پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهفقه
مجموعهوجوب عمره مفرده و بحث از تکرار آن در یک ماه
توضیحات
وجوب عمره مفرده و بحث از تکرار آن در یک ماه
- 1435-01-27
أعوذ بالله من الشیطان الرّجیم
بسم الله الرحمن الرَّحِیمِ
در راه که می آمدیم صحبت روضه بود. بله گفتم یکی از علمای معروف مشهد ایشان چون دیگر مریض شده بود و در حال فوت بود حدود صد سال پیش، اسمش هم در ذهنم بود که مرد بزرگی بود و معروف بود و بسیار مرد صالحی بود، ولی دیگر یک روز صبح بلند میشود به عیالش و حالا کسی بوده خدمتکاری و فلانی، می گوید که چند نفر در خانه هستند؟ می گویند سه چهار نفر هستیم، می گوید بیایید بنشینید می خواهم روضه بخوانم! اهل روضه نبود! اهل به اصطلاح علم و اینها بود، گفتند که مگر چه شده؟ چرا یک دفعه می خواهی روضه بخوانی؟ گفت دیشب خواب دیدم ـ این قضیه را خدا رحمت کند مرحوم آقا میرزا حسن نوری، مشهد که مشرف شده بود یک روز برای مرحوم آقا میگفت، آقا میرزا حسن برادر آقا میرزا حسین است، منتهی نمیدانم سن کدامشان بیشتر است، او چند سالی هم حجره مرحوم آقا بود و با هم در مسجد حجتیه میرفتند، مرحوم آقا و آقا میرزا حسن، مثل این که آقا ميرزا حسن سنش بیشتر بود. مرد فاضلی هم بود، درسخوانده و فاضل بود ـ می گفت: که من دیشب خواب دیدم که صحرای قیامت است و مردم به سمت بهشت و جهنم می روند، ما هم حرکت کردیم. گفتند: که تو هم اهل بهشتی! ما هم حرکت کردیم و آمدیم و دیدیم هر در بهشت برای یک امام است، امام جواد، امام رضا، امام صادق، ...
پشت درب امام صادق دیدیم که به! علما صف کشیدهاند چه صفی! همه میروند و به ما هم گفتند که باید پشت این صف بایستی، جزو علما و شاگردان امام صادق علیهالسلام هستی لذا تو هم باید در این صف بایستی، گفتم لابد موقع رفتن هم یکی یکی حساب و کتاب و چه کار کردی و چه کار نکردی و ... علی کل حال دیدیم که اگر زود راه میانداختند که دیگر این صف نبود، معلوم بود دم بهشت هم آنجا تازه ملائکه ای هستند که میگویند خب پرونده ات را ببینیم! و... ملائکه که بیخود اینجا نیامدند! اینجا گمرک است!
نگاه کردیم ديديم درب مربوط به امام حسین علیهالسلام هیچ کس نیست، هر کس آنجا ميآید زود داخل میرود، گفتیم چرا قضیه اینطوری است؟! آنجا که نوشته برای امام حسین علیهالسلام زود می روند، اینجا بایستند سین جین و پرونده را ببینیم و ورق بزنیم و فلان؟ دیدیم این طوری نمیشود، خیلی باید حالا حالاها بایستیم و مثل اینکه ماها طول میکشد! رفتیم که میانبُر بزنیم! میانبر بزنیم و بریم از درب امام دیگر داخل برویم! درب امام صادق علیهالسلام خیلی طول می کشد، اینجا حساب و کتاب زیاد است! اوضاع ما هم خیلی خراب است. آنجا هفتاد هزار گناه را از یک آدم می بخشند از یک عالِم یک گناه را هم نمی بخشند!
ـ گفت: رفتیم آنجا تا آمدیم داخل برویم
ـ گفتند: بايست کجا می روی؟ تو برای اینجا نیستی باید آنطرف بروی!
ـ گفتم: بابا آنجا صف است.
ـ گفتند: خب ما هم می بینیم صف است بفرما برو.
ـ گفتم: حالا تبصره ای، استثنایی، هیچ ندارد؟
ـ گفتند: ابداً هیچ.
ـ به رضوانِ بهشت گفتیم سلام علیکم... دلش به حال ما سوخت.
ـ گفت: یک راه می توانم به تو پیشنهاد کنم که بتوانی این وسط زیرآبی بروی آن را هم به کسی نگو ولی خلاصه به تو می گوییم، و آن اینکه یک روضه بخوانی، اگر یک روضه خواندی آن وقت تو را هم جزو صف امام حسین علیهالسلام به حساب می آوریم و رد میکنیم.
گفت من نشستم آنجا برای همان رضوان بهشت آنجا یک روضه خواندم.
ـ گفتند: خب حالا قبول شد، بلند شوو برو، ما هم داخل رفتیم.
ـ گفت: حالا می خواهم روضه بخوانم که یك وقتی در این دنیا روضه را خوانده باشیم. آنجا اینطوری نمی شود، خلاصه روضه را خواند و بعد گفت چایی درست کنید، چایی را آوردند و چایی خوردیم، چایی را که خورد دیگر صفا کرد! و به رحمت خدا رفت!
گفتیم ما یک روضه های چپ اندرقیچی خواندهایم! از این نظر آنجا اگر ـ البته اگر جهنم نبردندـ در صف امام صادق علیهالسلام بودیم، می رویم و می گوییم: ما که روضه خواندیم و دیدید! گر چه روضه هايمان به جای مبکی، خنده دار بود! ولی در عین حال بالاخره روضه را که خواندیم.
مرحوم آقا می فرمودند که منبری که روضه ندارد مثل غذای بی نمک است، غذایی که نمک ندارد، و اصلاً حقیقت روحانیت صحبت و سخنان انگار بدون این روضه و توسل به جان نمی نشیند، و زود رد ميشود و میگذرد! خیلی توجه داشتند.
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
دیروز عرض شد که در قضیه تعارض بین نهی و اباحه و تجویز در عبادات، صحبت به اینجا رسید که مرتبه سوّم در این انشاء تکلیف، عبارت است از نفس فاعل در مقام فاعلیت.
در بعضی از اوقات ما مشاهده می کنیم که برای مولا، خود جنبه فعل زیاد مورد نظر او نیست یعنی مصلحت فعلی را در انشاء امر یا مفسده فعلی را در نهی از یک فعلی مد نظر ندارد، بلکه صرفاً به جنبه فاعلی، چه در نقطه مصلحت و چه در جهت و نقطه مفسده، مولا نظر دارد، مثلاً در آن مواردی که قصد مولا این است که یک تجربه ای این فرد بکند، یا این که او را به یک عملی وادار کند، او را مکلف به یک کفّ نفسی بکند، حالا آن کف نفس هیچ مدّ نظر او نیست، همینقدر این جنبه إستنکاف در نفس او تحقق پیدا بکند برای مولا کافی است. یا اینکه او را امر به یک مسئله ای می کند که نفس آن امر مورد نظر او نیست، شاید یک امر خیلی لغوی هم باشد ولی این به جهتی برای مصلحت فاعلی، نه به مصلحت فعلی، مولا میخواهد آن جنبه فاعلی در این مسئله تحقق پیدا بکند، نسبت به یک مطلبی امر بکند.
مثلاً دیده شده بعضی از افراد که می خواهند فرزندشان کاسب باشد، اینها را پشت دخل میگذارند، یا آنها را مجبور میکنند که چیزی را بفروشند، حالا به ضرر کردن و نکردن کاری ندارند، آمد و ضرر هم کرد، خب مقصد از تجارت و کسب برای تاجر تحصیل منفعت است ضرر که نیست، کدام کاسبی و تاجری از یک معامله مقصودش ضرر است؟ امّا این کاری ندارد به این که در این معامله ضرر انجام می شود یا نفع انجام می شود، میخواهد فرزندش نسبت به این مسئله تدرّب و تجربه و خبرویّت پیدا بکند، ضرر هم بکند میگوید برای من مهم نیست، هر چقدر هم ضرر بکند، یاد بگیرد که چطور با مردم طرف شود، یاد بگیرد چطور این راه کسب است، یاد بگیرد که چطور میخواهد فرض بکنید که كاسب بشود آن مهم است. و آن که پیدا شد و حاصل شد میگوید حالا بیا پشت دخل بنشین و دفتر و مکتب و تجارتخانه و مغازه اش را به او می سپرد و هر چیزی که دارد به او می سپرد، این جنبه فاعلی در این مسئله و قضیه مورد نظر مولا است.
لذا هیچ ثوابی هم بر این مسئله مترتب نیست، منظور از ثواب یعنی هیچ ارزش عرفی بر این قضیه مترتب نیست، یعنی عرف در این صورت دیگر به دنبال این نیست که بگردد حالا فرض کنیم که تو در اینجا ضرر کردی، مثلاً در این یک روز که جنس در کنار خیابان فروختی، یا سر بازار این چیز را گفتی یا منفعت کردی، عرف هم ميداند این به خاطر اختبار و تجربه است، این نکته مهم و دقیقی است که امروز میخواهم خدمتتان عرض کنم.
همینطور در مورد کف نفس است، در یک قضیه ای فرض کنید می بیند که بچه اش اراده اش کم است، شروع می کند از یک قضیه کوچک مي گوید دست به آن نزن، می خواهی به همه چیز دست بزن، ولی به آن دست نزن ـ و اینها مسائلی است که در باب تربیت خیلی این مطالب مورد توجه قرار میگیرد ـ می گوید به آن دست نزن و از این نظر، اگر تا حالا دست نمی زد حالا مدام از لجبازی می گوید بروم دست بزنم، این نفس اینطوری است دیگر! و او میخواهد دست بزند امّا نهی مولا، پدر یا مادر آن نهی اش جلوگیری می کند، این جنبه کف نفس نسبت به یک اقدام و امر در او تحقق پیدا میکند، اقتدار پیدا می کند، پله بالاتر و قدم بالاتر، نسبت به یک مسئله دیگر پله بالاتر، یک دفعه بعد از مدتی، مثلا یک سال شما می بینید نسبت به مسائلی که ابداً در یک سال گذشته نمی توانست کف نفس کند در اقتحام در آن قضیه، الان به راحتی می گذرد و هیچ چیزی نیست، این یک جنبه تربیتی دارد، این به فاعلیت آن مکلف تعلق پیدا می کند، مولا به خود فعل نظر ندارد که این خود فعل در اینجا مورد نظر هست یا نه.
این مطلب به جنبه فاعلیت است، روی این حساب در باب نهی از یک فعل، از یک عمل، نهی از یک عمل عبادی، که مولا نهی از یک عمل می کند اگر لوخُلّي وطَبْعَه، امر بعدی یا جواز اسمش را بگذاریم، جواز بعدی پس از این نیاید، خب آن امر دلالت بر فساد می کند و دلالت بر مبغوضیت میکند و هیچ شکی در آن نیست و نهی در عبادت هم موجب بطلان است، چون در آنجا قصد تقرب متمشی نیست و نهی مورد رضای شارع نیست، مثل اینکه شما فرض کنید که با قصد تقرب و با وضو و هزار تا اخلاص و اینها خیال میکنید الان زوال است، نماز ظهر را می خوانید، وقتی نماز ظهر را میخوانید بعدش تازه می فهمید که پنج دقیقه به زوال مانده، در اینجا طهارت حاصل است، وضو گرفتید و الان هم طاهر هستید، تقرب هم حاصل است، قصد قربت کردید، قصد وجه و تمام مطالب و استقبال و همه... امّا همینقدر که این مامورٌبه در ظرفی قرار گرفته که آن ظرف مورد رضای مولا نیست، آن ظرف، ظرف مامورٌبه نیست، این در اینجا موجب بطلان است، دوباره باید نماز خوانده شود گرچه در آن تقرب و این مسائل لحاظ شده.
پس بنابراین در عبادت ما ملاحظه می کنیم که آن جنبه عبادی که در آن رضایت مولا و در او آن ماموریت مولا داعی بر فعل در آنجا نبوده، گرچه در او تقرب است، ولی در عین حال آن عمل، عمل مرضی از نظر اجزاءـ توجه بفرمایید ـ از نظر اجزاء مورد نظر مولا نیست، ولی بیننا و بین الله، آیا بر این عملی که این عبد در مقام تقرب اقدام بر این کرده است ولو در غیر ظرف وجود که قبل از زوال باشد، آیا ثوابی به او تعلق نمی گیرد؟ خب ثواب را شما چه می دانید؟ ثوابی که الان مترتب است، یک وقتی شما این ثواب فعلی و متعارف در السنه را نگاه می کنید، اینها خیال میکنند که این ملائکه دو تا دفتر دارند و ثواب یعنی اینجا مي نویسند این آقا چهار رکعت نماز ظهر قبل از زوال خوانده، اگر همین صلاة در بعد از زوال باشد یک نمره 20 به او بدهند، الان یک نمره 5 به او می دهند، می گویند حالا یک نمره چهارم به او بدهید که این زحمتی که کشیده این زحمت بی اجر نماند! امّا این ثواب، ثوابی است که متعارف است! یعنی غیر از این ثواب، غیر از این مسئله،چیز دیگری اصلاً در ذهن عرف متعارف فقهی ما، تبادر نمی کند.
امّا آن ثوابی که مترتب بر عمل صالح است و مترتب بر رضای الهی است، عبارت است از نفسُ التّقربِ الی الله که آن تقرب و تجرد را انسان در وجود خود احساس می کند، به این ثواب می گویند، کسی که این عمل را انجام بدهد، این قدر ثواب دارد، کسی که آن عمل را انجام دهد، آن قدر ثواب دارد، کسی که فرض بکنید که شب قبل از خواب این را بخواند، این قدر ثواب دارد، تمام اینها چیست؟ این نیست که ملک سمت چپ و راست، دفترچه ای نوشته باشد که این آقا مسبحات را خوانده، این آقا اذکار قبل از خواب را خوانده، این آقا طهارت قبل از نوم را حاصل کرده، این آقا این قدر امروز صبح قرآن خوانده، اینقدر برایش ثواب بنویسید! نوشتنی در کار نیست! صفحه ای در کار نیست، پرونده ای در کار نیست! پرونده عبارت است از نفس و قلب خود مکَّلف است که آن نفس و قلب مکلف در تحت اراده و تصرف ملکین است که آن دو ملک، آن قلب را در تصرف خود دارند و آن عمل را از نقطه نظر جنبه تجردی و از نقطه نظر جنبه تقربی، در آن قلب قرار میدهند و آن کدورت را از نظر ابتعاد و از نظر مبغوضيت ومغضوبیت و تنفر و نفور و اینها، آن عمل را هم در نفس انسان قرار می دهند.
بنابراین شما به هر میزانی که عمل خلاف انجام بدهید آن حالتی را که در نفس خودتان به عنوان حالت کدورت احساس می کنید عبارت است از آن نمره ای است که آن ملائکه به شما دادند و اگر عمل صحیح انجام بدهید آن حالت نورانیت و ابتهاج همان ثواب است. در یک مجلس ذکر فرض کنید شرکت میکنید، یک مجلس سید الشهداء علیهالسلام شرکت می کنید و یک مجلس مصیبت شرکت می کنید، وقتی که بیرون می آیید می بینید که انبساط پیدا کردید، یک حالی پیدا کردید، این حال قبل از رفتن نبوده، این نمره ای است که آن ملک سمت راست در دفترچه اش نوشته، آن دفترچه عبارت از چیست؟ قلب شماست، وگرنه او دفترچه و پرونده ندارد، از این کاغذها و دفترچه هایی که باز می کنند و اینها که ندارند، همان قلبی که آن مکَّلف آن قلب را دارد، آن قلب عبارت است از پرونده اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفىٰ بِنَفْسِكَ اَلْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً ﴿الإسراء، 14﴾ یعنی همین إقرأ کتابک یعنی اقرأ کتابَ نفسک و اقرأ کتابَ قلبک و اقرأ کتاب َضمیرک و وجدانک و عقلک، این را بخوان که آن خواندن دیگر نیاز نیست که آی ملائکه ای که در این دنیا بودید بیایید این پرونده را به من بدهید باز کنم در صفحه اوّل و در صفحه دوّم، إقرأ کتابك نگاه به خودت بکن، این معنای إقرأ کتابک است.
ما نمی گوییم آقا یک نگاهی به خودت بکن ببین یادت می آید یا نه، شما نگاه می کنید می گویید آهان آهان یک چیزی یادم آمد! یک چیزی یادم آمد! الان شما چه خواندی؟ هیچ چيز! خودت را خواندی، خودت را مطالعه کردی! چیزی که الان برای تو مخفی بود1!
امیرالمومنین علیهالسلام در جنگ جمل به زبیر چه فرمود: برای چه آمدی اینجا و این خلق الله را راه انداختی و آمدی؟ چرا تو و طلحه و آن زن آمدید اینجا؟ گفت یا علی بیا همینی که هست و فلان، حضرت فرمودند بیا کارت دارم، با طلحه و اینها کار ندارم، ولی با تو کار دارم، ما با هم که رفیق بودیم، یادت می آید یک روز در اطراف مدینه، در مزرعه نشسته بودیم کنار یک جوی آب با هم صحبت میکردیم و میگفتیم و میخندیدیم و شوخی می کردیم، یک دفعه پیغمبر صلی الله علیه و آله آمدند، به احترام پیغمبر بلند شدیم، حضرت فرمودند میگویید و مي خندید با هم، اما روزی خواهد آمد ای زبیر که تو بر علیه این شخ، و در مقابل او قرار میگیری و در آن روز تو ظالم و او مظلوم خواهد بود!2 زبیر نشست، بیچاره و بدبخت شاید یادش هم رفته بود، ما نمی گوییم که تعمدی بوده شاید یادش رفته بود، زبیر گفت یا علی عجب! من یادم رفته بود! یادت رفته بود؟! خب الان بیا و تسلیم شو. إقرأ کتابک، کتابت را بخوان، الان همانی که در روز محشر باید اتفاق بیفتد، امیرالمومنین این را جلویش آورد، در این دنیا و الان بخوان، اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفىٰ بِنَفْسِكَ اَلْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً ﴿الإسراء، 14﴾خودت الان دیگر باید حساب برسی، چه کار می کنی؟
پیغمبر این را گفت یا نگفت؟ بله گفت! گفت تو ظالمی یا نه؟ این را هم گفت، گفت من مظلومم یا نه؟ این را هم گفت، اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفىٰ بِنَفْسِكَ اَلْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً ﴿الإسراء، 14﴾ دیگر خودت باید حساب برسی، منتهی او آمد حساب بدی رسید، نصفش را رسید و نصفش را نرسید، این نصفی که رسید اینکه کناره گرفت، و نصفی که نرسید اینکه کنار رفت! کناره گرفتی باید بیایی اعتراف کنی! جلوی مردم آی ایها الناس من غلط کردم، من اشتباه کردم، حق با علی است، این بري از دم عثمان است و تمام نامه ها و تبلیغات و اعلانات که برای شما فرستادم همه اینها غلط است و حق با علی است. هر کسی مي خواهد بیاید و هر کسی نمی خواهد ما رفتیم، و شایدم هم کشته می شد، اگر هم کشته می شد صاف به بهشت می رفت.
حر هم مگر همین کار را نکرد؟! این کاری که زبیر کرد همین کار را حر کرد، هیچ تفاوتی نکرد، تازه برای حر یک کمی بدتر هم بود، حالا آن امیر المومنین علیهالسلام به جنگشان آمد، او که آمد جلو راه امام حسین را گرفت. شما می بینید اقرأ کتابک را، در روز عاشورا همین حر می آید کتاب نفس را میخواند، کتاب خودش را می خواند، کتاب ضمیر را می خواند برای چه اینجا ایستادی؟ چرا اینجا ایستادی؟ مگر این حسین چه گناهی کرده است که الان می خواهید شمشیر بکشید؟ چه گناهی کرده که سی هزار نفر را آوردید؟ مگر خودتان نامه ندادید! یک یک شروع می کند کتاب را می خواند! مگر خودتان نامه ندادید، مگر دعوت نکردید، مگر معاویه با حسن بر این اساس قرار نگذاشت که پس از او کسی نباشد، مگر معاویه همان پیمان را نشکست، مگر این، مگر این و مگر و مگر...
همینطوری یک یک جلو می آورد، می بیند راه بسته است اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفىٰ بِنَفْسِكَ اَلْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً ﴿الإسراء، 14﴾ ، خودت حالا باید بیایی و حساب برسی، مگرها را آوردی و آوردی، اینطور نبود و نبود و نبود تا رسیدی به اینجا وقتی که میرسی، دیگر می بینی راه از پس و پیش بسته است، میگویی: یا علی! یک همت جانانه و یک اراده جوانانه اینجا میخواهد، اینجاست که همه پایشان می لغزد! میآورند و میآورند جلو اینجا که می رسد حالا جواب مردم را چه بدهیم؟! یک عمری به مردم اینطوری گفتیم حالا خراب کردیم! حالا اینطوری به مردم گفتیم، حالا آنطوری گفتیم! التفات که میفرمایید، اینطوری گفتیم و آنطوری گفتیم، این حالا نفس شروع می کند به جفتک انداختن! مَلَق زدن! نه اینطور است و نه آنطور است و ...! نفس خودت را هم می توانی گول بزنی آقاجان؟ قلب خودت را هم می توانی گول بزنی؟ گیرم به اینکه بیاییم و برای مردم یک طوری سر هم و سنبل و فلان و یک دسته نیندازیم خودمان را، زبیر اینجا گفت اگر بخواهم آبروریزی است، نصف قضیه را گذاشت و در رفت! باز هم بالاخره نمی گویم خدا پدرش را بیامرزد بالاخره حداقل با آن طلحه که تا آخر کار ایستاد او فرق می کرد، لذا حضرت فرمودند که و قاتل ابن صفية فى النار1، البته قاتل طلحه نه آن هم در نار است البته، که قاتل طلحه هم مروان بود و او فی النار بود، مثل این که اینها هر دو با هم فرق میکردند، حضرت فرمودند وقتی شمشیر زبیر را آورد چقدر این شمشیر غم و اندوه را ـ خیلی عجیب است، خدا عاقبت آدم را به خیر کند ـ از چهره رسول الله این شمشیر می زدود!
من در یک سفری که به تركيه داشتيم در استانبول بودیم، از یک موزه استانبول دیدن کرده بودیم، یک شمشیری در آنجا بود، در موزه خیلی چیزها بود، موی پیغمبر بود! جبّه حضرت زهرا، لباس سید الشهداء در روز عاشورا! یک چیزهایی در آنجا بود! عمامه حضرت یوسف! یا مثلاً فرض بکنید عصای حضرت موسی، با خودم گفتم این عصا به او نمی آید اژدها بشود! یک عصای اینجوری! چون میگویند که عصای حضرت موسی پیش امام زمان است، به این که من نگاه می کردم بهش نمی آمد که این عصا اژدها شود!! آن عصا تنه درخت بود! اين یک چوب نازک اینقدری، کج وکله، نمیآمد که تبدیل به یک مار شود، حتی یک مار نازک چه رسد به اژدها!!! خلاصه عصای موسی بود.
از جمله شمشیر خیلی بزرگی بود، اگر این بود معلوم بود که زبیر خیلی پهلوان بود، یک شمشیر بزرگ و صاف و البته خب آثار قدمت را داشت، خیلی قدیمی و زنگ زده، نوشته بود شمشیر زبیر. خیلی برایم جالب بود، گفتم عجب! در فکر رفتم! کنار نشسته بودم و فکر می کردم، این شمشیر من را به فکر انداخت، حالا به صحت و سقمش کاری نداریم به اصل قضیه که چطور یک شمشیری که یک روز غم و اندوه را از چهره رسول الله می زدود، این شمشیر در مقابل حقّ می ایستد! در مقابل علی ، علی همان پیغمبر است رسول الله ثانی است، در قبال همان رسول الله یک روزی می ایستد! عجیب است! در قبال همان رسول الله این شمشیر می آید و جنگ می کند، به خدا باید پناه ببریم، واقعاً هر لحظه ما در امتحان و در آزمون هستیم.
شما نگاه می کنید می بینید همین، ولی حر نه! حر آمد و تا آخر خط را رفت، آمد داد زد آی مردم ما غلط کردیم، ما فلان کردیم، حق با حسین است، تمام این کارها را کردیم بیخود است و من هم رفتم و ملحق شدم و خلاصه خودتان می دانید و رفت و شد در همان خیمه و...
...كَفىٰ بِنَفْسِكَ اَلْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً ﴿الإسراء، 14﴾ خودت باید دیگر این حساب را برسی، این چه می شود؟ این ثواب میشود! ثواب یعنی این! کدورت و گناه یعنی آن! گناه نوشتنی نیست، گناه تکوینی است و گناه ثبت شدنی است، لذا اینجا مسائل دیگری پیش می آید، و در این زمینه خیلی مسائل هست، فَأُوْلٰئِكَ يُبَدِّلُ اَللّٰهُ سَيِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ ﴿الفرقان، 70﴾ و اینها از همین جاها ریشه هایش پی می گیرد و پیدا می شود. این ثواب عبارت از چیست؟! اين حالت.
حالا سؤال این است! نمازی که قبل از زوال این نماز تحقق پیدا کند، فقط فرقش با نماز بعد از زوال، فقط زوال است، هیچ فرقی ندارد، طهارت که همان دارد، استقبال همان دارد، تقرب را دارد، قصد وجه را دارد، صلاة صحیحاً و تماماً باربع الركعات همه را دارد، اوّله التکبیر و آخره التسلیم را دارد، تسبیحات حضرت زهرا را و بعدش را هم دارد، الله اکبر، مرگ بر فلان هم ندارد!! و خلاصه اینها همه چیز درست است.
بعد از نماز آنچه که به ما گفتهاند این است که تسبیحات حضرت زهرا را بگویید، مرگ بر این و مرگ بر آن که پیغمبر نگفته! مرگ به این بگویید و مرگ به آن بگویید، اینها را هم ندارد، صحبت این است بیننا و بین الله، اگر از خدا بپرسیم تو عادل هستی یا نیستی! تو در اینجا رحیم هستی یا نیستی؟! تو رحمان هستی یا نیستی؟! اگر از خدا این سوال را بکنیم پاسخ ما را چه خواهد داد که بین این نمازی که در قبل از زوال است و صلاتی که بعد از زوال است، از نقطه نظر تأدیه منظور و مقصود مولا چه فرقی است؟ فقط فرقش زوال است. هیچ فرقی ندارد.
خب این نماز ثواب ندارد یا ثوابش باید کمتر باشد؟! هر دو یکی است، هر دو ثواب یکی است، منتهی به خاطر یک مصلحتی آن صلاة بعد از زوال مجزی است باید بعدش دوباره انجام بدهی، چون یک مصلحت دیگری در اینجاست، امّا از نقطه نظر تقرب و از نقطه نظر اتیان و از نقطه نظر اجرای تکلیف، هر دو یکسان است، این را داشته باشید، تا اینکه بعد این قضیه به دردمان می خورد.
حالا نسبت به این مطلب وقتی که ما بخواهیم نگاه کنیم، نسبت به اینجا می بینیم وقتی که مولا ببیند که این بنده ش جنبه فاعلی در اینجا مورد نظرش هست، یعنی انسان ببیند در اینجا جنبه فاعلی است نه جنبه فعلی. یعنی وقتی که مولا به بنده نگاه می کند می بیند این بنده دلش می خواهد، علاوه بر اینکه این فعل را انجام داده، این فعل به او چسبیده، این فعل به او خوش آمده! دوست دارد این فعل را انجام بدهد، دلش می خواهد دوباره یک لبیکی بگوید، دلش می خواهد دوباره یک طوافی بکند، دلش میخواهد دوباره خودش را در آن حال و هوای احرام ببیند، اینجا از بار رأفةً علی العباد، مولا می آید ترخیص به او می دهد که تو می توانی دوباره این عمل را انجام بدهی. امّا خود این عمل فی حد نفسه، خودش مورد رضایت من نیست، چون تو می خواهی، چون تو در اینجا دلت می خواهد، من در اینجا این ارفاق را به تو می کنم، لو خُلّي وطَبْعَه اگر به نفس این عمل نگاه بکنید مولا می گوید نه، هر ماه فقط یک عمره مفرده نه بیشتر. صلاة در خارج حمام، در خارج از حمام به اصطلاح که خب نماز بخوانید اشکالی ندارد.
تلميذ:كسي كه تكرار ميكند عمره را، بخاطرآن آثار تقربي است كه در نفسش ايجاد شده، چطور ميشود فعلي كه تكرارش كدورت ميآورد، انجام شود؟
استاد: من برای همین صلاة قبل از زوال را گفتم دیگر، که اینجا این مسئله را حلش کنیم، حالا میرسیم برای همین این را مطرح کردم.
پس بنابراین وقتی که این شخص می رود و این عمره را انجام می دهد، می گوید عجب کیفی کرد! احرام بست، واقعاً کیف هم دارد کیف ندارد؟ احرام ببندد و لبیک بگوید و طواف بکند و سعی انجام بدهد و بعد هم چه و چه، و بعد از این در بیاید فقط وقتی که نماز طواف را می خواند و تمام می شود یک حالی احساس می کند، اصلاً در وجود خودش یک جنبه ای احساس می کند، می گوید دوباره انجام بدهم.
خب بزرگان در این دستوراتی که به بعضي می دادند اذکار و اینها، عدد لحاظ میکردند، مثلاً یونسیه چهارصد تا، لا اله الا الله هزار تا و... امثال ذلک. بعضی از اینها بودند می گفتند ما دیدیم حال خوشی به ما دست می دهد، به جای چهارصد تا، هزارتا می گفتیم!
ـ ميگفتم: راست می گویی؟!، عجب حوصله ای! گفتم: خب حال بقیه ات چه بود؟
ـ می گفت: خیلی عالی بود و خوش بود.
گفتم: خب شما خوب است که این حال خوشی که برایت پیدا می شود الان که بزرگان در دم دستت هستند بپرس!
ـ گفت: نه دیگر پرسیدن ندارد، وقتی که آدم ببیند حالش خوب است، خب ادامه می دهد،
ـ می گفتم: خب شاید ضرر داشته باشد، بابا آب باید یک مقداری خورد، بیشتر از این بخوری کلیه ات از کار می افتد، ما اینقدر مسمومیت که داریم. اصلاٌ مسمومیت آبی است، آب مسمومیت میآورد. آدم باید به اندازه بخورد، هم رفع عطشش می کند و هم اینکه سموم را دفع می کند و نمی دانم مایع بین سلولها را تامین می کند. ولی اگر بخواهی زیاد بخوری احتمال اینکه کلیه از کار بیفتد هست! این ذکر هم همین است، خدا یک مقداری این نَفَس ریه انسان را قابلیت برای هوا قرار داده، یک تنفس میکنی، نفس عمیق هم بخواهی بکشی هر چقدر هم بخواهی باز کنی، همین است دیگر در همین حد است و شکمت که دیگر باد نمی کند! در همین حد است این استخوان ها، ریه ات در اینجا باد می کند، حالا اگر یک پمپ در دم دماغت بزنن و این کلید را در برق بزنن داخل برق ، تیوپ هم باشد بالاخره می ترکد!!! حساب دارد! اکسیژن برای بدن حیاتی است ولی نه اینقدر که بترکی! یک اندازه خاص خودش را دارد، آن اندازه اگر باشد، صد سال هم عمر می کنی با همان، اگر نباشد تو را از بین می برد، این تبدیل به یک آلت قتاله میشود و آلت قتاله این بدبخت هم شد! به او گفتم نکن! خب این مربوط به این است1.
بعضی از اعمال را داریم شارع می گوید خیلی هم خوش خوشانت بشود همان هم که گفتم بیشتر نباید انجام بدهی، نماز صبح چند رکعت است؟ دو رکعت است، خوش خوشانت باشد یک دفعه بگویی آقا من می خواهم شش رکعت بخوانم! باطل است! خب گفتم دو رکعت بخوان، بیشتر هم نخوان، فضولی هم موقوف، ما حد را تعیین می کنیم، دو رکعت برای صبح، سه رکعت برای غروب، چهار رکعت هم برای آن سه تای دیگر. جایش را بخواهی عوض بکنی این نمی شود، خیال نکن حالا حال خوشی دست داده، مثل آن فردی عرق خورده بود، خلفا، که عجب خلفایی ما داشتیم به به! اتفاقاً این جزو آنهایی بود که به اصطلاح دوازده تایی بود که اهل تسنن میآورند که اسلام به وجود آنها عزت پيدا كرد1! که یکی از آنها ولید بن یزید بود، اقلاً می رفتی کسان دیگری را جزو اینها میآوردی، این قدر عرق مي خورد که اصلاً بدبخت نمی دانست چه کار کند! خودش را در حوض عرق می انداخت، شراب و فلان و از این چیزها! ایشان یک وقتی میزده بود و می و باده و ساده، خیلی حال خوشی به او دست داده بود و گفت برویم یک نمازی بخوانیم و به جای دو رکعت، شش رکعت! می گفت حال خوشی فعلاً داریم! بخواهی هشت رکعت هم برایت می خوانیم!! این امّتهای پیغمبر، از اینها هم گیرشان می آید! از این خلفای اینطوری هم خلاصه گیرشان می آید!! توجه ميفرماييد؟! خب باطل است!
ولی صحبت در این است که نفس عمل به نحوی است که مولا در عین حال که در نزد او مرجوح هست ولی این امتیاز را و این ترخیص را به مکلف می دهد که در صورت تمایل او بیاید آن را هم انجام بدهد، این تخفیف را به او می دهد، لذا در ابتدای مسئله می گوید لا تفعلْ، بعد نگاه می کند ببیند که عکس العملش چیست، یک وقتی می بیند که لا تفعلْ خب بسیار خب یابن رسول الله، یک دفعه هم می بیند که ای داد بیداد، یعنی لا تفعل!! یعنی اصلا نمی شود؟ نمی شود یک دفعه دیگر هم برویم و فرض بکنید عمره انجام بدهیم؟! امام یک کمی صبر می کند ، می گوید خب لا تفعلْ دیگر، حالا نمی شود که آخر یا بن رسول الله خیلی زور دارد آدم از این بلاد دور ...
حالا ما اینجا یک ساعت و دو ساعت سوار هواپیمای دو طبقه بوئینگ امریکایی میشویم و با هزار لعن و نفرین سه ساعته ما را می رساند، با هزار تا لعن و نفرين خلاصه ما به آنجا در عرض سه ساعت می رسیم، امّا آنهایی که در سابق شش ماه راه می آمدند، با خر و کجاوه و شتر اینها می آمدند، آنهایی که در سابق می آمدند سه ماه طول می کشید، در برف و باران و کوه و کمر، دزد قافله و فلان، آخر بیاید بگوید یا بن رسول الله ما این همه راه آمدیم یک عمره انجام بدهیم و برگردیم؟ ای بابا! آخر نمیشود، حضرت میفرماید حالا که خیلی اصرار دارد در اینجا خدا می گوید یکی دیگر هم می خواهد انجام بدهد، اشکالی ندارد، از ده روز کمتر نباشد می خواهد انجام دهد.
این چه می شود؟ این حسن، حسن فاعلی می شود، در مقام حسن فاعلی دیگر آن مسئله تقرب در آنجا به جای خودش محفوظ است، یعنی شخص وقتی که براساس حسن فاعلی عمل انجام بدهد، درست میشود مثل شخصی که قبل از زوال اشتباهاً این را انجام داده، ما اگر باشیم چه باید بکنیم؟
وقتی که مجتهد نگاه بکند و ملاک را به دست بیاورد و خطابات را در کنار هم قرار بدهد و ببیند امام علیهالسلام، امام رضا علیهالسلام فرمود که در ماه بیش از یک عمره انجام نده، آیا امام رضا علیهالسلام که می گوید بیش از یک عمره انجام نده می تواند بگوید اگر بر این اساس یک ثوابی مترتب است، اگر توانستی می توانی تا قبل از ده روز هم باز انجام بدهی، این را می تواند بگوید یا نمی تواند بگوید؟ میتواند بگوید چرا نفرمود؟ چرا نگفت؟ (ما اینقدر بی حیا هستیم که به امام می گوییم نگفت!) چرا نفرمود که بیش از یک عمره انجام ندهیم؟! حضرت می توانست اینطور بفرماید، همانطوری که فرمود در یک ماه میتوانی یک عمره انجام بدهی، حضرت می تواند بفرماید دو عمره می توانی انجام بدهی، چرا؟ ثواب ببرد، او هم یک شخص شیعه و مطیع و دنبال ثواب و تقرب هم هست، پس امام در اینجا نعوذ بالله بخل کرده؟ که آمده آن ثوابی را که باید مترتب بر من بشود و من هم خودم مشتاقم، خود مکلف و مامور خود او متمایل به اتیان است اتفاقاً، یعنی چیزی نیست که بر خودش بخواهد تحمیل کند، سوال می کند که آیا باز هم می توانم انجام بدهم یا نه، یعنی از این طرف چونه میزند، خب چرا امام نفرماید و این مطلب را مطرح نکند؟! امام در اینجا مقصر نیست؟! مقصر است!
اگر بر خود فعل ثوابی مترتب باشد و امام علیهالسلام در مقام بیان شرع و تشریع که استحباب عمره مفرده در شرع را بیان می کند، اگر امام نیاید و نگوید که اگر می توانی هم قبل از ده روز، اگر میتوانی بمانی و قدرت داری و نمی خواهی زودتر برگردی به اوطانت، می توانی قبل از ده روز هم باز یک عمره دیگر انجام بدهی، باید امام این مطلب را بفرماید، وظیفه امام است، پس بنابراین قطعاً در یک همچنین موردی نظر امام بر عدم اتیان عمره است لو خُلّي وطَبْعَه.
مجتهد وقتی که نگاه به این مسئله می کند اینجا دو حکم برایش پیدا می شود، حکم اوّل این است که میداند نظر امام بر اتیان متکرر عمره نیست، یعنی نظر خدا نیست، عمره مکرره مشروع نشده است، تشریع نشده است این یک مسئله. بنابراین وظیفه او چیست؟ وظیفه او این است که فقط به عمره مفرده در یک مرتبه در ماه اکتفا کند، و بعد دیگر دور عمره را تا شهر آتی قلم بگیرد. همین را به افراد هم بگوید.
ایها الناس اگر شما تقلید از من می کنید، عمره متکرره نباید انجام بدهید تمام شد، اگر آمدند آنها و گفتند آقا نمی شود ما یک عمره دیگر انجام بدهیم؟ آیا نمی شود ما فرض بکنید کاری بکنیم؟ همان کاری که امام علیهالسلام کرده ما باید بکنیم، باید بگوییم که کمتر از ده روز دیگر نباید باشد بیشتر میتواند باشد، در چه صورت؟ در صورتی که بخواهد سؤال کند، البته حالا می گوییم حالا روایاتش را میخوانیم که به چه کیفیتی است، ما فعلاً در مقام چه هستیم؟ تصویر مسئله هستیم که مسئله به این صورت مطرح است، در بسیاری از روایات به این کیفیت مطرح است، یا صلاة فی الحمام و امثال ذلک...
مجتهد در وهلۀ اوّل حق ندارد به مردم بگوید که آی مردم در ماه کمتر از یک عمره تا ده روز انجام ندهید بیش از ده روز عیبی ندارد! حق ندارد این را بگوید، همانطوری باید بگوید که امام در قبال سؤال مخاطب، پاسخ می دهند و می فرمایند که باید یک عمره انجام بدهی لا تفعلْ، خب امام اینطوری گفته و اینطوری فرموده، امام آنطوری نفرموده، امام اوّل فرمود لا تفْعَلْ، من هم بایدبه مردم بگویم لاتفعلْ تمام شد و هیچ چیز نیست، بعد اگر آمدند عین او چونه زد، من که کاسه تر داغتر از آش نیستم، امام بگوید و من نگویم! امام اگر می فرماید لا تفعلْ من هم اوّل باید بگویم لا تفعل، خودم که اصلاً نباید انجام بدهم چرا؟ چون امام انجام نمی دهد، لذا مجتهد نباید انجام بدهد اگر انجام بدهد معلوم است که اینجایش کم دارد! آهان حالا فهمیدید! آن مجتهدی که بیاید و بگوید که امام اوّل گفته لا تفعلْ، بعد خودش انجام بدهد معلوم است که اینجا (فکرش) یک قدری باید تغییر و تحولاتی ایجاد شود! چون خود امام دو عمره متکرره انجام نمیدهد، یا می دهد؟ امکان ندارد.
امام رضا که می فرماید به آن شخص لا تفعلْ، یعنی چه؟ یعنی من علی بن موسی الرضا اگر در مکه باشم یک سال هم بمانم، در یک ماه دو تا عمره انجام نمی دهم چه رسد به سه تا! معنایش این است ديگر. یک عمره انجام می دهم، بخواهم می روم و طواف می کنم.
مرحوم آقا می فرمودند خب طواف کنید، مگر منظور تقرب نیست؟ خدا می گوید من این تقرب را در اینجا قرار دادم به تو چه مربوط است؟ عمره انجام نده!پس من علی بن موسی الرضا اگر یک ماه تمام حتی در مکه باشم، من بیش از یک عمره انجام نمی دهم، تو مجتهد هم اگر هستی نباید انجام بدهی اگر انجام بدهی کم داری! این نتایج را که حضرت نفرموده ما عرض می کنیم، که اگر تو انجام بدهی کم داری دیگر! حضرت می گوید من انجام نمی دهم، تو میخواهی انجام بدهی برو انجام بده، من نمی دهم. نه اینکه من هم چون امامم، چون ممکن است امام برای خودش تکالیفی داشته باشد که ما نمی دانیم، ولی نه امام در اینجا در مقام صورت ظاهر و یک تکلیف عام ، در مقام تشریع می فرماید، لذا نمی گوید لاأفْعَلُ، می گوید لا تفعلْ، اینکه می گوید: انا لا أفْعَلُ استنباط می کنیم که شاید خود امام برای خودش یک حساب و کتابی و یک مسائل اولویتی در نظر دارد، ولی مي گوید لاتفعلْ.
پس بنابراین مجتهد حقّ ندارد در مقام فتوی، در توضیح المسائل، در رساله عملیه، در مسئله ای که از او سؤال می کنند، شما فرض کنید که در مکه هستید از شما حاجی ها می پرسند که آقا می توانیم عمره انجام بدهیم باید بگوییدکه نخیر نمی توانید، بعد میگویند آقا کاروان گفته و فلان گفته...! باید بگویید نمی توانید، بعد می گویند که آقا فلان و این حرفها، بعد باید بگویید که اگر می خواهید می توانید ولی بهتر است نکنید امّا اگر کردید ده روز کمتر نباشد، عین همانی را که امام به مخاطب القا می کند، ما هم همان را باید بگوییم، از خودمان نباید کم و زیاد بکنیم، آن کسی که متولی دین است امام است، ما نیستیم، ما نوکریم، هر چی که مولا گفت بکن، بکن، نکن، نکن همین! اضافه بکنیم ما را دراز می کنند! صاف و رودربایستی هم نداریم!!
باید حساب پس بدهیم، تو دلت برای دین مردم بیشتر می سوزد یا ما؟ جوابی نیست! امّا برای افراد مسئله اینطور می شود1.
قضیه دیگر خیال می کنم حل شده اگر سؤالی هست رفقا سؤال کنند.
در تمام مواردی ـ مورد کلی است ـ که در وهلۀ اوّل مجتهد می بیند نسبت به یک مطلبی خطاب نهی آمده، لا تفعلْ آمده، ولی در غیر از آن از سایر ادلّه استفاده جواز هم بر آن مي کنند، باید بداند از این قبیل است، یعنی خود اصل فعل دراو حسن فعلی ندارد، مسئله به اين برمی گردد و لذا ما دیگر در آنجا خیلی مسائل برایمان روشن می شود.
مثلا فرض بکنید که من حتی دیدم و سراغ دارم از یک شخص موثقی هم خبر دارم ، یک بنده خدایی می گفت که اتفاقاً خیلی هم مرد محترم و حتی درسخوانده و محترم و صالح و فلان، می گفت من در مکه که بودم خیلی دلم می خواست که بعد از حج انجام دادن، یک عمره برای پدر شما انجام بدهم و استخاره کردم با آيه قرآن، آیه بسیار خوب آمد.
يك دفعه اصلاً شما تعجب ميكنيد كه چطور ميشود!
استخاره که نه تفأل، تفأل زدم، رفتم و آنروز انجام دادم و بعد می گفت: دوباره فردا گفتم که بروم و برای استاد پدر شما انجام بدهم، تفأل زدم همان آیه آمد!، خب آدم، آدم صادقی است، می گفت: تفأل زدم برای ظاهراً مرحوم آقای انصاری انجام بدهم یا مرحوم قاضی انجام بدهم؟ خلاصه این چند روزی که آنجا بود هرروز به قرآن تفأل می زد، مثل اینکه هر روز فقط چوب خط گذاشته بودند لای قرآن ، خب دروغ که نمی گفت! راست می گفت بنده خدا، می رفت انجام می داد، اینها همه به خاطر حسن فاعلی است، اصل فعل حسن ندارد، چون دلش می خواهد خدا هم می گوید عیبی ندارد برو انجام بده و آن ثواب را هم به تو می دهیم و آن را هم انجام می دهیم، امّا اگر ما باشیم انجام نمی دهیم، نه میلش در ما باید پیدا شود و نه اشتیاقش!
پس بنابراین این که شما در تقریرات و در کتب فقهی می خوانید در این گونه موارد مسئله به اقلّ ثواباً هست این چیست؟ باطل است. اقل ثواباً در این جا مطرح نیست بلکه مسئله اصلاً از ثواب فعلی به ثواب فاعلی برمی گردد، به حسن فاعلی برمی گردد، بحث اقلّ ثواباً در آنجايي است كه استحباب، استحبابی باشد که به نفس فعل تعلق بگیرد منتهی خب مراتبش متفاوت است.
تلميذ: طواف استحبابي حتماً بايد هفت دور باشد؟
استاد: بله، بايد هفت دور باشد.
تلميذ: طهارت هم شرط آن است؟
استاد: بله، طهارت هم شرط آن است.هر شرطی که در صلاة است از ثوب و طهارت و اینها، در طواف است.
تلميذ: پس نماز ديگر ندارد؟
استاد: چرا
تلميذ: درعمره عرض نميكنم. طواف را ميگويم.
جواب: هر طوافی با نماز است دیگر، طواف با دو رکعت نمازش است، با هم است، توأم است. الطواف بالبیت صلاة.
اللهمَّ صلِّ عَلی محمَّد و آلِ مُحمَّد