حقیقت زهد وتقوا و بیان مراتب زهد دروغین

هوالعلیم

حقیقت زهد وتقوا و بیان مراتب زهد دروغین‌

شرح حدیث عنوان بصری ـ حقیقت تقوا و مراتب آن ـ جلسه 136

بیانات

آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سرّه

أعوذباللَه من الشیطان الرجیم‌

بسم اللَه الرحمن الرحیم‌

و صلّى اللَه على سیّدنا و نبیّنا أبى القاسم محمّد

و على اهل بیته الطّاهرین و اللعنة على أعدائهم أجمعین‌

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَهَ وَءَامِنُواْ بِرَسُولِهِۦ يُؤۡتِكُمۡ كِفۡلَيۡنِ مِن رَّحۡمَتِهِۦ وَيَجۡعَل لَّكُمۡ نُورٗا تَمۡشُونَ بِهِۦ﴾¹ در جلسات گذشته در ذیل فقرۀ شریفۀ امام صادق علیه‌السّلام به ‌عنوان بصری راجع به مسئلۀ تقوا مطالبی خدمت رفقا عرض شد و گفته شد كه تقوا به معنای زهد متعارف نیست.

معنای زهد متعارف در بین مردم و ذکر بعض مصادیق آن

زهد متعارف، زهدی كه در میان عوام مصطلح و معروف است، عبارت است از اعراض از آنچه كه در این دنیا مورد توجه و گرایش افراد است، این را زهد می‌گویند. كناره‌گیری از مقام و موقعیت، ریاست، مسئولیت و اعراض از نِعَم الهیۀ دنیویه مثل كیفیت لباس و اطعمه و اشربه، مسكن، ارتباطات، در اصطلاح امروز و در بین عوام به آن زهد گفته می‌شود. كسی كه لباسش لباس نامرتبی است و توجهی به كیفیت لباس ندارد این فرد، فرد زاهدی است. كسی كه از نظر غذا آن‌طور كه بایدوشاید به غذایش توجه نمی‌كند و نسبت به كیفیت غذا اعتنایی ندارد این فرد، فرد زاهدی است. كسی كه اگر موقعیتی برای او پیش نیاید نسبت به مقام و آن موقعیت توجه ندارد این فرد، فرد زاهدی است. یا از نقطه‌نظر مسكن، مسكنی را اختیار می‌كند كه مورد توجه عامه نیست، طبعاً این فرد، فرد زاهد تلقی می‌شود و امثال ذلك. مردم به این فرد، زاهد می‌گویند.

ولی با توجه به مطالبی كه در جلسات گذشته عرض شد تا حدودی قضیه برای رفقا و دوستان مشخص شد كه مسئلۀ زهد مسئلۀ عدم تعلق باطن است نه عدم توجه به ظاهر. انسان ممكن است عملی را به دواعی مختلف انجام بدهد، آن داعی و آن غرض باعث بی‌توجهی به ظاهر است ولی سایر افراد كه آن شخص را مشاهده می‌كنند خیال می‌كنند كه مخالفت با هوای نفس او را بر آن داشته است كه دست به این كار بزند.

پیداشدن زهد غیر واقعی ومجازی برای انسان

نفس انسان اعجوبه‌ای است و دارای پیچیدگی‌های خاص و عجیب و غریب كه كسی نمی‌تواند به آن پیچیدگی‌ها پی ببرد. یعنی یك نفس می‌تواند اشكال مختلفی را در مظاهر مختلفی از خود بروز و ظهور بدهد و هركدام از اینها مرتبۀ خاص خود را دارد. ممكن است همان‌طوری كه در مرتبۀ قبل عرض شد نفس بعضی‌ها به این دلخوش است كه ظهور و بروزش در میان افراد به این شكل باشد، اگر فرض كنید كه در یك‌ جا افرادی نبودند و در اجتماع تظاهری نداشت، بنابراین دیگر این وسیله و این آلت از او گرفته می‌شود و شما می‌بینید یك‌دفعه چهره عوض كرد، چهره تغییر داد و رنگ عوض كرد؛ چون می‌بینید كسی نیست كه او را نگاه كند و كسی نیست كه توجهش را نسبت به او منعطف كند. لذا وقتی‌ كه آن حربه و وسیله و آلت از او گرفته می‌شود خود را تنها می‌بیند و به آنچه را كه از او گریزان بود، روی می‌آورد. این یكی از آن مواردی است كه ممكن است زهد غیر واقعی و مجازی برای انسان پیدا بشود.

التذاذ نفسانی شخص سبب زهد دروغین و اعراض انسان از دنیا

ممكن است انسان از این مرتبه هم بالاتر برود و از این مرتبه هم ترقّی كند و نفس او در موقعیتی قرار بگیرد كه اگرچه افرادی هم او را نبینند، ولی باز از اینكه در چنین وضعیتی و در چنین كیفیتی قرار گرفته است برای او جاذب باشد. از اینكه می‌بیند او الآن در چنین وضعیتی قرار دارد و دیگران قرار ندارند ـ گرچه دیگران هم او را نمی‌بینند ـ همین احساس اینكه او الآن تك است، او الآن در این زمینه فرد است و او الآن در چنین مسئله‌ای، مورد بی‌توجهی و اعراض قرار دارد برای او خوشایند است و از این مسئله احساس شَعَف می‌كند، از این مسئله احساس عُلوّ و بزرگی می‌كند. از اینكه می‌بیند برای او گرفتاری و ناراحتی و مسائلی پیدا شده احساس خوشبختی می‌كند: ما هستیم كه خدا ما را از این مصائب نصیب كرده است، ما هستیم كه در چنین وضعیتی قرار گرفتیم، ما هستیم كه خداوند چنین مشكلاتی برای ما به‌وجود آورده است و برای دیگران به‌وجود نیاورده است. اینكه خدمت رفقا عرض می‌كنم، در تمام این موارد یك‌به‌یك بنده این را در ارتباط با دیگران تجربه كرده‌ام و با چشم خود مسائل را دیده‌ام.

خروج شخصی از مکتب مرحوم علامه به‌واسطۀ عدم تبعیت از دستورات ایشان

فردی که مدت‌ها در خدمت مرحوم آقا بود و به‌حساب خودش دارای مراتب و مسائل شده بود و بعد به‌واسطۀ نافرمانی كه از ایشان كرده بود و خودسری كه از خود به‌وجود آورده بود و اظهار سلیقه و روشی كه از خود بروز داده بود، كم‌كم از دائرۀ تربیت مرحوم آقا كنار گذاشته شد به‌نحوی كه دیگر كارها را خودش انجام می‌داد، مسائل را خودش انجام می‌داد، خودش از پیش خود فلان كار را می‌كرد، خودش از پیش خود فلان عمل را انجام می‌داد بدون اینكه از ایشان دستوری داشته باشد و اجازه‌ای گرفته باشد. غافل از اینكه این مسائل و این مطالب او را كم‌كم به‌سمت خود و به‌سمت نفس خود می‌كشاند.

ایشان می‌گفتند: «فلان كار را این‌قدر باید انجام بدهی» و او می‌رفت سه برابر انجام می‌داد و می‌گفت: من بهتر می‌فهمم و بهتر ادراك می‌كنم و مطالب بیشتر برای من باز می‌شود، حالات روحی برای من قوی‌تر است! آیا این حالات روحی را تو بهتر می‌فهمی یا استاد تو می‌فهمد؟! آیا او بدی تو را می‌خواهد كه به تو نمی‌گوید یااینكه مسائلی را می‌بیند كه تو از دیدن آنها أعماء و كور و نابینا هستی. به‌خیال خودت این‌طور تصور می‌كنی، به‌خیال خودت این‌طور می‌بینی كه اِعمال این مسئله به این كیفیت بهتر است و نفس تو به این مسئله بیشتر راغب است، مثلاً به‌واسطۀ این مطلب احساس نورانیت در قلب خودت می‌كنی. كم‌كم این قضیه كنار رفت تااینكه آن شخص به‌واسطۀ نپرداختن به دستورات و تربیت ظاهری، از اعمال روزانه و ضروری زندگی خود نیز كنار رفت؛ به‌جای اینكه برود كار بكند فلان كار را انجام می‌داد! فرض كنید كه باید برود مسائلی را انجام بدهد و امور زندگی را بگذراند ولی نمی‌رفت.

منافات نداشتن مسیر خدا با مسیر عقل و منطق

تمام مطالب باید در كنار هم و همراه با هم قرار بگیرد تا اینكه مراتب وجودی انسان در یك ردیف و در یك مسیر حركت كند و به جلو برود نه‌اینكه انسان تصور كند مسائل ظاهر با قضایای باطن در دو افق‌ متفاوت و در دو راه مختلف قرار دارند و پرداختن به یكی، انسان را از پرداختن به دیگری باز می‌دارد، برخلاف آنچه حتی در بسیاری از كتب اهل سلوك دیده می‌شود و تفكر بسیاری از افراد نسبت به این مسئله این است كه خیال می‌كنند راه خدا و مسیر خدا با مسیر عقلانیت و تعقل و منطق منافات دارد؛ منطق می‌گوید: فلان كار را انجام بده ولی راه خدا می‌گوید: این مطالب را كنار بگذار. منطق و عقل می‌گوید: الآن در مسائل ظاهری و مسائل دنیوی باید به این‌گونه عوامل بپردازی، باید به زندگی و معیشت خودت برسی، باید به امور دوستان و رَحِم و اقربا سركشی كنی، نباید نسبت به امور و كارهای روزمره كوتاهی بكنی، نباید نسبت به مسائلی كه خداوند تكلیفش را بر عهدۀ تو گذاشته مسامحه و سستی بكنی، این مسیر مسیر ظاهر است. از آن‌طرف مسیر باطن می‌گوید: اینها را كنار بگذار، زن را كنار بگذار، بچه را كنار بگذار، أقربا را كنار بگذار، زندگی را كنار بگذار، دنیا را كنار بگذار، درس را كنار بگذار، كار را كنار بگذار، شغل را كنار بگذار و باید مانند رهبان‌ها و بعضی از افراد نادان تمام امر و همِّ خود را متمركز و متركّز بكنی نسبت به مسائل اخروی و نسبت به عبادات و كنار گذاشتن همۀ اینها. این مطلب خلاف و باطل است.

بیان فلسفۀ خلقت انسان

خدای متعال می‌توانست انسان را از اول مانند ملائكه بدون جسم بیافریند چرا نیافرید؟! خدای متعال می‌توانست از اول رزق و روزی انسان را از بارقه‌های عوالم معنا قرار بدهد نه از همین نعمت‌های دنیوی و مادی و طبیعی، چرا این كار را نكرد؟ خدای متعال می‌توانست انسان را موجودی عقلانی و روحانی بیافریند، بدون توالد و تناسل و امثال ذلك. شیاطین و ملائكه توالد ندارند. البته شیاطین به یك قسم دارند ولی خود ملائكه و نفوس مجرده و عقول مجرده توالد و تناسل ندارند. مسئلۀ شهوت و غرائض انسانی و حیوانی در آنها به‌كلی منتفی است؛ وجود آنها وجود ابداعی است نه‌اینكه وجودی است كه دائر مدار سلسله و مسببات مادی و ظاهری بخواهد باشد. خدا می‌توانست انسان را به این كیفیت خلق كند، چرا نكرد؟! این نحوه خلقتی كه خداوند برای انسان در این زمینه قرار داده است اقتضا می‌كند كه تكامل انسان و رسیدن به مراتب عالیه و رساندن استعدادات به مراتب فعلیت از این طریق و از این ناحیه باشد. كسی كه بخواهد نسبت به مسائل عبادی توجه كند و از مسائل ظاهری كناره‌گیری كند آن عبادت برای او تبدیل به بُعد خواهد شد. به‌نظرم برای این مسئله خدمت رفقا در زمان سابق مثال‌هایی زدم و مطالبی در این قضیه بیان كردم، حالا به مناسبت اگر مطلبی پیش آمد توضیح بیشتری خواهم داد.

حرکت بر اساس روش اولیای دین، تنها راه تقرب به پروردگار

علیٰ‌كلّ‌حال انسان در چنین وضعیتی اگر بخواهد آن مراتب انسانی خود را به فعلیت برساند و به آن مرتبۀ قرب برسد باید به همان روشی عمل كند و به همان مَنِشی تن در بدهد و در همان منهج و صراطی باید حركت كند كه اولیاء الهی، ائمه و پیغمبران در همان منهج و در همان روش و در همان وضعیت حركت كردند. ائمۀ ما همان كارهایی را انجام می‌دهند كه ما انجام می‌دهیم و ما باید همان كارها را انجام بدهیم كه آنها انجام می‌دهند. التفات كردید!

کیفیت سلوک و زندگی ائمه در میان افراد و جامعه

مسئله این‌طور نبوده كه فرض كنید امام علیه‌السّلام نسبت به مسائل دنیوی بیاید و دست روی دست بگذارد و بخواهد رزقش از سماء به زمین بیاید و بین اُسره و قوم وخویش خود آنها را پخش كند. نه‌خیر! امام علیه‌السّلام مانند سایر افراد مَمَرّ و ممشایی داشت از عمل، اشتغال، زراعت، كشاورزی و از تجارت. و همان‌طور مانند سایر افراد گاهی از اوقات آنها در حال انبساط و بسط و فراخی بودند و گاهی در حال ضیق معیشت بودند مثل سایر افراد! منتها مسئله اینكه آنچه كه برای آنها حائز اهمیت بود و برای دیگران نیست این است كه آنچه در این دنیا نسبت به او اشتغال داشتند، آنها را از توجه به آن مقصد باز نمی‌داشت ولی ما این‌گونه نیستیم و باز می‌مانیم. اگر معامله‌ای برای ما پیدا بشود خدا را فراموش می‌كنیم. در یك‌ جا احساس كنیم حق با دیگری است او را زمین می‌گذاریم. در یك ‌جا وقتی‌ كه می‌بینیم مسئله به نفع دیگری دارد می‌گردد سنگ می‌اندازیم و او را به نفع خود برمی‌گردانیم درعین‌حال نماز هم می‌خوانیم و روزه هم می‌گیریم! این نماز و روزۀ ما را به هیچ‌جا نمی‌برد، دلمان را هم خوش كردیم به اینكه در اینجا و آنجا شركت می‌كنیم.

ولی ائمه و اولیاء خدا این‌طور نبودند؛ وقتی که می‌دیدند حق در اینجا است گرچه به ضرر آنها تمام بشود، ارجاع می‌دادند. اگر شخص می‌آمد و می‌خواست یك نفع مادی به آنها برساند، نمی‌گفتند كه الآن فرض بكنید كه شما فلان كار را بكنید و اینجا پیش ما بیایید و این كار را بكنید، نه! وقتی می‌دیدند دیگری می‌تواند بهتر را انجام بدهد می‌گفتند: پیش فلان شخص برو و حاجت تو پیش فلان شخص برآورده می‌شود یا مثلاً فلان شخص این جنس را بهتر از ما دارد. نمی‌گفتند: نیست، نمی‌گفتند: نرو، نمی‌گفتند: فایده ندارد، نمی‌گفتند: اگر جای دیگر هم بروی خبری نیست، این حرفها را نمی‌زدند؛ چون نظر آنها در این دنیا، نظر مَمَرّ بود لا مَقرّ، نظر عبور و مَعبر بود نه مسكن و مأوی! اینها را در همان مسیری كه خدای متعال قرار داد انجام می‌دادند. ﴿وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنۡيَا﴾¹آنچه را كه باید در راه خودش انجام بشود انجام می‌دادند، نصیب از دنیا را هم به مقتضای كلام الهی و فرمایش الهی فراموش نمی‌كردند.

روش و سلوک ائمه علیهم‌السلام عمل بر طبق مشیت الهی است

به عبارت دیگر اولیاء الهی در تكالیف الهی فضولی نمی‌كردند. حالا ما از این‌طرف فضولی می‌كنیم و آن حق را به خود نسبت می‌دهیم. مثلاً می‌گوییم: جای دیگر مطلب نیست و اگر می‌خواهید باید اینجا بیایید! این دروغ است و ممكن است جای دیگر هم باشد. حقی را كه در جای دیگر هست را برمی‌داریم و آن حق را به خود نسبت می‌دهیم. مثلاً می‌گوییم: جای دیگری نرو، فایده‌ای ندارد و اگر می‌خواهی به جایی برسی باید اینجا بیایی! نه، ممكن است باشد و بهتر از اینجا هم باشد و مفیدتر از اینجا هم باشد. هیچ این مسائل نیست. ممكن است در جای دیگر حق باشد چرا انسان بخواهد روپوشی كند. بله، یك وقت ما نمی‌دانیم و باید بگوییم: نمی‌دانیم. ولی اینكه بیاییم به‌خاطر نفسانیات خودمان، آن حقائقی را كه در جاهای دیگر قرار دارد روپوشی كنیم و روی آنها را بپوشانیم و بعد منحصر كنیم که انگار در روی كره زمین فقط یك‌ جا قرار دارد، آن هم آنجایی است كه بنده تشریف دارم، نه! این خبرها نیست و این مسائل نیست. ممكن است هزار جا و هزاران جا بهتر و مفیدتر باشد که نفع و مصلحتش بیشتر باشد.

اینكه بیاییم و این عمل را انجام بدهیم، بر فرض هم اگر این مسئله واقعیت داشته باشد در حول وحوش مسائل نفسانی دور می‌زند؛ مثلاً جای دیگر نرو و اینجا بیا! كتاب دیگر نخوان و این را بخوان! به‌ كسی دیگر اقتدا نكن و اینجا اقتدا كن! از كسی دیگر تبعیت نكن و از اینجا بكن! وقتت را در جای دیگر نگذران و وقت خود را در اینجا بگذران. تمام این مطالب گرچه ممكن است واقعیت و حقیقت داشته باشد ولی این نحوه صحبت بر مدار نفس دور می‌زند. همان‌طوری كه اگر من بیایم این مطلب را مطرح كنم مسئله نفسانی می‌شود. دیگران هم همین كار را انجام می‌دهند و می‌گویند: آنجا نرو و بیا اینجا، پای آن صحبت ننشین و پای این صحبت بیا، آن مطلب را نپذیر و این مطلب را بپذیر، آن مطلب خلاف است و مطلب ما صحیح است. تفاوتی از این نقطه‌نظر ندارد و نبرد و نزاعی كه در بین می‌گیرد، این نزاع از دائرۀ نورانیت و روحانیت خارج می‌شود و تبدیل به یك نزاع نفسانی و نزاع سیاسی و نزاع دنیوی و نزاع اعتباری و مجازی می‌شود؛ چون ملاك به‌جای توجه به معنا به خود برگشته است. محوریت از توجه به معنا به توجه به خود عدول كرده است منتها مسئله با صورت و نقاب الهی و با چهرۀ الهی و روحانی بدین كیفیت درآمده است.

روی این حساب همان‌طوری كه در جلسات گذشته عرض شد در مسئلۀ زهد ممكن است انسان در موقعیتی قرار بگیرد كه خیال كند كه مسیری که می‌رود، مسیر حق است و راهش راه درست است ولی در واقع آن وضعیتی كه او به خود گرفته است وضعیتی است كه نمی‌تواند او را از این دایره خارج كند و نمی‌تواند از این موقعیت بیرون بیاورد. برای فرار از چنین مهلكه‌ای لازم است انسان دائماً راه خودش را چك كند، امتحان كند؛ با خود فكر كند كه اگر چنین موقعیتی برای دیگری بود من در ارتباط با او چه حالی داشتم، من در نگرشم نسبت به او چه نظری داشتم؟ فلان شخص كه نسبت به من چندان توجهی هم ندارد اگر او هم چنین مطلبی را بگوید، یا اگر او هم چنین راهی را برود و یا اگر او هم چنین مطالبی را القاء بكند، من نسبت به او چه نظری دارم و چه تفكری دارم؟ چگونه خیال می‌كنم؟ اگر احساس كرد بینه و بین‌ الله، بین خودش و بین قلب خودش، شخصی آمد و از او سؤال كرد كه من برای چنین مطلبی چه كنم و برای او هیچ فرقی نكرد که اینجا بیا یا آنجا برو، بداند كه راهش درست است. ولی اگر دید نه، به‌خاطر ملاحظاتی و به‌خاطر موقعیتی كه در آن قرار گرفته است ولو اینكه دیگری را حق می‌بیند ولی دعوت به خود می‌کند، بداند راهش اشتباه است. بالأخره مطالب، مطالبی است كه انسان نمی‌تواند از دائرۀ ذهن و فكر خود بیرون بیاورد، مطالبی است که گفته می‌شود، مكتبی است که عنوان می‌شود و مسائلی است که مطرح می‌شود، خداوند هم به انسان عقل و فهم و ذهن و وجدان داده، و انسان می‌تواند مطالب دیگران را با همان ملاكاتی كه به‌دست دارد در ترازوی سنجش بسنجد و مقدار قرب و بعد او را نسبت به حق اندازه بگیرد و میزان او را در نظر بگیرد. اگر احساس كرد كه مطالبی را كه در آن محیط قرار دارد با مطالب او یكسان است یا چه بسا بالاتر و دقیق‌تر و بهتر است و هیچ‌گونه مضرّه و مفسده‌ای نسبت به افرادی كه گرایش به آن محیط دارند، در آن محیط وجود ندارد، اگر به این نحو باشد انسان نمی‌تواند دیگر آن موقعیت‌ فعلی خود را به‌عنوان ملاك حق و به‌عنوان شاخصۀ با حق در نظر خود مطرح كند و به دیگران هم اعلام كند. اینها مسائلی است كه به حب و بغض‌ها برمی‌گردد.

لذا ما می‌بینیم در بسیاری از موارد و حركت‌هایی كه مشاهده می‌شود صرفاً به‌عنوان اینكه گرایشی وجود دارد مخالفت می‌شود، درحالی‌كه مطلب خلافی دیده نمی‌شود، مسئلۀ خلافی مطرح نمی‌شود، ناحقی به‌عنوان حق اعلام نمی‌شود، صرفاً به‌خاطر اینکه در یک ‌جا گرایشی هست و نباید باشد، در یك ‌جا فلان حرف گفته می‌شود و نباید گفته بشود. ببینید! اینجا است كه شیطان دام خود را از راه دین می‌گستراند نه از راه اعمال و امور خلاف شرع و گناهان و ذنوب معروفه و مشهوره، بلکه از راه متابعت با حق دام می‌گستراند، آن ریسمان اصطیاد خود را از راه دین به سوی نفس انسان باز می‌كند، آن زنجیرهای صید و غلبۀ بر جنبۀ باطنی و روحانی انسان را از این‌گونه از مسائل روحانی و مسائل نورانی و مسائل الهی و مسائل توحیدی و از مسائل دین می‌آورد و در این قالب انسان را به‌سمت خود می‌كشاند. وقتی انسان آن عمل را انجام داد و به‌دنبال آن جوّ رفت، به‌دنبال آن گروه حركت كرد و به‌دنبال آن شایعه تن سپرد و سر سپرد و دین سپرد، وقتی از این قضایا تمام شد می‌بینید عجب! اینها كه خلافی نكرده بودند، اینها كه عمل خلافی انجام نداده بودند، اینها كه حرف خلافی نزده بودند. آن افرادی كه در جریان عاشورا برای كشتن پسر رسول خدا آمدند، چه شدند؟ در آن حال و هوا، در آن شایعات و در آن تبلیغات گرفتار شدند. واقعاً عجیب بود!

دیدگاه صحیح نسبت به واقعۀ عاشورا

خیلی عجیب است! این مسئلۀ عاشورا واقعاً قضیۀ عجیبی است. ما به این قضیۀ عاشورا فقط به‌عنوان اینكه امام حسین را شهید كردند نباید نگاه كنیم. ما باید این مسئلۀ عاشورا را بیاوریم و یك‌به‌یك مسائلی كه اتفاق افتاده است را در جلویمان بگذاریم و خودمان را در جایگاه همان افرادی كه در این جریان حضور داشتند قرار بدهیم و ببینیم واقعاً اگر در آن جوّ و تبلیغات و آن زمان بودیم چه می‌كردیم؟ زمام عقل و اختیار خود را به كدام طریق می‌سپردیم؟ به كدام مكتب و به كدام فرد و به كدام شخصیت، دین خود را تسلیم می‌كردیم؟

تحلیلی از واقعۀ عاشورا

این یك مسئلۀ عجیبی است! در جریان عاشورا همۀ كسانی‌ كه برای كشتن امام حسین آمدند، عرق‌خور و شراب‌خور و زناكار كه نبودند. اینها نمازخوان بودند و پسر پیغمبر را كشتند؛ یعنی روزه می‌گرفتند نماز می‌خواندند قرآن می‌خواندند. بله! در میان ایشان هم بودند افرادی كه شارب‌الخمر بودند. یزید كه وضعیتش معلوم بود و ابن زیاد هم بهتر از او بود ولی عمرسعد آدم شراب‌خواری نبود، آدم اهل خلافی نبود. اگر اهل خلاف بود كه ابن زیاد نمی‌توانست او را برای فرماندهی لشكر مأمور كند. آنها كسانی را انتخاب می‌كردند كه در میان مردم وجیه‌الملّة باشند، خصوصیات داشته باشند. عمرسعد در كوفه امام جماعت مسجد بود كه صدها نفر پشت سرش نماز می‌خواندند، التفات می‌كنید! این آدم را فرمانده می‌كند، این‌ آدم را مسئول می‌كند.

تسلیم نشدن سعدوقاص در برابر حق

سعدوقاص كه فرماندۀ ارتش اسلام در فتح ایران بود و آن كسی بود كه به‌عنوان سه چهار نفر صحابی بزرگ در میان افراد، معروف و مشهور بود. جزو عشرۀ مبشّره‌ای بود كه این سنی‌ها در آوردند و آن كسی بود كه به خلافت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام تسلیم نشد و خودش را زمیل و قرین و هم‌طراز با امیرالمؤمنین می‌دید. می‌گفت: اگر خلافت بخواهد به کسی برسد، باید به من برسد؛ من فرماندۀ لشكر بودم، من در اسلام چنین كارهایی كردم، سوابق من در اسلام به این كیفیت است. خودش را با امیرالمؤمنین یكسان می‌دید. آن‌وقت، فرزند چنین آدمی مثلاً در میان كوفه به فرد ظاهرالصلاحی معروف بود و افراد او را می‌شناختند، دعاوی و منازعات خودشان را به او مراجعه می‌كردند.

فاش شدن زهد دروغین افراد با امتحانات الهی

این آدمها را برای چنین امر مهمی دست‌چین می‌كردند. اگر ابن زیاد یك آدم شارب‌الخمری را كه هر روز در كوچه‌ها افتاده بود، فرمانده می‌كرد آن‌وقت دو نفر هم پشت سر این نمی‌آمدند. امام جماعت مسجد و محل مراجعات مردم و محل رجوع مردم را با حطام دنیوی و با مناصب و با مكتوب حكومت ری انتخاب می‌كنند كه اگر این كار را انجام بدهی و دست به این جنایت بزنی، ما حكومت ری و خلافت و سلطنت ری را به تو تفویض می‌كنیم. معلوم است دیگر آن كسی كه سالیان سال این‌طور بود و زهدش معروف بود، یك روز وقتی‌ كه زمینه و موقعیت پیش بیاید دیگرخودش را نشان می‌دهد و موقعیت خودش برملا می‌شود و این برای كشتن فرزند پیغمبر می‌آید. مثلاً می‌گویند: حالا شما بیا!

چند روز پیش یك قضیه‌ پیش آمده بود: من داشتم به یك نفر می‌گفتم واقعاً عجیب است یعنی انسان از نظر قساوت و سَبُعیت به كجا می‌رسد! من به او این را می‌گفتم: حالا شما برای كشتن پسر پیغمبر می‌آیی! یا حق با تو است یا حق با امام حسین است. بالأخره هر دویتان بزرگ و مرد هستید، می‌زنید و یكی دیگری را می‌كشد و یكی دیگر برنده می‌شود. اما انسان به جایی برسد كه طفل شیرخوار ـ انسان واقعاً توجه كند ـ یا بچۀ پنج ساله و یا بچۀ ده ساله را هدف قرار بدهد! و از اینها كوچك‌تر یعنی یك طفل شیرخوار چندماهه را ببیند که همین عمرسعد به آن حرمله دستور بدهد كه او را روی دست پدرش به این وضعیت بكشد! این چه جور می‌شود که انسان واقعاً به اینجا برسد؟! یعنی آن نمازها كجا رفت؟ آن روزه‌ها كجا رفت؟ آن صحبت‌ها كجا رفت؟ آیا این تعجب ندارد؟ الآن ما تعجب می‌كنیم ولی تعجب ندارد!

مگر در همین زمان ما در همین دنیا خیلی از این قضایا اتفاق‌ها نمی‌افتد؟! در خیلی از این ممالك این جنایت‌ها كه می‌شود و این فجایعی كه می‌شود؛ بچۀ پنج ساله یا بچۀ ده ساله چه گناهی دارد؟ الآن شما در همین ممالك یهود ببینید این فجایعی که در آنجا انجام می‌شود! واقعاً آن شخصی كه الآن این تیر را رها می‌كند، آیا نمی‌فهمد که این بچۀ پنج ساله و ده ساله گناهی ندارد؟ این را كه هر بچۀ ده ساله‌ای هم می‌فهمد. چه جور می‌شود که انسان واقعاً به چنین مرحله‌ای برسد؟! آدمی كه نماز بخواند روزه بگیرد، از نظر قساوت به حدّی برسد که این جنایات را مرتکب شود.

اهمیت مراقبه و قراردادن انسان خود را در بوتۀ امتحان

این همان خطری است كه اصلاً جای تعجب ندارد. خصوصیت نفس این است خصوصیت انسان این است. اینكه می‌گویند: مرتّب مواظب باشید! مواظب باشید! مرتّب خود را در محك و آزمایش و امتحان قرار بدهید برای این است كه ما روزی به اینجا نرسیم و الاّ می‌رسیم. یک روز می‌رسیم به اینجایی كه نفس در آن موقعیتی كه قرار می‌گیرد آنچه برای او مهم است، تثبیت حالت خود او است. پیغمبر هم باشد او را سر می‌برد، پسر پیغمبر هم باشد سر می‌برد، فرزند شیرخوار هم باشد سر می‌برد و برای او هیچ اهمیت ندارد! در آن‌ موقعیت و آن وضعیت گرفتار شده است. آن موقعیت و آن وضعیت و شرایطی كه برای او به‌وجود آورده است، سبب می‌شود این‌گونه رفتار کند؛ چون فكر نكرده چون دائماً خود را آزمایش نكرده چون دائماً بر نفس خود نهیب نزده است.

واقعاً خیلی عجیب است! در اصحاب سیدالشهدا علیه‌السّلام بزرگانی بودند، مرد بودند و از أبطال یا عادی بودند، بالأخره بزرگ بودند! ما كاری از آن نظر نداریم، حالا یا حق اینجا است یا حق آنجا است. به قول شما حضرت برعلیه یزید خروج كردند، شما هم جنگ كنید و بزنید و بكشید. بالاتر از این دیگر چیزی نداریم. شما می‌گویید: ما بر حق هستیم، یزید بر حق است، ابن زیاد بر حق است. بسیارخوب، بر حق است و بزنید، ولی یك بچۀ شش‌ هفت ساله را كه می‌خواهد بیاید و در قتلگاه از عمویش محافظت بكند، دستش را بالا می‌آورد و آن شخص دست این بچه را قطع می‌كند، این یعنی چه؟ واقعاً این یعنی چه؟ یعنی این در آن حالت باید در چه مرتبه‌ای از قساوت قرار گرفته باشد، در چه مرتبه‌ای از توحّش و حیوانیت و سَبُعِیت قرار گرفته باشد!

دیده شده که یك پلنگ وقتی ‌سیر است، اگر گلۀ گوزن و گوسفند از جلویش رد ‌شود اعتنا نمی‌كند. یك شیر وقتی‌ كه در میان یك گله‌ از همین حیوانات باشد وقتی‌ كه ببیند سیر است و نیاز ندارد، چشمش را هم باز نمی‌كند که ببیند. این چه توحّشی است و واقعاً چه قساوتی باید بر این انسان ملكوتی وجود داشته باشد، چه قساوتی باید حكومت كند كه بدیهی‌ترین، ضروری‌ترین، وجدانی‌ترین و اولیه‌ترین مسئله را به این راحتی زیر پا بگذارد و به این راحتی از آن رد می‌شود! به یك بچۀ شش ماهه یا یك بچۀ پنج ماهه، همین‌طوری تیر را بزن، این یعنی چه؟ این چه حسابی دارد؟ چه وضعی ممكن است برای انسان پیش بیاید.

این همان مطلبی است كه منظور بنده است از اینكه انسان گاهی از اوقات در زهد می‌آید و به این مرحله می‌رسد. یعنی زاهد است به‌نحوی كه همه او را از اعبد عُبّاد به‌حساب می‌آورند؛ شب را تا به صبح نماز می‌خواند ولی این نماز شب تا به صبح او را به اندازۀ سر سوزنی نزدیك نمی‌كند كه هیچ، بلکه او را از مغرب تا مشرق هم دور می كند. روزها را از صبح تا به شب روزه می‌گیرد، قرآنش حمایل است، ذكرش چه است، مأكل او غذای او مسكن او به چه كیفیتی است، لباس او به چه نحوه‌ای است ولی در یك مرتبه از قساوت قرار می‌گیرد كه حاضر است برای اعتلاء خود و برای حفظ بلندمنشی خود و موقعیت نفسانی خود به هر عملی هم دست بزند و انجام می‌دهد و به‌حساب خدا هم می‌گذارد. همان كسی كه پسر امام حسین را شهید كرد و اینهایی كه امام حسین را شهید كردند، چه می‌گفتند؟ مگر ما در روایات یا در دعا نداریم که یَتَقرّبون إلی اللَه بِدَمِك؛¹ «با ریختن خون تو خیال می‌كنند به خدا نزدیك شدند» و خیال می‌كنند اسلام را نگه داشتند!

ریختن خون پیامبر و ائمه علیهم‌السلام به‌خاطر حفظ جایگاه خود

خون پسر پیغمبر را می‌ریزند كه اسلام را نگه دارند! پسر شش ماهه را می‌كشند و تكه‌تكه می‌كنند كه اسلام را نگه دارند! دختر پیغمبر را جلوی چشم شوهرش تكه‌تكه می‌كنند؛ چون حفظ خلافت اسلامی اقتضا می‌كند! بله، ابوبكر بر مسند خلافت بنشیند، فاطمۀ زهرا كه سهل است اگر پدرش هم بیاید آن را تكه‌تكه می‌كنند و می‌كنند! حساب همین است. چون باید ابوبكر بر خلافت بنشیند همه كار مجاز است، چون باید ما بر خلافت بنشینیم گردن امیرالمؤمنین را هم ریسمان می‌اندازیم و او را به مسجد می‌كشیم و شمشیر را بالا نگه می‌داریم یا الآن بر خلافت بیعت كن یا شمشیر را پایین می‌آوریم. این كسی كه این كار را می‌كند زورش به پیغمبر نمی‌رسد و الاّ با او هم همین كار را می كرد.

حالا كه پیغمبر رفت و حالا كه آن مظاهر جاذبه‌ای كه نفس درقبال آنها نمی‌توانست عرض‌اندام كند از میان برداشته شد، حالا كه آن زمینه پیدا شد جلو می‌آید. الآن دیگر پیغمبر نیست كه كسی نتواند حرف بزند. الآن دیگر فاطمۀ زهرا با بقیه فرقی نمی‌كند! یك برانداز می‌كنند یك آمارگیری می‌كنند یك سنجش افكار می‌كنند، وقتی که دیدند كسی كسی را كار ندارد، حمله می‌كنیم و در را آتش می‌زنیم. آیا از خانه بیرون می‌آیید یا نمی‌آیید؟! می‌گویند: برای چه بیرون بیاییم؟ ابوبكر خلیفۀ مسلمین در آنجا بالای منبر است و شما در اینجا به‌عنوان حزب مخالف تحصُّن پیدا كرده‌اید، اینجا را خانۀ تیمی‌تان كرده‌اید! اینها این مطالب را می‌گفتند. حالا در اصطلاحات امروزی این‌گونه استفاده می‌کنند: شما اینجا را منزل تیمی کرده‌اید. سلمان و أبوذر و مقداد و زبیر در اینجا برخلاف دستگاه خلافت جمع شده‌اند. یا بیایید و اگر نیایید یكی‌یكی شما را می‌كشیم؛ چون درمقابل ما ایستاده‌اید نه درمقابل خدا! و الاّ خدا كه كشتن دختر پیغمبر ندارد، خدا كه ریسمان انداختن به گردن امیرالمؤمنین ندارد، خدا كه خلافت زوری ندارد.

تفاوت خلافت الهی و خلافت شیطانی

وقتی امیرالمؤمنین به خلافت رسید، گفتند كه یا علی! این سعد وقاص كنار رفته و گفته: من تسلیم نمی‌شوم و به خلافت بیعت نمی‌كند. حضرت فرمودند که می‌خواهد بكند و می‌خواهد نكند! این می‌شود خلافت الهی. ما را هم به زور آوردند و درِ منزلمان را هم برای خلافت شكستند. ما هم چنین برای رسیدن به این خلافت پیراهن پاره نكردیم، دختر پیغمبر هم نكشتیم، بقیه را هم تهدید نکردیم و مالك بن نویره را نكشتیم و با زنش هم زنا نكردیم.¹ ما این‌جوری به خلافت نرسیدیم! افراد در را شكستند و دو تا فرزند من هم داشتند زیر دست و پا له می‌شدند. در فشار بین دو در امام حسن و امام حسین ایستاده بودند كه نگذارند مردم داخل بیایند. می‌گفتند: بیست و پنج سال پدرمان راحت اینجا نشسته، چه‌كارش دارید؟! راحت یعنی كسی كاری به كارش نداشت. حالا چه‌ شده است؟! چرا بیست و پنج سال پیش نیامدید؟! خلافت برای امیرالمؤمنین این‌طوری رسید!

می‌گفتند: نه، باید علی باشد و فشار دادند و در را شكستند كه آن در به امام حسن و به امام حسین چسبیده شده بود و امام حسن و امام حسین پشت در داشتند له می‌شدند.² این‌طوری مردم در منزل امیرالمؤمنین آمدند! حالا خوب شد كه در اندرونی نرفتند و در همان بیرونی ماندند و امیرالمؤمنین را وسط كشیدند و با آن مسائلی كه پیش آمد. خوب حقش را كف دستش گذاشتند!

این خلافت، خلافت الهی است و آن خلافت، خلافت شیطان است. ولی افراد در این موقعیت قرار می‌گیرند، حالا یك عدۀ خاصی كه آنها گردانندگان بودند مثل: مغیرةبن‌شعبه و عبدالرحمن‌بن‌عوف و ابابكر و عثمان و آن عده‌ای كه منتظر فرصت بودند برای اینكه پیغمبر رحلت كند و بعد نقشۀ خودشان را جاری كنند، آنها یك‌طرف بودند. این مردم عوام كه دور پیغمبر نماز می‌خواندند و اینهایی كه دائماً در صدد اطاعت از دستور پیغمبر بودند، جایگاه خودشان را نیافته بودند و گم كرده بودند. به‌خاطر این تا یك چهره عوض می‌شود، تا تظاهری عوض می‌شود یك‌دفعه همۀ حجاب‌ها كنار می‌رود و آن صورت باطن رو می‌آید. صورت باطن هم كه تفاوت می‌كند؛ حالا یا ابوبكر بالای منبر باشد یا علی باشد، فرقی نمی‌كند! یك نماز در مسجد مدینه برقرار بشود، هركه جلو افتاد ما پشت سرش می‌ایستیم، این تفكر، تفكر عوام است.

یك نماز برقرار بشود، ما كاری نداریم كه امام كیست. روزه‌ای برقرار بشود و ما کاری نداریم که پیشوا و رهبر چه كسی است. فرض بكنید كه اسلامی باشد، ما كار نداریم آن شخص پیشوا هرکسی می‌خواهد باشد. با این «كار نداریم كار نداریم كار نداریم» كار به آنجایی می‌رسد كه دختر پیغمبر هم این‌طور می‌شود، امام حسن هم آن‌طور می‌شود امام حسین هم در كربلا آن‌طور می‌شود! یك یزید به‌عنوان خلیفه باشد، بیخود حسین ابن علی آمده و راجع به این قضایا صحبت می‌کند! برو در خانه‌ات بنشین، به این مسائل چه كار داری؟ بگذار مردم زندگی‌شان را بكنند، چرا آشوب به‌پا می‌كنی؟ حالا خود این مردم کوفه نامه داده‌اند.

بله، وقتی‌كه یزید به خلافت رسید امام حسین علیه‌السلام بر طبق معاهده و مصالحه‌ای كه برادرش امام مجتبی علیه‌السّلام با معاویه كرد، گفت: «من تسلیم نمی‌شوم و اگر می‌خواهی بكشی بكش.»¹ این امام حسین است! قصد قتل حضرت را در مدینه داشتند به‌طوری‌كه كسی نفهمد، حضرت دید نه، این‌طور نمی‌شود که اینها راحت بزنند و بكشند و بروند. اگر قرار است كه كشته بشویم چرا این‌طوری کشته بشویم؟ ولید در مدینه طبق دستور یزید برنامه داشت كه حضرت را به نحوی بکشند همان‌طور كه عبدالله بن عمر را در مسیر حج در زمان حجاج، یك چاقو به پای او توسط عبدالملك مروان زدند و مسمومش كردند و بعد از سه روز هم مرد.²

از این كارها می‌كردند، مثلاً شخص را در منزلشان دعوت می‌کردند و یك حبّۀ مسموم یا یك غذای مسموم به او می‌دادند، حال بسته به شدت سمّ و آن چیزی كه در بدن وارد شده بود بعد از یك هفته، سه روز، ده روز و یا گاهی یك ماه طول می‌مرد و می‌گفتند: مرض حصبه یا یرقان گرفته و یا فرض كنید كه كبدش از كار افتاده و فوت كرده است. اینها می‌خواستند امام حسین علیه‌السّلام را بدون اینكه سر و صدایی باشد همین‌طور در مدینه به قتل برسانند. حضرت فرمودند: «اگر قرار بر این است چرا ما این‌طور كشته بشویم؟!» لذا از مدینه بیرون آمدند و خودشان را از دائرۀ حكومت ولید به سمت مكه خارج کردند³ و نامه‌ها و این مسائلی كه آمد و به آن جریانات منتهی شد.

لزوم خلافت امام معصوم و تأسی به او در جمیع امور

حالا این مردم و این افراد كه می‌آیند و به‌دنبال این قضایا حركت می‌كنند به‌خاطر این است که فكر نكردند، این مسئله را در نظر نگرفتند كه هر کسی كه خلیفه باشد، یعنی چه؟! اینكه هر كسی که امام مسجد باشد، یعنی چه؟ اینكه فقط یك نماز باشد یعنی چه؟ انسان درقبال امام عادل باید نماز بخواند و هر امامی نمی‌تواند باشد، هركسی خلیفه نمی‌تواند باشد، باید امام معصوم علیه‌السّلام خلافت الهی را در روی زمین به‌دست بگیرد تااینكه انسان به‌دنبالش باشد. این بیاید و آن بیاید یعنی چه؟ یزید باشد یا امام حسین علیه‌السّلام باشد فرقی نمی‌كند! أبوهریره باشد یا أبودرداء باشد فرقی نمی‌كند! نه، این‌طور نیست. آن نحوه تفكر اینها را می‌آورد می‌آورد تا در جریان كربلا حتی بچۀ چند ماهۀ امام حسین علیه‌السّلام را هم می‌كشند.

اختلاف مراتب شقاوت افراد در لشگر عمرسعد

البته در خود آن افرادی هم كه در كربلا آمده بودند هم تفاوت بود. هر كسی حرمله نبود، آنها هم خودشان مراتب شقاوت داشتند. شاید در بعض قضایا كسی حاضر نمی‌شد. چه‌اینكه برای كشتن خود امام حسین علیه‌السّلام هر كسی حاضر نشد جلو بیاید. فقط كسی مثل شمر را می‌خواست كه قشنگ و حسابی چنان در آن مرتبۀ شقاوت و در آن مرتبۀ قساوت به آن حدّ كمال خودش به فعلیت رسیده باشد تا بتواند دست به چنین عمل فجیعی بزند. آنها هم خودشان افرادی بودند که دارای مراتبی بودند و این‌طور نبود كه همه یكسان باشند. ولی آیا سیاهی لشكر نبودند؟! و آیا به‌عنوان مقاتلۀ با پسر پیغمبر هم نیامدند؟!

رعایت وضعیت فعلی از مهمترین مسائلی است كه یك سالك باید همیشه این را در نظر داشته باشد كه همیشه آن موقعیت فعلی خودش را با موازینی كه در ذهن دارد بسنجد که یك ‌وقت خدای ناكرده مسئله خلاف نشود.

بیان احوال مرحوم آیت‌ الله میلانی رحمت الله علیه

مرحوم آقای میلانی از مراجع گذشته و مرد بسیار بزرگی بودند که از نظر روحی هم یك حالات روحی داشتند و مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند: «ایشان در اواخر عمر هم فی‌الجمله انقطاعی پیدا كرده بودند!» بنده از مرحوم علامۀ طباطبایی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ شنیدم كه ایشان در زمان حیات خودشان، افراد را فقط به مرحوم آقای میلانی ارجاع می‌دادند، یعنی افرادی كه برای تقلید مراجعه می‌كردند، ایشان می‌فرمودند: «به آقای میلانی مراجعه كنید.» و خود ایشان هم با آقای میلانی خیلی مُرتبط بودند و خیلی تعلّق داشتند. در تابستان‌ها كه به مشهد مشرف می‌شدند در منزل ایشان می‌رفتند و در پشت سر ایشان در همان صحن حضرت، نماز می‌خواندند. من در آن‌موقع سنم خیلی زیاد نبود، در حدود چهارده پانزده سالم بود که می‌رفتم و می‌دیدم كه مرحوم علامۀ طباطبایی شب‌ها نماز مغرب و عشاء را در صف‌های آخر به مرحوم آقای میلانی اقتدا می‌كردند. مرحوم آقای میلانی مرد خیلی بزرگی بود و از حالاتش هم مشخص بود كه ایشان فی‌الجمله ارتباط‌هایی دارد، حالاتی دارد و با افرادی كه محشور بودند برای ایشان‌ افراد مفیدی بودند. ایشان (مرحوم میلانی) در جریانی كه در زمان رضاشاه اتفاق افتاده بود و رضاشاه كشف حجاب كرده و حجاب را ممنوع كرده بود و اوضاع ایران خیلی ملتهب بود، برای زیارت به كربلا می‌آیند.

بیان برخی جنایات رضاشاه

از جمله كارهایی كه در آن‌موقع رضاشاه كرده بود یكی ایجاد مدارس مختلط و دبیرستان‌های مختلط بود، یكی هم مسئلۀ كشف حجاب بود و یكی هم مسئلۀ برداشتن عمامه‌ها بود. او در آن‌موقع به این سه‌ كار اقدام كرد و تا مدتی هم مطلب به همین كیفیت بود. اوضاع ایران در آن زمان خیلی ملتهب بود. مرحوم پدر ما از اوضاع آن زمان مطالبی و حكایاتی را نقل می‌كنند که بعضی‌هایش هم در نوشتجاتشان هست.¹

مرحوم آقا از مرحوم آقای میلانی ـ رحمة الله علیهما ـ نقل می‌كردند:

این قضیه را خود آقای میلانی برای بنده نقل كردند كه من در یكی از سفرهایی كه در كربلا به دیدن مرحوم حاج آقا حسین قمی رفتم ـ تمام توجه به‌سمت ایشان (مرحوم قمی) بود كه در آن‌موقع مرجع تقلید بودند ـ به ایشان گفتم: «الآن شما مرجع تقلید هستید و الآن وضعیت شما به این كیفیت است و شما در موقعیتی قرار گرفته‌اید كه تمام افراد به شما توجه دارند و اذهان متوجه شما است، هر دستوری كه بدهید مردم اطاعت می‌كنند. به عبارت دیگر صریحاً به ایشان گفتم: الآن مردم شما را در جایگاه امام زمان علیه‌السّلام قرار داده‌اند و مانند امام علیه‌السّلام نسبت به شما نظر می‌كنند، شما در خودتان نسبت به این گرایش و اعتقاد مردم چه می‌بینید و در نفس خودتان چه احساس می‌كنید و نسبت به این مسئله چه قضاوتی می‌كنید؟»¹

اقدام مرحوم حاج آقا حسین قمی جهت رفع جنایات رضاشاه

حاج آقا حسین قمی ـ رحمة الله علیه ـ مرد بسیار خوبی بود، مرد بسیار با تقوایی بود. همان‌كسی بود كه در ایران آمد و برعلیه رضاشاه قیام كرد و درخواستش این بود كه این سه مسئله برداشته بشود: یكی اینكه عمامه‌ها را كه برداشتند دوباره افراد مجاز باشند، مسئلۀ دوم اینكه اختلاط در مدارس را بردارند و سوم هم مسئلۀ كشف حجاب بود كه از همۀ اینها وقیح‌تر و كثیف‌تر بود. البته او (رضاشاه) هم كه به‌دستور انگلیس كار می‌كرد و عامل آنها بود. وقتی‌ مرحوم قمی دید که مسئله پذیرفته نشد، به حرم حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام رفتند و در آنجا بسط نشستند تااینكه این قضایا انجام بشود. مرحوم آقای بروجردی ـ رحمة الله علیه ـ در آن‌موقع به ایشان تلگرافی می‌فرستند كه اگر شما بخواهید ما در كنار شما آماده هستیم. ایشان هم در آن‌موقع در بروجرد بودند و ایلات و عشایر و افراد، ایشان را قبول داشتند. موقعیتی بود كه رضاشاه ترسید و این تلگراف خیلی كار كرد و باعث شد كه فوراً دستور دادند و این سه مسئله را برداشتند و دیگر اجبار را برداشتند. این مسئله مربوط به مرحوم آقای بروجردی است.

مرحوم آقای بروجردی هم مرد بسیار بزرگواری بود، مرد خیلی بزرگواری بود. ایشان از افرادی است كه می‌بایست بیشتر راجع به ایشان صحبت می‌شد و باید خصوصیات ایشان بیشتر بیان می‌شد و به نظر می‌رسد كه آن‌طوری كه بایدوشاید در معرفی شخصیت مرحوم آقای بروجردی، كیفیت اعراض ایشان از مسائل و توجه ایشان، صحبت و كتابتی نشده و خیلی گذرا از این مسائل رد شده‌اند.

ایشان (مرحوم آقای بروجردی) یك تلگراف برای مرحوم حاج آقا حسین قمی که در حرم حضرت عبدالعظیم به‌عنوان تحصن نشسته‌ بودند می‌فرستند، وقتی‌ كه این قضیه می‌آید، این مسئله هم برداشته می‌شود و دیگر آن رفع از بین می‌رود. ایشان (مرحوم حاج آقا حسین قمی) چنین فردی بودند!¹

مرحوم آقای میلانی به پدر ما ‌فرموده بودند:

بعد از تعقیبات نماز ظهر، پیش ایشان (مرحوم قمی) رفتم و وقتی ‌كه این قضیه را به حاج آقا حسین قمی گفتم، یك‌مرتبه ایشان سرشان را پایین انداختند و تا پنج دقیقه هیچ چیز نگفتند. وقتی‌ كه سرشان را بلند كردند، من دیدم که رنگشان سیاه شده! یعنی آن‌قدر این قضیه ایشان را تكان داد!

پرداختن به امور روزمره سبب غفلت از موقعیت وجایگاه انسان

ببینید چطور می‌شود که انسان در مسئله‌ و موقعیتی قرار بگیرد و خیال كند كه درست است! مرحوم حاج آقا حسین قمی فردی نبود كه كارش خلاف باشد. مرجع تقلید بود و با بقیۀ افراد فرق داشت. از نظر حالاتش و از نظر خصوصیاتش فرد اهل صلاحی بود و این‌طور نبود كه ایشان نسبت به دنیا متمایل باشد و نسبت به این مناصب نظری داشته باشد. ولی گاهی از اوقات این اشتغالات و این موقعیت‌ها، این بیاوبروها، این صرف اوقات، این مطالعات، این صحبت‌ها، این جواب استفتائات، این رفع احتیاجات باعث می‌شود كه انسان آن‌طور كه بایدوشاید نسبت به خود نتواند فكر كند، انسان موقعیت خود را آن‌طور كه بایدوشاید نتواند در نظر بیاورد. لذا وقتی ‌كه یك كلام از شخصی كه خدا در دهانش قرار می‌دهد و می‌شنود، یك‌مرتبه زیرورو می‌شود یك‌مرتبه عوض می‌شود یك‌مرتبه حالتش تغییر پیدا می‌كند و متوجه می‌شود كه چه موقعیتی و چه مسئله‌ای و چه راهی را باید انتخاب كند؛ این مسئله مربوط به همۀ ما است.

زهد واقعی یعنی عمل بر طبق تکلیف و رعایت جنبۀ الهی آن

زهد این نیست كه انسان راهی را برود یا مسیری را برود كه این مسیر بدون تعلق باشد. باید باطن انسان نسبت به مسئله طوری باشد كه این مطالب را مورد توجه قرار ندهد؛ به عبارت دیگر آنچه كه باید در مسئلۀ زهد مورد نظر قرار بگیرد این است كه انسان آنچه را كه طبق تكلیف الهی تشخیص می‌دهد که در این دنیا باید انجام بدهد، از آن حد تجاوز نكند و در همۀ ارتباطات خودش در مرحلۀ اول و در وهلۀ اول باید آن مقصد و آن جنبۀ الهی را در نظر بگیرد و آن‌وقت به‌مقتضای آن جنبۀ الهی كار خودش را تنظیم كند؛ در یك‌ جا جلو برود و در یک ‌جا نرود، در یك‌جا تعظیم كند و در یك ‌جا نكند، در یك‌ جا خدمت كند و در یك‌ جا خدمت نكند، در یك‌ جا بایستد و در یك‌ جا بنشیند، در یك‌ جا نسبت به امور ظاهری به‌نحو متعارف باشد و در یك‌ جا كنار بكشد. این عدم تعلق به دنیا و عدم تعلق به هویٰ باید منشأ عقلانی داشته باشد و آن منشأ عقلانی عبارت است از توجه نفس به باطن و توجه نفس به پروردگار. مثلاً در اینجا چه باید كرد؟ مردم بگویند که این زیاده‌روی می‌كند، مردم بگویند! در اینجا چه باید كرد؟ مردم بگویند که كم قرار می‌دهد و به‌خاطر رعایت مردم و به‌خاطر چشم و هم‌چشمی مسئله را كم می‌گیرد، مردم بگویند! در اینجا مردم می‌گویند که این الآن زیاد خرج می‌كند، خب بگویند! اقتضا می‌كند که میلیون‌ها یا میلیاردها خرج بكند، بكند. تمام اینها زهد است.

عدم تعلق به دنیا بر اساس اصول عقلانی

در یك ‌جا نباید خرج كند؛ مثلاً در جایی كه همه توقع دارند و آدم را دوره كرده‌اند و می‌گویند: حاج آقا فلان! شما آن‌قدر بده، حاج آقا فلان! شما بده که می‌خواهیم یك‌ جا بسازیم مثلاً حسینیه و مسجد بسازیم یا در جایی کمک کنیم. آنجا در رودربایسی گیر كند و پول بدهد، آن زهد نیست و یك قِران هم به‌حسابش نمی‌گذارند و هیچ فایده هم ندارد! آنجا نباید بدهد و صاف بگوید: حاج آقا فلان! پول ندارد. نباید به مردم نگاه كند بلکه باید ببیند تشخیص چیست. در یك‌ جا زیاده و در یك ‌جا كم، در نظر بگیرد. نه زیاده روی، زیاده با زیاده روی دو تا است. در یك‌ جا صحبت كند و در یك ‌جا نكند؛ در یك ‌جا جمع می‌شوند و می‌گویند: آقا! باید بیایید اینجا صحبت كنید، بفرمائید، افاضه و افاده بفرمایید و الآن افراد توقع دارند! توقع دارند که برای خودشان دارند و برای عمه‌شان توقع دارند! در یك‌ جا اقتضا می‌كند که باید حرف بزند و باید حرفش را بزند. می‌گویند: آقا! اگر این حرف زده بشود ممكن است این‌طور بشود! مسئله باید گفته بشود مطلب باید مطرح بشود و حرف باید به گوش افراد برسد. درست شد!

فریب دادن افراد توسط اعمال زاهدانه

اگر كسی این عمل را انجام داد و در این راستا بود، به او می‌گویند شخص زاهد. این می‌شود: «أوَّلُ دَرَجَةِ التُّقیٰ.»¹ پس تقوا یعنی وقایه؛ انسان تمام كارهای خودش را بر ملاك عقل انجام بدهد. این افرادی كه این همه دچار خلاف و دچار انحراف شدند، اینها چه افرادی بودند؟ اینها افرادی بودند كه در میان مردم به زهد و اِعراض معروف بودند. بنده خودم می‌دیدم که بعضی از اینها، در مجالس وقتی ‌كه میوه می‌آوردند ـ میوه وقتی‌كه هست و به انسان تعارف می‌كنند انسان یكی بر می‌دارد ـ سعی می‌كردند که آن كوچكِ كوچك را بردارند و به همه هم نشان می‌دادند كه ما كوچك را برداشتیم. وقتی‌ كه میوه را تعارف می‌كنند رعایت ادب این است که انسان همان كه جلویش است را برمی‌دارد. حالا بعضی‌ها در ظرف میوه چند دور می‌گردند و آن که بهتر است را برمی دارند، و این نحوه که یك جور دیگر است! هر چه جلوی هركسی تعارف كردند نصیبش همان است كه جلویش است و همان را بردار و جلوی خود بگذار.

حالا یك نفر عمداً بیاید این كار را بكند یعنی یك نفر عمداً غذایی كه وسط سفره است نخورد و فرض كنید كنار بیاید و نان و پنیرش را بخورد! تمام اینها گول زدن است، تمام اینها برای فریب افرادی است كه در آنجا نشستند! این افراد همان‌هایی بودند كه دچار انحراف شدند؛ راجع به ولایت، راجع به اعتقادیات و راجع به خصوصیات، صحبت‌هایی می‌کردند.

توصیه مرحوم حداد به استاد طهرانی راجع به کیفیت غذاخوردن و تبیین آن

بنده پیش مرحوم آقای حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بودم. آن‌موقع هم از همین افكار خلاف در سرمان بود! سنمان حدود شانزده هفده سال بود. یك روز سر سفره بودیم که مرحوم آقا به آقای حداد رو كردند و گفتند: «آقا! این آقا سید محسن را نصیحتش كنید، این زاهد و عابد شده و اصلاً دست به غذا نمی‌زند.» ایشان به ما رو كردند و گفتند: «آقای آقا سید محسن! كاری انجام بده كه همیشه بدن تو مركب برای تو باشد.»

ببینید! یك عارف كه نه فلسفه خوانده نه این مطالب را خوانده نه كتب جامعه شناسی را خوانده نه كتب طب و بهداشت خوانده، می‌فرماید: كاری بكن در غذای خودت كه‌ همیشه بدن تو مركب تو باشد نه اینكه تو مركب بدنت باشی. این حرف را انسان بگیرد، واقعاً یك كتاب راجع به آن بنویسد. بالأخره آیا خدا من را با این بدن خلق كرده یا نكرده؟! آیا این بدن من اقتضائاتی دارد یا ندارد؟ همان‌طوری كه اگر تنفس نكنم خفه می‌شوم و می‌میرم؛ همین‌طور بدن من نیاز به غذا هم دارد و اگر نخورم می‌میرم. اگر هم نمردم معده‌ام از كار می‌افتد، كلیه‌ام از كار می‌افتد، قلب از كار می‌افتد، كبد از كار می‌افتد و هزار تا مرض به‌وجود می‌آید. آن‌وقت آن‌قدر كه باید به مطالعه بپردازم و به خود بپردازم، باید از این دكتر به آن دكتر، از این بیمارستان به آن بیمارستان، از این عمل به آن عمل و از این دوا به آن دوا مشغول شوم. و بیش از آن‌مقدار و صدها مقابل آن مقدار كه از اول می‌بایست طبق طریق عقلایی و طریق منطقی و آنچه را كه عقل انتزاع می‌كند استفاده نكنم، باید پول برای دارو باید خرج كنم. بالأخره پول پول است و دیگر فرق نمی‌كند. از آنجا می‌زنم و غذای مناسب را نمی‌خورم، بعد به هزارتا مرض مبتلا می‌شوم و باید پول را صد جای دیگر خرج بكنم! این حماقت است نه زهد! این جهالت است!

کیفیت طعام مرحوم حداد در بیان مرحوم علامه طهرانی

انسان نباید زیاده روی بكند. آن مقداری كه لازم است برای او، برای حفظ او، و برای صحت او باید انجام بدهد. ما انجام ندادیم و بعد گرفتار شدیم. ببینید! عارف چه می‌گوید؟ در حالی‌که ما غذای ایشان را می‌دیدیم و می‌خواستیم خودمان را با ایشان مقایسه كنیم و می‌دیدیم که ایشان غذا نمی‌خورند. ایشان كه غذا نمی‌خورند حالش یك چیز دیگری بود و حساب دیگری داشت و در یك مرحلۀ دیگری بود. خود مرحوم آقا در كتابشان یعنی همان روح مجرد نوشته‌اند که ما سحری كه می‌رفتیم ایشان نان و سبزی می‌خوردند و ما هم می‌خوردیم. می‌دیدیم که روز اول را گذراندیم و پدرمان در آمد! روز دوم را هم گذراندیم و ما هم همان نان و سبزی را خوردیم؛ ترب و تربچه بود. می‌گفتند: ما خوردیم و تا ظهر دیگر از كار افتادیم. دیدیم که ما نیستیم! نان و سبزی را پیش آقای حداد می‌خوردیم و می‌رفتیم و به اهل‌بیت می‌گفتیم که آن غذای سحری كه درست كرده بودند را بیاور.¹ بالأخره هر یك از آنها یک قسم و یك جور است و مزاجی و خصوصیاتی دارند. ما در همان زمان که پیش آقای حداد بودیم ایشان به زور در ظرف غذای ما می‌ریختند و می‌گفتند: باید بخوری! اگر بگویم: نمی‌خواهم بخورم و می‌خواهم مثل شما غذا بخورم، این حماقت است.

كاری كن كه بدن تو مركب تو باشد یعنی تو سوار بر بدنت باشی و از این بدنت برای كمالت، برای روحانیتت، برای ترقی‌ات، برای مطالعه‌ات، برای درسَت، برای اشتغالت استفاده كنی. نه‌اینكه تو مركب بشوی و بدن روی تو سوار بشود که امروز من را اینجا ببر یا امروز این دوا را به من بده و یا امروز این بیمارستان برویم. آن‌وقت ما اسم این را زهد می‌گذاریم! نه آقا! این زهد نیست. زهد این است كه انسان به‌نحوی تعلق خودش را نسبت به دنیا و مظاهر دنیا قرار بدهد كه آن مظاهر بر روح و بر نفس او سوار نشود. اگر در یك‌ جایی است به آنجا دل نبندد و اگر در مقامی است دل نبندد.

فرض كند امروز می‌گویند: باید از اینجا بروی و تمام این‌ كارهایی كه انجام دادی را زمین بگذاری و بروی در یك شهر دیگر زندگی كنی و روز از نو روزی از نو. امروز بگویند: تمام این مطالبی كه تابه‌حال انجام دادی، زحمت‌هایی كه كشیدی، روابط اجتماعی كه برقرار كردی، ارتباطاتی كه داری، صحبت‌هایی كه كردی و كارهایی كه می‌كنی، همه را بگذار و در یك شهر دیگر مثلاً ساوه برو و آنجا بنشین. هر كاری كه داری؛ تجارت داری، طبابت یا اشتغال دیگر داری یا اهل علم هستی. به هر چه مشغول هستی باید آنجا بروی و دل به آنها نبندی. این را زهد می‌گویند.

چگونگی انحراف افراد به‌سبب زهد

خدمت رفقا عرض كردم: بسیاری از این افراد، افرادی بودند كه در میان مردم به زهد معروف بودند و همان زهد كار دست آنها داد. آنهایی كه بر خلاف مكتب تشیع دست به قلم بردند، آنهایی كه بر خلاف مبانی اولیۀ شیعه آن مبانی را انكار كردند، آنها كسانی بودند كه در میان مردم به زهد و به همین تقوای عامیانه معروف بودند نه تقوای واقعی. چرا به این اشتباهات افتادند؟ چون این حالت موجب شد که فكر از آنها گرفته بشود، فكر و عقل و منطق را به كار نینداختند. امور ظاهری بدون دخالت عقل و منطق، آنها را در موقعیتی قرار داد كه آن موقعیت ارتباط آنها را با ماوراء دائرۀ خودشان كه دائرۀ حقایق است قطع كرد؛ معمّم بودند ولی ارتباط قطع است، درس خوانده‌اند ولی ارتباط قطع است، نمازشان را قشنگ با تلفظ و با دقت كامل می‌خوانند ولی ارتباط قطع است. ارتباطاتشان در میان مردم به‌نحوی است كه موجّه‌اند ولی ارتباط قطع است. و از آنجا كه حق و حقیقت حساب خودش را دارد، كسی نمی‌تواند ارتباطش قطع باشد و پا به دائرۀ حقیقت بگذارد! حقیقت یعنی قرب، حقیقت یعنی نور!

معیار قرب به حق در اعمال انسان

إن‌شاءالله در آن روایتی كه در صدد بودم امروز خدمت رفقا بخوانم و دیگر فرصت به اتمام رسید و اگر توفیقی پیدا شد در جلسۀ بعد عرض می‌كنم كه انسان هر عملی را انجام می‌دهد، اگر در آن عمل حقیقتی باشد خودش احساس می‌كند كه رفته و نزدیك شده است و اگر حقیقت نباشد، این احساس نیست. دیده شده که بعضی از اوقات انسان كارهایی را انجام می‌دهد و یك‌دفعه می‌بیند که گرفته شد؛ نفسش كشش ندارد بااینكه می‌گویند: جایز است و اشكال ندارد ولی وقتی ‌كه انسان انجام می‌دهد می‌بیند حال نماز ندارد. بداند كه در این قضیه چیزی هست و مسئله‌ای اینجا هست كه بر بقیه پوشیده است. نكته‌ای در اینجا هست كه چون اطلاعی از این نكته نبود، این چنین نظر داده شده است. اشكال ندارد! ﴿وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا﴾¹ ممكن است نكات برای خیلی از افراد، مخفی باشد و بر اساس عدم اطلاع نظری داده بشود و آن نظر مخالف با حق باشد. خدا در انسان نوری و وجدانی قرار داده كه انسان با آن می‌تواند به این حقیقت برسد گرچه دیگران چیز دیگری بگویند. حتی اگر از میان افراد عادی و متعارف باشد. هر كسی پرونده‌ای خاصّ به خود دارد و بر اساس آن پرونده و آن خصوصیتی كه خداوند برای او قرار داده است، خداوند آنچه را كه برای او مفید است انجام می‌دهد.

إن‌شاءالله بقیۀ مطالب برای جلسۀ بعد كه حقیقت تقوا و زهد و خصوصیاتش خدمت رفقا عرض بشود.

اللَهم صلّ علی محمّد و آل محمّد