یک شرایط دیگر که قرار می گیرد این مستحب تبدیل به مکروه می شود، مثل سلام، سلام مستحب است و بسیار هم اکید است ولی همین عمل استحبابی که فی حد نفسه خودش یک امر مستحب است، در شرائط مختلف و در ظروف مختلف و قیود مختلف احکام و موضوعات مختلفی بوجود می آید و به واسطه تحقق موضوع حکم هم تبعاً تفاوت پیدا می کند، مکروه می شود، استحباب پیدا می کند، چه میشود. مسائل هم زیاد است و نیاز به گفتن ندارد1.
شما یک برخاستن را در نظر بگیرید، می بینید که بلند شدن برای رفیقتان، برای فردی که جنبه استاد دارد و تعلیم دارد خب آن حساب دیگری دارد، برای پدر و مادر مستحب و خوب است، ولی همین برخاستن را شما به عنوان تمسخر نسبت به یک نفر انجام بدهید این حرام می شود! خُب یک برخاستن است دیگر، در شرایط مختلف فرق می کند، نسبت به یک کسی ممکن است این مکروه باشد، این جهت دوّم مسائلی که ما به آنها ابتلاء داریم همه از این حیثیت دوّم است، یعنی فرض کنید من باب مثال در همین عمره، این عمره خودش یک عمل مستحب است، اوّله التلبيه واخره الصلاة. کجاش خلاف است؟ لبیک اللهم لبیکش خلاف است و کراهت دارد؟ یا فرض بکنید طوافش خلاف است؟ و يا سعيش خلاف است! می بینیم همه اش عین عبادت و صلاة است و طواف است و سعی است و .... کجای این قضیه اشکال دارد؟! امام می فرماید که: لا تَفْعَلْ، کجای این قضیه ایراد دارد؟! لبیکش ایراد دارد؟ سعی و...کجایش ایراد دارد؟ می بینیم که در اینجا مسأله این نیست، ولی در عین حال همین در یک شرایطی قرار می گیرد که در آن شرایط خُب حضرت می فرمایند: لا تَفْعَلْ! كه عمره متكرره باشد.حضرت ميفرمايد كه انجام نده. امّا خود عمره فی حد نفسه چیست؟ خودش عبادةٌ من العبادات و نُسْکٌ من النُّسُک، خُب این ایراد از این نقطه نظر به آن شرائطی برمی گردد که آن شرائط باعث می شود که این از آن جنبه اوّل و از آن حیثیت اوّل کم بشود، اینجا دیگر ما باید کم کم ذهنمان برود که من می خواهم چه بگویم، یعنی آن ملاک تکلیف و ملاک و مناط و رمزی که امام علیه السلام به واسطه آن، این عمل مستحب را منهی قرار می دهد و نهی می کند، کم کم دیگر دستمان می آید که این چه حیثیتی در اینجا می تواند پیدا بکند، که یک عمل فی حد نفسه خودش ایراد ندارد ولی در ارتباط با یک شرائط دیگری شما می بینید مکروه است، خود یک عمل فی حد نفسه خیلی هم خوب است اما در یک ارتباط با یک مسأله دیگر شما می بینید که این ایراد دارد، این صحیح نیست، به خاطر شرائط و مسائلی که هست. و دلیل بر این قضیه هم خُب روشن است، علّتش مشخص است که خود عمل به اضافه آن شرائط خودشان ملاک واحدی را به وجود می آورند، در تحت آن ملاک است که حکم به واسطه آن ملاک واحد و مناط واحد تغییر پیدا می کند، خود عمل فی حد نفسه اگر در نظر بگیریم لو خُلّي وطَبْعَه، عمل، عمل مستحب است.
ولی از آنجایی که هیچ چیزی در این دنیا بدون شرائط و بدون خصوصیات انجام نمی گیرد، هر چیزی بالاخره باید با یک مقارناتی در این عالم خارج محقق بشود، شما هیچ وقت دیدید که یک وجودی در عالم خارج تحقق پیدا بکند بدون ماهیت؟! یک وجود بدون ماهیت شما به من نشان بدهید. در حالی که، الماهیة اَعدامٌ، البته این هم غلط است. همانطوری که قبلا بحث شد، ماهیت امر عدمی نیست بلکه ماهیت همان هویت خارجی وجود است، ما نمی توانیم بگوییم امر عدم، امر عدمی این است که این با آن هیچ تفاوتی نمی کند درحالی که تفاوت می کند، نه این که دو چیز است، یک چیز است، هر چه هست وجود است، منتهی یک وقتی ما نظر به صقع وجود داریم، این همان مسأله بساطت و صرافت مطرح می شود، یک وقتی نظر به تعیّن خارجی وجود داریم، آن مسائل ماهیات و اینها مطرح میشود. لذا میگویند الماهیات اَعدامٌ این حرف، حرف درستي نيست.
خب شما كه نمي توانيد دست بگذاريد بر چیزی و بگوييد اين وجود بحت و بسيط است! چه چيزيست وكدام است؟! به هر شکلی باشد و به هر کیفیتی باشد این است. بله اگر انسان از این مراتب تصورات و مراتب صور و حتی مراتب معانی عبور کند و بعد از مرتبه اسماء که باز خود او نوعٌ ماهیةٌ من الوجود است، چون خود اسماء با همدیگر تفاوت می کنند از حیث هویت خارجیشان و از حیث تأثیرشان، مسأله إماته با مسأله خلق فرق می کند، در خلق یک مطلب دیگر است، ایجاد است، در اماته تبدل است، در حالتی که در خلق اين مسأله نیست، در إماته رفتن است، حالا این رفتن یا خلقی بعد از او خواهد آمد یا نخواهد آمد، بالاخره دو قضیه است! قضیه قهاریت با قضیه غیر قهاریت و امثال ذلک متفاوت است، خُب اینها همه اسماء هستند.
انسان اگر از این مرتبه عبور کند می تواند یک حقیقتی که دارای ماهیت نیست را ادراک کند و آن دیگر همان حقیقت ذات است که او خود را ادراک می کند، آن دیگر ذات در مرتبه صُقع وجودی خودش هست.
ما هم همین را ادراک می کنیم، این دستوری که بزرگان می دهند راجع به نفی خواطر، البته این یک مقدمه است، چیزهایی دیگری هم هست که البته خُب من ندیدم که آن بالاترها را مرحوم آقا به کسی داده باشند، یا یکی، دو، سه موردی من شنیدم که آن بالاتر از اینها را ایشان می دادند.
در قضیه نفی خواطر چه می گویند؟ می گویند که انسان هر خاطری که هست، خدا هم که در ذهن او می خواهد بیاید باید مانع شود، هیچ کس نباید بیاید! انسان یک ربع بنشیند در یک جای خلوت و ساکت و آرام، بدون اینکه نوری چشم او را بزند، توجه او منصرف بشود و امثال ذلک، فقط نفی کند، جنبه نفی در اینجا باشد هیچ چیز جایگزین نکند، فقط جنبه نفی در اینجا مدّ نظر باشد!
خُب نفی کرد، نفی کرد، نفی کرد، از خودش و افعالش و تصورات و موهومات و وهمیات و توهماتش رد شد، از تفکراتش هم حتی رد شد، از اوصاف رد شد، از خصوصیات خودش رد شد، از ملکاتش رد شد، هیچ چیزی در نظر نیاورد، ته آن چه می ماند؟ آن ته ته ته! ها. بالاخره می فهمد که یک چیزی است که آن خودش است، آن خودش چه شکلی است؟! سفید است؟ سیاه است؟! قرمز است؟! وزنش؟ هیچ چیز، هیچ چیز نیست! یعنی یک حقیقتی را ما ادراک می کنیم که آن حقیقت نه کیف دارد، نه لون دارد، نه کم دارد، نه وضع دارد، نه مَتي دارد و نه جِده دارد، و هیچ ندارد، درست شد؟ آن حقیقت نشان می دهد و می رساند، البته عرض کردم این پله اوّل است، بعد انسان از این پله، منتقل به مطالبی دیگر و مسائل دیگر می شود.
پس این هست، امّا اینکه یک وجودی در خارج تعین پیدا بکند ما نشان بدهیم، اشارةٌ بالاشارة حسیة او الاشارة العقلیة حتی، كه اين داراي ماهيت [نیست، امكان ندارد.] آن هم که اشاره عقلیه به آن میشود ماهیت عقلانی دارد، نه ماهیت حسی و ماهیت تعینی، آن هم باید یک ماهیتی داشته باشد.1
هر چیزی که در خارج تحقق پیدا می کند باید یکی از این شرایط را داشته باشد، شما می خواهید نماز بخوانید همین که می خواهید نماز بخوانید یک دفعه پیغمبر و رسول الله شما را صدا می کند که فلانی، چه کار می کنید؟ آیا باید نماز را بخوانید یا باید بروید سراغ صوت رسول الله و ندای رسول الله را جواب بدهید.
اینجا نماز خواندن مستحب می شود یا نه؟ یا باز هم مکروه است؟ تلبی ندای رسول الله در این جا میشود مقدم؟ ـ ما امروز داریم یک کمی از خط قرمز تجاوز می کنیم! ـ آن می شود مقدم یا نماز خواندن؟! اصل الصلاة، الصلاة خیر موضوعٌ این نماز را هم که مشمولش ميشود. مستحب است میخواهم نماز بخوانم!
سعید بن مسیب بود که در مسجد مدینه ایستاده بود یک دفعه دید که صدایی بلند شد پرسید چه خبر است؟ گفتند جنازه حضرت زین العابدین علیه السلام را تشییع می کنند، بعد رفت با خودش گفت آخ جون! الآن وقتش است، الآن مسجد مدینه خلوت است، کنار قبر پیغمبر صلی الله علیه و آله یک همچنین خلوتی دیگر در عمرم ممکن است پیدا نشود، بلند شوم بروم و خودم را به آن ضریح بچسبانم و یک دلی از عزا در بیاورم و نماز بخوانم، بگذار مردم تشییع جنازه را بکنند، فعلاً مسجد خالی است! رفت در آنجا شروع کرد به نماز خواندن یک دفعه دید صدای تکبیر از آسمان میآید، ملائکه تکبیر میگفتند و بعد از تکبیر آنها اهل زمین الله اکبر می گفتند و تکبیر می گفتند! و بعد متوجه می شود عجب کلاهی سرش رفته است! تو تشییع جنازه امام زمانت را کنار می گذاری بروی دو رکعت نماز بخوانی؟!1
در اینجا قضیه چیست؟ دیگر در اينجا نمی توانیم بگوییم این نماز مستحب است، بدبخت داری همه چیزت را از دست می دهی! یک قدم پشت جنازه امام حرکت بکنی مثل اینکه هزار سال نماز خواندی! منتهی این فهم می خواهد، آنجا را نگاه بکنید همچنین در خدا فرو می رود که با انبر هم نمیشود او را درآورد و بیرون کشید!! دیديد بعضی از بچه ها از شکم مادرشان درنمی آیند! بله؟! دیدید میکشندشان بیرون؟ توجه می کنید؟!
آنچنان در خدا فرو رفته، مسجد مدینه خلوت، هیچ کس هم نیست، پس حالا این نماز را بچسبانیم، نان را به تنور بچسبانیم که دیگر یک همچنین فرصتی پیدا نمی کنیم، مردم همه امام سجاد علیهالسلام را تشییع می کنند، بالاخره جنازه که روی زمین نمی ماند! جنازه می رود و در بقیع دفن میشود. خدا فهم بدهد! اينجاست! این فهم چطوری بدست می آید؟ این العلم نورٌ يقذفه الله، این است که می گویم. آن بیچاره ندارد. این دارد. حالا من نمی گویم همه آنهایی که به تشیع رفتند همه اهل فهم هستند ولی بالاخره کسی که اهل فهم است، این نور به قلبش می افتد تا می خواهد نماز بخواند می بیند رسول الله یا یک کسی دیگر گفته که بیا، نماز را ول می کند به دنبال پاسخ ندای پیغمبر یا پاسخ ندای امام می رود، او ببیند چه می گوید: هرچه هست آن درست است! نماز را بعدش هم می شود خواند، قبل هم می شود خواند! هر چه میخواهد باشد. این یک مسأله دارد.
پس بنابراین این می شود چه؟ این می شود مرتبه دوّم، مرتبهای که در این مرتبه عمره که کراهت دارد، و لا تَفْعَلْ است در اینجا قرار می گیرد، البته عرض کردم بحث ما، بحث کلی است حالا بعد میآییم سراغ عمره ببینیم که نسبت به عمره لسان روایات چه حکایت می کنند؟
مطلب سوّم این است که ما می بینیم در یک همچنین ظرفیتی که مورد رضای شارع نیست، امام می فرمایند انجام بده، یعنی همان شارع می گوید انجام بده! این مرتبه سوّم چه قضیه ای انجام میشود؟ سوال ما این است: امام که می فرماید به زراره لا تَفْعَلْ وقتي که از حضرت سوال می کند، يا فرض بكنيد همان بزنطي كه از امام رضا عليه السلام سؤال ميكند، آیا امام رضا علیه السلام خودش عمره مفرده را متکرراً انجام می دهند یا نه؟ خب انجام نمی دهد، خودش می گوید که لا تفعل! پس چرا به او می گوید که إفْعَلْ.
او سؤال می کند که حداقلش چقدر است؟ حضرت می فرماید که فی شهرٍ، دو تا عمره در یک شهر نباید انجام بدهی، یعنی خود امام رضا علیه السلام، هیچ علتی هم ندارد، نه بیماری دارد، صحیح و سالم در مکه، هر روز هم می تواند از در مسجد تنعيم احرام ببندد و بیاید. ميتواند يا نميتواند؟ مثل همین که الآن انجام میدهند. امام رضا علیه السلام که می فرماید به راوی لاتَفْعَلْ، اگر خود حضرت در مکه باشد و قادر بر اینکه هر روز بیاید و عمره انجام بدهد، خب چرا ترک میکند؟! این همه ثواب دارد، و برایش مسائل متفاوت است، چون مورد رضای شارع نیست، وقتی نیست باید به او هم بگوید انجام نده، و او چانه می زند، این چانه را برای چه می زنی؟ تو که داری چانه می زنی که یابن رسول الله حداقلش چقدر است! اینجا چرا امام علیه السلام میآید إرفاق می کند؟ میگوید اقلش عشرة ایام، دیگر از عشرة ایام کمتر نباشد، این که حضرت در اینجا میآید و این را ارفاق می کند، این برای چیست؟ این برای ارفاق به این شخص است. چون این در یک ظرفیتی قرار دارد که این حال و هوای عمره خلاصه گیجش کرده1.
من رفیق خودم می گفت که در مستجار بودم، یک اصفهانی پرسید چند دفعه عمره انجام دادی؟ جواب داده بود که دو دفعه، چقدر خرج کردی تا اینجا آمدی فقط دو دفعه انجام مي دهی؟ خب هر روز برو انجام بده! میدونی چقدر پول خرج کردی!
حالا امام رضا گیر یک شخصی افتاده و هی چانه می زند که یابن رسول الله این همه خرج کردم زندگیم را گذاشتم، تجارتخانه را ول کردم، این که نمي شود! حضرت ميفرمايد: خیلی خب بابا برو اما ده روز کمتر نباشد. ماهی سه تا می شود، اگر از اوّل تا آخر ماه بگیری، سه تا انجام بده که سکته نکنی، حالا اینقدر پول که براي عمره دادی!
خُب خود حضرت اگر از او سؤال بکنیم که یابن رسول الله شما که میگویی کمتر از ده روز نباشد خودتان انجام می دهید؟ می گوید نه من انجام نمی دهم. از اول خودم گفتم نکن، پاي حرفم هم ايستادهام. او چانه می زند مي گوید: آقا من خیلی پول دادم تا اینجا آمدم حالا یک دفعه عمره انجام بدهیم و سر جایمان بنشینیم؟ این که نمی شود. این شد که ما خیلی ارفاق کردیم و به او گفتیم که دو دفعه دیگر هم انجام بده، ده روز کمتر نباشد این ارفاق است. صحبت در این است. فردا این را اضافه می کنیم.
حالا وقتی که اینطور شد دیگر اقلّ ثواباً در اینجا چه مفهومی پیدا می کند؟ هیچ!، دیگر اقل ثواباً معنا ندارد. چون وقتی مسأله روی ثواب برود، برمی گردد به خود حسن فعلی، حسن و قبح فعلی! چون ثواب هر چه کم و زیاد بشود براساس آن استحباب و کراهت وجوب و حرمت ترتب پیدا می کند، اگر ثواب به نحو أکید باشد، البته با شرايطي، این واجب می شود، اگر حرمت باشد فلان و امثال ذلک.
اگر شما مسأله را در لسان فقهاء بگویید اقلّ ثواباً هست! چرا نباید امام بگوید که انجام بده! دلم میخواهد این اقلّ ثواباً را انجام بدهم! مگر همه ثوابها بايد يك جور باشد؟! گردو با پنیر یک ثواب دارد، احترام به والدين هم یک ثواب دارد، خب این ثوابش کمتر است یا آن، این بیشتر است یا آن؟ آن که اصلاً ربطی به این ندارد، حالا چون اقلّ ثواباً هست، حضرت بگويد نه بابا ول كن، آن ثوابها و آن مستحبات أکیده را برو و رویش التزام پیدا بکن! نه هر چیزی که مستحب است، از پنجاه، یکی بیاید اینطرف بشود پنجاه ویک، باید انجام بدهی. حالا این پنجاه می شود پنجاه و یک و پنجاه و دو تا میرسد با نود و نه، به صد برسد می شود واجب. متآخم به وجوب داریم، پایینتر داریم همینطور نزدیکتر داریم تا اینکه به مرحله استواء که همان مرحله اباحه هست، برسد!
این مطلب به این برمی گردد. یعنی به خاطر رعایت مکلف بر اساس مصالح، شارع یک ارفاقاتی در اینجا انجام می دهد، و قضیه هیچ کاری به حسن فعلی ندارد، وقتی که اینطور شد، انسان نباید انجام بدهد، البته این توضیحش انشالله برای فردا که چطور ما می بینیم که در بعضی موارد اختلافاتی در این زمینه هست.
تلميذ: ميتوانيم عمره را تشبيه كنيم به حج تمتع؟ لكلّ سنةٍ حجٌ و لكلّ شهرٍ عمرةٌ. كه در هر ماهي يك عمره هست، ديگر عمره دوّم جعل نشده. مثل اينكه حج تمتع دريك سال دوبار جعل نشده؟
استاد: خب بینید حج تمتع اگر شخص برود باطل است، ولی عمره که باطل نیست.
تلميذ: خب اين همان ارفاقي است كه فرموديد.
استاد: خب آنجا را که دیگر شارع ارفاق نکرده، آخر وقتی که حج جایش عرفات است و ایام مشخص است، آنجا را که نمی توانیم بگوییم ماهي يك دفعه برود حج بجا بياورد.
تلميذ: حج تمتع را عرض نميكنم. عمره را ميگويم شبيه به تمتع است و تفاوتش اين است كه اين لكلّ شهر است واين لكلّ سنة.
استاد: خب بله، این هم همین است، اشکال ندارد، ولی ما ميگوییم که این که لکلّ شهرٍ هست چرا در عین حال وقتی که راوی سوال می کند حضرت می فرماید کمتر از ده روز را نرو بعدش برو؟! یا می فرماید اشکال ندارد؟ ـ داريم در بعض روايات اشكال ندارد1 ـ خب این اشکال ندارد با آن نمی خورد و نمی سازد.
تلميذ: تشخيص مكلف چطورميشود؟ این حکم، حکم شخصی بوده نسبت به آن راوی که از حضرت سؤال کرده.
استاد: نه حضرت حکم کلی میگویند، راوی فقط جنبه حاکی دارد، وگرنه حضرت مي فرماید فقط خودت انجام بده. بیان حضرت از اوّل یک بیان کلی است، راوی که چانه می زند حضرت باز یک حکم کلی دیگر می گویند، آن حکم کلی اوّل بعد حکم کلی دوّم، ارتباطی به شخص راوی ندارد، منتهی چانه زدن او باعث می شود که حضرت یک حکم بعدی هم بفرمایند که در سلسله مراتب متنازله با آن حکم کلی، این هم داریم؛ که اگر خیلی دلت لک زده و همهاش دیگر شیطان وسوسه ات می کند، آی آمدم و نتوانستم بیش از یکی انجام بدهم و خواب و قرارت را گرفته و می خواهی سکته بکنی، نه! برو یک عمره دیگر انجام بده و خیالمان را راحت کن! امّا امروز دیگر صبح می رفتند، هر روز روزی دو دفعه، روزي يك دفعه! من یک بنده خدایی را دیدم که رساله هم دارد هر روز بلند ميشد وميآمد و عمره انجام می داد!
تلميذ:چه اشكالي دارد كه فقيه براساس ملاك به اين فتوي برسد؟ همانطوركه حضرتعالي فرموديد زيارت امام ملاكاً اكيدتر است از نماز ولو اينكه شارع درمقام جعل و خطاب فرموده باشد كه اين زيارت مستحب و نماز واجب است. همينطور هم فقيه براساس ملاك نه همين لاتفعلْ، برسد به اين كه صلاة في الحمام، ملاكش چون بالاتر است ثوابش می چربد به آن كراهت، ولو اينكه شارع فرموده باشد لاتَفْعَلْ، از آنجا برسد به أقل ثواباً.
استاد: اگر به ملاک برسد ایراد ندارد، ولی صحبت سر این است که شما از خود امام فقیهی بالاتر دارید؟ خود امام در حمام نماز می خواند؟ انجام كه نمی دهد. اگر یک فقیهی به یک ملاک برسد ایراد ندارد ما حرف نداریم، لذا در بسیاری از موارد هست که حتی ما دلیلی برای مطلب فقهی و اجتهادی نداریم، آن فقیه با آن نوری که دارد، با آن بصیرتی که دارد، با آن اتصالی که دارد، می تواند به این نکته دسترسی پیدا کند، در فتوحات محی الدین این قضیه را دارد که چطور انسان با قلب، با اتصالی که به آن منبع تشریع پیدا می کند حتی بدون توجه به منابع، می تواند به آن مسأله برسد و بعد وقتی که مراجعه کرد می بیند منابع هم منطبق با همان خواهند بود، دیگر منابع ، با آن دریافت قلبي1 در تعارض نیستند. اگر یک فقیهی با اتصالی که دارد و آن چه را که هست و در روایات هم داریم، لا یجوز الفتیا2 و امثال ذلک که با صفای سر و اینهاست، در آنجا ما حرف نداریم، صحبت در این است که آن ملاک کجاست؟ ما ملاکی نداریم.
آنچه را که ما داریم همین مسائل با همین ادله و با همین مطالبی که در دسترس است داریم، ما هم بر طبق همین مطالب صحبت می کنیم، آن یک بحث خاص است که حالا آمد و یک فقیهی در یک حمام خاصی، در یک شرائط خاصی و یک قضیة شخصیة نماز خوانده است.
نسبت به این در قضایای شخصیه داریم، چطور اینکه در اینجا باید خیلی احتیاط کرد، همینطور نمی شود [حکم کرد].
در آن قضیه ای که راجع به رضاء، رسول الله گفتند، آن هم از همین باب است، آن هم از همین قضیه رضایی که می خواست مَحرم بشود، حضرت فرمودند که بچه که از اوّل با یک مادر بود دیگر در سنین ده دوازده سالگی راهی دیگر برای محرمیت نبود، و بعد که عایشه آمد این را به عنوان یک حکم کلی گرفت و گفت یا علی هر کسی خواست 20 ساله و 22 ساله و 30 ساله باشد, بیایید همه با هم مَحرم بشوید1، اینها یک مسائل و قضایای شخصی است و اگر هم فقیه به آنها دسترسی پیدا کند جرأت بیان ندارد. چه کسی مي خواهد بیان کند؟ مگر میشود اینها را در توضیح المسائل گفت؟! اینها مربوط به یک قضایای شخصی می شود که فقیه در ارتباط با خود شخص خاص و روحیاتش و استعدادش و کیفیت تحملش و قبولش او مطالبی بر طبق خودش می گوید.
در روایات هم داریم، در افعال ائمه اینها هم بوده. همان چیزهایی که خیلی از اوقات ممکن است، قضیة شخصیة، منطبق با ملاکات و کلیات نیست و آن را کنار می گذارند.
صحبت ما فعلاً در بیان حکم کلی است، این مسأله، مسأله شخصی است، در آن مسائل شخصی حرام هم ممکن است یک روزی واجب بشود، به اعتقاد خود او و به آن وضعیت خود او و به ادراک خود او. امّا او به همه افراد نمی گوید که انجام بدهید.
امام می گوید انجام بدهید، این انجام بدهید به صورت کلی چه صورتی پیدا می کند؟ با اینکه خودش گفته انجام ندهید؟! آن مکلفی که الآن انجام می دهد آن که ملاک سرش نمی شود؟ او مِلاک ومَلّاک را هم نمی داند فرقش چیست، حالا بخواهد برود و ببیند ملاک در اینجا چیست و بخواهد عمل بکند. توجه کردید؟! حالا انشاءالله توضيح ميدهيم.
تلميذ:خود همين مجزي بودن باعث رفع كراهت نمي شود؟
استاد: نه دیگر کراهت سر جایش هست. ما کراهت را به خود فعل زدیم، الآن دیگر مسأله وقتی بحث فاعلی بخواهد مطرح بشود دیگر آنجا بحث کراهت نیست، اگر بحث، بحث فعلی است، این نماز باطل می شود، چرا؟ چون در نماز باید با قصد قربت باشد، نمازی که مورد تقرب نیست نمازی که منهی شارع است، نمازی که مأمور شارع نیست آن نماز که دیگر در آن تقرب نیست،چطور ممکن است؟ شما قبل از اذان فرض بکنید نماز بخوانید متقرباً خب باطل است.
می گوید آقا من تقرب داشتم، خب باشد، باطل است قبل از وقت است! فعلی است که آن فعل مامورٌبه نیست و مرضی شارع نیست.
میگوید میخواهم نماز بی وضو بخوانم، حوصله وضو نداشتم، آقا دلت صاف باشد، قلبت صاف باشد! می گوید من دلم صاف بود نماز خواندم. خب نماز باطل است، نماز باید متطهراً باشد، نماز باید در بعد از زوال باشد، نماز باید بعد الإستتار باشد، شما یک ساعت به غروب بگویی من می خواهم نماز مغرب بخوانم و تقربم هم بیشتر است و چشمهایم را هم می بندم و دستم را در گوشم می کنم و چنان در خدا بروم که بروند و بکشند ما را بیرون! خب این باطل است، هنوز یک ساعت مانده!!!
لذا اگر صحبت به حسن فعلی باشد اینجا دیگر قطعاً باطل است، شکی در آن نیست، بحث را از حسن فعلی ما درآوردیم، گفتیم در این گونه موارد حسن فعلی و اینها به کنار می رود، حسن فاعلی جایگزین می شود مراعاتاً لحال المکلف. دیگر آنجا اقلّ ثواباً معنا ندارد، بحث دیگر بحث ثواب نیست. مولا دلش خواسته و عشقش گرفته است که حالا کار این را قبول کند، اين طوري عشقش گرفته، حالا که خیلی دلش می خواهد لبیک بگوید باشد یک لبیک هم بگو، عیبی ندارد ما از تو قبول مي کنیم، دیگر خود فعل مورد نظر نیست. به جای لبیک، لپه هم بگوید باز خدا قبول می کند!
اللهمَّ صلِّ عَلی محمَّد و آلِ مُحمَّد