پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهحقیقت تقوا و مراتب آن
تاریخ 1428/06/07
توضیحات
پیروی از اولیای الهی در این گفتار با شناخت مرتبهای از تقوا آغاز میشود که سخنران آن را مقام عصمت میداند. بحث ابتدا توضیح میدهد که دلبستگیها چگونه داوری انسان را تغییر میدهند و حتی فرد خیرخواه را به تصمیمی بر پایه ظاهر حوادث میکشانند. نپذیرفتن پیشنهاد خلافت از سوی امام صادق نمونهای است که فاصله میان برداشت اطرافیان و آگاهی امام از پشت پرده را نشان میدهد. گفتار سپس با روایت امام هادی درباره مؤمن تسلیم و توضیح جایگاه امام در تحقق مشیت الهی، مبنای اعتماد به راهنمایی اولیای الهی را روشن میکند. این مبنا در رفتار سالک به آزمون گذاشته میشود، بهویژه وقتی خواسته شخصی یا حتی شوق عبادت با دستور استاد ناسازگار است. بخش پایانی نشان میدهد که عمل به راهنمایی استاد و مراقبه، از جمله کم کردن گفتوگوهای غیرضروری، چگونه به حفظ حالات معنوی و آمادگی برای ماههای عبادت کمک میکند.
هو العلیم
پیروی از اولیای الهی چگونه تقوا را حفظ میکند؟
از شناخت مقام عصمت تا مراقبه و حفظ حالات معنوی
شرح حدیث عنوان بصری ـ حقیقت تقوا و مراتب آن ـ جلسه 144
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذباللَه من الشیطان الرجیم
بسم اللَه الرحمن الرحیم
الحمد لله ربّ العالمین
و الصّلاة و السلام على خیر خلقه و أشرف بریّته أبىالقاسم محمّد
و على آله الطیبین الطّاهرین
و اللعنة على أعدائهم أجمعین الی یوم الدین
وجود مقام عصمت در اولیای الهی
﴿إِنَّ ٱللَهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡ﴾.1
در جلسۀ قبل خدمت رفقا و دوستان عرض شد كه تقوا دارای مراتب و مراحلی است و مرتبۀ آخر آن عبارت از مقام عصمت است و این عصمت فقط اختصاص به ائمه علیهمالسّلام ندارد بلكه اولیاء الهی هم كه از مرتبۀ ذات عبور كردند و نفْس را به كنار نهادند و حقیقت جوهریۀ آنها با ذات پروردگار اتحاد پیدا كرده است و در مرتبۀ جوهری به مرتبۀ نور بسیط و مطلق رسیدند و از مرحلۀ حال به مرتبۀ مقام ارتقا پیدا كردند و دیگر نفسِ بشری در آنها بهطوركلی اماته پیدا كرده است و فناء ذاتی در ذات پروردگار برای آنها محقق شده است و بقاء بالله بعد از فناء فی الله، در مراتب اسماء و صفات او برای آنها محقق شده است، آنها هم به مرتبۀ عصمت رسیدهاند. و عرض شد كه این مرتبه، آخرین مرتبۀ تقوا است.
در این مرتبه، دیگر جهل معنا ندارد و اصلاً منتفی است؛ در این مرتبه، ادراكات خارجی و تأثیرات خارجی و آنچه در حول و حوش انسان میگذرد، دیگر معنا ندارد؛ در این مرتبه، مسموعات تأثیری در مدركات انسان ندارد تا براساس آن مسموعات و مشاهدات و نوشتهها و كتابها و روزنامهها و وسایل ارتباط جمعی برای او فكری پیدا بشود و بخواهد براساس آن فكر تصمیمی بگیرد و بعد هم معلوم بشود كه همۀ اینها چرند بوده، نقشه و برنامه بوده است، تمام اینها یك پروسهای از قبل تعیین شده بوده و بعد برای اینكه او را به دام بیندازند که انداختند، معلوم بشود كه عجب، مطلبی كه به گوش او رسیده است اشتباه بوده است! ادراكی كه براساس مسموعات و گزارشات، از وقایع و قضایا داشته، تمام اینها خالی از غرض نبوده است. التفات کردید؟!
ما در یكهمچنین مرتبهای هستیم! ما به مرتبۀ عصمت نرسیدیم. ما در مرتبۀ بشریت و عقول و ادراكات بشری هستیم، تصمیمگیریهایی كه میكنیم، براساس شنودهایی است كه از اینطرف و آنطرف و افرادی كه نزد ما میآیند، برای ما حاصل میشود.
دیدید بعضیها پیش قاضی میروند و شروع به گریه كردن و بر سر زدن و صحنهسازی كردن میكنند! خب اگر قاضی هم از این مسائل مطلع نباشد گول میخورد، زیرا او كه علم غیب ندارد و تقصیر هم ندارد و باید منتهای سعیاش را نسبت به مسائل ظاهری بكند، ولی در آخر حتی ممكن است که او هم اشتباه بكند، و این اشكال ندارد، بعداً اشتباه خودش را جبران میكند.
برای خود بنده این قضیه خیلی اتفاق افتاده که افرادی كه به من رجوع میكنند، وقتی كه از آنها سؤالاتی راجع به بعضی از مسائل میكنم، از همان یكی دو جملۀ اول میفهمم که دارد مطلب را میگرداند و میچرخاند! صاف و درست نمیخواهد بیان كند! واقع قضیه را نمیخواهد بگوید! جملات و تعبیرات، همراه با احساسات و جلب نفوس است، تعبیراتی كه خوشمان بیاید و تعریف و تمجید در آن باشد، میگویم: آقاجان این حرفها را كنار بگذار، حرفت را بزن! این تعریفات را برو جای دیگر بگو، برو در خانهات بگو، اینجا حرفت را بزن که چه بوده است، یا مواظب باش که از قضیه منحرف نشوی؛ مشخص است که میخواهند آدم را دور بزنند، [در حالیکه] مسئله اینطور نیست!
لزوم اصلاح خود برای رهایی از مسائل نفسانی
همه همینطور هستند، تا وقتی كه ما در نفس و نفسانیات اسیر هستیم، مبتلای به این مطلب هستیم و شوخی هم نداریم! باید خودمان را اصلاح كنیم. بیبرو و برگرد همهمان مبتلای به این قضیه هستیم! دیگر آب پاكی را روی دست همه ریختم، همهمان مبتلا هستیم! بهتر است که انسان به جای تعریف و تمجیدهای متوقفكننده، به درد خود بپردازد، این خوب است؛ بهتر است که انسان به جای طرح مسائلی كه نفسانیات او را تقویت میكند، بهدنبال بیماریهای نفس بگردد. و این بیماریها هم همین است: از مسائلی خوشمان میآید و از مسائلی بدمان میآید، تعلقات نفسانی ما إلیماشاءالله، لایعدّ و لایحصَر و بینهایت است و تمام اینها ناشی از محبت ما به ذات است، چون خود را دوست داریم، چون ذات را دوست داریم، میخواهیم همیشه خوبیهای ما مطرح باشد و همیشه مورد تعریف و تمجید قرار بگیریم. تا شروع میكنیم از یكی تعریف و تمجید كردن، فوراً چهرهاش گشاده و باز میشود، تبسم و خنده بر لبهایش مینشیند و میگوید: «آقا خواهش میكنم، اختیار دارید، خوبی از خودتان است، ما قابل این حرفها نیستیم» و امثال این حرفها، و اگر در همین حرفها یکدفعه جملهای بگوییم، همین آقایی كه میگفت «خواهش میكنم، خوبی از خودتان است»، یكدفعه میبینیم که اخمها را درهم كرد و برگشت! جملۀ دوم و سوم را كه میگوییم، میگوید: «آقا حرف دهانت را بفهم! چه داری میگویی؟!» اینها برای این است كه همۀ ما به این مسائل مبتلا هستیم.
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ گاهگاهی خیلی یواشکی مطلبی را به ما میگفتند، میفرمودند: «دنبال آن رفیقی باش كه به جای تعریف، دردهایت را بگوید و روی آنها دست بگذارد.» و گویا در این مسئله میخواستند به خودشان اشاره بكنند كه ما هم كه میخواهیم این كار را بكنیم، با احتیاط عمل میكنیم. ما هم نمیتوانیم [عیبها و دردها را خیلی به صراحت بگوییم!] و میخواستند كه به روش خاص خودشان [اشاره كنند.] و ایشان در كیفیت بیان مسائل و بیرون كشیدن نقاط و روزنهها و آن خصوصیات نفسانی و ازبین بردن آنها، خیلی عجیب بودند! ایشان از این نقطهنظر خیلی استاد بودند و یك مهارت بهخصوصی در این مسئله داشتند كه چطور همراه با طنز و در ضمن صحبتها، یکمرتبه، آن مسائل را همراه با یك تفنن بیان میكردند و در بعضی از موارد هم كه دیگر چارهای نداشتند، آنوقت مطلب را صریحاً میفرمودند؛ حالا اینکه كسی بپذیرد و فرار نكند و بایستد، آن دیگر توفیق الهی میخواست.
تعلقات افراد، منشأ تفکرات و نظرات آنها است
علیٰكلّحال، این مسئله هست كه ما تا گرفتار تعلقات هستیم، تفكرات و نظرات ما محكوم تعلقات است، و لو اینكه ممكن است که اشتباه بكنیم، من نمیگویم که شخص در مقام غرض و مرض و عناد است، نهخیر، اشتباه میكنیم، تا به ما میگویند: «فلانی پشت سر شما یكهمچنین حرفی زده، یا در فلان مجلس راجع به شما چنین صحبتی شد، یا فلان رفیقت راجع به شما این را گفته است» یکمرتبه میبینیم که در دل خود نسبت به او موضعی اتخاذ كردهایم قبل از اینكه در آن مورد تحقیق كنیم! و اگر این یادآوریها و تذكرات زیاد بشود، این موضع نفسانی در دل تثبیت میشود و خدا آن روز را نیاورد كه موضع نفسانی ما نسبت به افراد در دل تثبیت بشود! وقتی که تثبیت شد، دیگر آنوقت مقام مجامله و ظاهرسازی و حفظ ظاهر به پیش میآید ولی در باطن بر زدن و از ریشه قطع كردن، پایه را زدن، ارتباطات را بریدن، مطالب را به كیفیت مطلوبِ خود، علیه او سوق دادن و جریانات را بهنحوی پیش بردن كه به طرد و حذف و دورباش و كنار گذاشتن او منتهی بشود، به این کیفیت حرکت میكند و این بر اثر تثبیت این مسئله است. البته راجع به این مطلب، اگر خداوند توفیق داد در این جلسه صحبتهایی عرض خواهم كرد.
بنابراین، چه زمانی دیگر مطالب نمیتواند در انسان اثر بگذارد؟ [زمانی که انسان از این تعلقات خارج بشود.] اگر هزار نفر هم بیایند و برای او مطلبی را توضیح بدهند، چه به عمد یا به غیر عمد، دیگر در او تأثیر نمیگذارد.
فرق ائمه و اولیای الهی با دیگران، در نحوۀ برخورد آنها با جریانات و حوادث اجتماعی و سیاسی
در زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بنده خودم شاهد جریاناتی بودم كه افرادی از بزرگان به منزل میآمدند و مسائل را توضیح و شرح میدادند (نسبت به خیلی از قضایا كه جای صحبتش نیست و من در بسیاری از این مجالس حضور داشتم و در بسیاری از آنها هم طبعاً حضور نداشتم، ولی مطلب به گوشم میرسید، در همان زمانهای سابق) وقتی كه تمام این توضیحات داده میشد مرحوم آقا رو میكردند و میفرمودند که «اینها فقط ظاهری دیدند»؛ ﴿يَعۡلَمُونَ ظَٰهِرٗا مِّنَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُمۡ عَنِ ٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ غَٰفِلُونَ﴾؛1 اینها براساس یك ظاهری میآیند و مطالبی را میگویند، چه بسیار پیش میآید كه این مساكین، خودشان هم نمیدانند، عمد ندارند، غرض ندارند و حتی براساس مدركاتشان تحت تأثیر هم قرار میگیرند، حتی منفعل هم میشوند و وقتی که با پاسخ سرد و مأیوسكنندۀ ما مواجه میشوند، ما را متهم به انواع تُهَم میكنند! به انواع مسائل و كارشكنیها و كوتاهیها متهم میكنند! خب انسان با اینها چهكار كند؟ چگونه با اینها برخورد كند؟ از حالتش پیدا است که تا حدودی صداقت هم دارد، البته تا حدودی! نمیتوانیم بگوییم که صد درصد! كسی كه صد درصد صادق باشد خدا حتماً او را هدایت میكند، شكی در این مسئله نیست. نه، این صداقتها و خلوصها و صفاها، درصدی است، در بعضی سی درصد، بیست وپنج درصد، بیست درصد، متفاوت است، براساس این بیست درصد، نسبت به قضایا حالت انفعال نفسانی پیدا میكنند، اشكشان جاری میشود، قلبشان منكسر میشود و وقتی که با انسان برخورد میكنند، انسان را طرف مقابل احساس میكنند، توقع آنها از انسان این است كه هرچه میگویند باید پذیرفته بشود، زیرا خود را مخلص و صادق تصور میكنند! التفات کردید؟! از این جریانات خیلی اتفاق افتاده است! اینها خود را صادق و مخلص تصور میكنند!
آن شخص از طرف منصور دوانیقی خدمت امام صادق علیهالسّلام در مدینه رسید و نامهای را از منصور دوانیقی پیش امام صادق علیهالسّلام آورده بود: «یابنرسولالله الآن همه آمادهاند برای اینكه خلافت را به شما واگذار كنند زیرا قضیه دارد به انتها میرسد، جنگهایی كه بین بنیامیه و بین بنیمروان و بین بنیعباس انجام شده، دیگر دارد به نتیجه میرسد، شما بیایید و این مسئولیت را بپذیرید.» خب آنها خوب میدانند، طرف را خوب میشناسند، امام صادق علیهالسّلام را خوب میشناختند، اینها میدانند که امام صادق علیهالسّلام همان كسی است كه [دعوت محمد و ابراهیم فرزندان عبدالله محض را مبنی بر حکومت و خلافت نپذیرفت.] در آن قضیهای كه بین محمد و ابراهیم، فرزندان عبدالله محض كه در خارج مدینه اتفاق افتاد و در جلسهای كه آنها با بنیعباس داشتند و امام صادق علیهالسّلام را هم دعوت كردند كه در مجلس شركت كند، داشتند بر سر خلافت دعوا میكردند، محمد و ابراهیم به امام صادق عرض كردند كه شما این خلافت را بپذیرید، چون میدانستند كه امام صادق علیهالسّلام كسی است كه اگر مطلبی را بگوید، همۀ مردم اطاعت میكنند، زیرا او بزرگ بنیهاشم و رئیس آنها است و همه در تحت اطاعت و انقیاد او هستند و بدون امام صادق علیهالسّلام كار از پیش نمیرود، لذا میخواستند امام صادق را جلو بیندازند و در پشت سر، كار خودشان را انجام بدهند، همانطوریكه آن شجرۀ نامیمون و نامبارك بنیعباس این كار را انجام دادند، امثال مأمون كه امام رضا علیهالسّلام را آورد و جلو انداخت بهخاطر اینكه اختلافات و سر و صداها بخوابد و بعد مخفیانه آن حضرت را سم داد و حضرت را از سر راه برداشت و به طرف بغداد حركت كرد. اینها هم همین مطالب را میخواستند و طرح و برنامهشان این بود. اینها که آدمهای مسلمان و امثال سلمان و ابوذر نبودند، بلكه فقط یك ظاهری داشتند و عمامهای میبستند و خودشان را منتسب به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و به عباس عموی پیغمبر میكردند كه بنیامیه و بنیمروان خلافت را از آنها گرفتند و سلب كردند، حضرت امام صادق علیهالسّلام هم كه دست اینها را خوانده، حضرت به آنها فرمودند: «خلافت نه به شما دو نفر، محمد و ابراهیم خواهد رسید و نه به بنده! بلكه به آن كسی میرسد كه قبای زرد بر تن دارد.» منصور دوانیقی با قبای زرد در آنجا نشسته بود.1 اینها میدانستند كلامی را كه امام صادق علیهالسّلام میگوید، هیچ حرفی در آن کلام نیست و مانند كلام جدّش امیرالمؤمنین علیهالسّلام است و مانند كلام پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است و این مطالب را میدانستند و بر این مسائل اطّلاع داشتند.
حالا آن شخص خدمت امام صادق علیهالسّلام آمد و نامه را به حضرت داد، درحالیكه حضرت در میان چند نفر از اصحاب نشسته بودند، گفت كه «آقا نامه آمده، نامه را بخوانید و جواب بدهید.» حضرت فرمودند: «بعداً جواب نامه را میدهم.» حضرت نامه را خواندند که مضمون آن نامه دعوت منصور دوانیقی به امام صادق علیهالسّلام [مبنی بر قبول خلافت و حکومت] بود، حضرت فرمودند: «نه ما اهل این حرفها نیستیم و سرمان به كار خودمان است، حكم شرعی را میگوییم، درسمان را میدهیم و كاری به كسی نداریم و بهدنبال این مطالب هم نیستیم و هر كس بهدنبال این مطالب است، خودش میداند.»
اصحابی كه حضور داشتند و آن كسی كه نامه را آورده بود، اصرار میکردند كه «آقا الآن مسائل دارد آماده میشود، چرا شما نمیپذیرید؟!» حضرت به كسی كه نامه را آورده بود کنار گوشش آهسته فرمودند: «برو به صاحبِ نامه بگو که از جانب ما خیالش راحت باشد. ما اهل این کارها نیستیم»؛ «کار خودت را بکن که تو را خوب میشناسیم!» البته این را من دارم میگویم. اصحابی هم كه حاضر بودند، گفتند: «یابنرسولالله الآن که نامه آمده است چرا قیام نمیكنید؟!» خب اصحاب حضرت راست میگویند، دروغ که نمیگویند، ولی حضرت كه نمیتواند به اینها بگوید: «من خبر دارم که در دل فرستندۀ این نامه چه خبر است.» اگر بخواهند بگویند، فوراً این قضیه لو میرود. لذا حضرت میگویند که «نه، بالأخره این کار مشکلاتی دارد.» هرچه اصرار میكنند، حضرت نمیپذیرند و میفرمایند: «مطالبی هست كه شما نمیدانید.» فقط در همین حد مسئله تمام میشود و مطلب بسته میشود. حضرت هم همانجا نامه را در پاكت گذاشتند و به آن شخص فرمودند: «نامه را ببر و به خودش تحویل بده.» شخص نامه را آورد و به منصور داد و منصور هم فهمید که نه، حضرت داعیهای برای خلافت و حکومت ندارند.
وجود مقام ستّاریت در ائمه و اولیای الهی
آیا این افراد میدانند كه اگر منصور جواب نامه را مثبت تلقی میکرد، هفتۀ دیگر دو نفر را میفرستد که حضرت را ترور كنند؟! آیا این را میدانند یا نه؟! آنها این را كه دیگر نمیدانند. آنها آن نامۀ فدایت شوم را میبینند اما آن فرستادن آهسته و پشت سر و مخفیانه را كه نمیبینند! آن را حضرت میداند و اینها نمیدانند ولی حضرت نمیتواند این قضیه را بگوید؛ امام علیهالسّلام نمیتواند اسرار را فاش كند؛ امام علیهالسّلام نمیتواند آن حِقدها و كینههایی را كه در نفوس است و همۀ آنها برای روزی آماده است كه بیاید و جلوی حق را بگیرد و جلوی ولایت بایستد، آنها را یكییكی بر ملا كند و بگوید که این شخص در فلان روز قیام میكند، این شخص در فلان روز این عمل را انجام میدهد، آن شخص الآن در سینهاش مسائلی نهفته است، آن شخص الآن كینههایی در دل دارد، آن شخص...، حضرت نمیتواند اینها را بگوید، زیرا حضرت ستّار العیوب است. حضرت، مثل پروردگار مقام ستّاریت را دارد. امام صادق علیهالسّلام مقام ستّاریت را دارد. دائماً به یك قسمی، به یك نحوی، با یك عبارتی میفرماید که «نه، نمیشود و موقعیت اقتضا نمیكند، معلوم نیست چه خواهد شد.» با عبارتهایی مطلب را طوری بیان میكند كه خیال آنها از آن قضیه راحت باشد.
متأسفانه امروزه نویسندگانی را میبینیم که اینها در كتب تاریخیای كه مینویسند و همچنین افرادی كه تاریخ را تجزیه و تحلیل میكنند، اینها هم به همین مسئله مبتلا میشوند! یعنی همان ایراد و اشكالی كه اصحاب امام صادق علیهالسّلام در آن مجلس و سایر مجالس داشتند، الآن گریبانگیر خودِ ما شده است! به هیچوجه فهم و فكر عوض نشده است! هیچ! منتها فقط زمانه 1200 سال جایش را تغییر داده است، الآن هم همان طرز فكرها و به همان كیفیت هست!
نتایج کشتن عثمان و عدم تبعیت افراد از نهی امیرالمؤمنین علیهالسلام نسبت به قتل عثمان
امیرالمؤمنین علیهالسّلام میفرماید: «عثمان را نكشید، درست است كه ظالم و جانی است و بیتالمال را حراج میكند و درست است كه همۀ كارهای خلاف را انجام میدهد، تمام این مسائل درست است؛ ولكن ما نمیتوانیم با جریان تقدیر و مشیت الهی و آنچه در این عالم از امور جزئیه حاكم هست بجنگیم و در مقابل آنها بایستیم و آنها را به كنار بزنیم»، امیرالمؤمنین علیهالسّلام میفرماید، حالا من دارم توضیحش را میدهم: نظام عالم و نظام تقدیر و مشیت و تربیت الهی در این عالم اقتضا میكند که با همین وضعیت فعلی و مطالب و مسائلی كه در حول و حوش ما جریان دارد، به همین نحو، به آن حدّی حركت كنیم كه ضرر كمتر و منفعت بیشتری نصیب مسلمین بشود. الآن یک معاویهای بر حكومت شام مسلط است، این معاویه را كه من نصب نكردم، بلكه خلفای سابق از زمان عمر و عثمان او را در این منصب قرار دادند و او اكنون بر شام غلبه و استیلاء دارد، افكار شامیان را در مشت خود و در نفْس خود گرفته و آنها را در تحت نفوذ كلمۀ خود درآورده است! اگر الآن علیه خلیفه اقدام بشود، آیا شما میدانید كه در پس این مطلب چه خونهایی ریخته خواهد شد؟! آیا شما جلوی آن خونها را میگیرید؟! توجه کنید! در مقام مقایسۀ بین بودن عثمان با همین مسائل و خلافهایی كه از او مشاهده میشود و بین نبود عثمان با این خونهایی كه ریخته خواهد شد و از جمله خود من را هم در محراب خواهند كشت و از جمله استیلاء تمام سرزمینهای اسلامی در دست معاویه خواهد بود، [ما باید کدامیک را انتخاب کنیم؟] و مگر این مطالب واقع نشد؟ مگر فرار كردن فرماندهان امام حسن علیهالسّلام نبود؟ حالا آیا حضرت میتواند اینها را به آنها بگوید؟ آیا حضرت میتواند بگوید كه اگر امروز عثمان كشته بشود، حتی خود شما هم از فرزندم كنارهگیری خواهید كرد، همین شمایی كه الآن دارید مرا بر قتل عثمان تحریك میكنید و من را که دارم شما را منع میكنم، مذمّت میكنید و من را متهم به خوف و ترس و عدم جربزۀ برای مقابله با آنها مینمایید؟! آیا این مطالب را نسبت به حضرت نگفتهاند؟ چه حرفهایی كه به امیرالمؤمنین علیهالسّلام نزدند! حتی به حضرت نسبت ترس دادند! حالا در مقام مقایسۀ بین این دو مطلب، رجحان با كدام طرف از دو كفۀ ترازو است؟ آیا فعلاً دست نگاه داریم و به این مقدار از ظلمهایی كه میكند بسنده كنیم یا اینكه نه، عثمان را به قتل برسانیم و معاویه از شام حركت كند و پیراهن عثمان درست کند كه حدود چهل هزار نفر از طرفین عراق و شام در جنگِ شام (جنگ صفین) ازبین بروند و كشته بشوند؟! فرزندان اینها بیپدر و زنهای اینها بیشوهر بشوند و بعد هم مسئله با آن حكمیت افتضاح، ختم بشود و امور در دست معاویه قرار بگیرد و امیرالمؤمنین علیهالسّلام در محراب شهید بشود و او (معاویه) بیاید و بر لشگر اسلام استیلاء پیدا كند و همین فرماندهان از جمله ابنعباسها با وعدههای معاویه، شبانه لشگرگاه امام حسن علیهالسّلام را ترك كنند و به معاویه بپیوندند و با كیسههای زر در كنار او قرار بگیرند و بعد امام حسن علیهالسّلام از ترس اصحاب خود كه او را ترور نكنند، مجبور به فرار بشود تا خود را به پناهگاهی برساند و خود را حفظ کند. بعد هم معاویه بیاید و بر منبر كوفه خطبه بخواند و قرارداد صلح با امام حسن علیهالسّلام را در زیر پای خود بگذارد و بگوید:
من بهخاطر نماز و روزه و حج و زکات با شما جنگ نکردم، فقط برای این با شما جنگ کردم که بر شما استیلاء پیدا کنم و قدرت مطلقۀ بر همۀ سرزمینها در اختیار من قرار بگیرد... .1
اگر نماز میخوانید، خودتان با خدای خودتان میدانید و اگر هم نماز نمیخوانید، خودتان با خدای خودتان میدانید، ما به آرزوی خودمان رسیدیم و بعد هم آن جام شهد شهوانی و نفسانی سلطنت و حكومت را هم سر میکشیم!
این از این، و بعد از او هم یزید بیاید و آن برنامهها را انجام بدهد؛ حضرت امام حسن علیهالسّلام را مسموم كنند و امام حسین علیهالسّلام را در كربلا به قتل برسانند و سایر مسائلی كه بعد در تاریخ واقع شده است.
همۀ این مسائل بهخاطر این است كه به فرمایش امیرالمؤمنین علیهالسّلام گوش ندادند. آیا اطّلاع داشتند كه اگر به حرف امیرالمؤمنین علیهالسّلام گوش میدادند، شاید تقدیر عوض میشد و عثمان خودش میمُرد؟ مثلاً یک آجر به سرش میخورد یا میكروبی وارد بدنش میشد و از دنیا میرفت. اینها از این مطالب خبر نداشتند. اما همینكه احساسات بر آنها غلبه میكند، فقط تا یك متری خودشان را میبینند و با خود میگویند: الآن که این در منزل خودش محاصره شده است و قوای كمكی هم از جانب شام نرسیده، بنابراین ما میتوانیم نقطۀ فساد و منبع آن را قلع و قمع كنیم و شرّ این را از سر مسلمین كم كنیم، فهم اینها فقط به همین مقدار است! اما امیرالمؤمنین علیهالسّلام به مقام عصمت رسیده است و میفرماید: «نکن»، وقتی که به تو میگوید: «نكن» خب بگو: چَشم. حالا جالب اینجا است که آن امیرالمؤمنینی كه میگوید: این كار را نكن، امیرالمؤمنینی است كه در مدت 24 سال، خودش را به مردم شناسانده است، زیرا امیرالمؤمنین علیهالسّلام كه فقط در منزل نبود، كارهایی كه امیرالمؤمنین علیهالسّلام میكرد، معجزاتی كه انجام میداد، صحبتهایی كه میفرمود، [مردم همۀ اینها را دیدند و شنیدند.] چقدر امیرالمؤمنین علیهالسّلام در مسجد مدینه میآمد و همۀ مردم معجزات او را میدیدند! مردم از امیرالمؤمنین علیهالسّلام بیرون از مسجد مدینه چقدر معجزه دیدند! آیا همین مردم ردّ الشمس را از امیرالمؤمنین علیهالسّلام ندیدهاند؟ خب بابا حرف ایشان را گوش كن و بپذیر، دیگر چه میخواهی؟! دیگر چند تا نشانه و آیه میخواهی؟!
ابتلاء عموم افراد به ظاهر مسائل و گرایش آنها به تمایلات نفس
ولی صحبت در اینجا است که این نفس تا وقتی كه به ظاهر تعلق دارد، [امیرالمؤمنین علیهالسّلام را هم کنار میگذارد.] آن مطالبی كه در جلد دوم اسرار ملكوت نوشته شده، مسائل خیلی مهمی است!1 تا وقتی كه نفس به یك جنبه تعلق دارد، تا وقتی كه نفس به یك راه خاص گرایش دارد و تا وقتی كه نفس تمایل به یك شیوه دارد، حتی امیرالمؤمنینِ با این معجزات را هم كنار میگذارد! پیغمبر و ولیّخدا را هم كنار میگذارد! چرا؟ چون آن گرایش نفس و آن تمایلات نفس، قدرت تصمیمگیری را از انسان سلب میكند، نهاینكه انسان در آن موقع فهم ندارد، نه، اگر در همان موقع از آن افرادی كه به امیرالمؤمنین علیهالسّلام فشار وارد میكنند كه باید بیایی عثمان را به قتل برسانی، سؤال بكنند که آیا این علی از نقطهنظر علم و ادراك و شهود مثل شما است یا نه؟! میگویند: «نه بابا! او كجا و ما كجا!» حال باید به این شخص گفت: تو كه داری در مورد ایشان این اقرار و اعتراف را میكنی، پس چرا این فشارها را بر حضرت میآوری؟! این برای چیست؟ این برای آن تمایلات نفسانی است و برای این است كه تا وقتی كه انسان در این مسئلۀ نفس گرفتار است، همیشه با این خطر و با این مسائل انحرافی مواجه است و همیشه با این جریان دست به گریبان است.
زیاد بودن زمینههای گرایش به تمایلات نفسانی در مقابل استاد
آنهایی كه خدمت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ میرسیدند، به برتری و تفوّق ایشان در مدركات و اتصال ایشان به مسائلی كه آنها محروم بودند، معترف بودند و اقرار هم میكردند و اگر اقرار نمیكردند كه نمیآمدند، پس چه شد كه در بعضی از موارد و در آن بزنگاهها وقتی كه جریاناتی پیش میآمد، دیگر آن چسبندگی و آن تمسّك و آن التزام و آن چنگزدن و آن پیروی و متابعتی كه لازمۀ یكهمچنین اعتراف و اقراری است، از آنها مشاهده نمیشد؟ چرا؟ چون در آن مورد، زمینه برای تمایلات نفسانی آماده شده است. تا آن موقع زمینه آماده نبود و وقتی که زمینه آماده نیست، طبعاً نفس انسان میگوید: خب، حالا كه زمینه آماده نیست، حرف این آقا را گوش بدهیم دیگر، زیرا نه خبری هست و نه مطلبی هست و نه قضیهای هست. اما تا یك زمینۀ نفسانی و یا زمینۀ مالی پیدا میشود و میبینیم که آن مطالب با آن نحوه گرایش در تعارض است، نفس میآید و برای خود یك جایی باز میكند و با خود میگوید: حالا این مطلب را به آقا نمیگوییم! (خب مگر آقا خبر ندارد؟!) بعد هم میآید و با آقا مینشیند و صحبت میكند و آقا هم با او حرف میزند و میخندد و با او دائماً میگوید و شوخی میكند و میگوید: «این شوخیها را بگیر، برایت خیلی خوب است، راحتتر میتوانی كارت را انجام بدهی!» او كه اخم نمیكند. البته موارد هم فرق میكند، در همۀ موارد اینطور نیست. میگوید: «نمیخواهی بگویی؟ خب نگو، من هم بیشتر با تو شوخی میكنم و بیشتر با تو میخندم!» او هم خوشحال بلند میشود بیرون میآید و با خود میگوید: «بَهبَه! امروز آقا ما را از همۀ روزها بهتر تحویل گرفت!» بهجای اینكه در اینجا عقل بیاید حكومت كند و با خود فكر كند كه آیا این خندۀ بیشتر امروز آقا، بهخاطر تأیید تو بود یا نه؟ بیرون میآید و نفس او شروع به مقام مقایسه میكند و مطلب را اینطرف و آنطرف میكند و با خود میگوید: «از یك طرف شاید این مطلب خلاف باشد و از طرف دیگر بالأخره اگر نظر ایشان هم بر نفی بود، اینقدر با ما گرم نمیگرفت. پس این گرم گرفتن دلیل است بر اینكه نظر ایشان موافق است و لابد این مسئله را به خود ما واگذار كرده و إنشاءالله خیر است. خدا هم كه غفار است و ستّار العیوب است و بنابراین یا علی، بهدنبال این كار میرویم.» اینجا است که بهدنبال کار میرود و تا قعر چاه سقوط میكند! چنان مغزش به زمین میخورد كه دیگر نوبت به بیرون آمدن نمیرسد. البته در بعضی موارد و در بعضی مواقع هم خب خدا نجات میدهد، آن دیگر بسته به لطف خدا است.
یک قضیه پیش میآید، قضیۀ ازدواج پیش میآید، تا ازدواج نکرده، یک حال و هوایی دارد، یک گرایش و اطاعتی دارد (همۀ اینها را ما در زمان آقا دیدیم، هم مال را دیدیم، هم ازدواج را دیدیم، هم موقعیت اجتماعی را دیدیم، هم مسند را دیدیم، هم بارگاه را دیدیم، از این مسائل زیاد است، خدا هم در پروندۀ هر کس چندتا از اینها را گذاشته است، یکییکی فایلها بیرون میآیند.) صبح و عصر خدمت آقا میآید و آقا میفرمایند که «فلان کن، این کار را بکن، آن کار را بکن، فلان نکن»، تا یکمرتبه یک مسئلۀ ازدواج پیش میآید، در آن قضیۀ ازدواج میبیند که مطلبی دارد مطرح میشود که با مرام و مکتب آقا منافات دارد، عجب! از آنطرف هم از این لقمۀ چرب و نرم نمیشود گذشت، حالا تکلیف چیست؟! (چربش را نمیدانم ولی حالا از نرمش نمیشود گذشت!) آقا اینطور میگویند، آن اینطور میگوید! این به این کیفیت است! دائماً بالا پایین میکند، صحبت میکند که آیا حالا میشود این کار را نکنیم؟! میشود آن شرط را قبول نکنیم و کنار بگذاریم، دائماً حرف را بالا پایین میکند میبیند که نه، شخص مقابل، صاف ایستاده است و میگوید: «آقا اگر ما را میخواهی، این اوضاع و مطالب ما است و اگر هم نمیخواهی تو را بهخیر و ما را بهسلامت!» اینجا است كه با حالت درماندگی مطالب و پیشنهادات شخص مقابل را بالا و پایین و تحلیل كرده و چنین توجیه میكند كه «ما هم مثل بقیۀ افراد، حالا آدم یك خطا و اشتباهی میكند، خداوند بخشنده است و...!»
اینها مطالبی بود كه میخواستم در قسمت دوم صحبتم بگویم ولی نمیدانم چرا اینطور پیش آمد؟! راجع به كیفیت مراقبه در شهرهای آتی (رجب و شعبان و رمضان) كه در پیش داریم، اینها برای آن موارد خیلی بهدرد میخورد.
ببینید! اینجا است كه بزنگاه مطلب است: از اینطرف استاد است و دستور داده است كه این مسئله نباید انجام بشود، تمام، اما از آنطرف، اصرار بر خلاف این دستور است. حالا این مسكین نمیداند آن كس كه دارد از آنطرف اصرار میكند، چهبسا از خودش اصرار نمیکند، خدا در دهانش میاندازد، نه اینکه خدا بیندازد چون خدا که خلاف نمیاندازد، این شیطان است كه دارد اینطور به او القا میكند كه اینها را بگو! و این هم میرود دوباره با پدر و مادر جلسه برقرار میكند و آنها هم میگویند: «نه بابا! این شرایط را قبول نكنی، این شرایط خلاف است، حتماً به آنها بگو مطلب من این است، اینها پایش میایستند و میآیند.» فردا میگوید چه شد؟ باز میبیند شخص مقابل میگوید: «نه! اگر ما را میخواهی شرایط ما این است!» اینجا است كه كوتاه میآید و میگوید: خیلیخوب! حالا كه اینطور است صدایش را درنیاورید حالا این مسئله را یک کاری میکنیم، با هم كنار میآییم.» و بالأخره مخفیانه قضایا انجام میشود و یكمرتبه میبیند عجب! عقد انجام شد درحالتیكه این هم تحفهای نبوده مثل بقیۀ چیزهای دیگر! ولی آن كسی كه تا ناف کلاه سرش رفته، این بوده كه به حرف استاد گوش نكرده است. مسئله این است.
این مطالبی را كه خدمت رفقا عرض میكنم، مثالهای عینی است كه همۀ ما با این مثالها آشنا هستیم و شخصاً آن را تجربه كرده و آن تجربه را اكنون در اختیار رفقا قرار میدهم و كم و بیش هم در سابق و هم در نوشتهجات، در این موارد مثالهایی زدهام، رفقا مراجعه كنند، ریزهكاریهایی در آنجا بیان شده است.
صبغۀ الهی اعمال و عبادات در گرو عمل به دستورات ائمه و اولیای الهی
یك قضیۀ اجتماعی انجام میشود و موقعیتی برای شخصی پدید میآید، در اینجا مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ میدانند و میبینند كه «آقاجان! اگر شما وارد این صحنه بشوی چند روزی نمیگذرد كه از این دنیا رخت خواهی بست.» این را آقا دارد میبیند و میگوید: «نكن.» اما او نمیبیند. ایشان (مرحوم آقا) دارد میبیند كه اگر این مسئله جامۀ عمل بپوشد، چند روزی نمیگذرد، دو سه ماهی نمیگذرد، به سه ماه هم نمیرسد كه یکمرتبه حادثه او را از رسیدن به مراتب كمالیهای كه باید در این دنیا طی كند، محروم میکند، این مطلب را او (مرحوم آقا) دارد میبیند اما این نمیبیند، بلكه خیال میكند و روی حساب خودش هم صادق است، صفا دارد، خلوص دارد، تعبّد دارد، اهل تهجّد است، همۀ اینها به جای خود محفوظ، ولی آن كلید، آن شاه كلید، در دست ولیّخدا است، چرا آن را بهدست نگرفتیم؟! نماز خواندن كاری ندارد، همین الآن ما از منبر پایین میآییم و تا ظهر هم نماز میخوانیم! از شب تا به صبح نماز میخوانیم! ـ اگر بخوانیم، حالا نمیگوییم میخوانیم. ـ قرآن میخوانیم، روزه میگیریم، اینها هست ولی آن نقطۀ اساسی كجا است؟! آن كلید كجا است؟! آن كلیدی كه با آن كلید، این نماز به خود رنگ میگیرد، صبغة الله پیدا میكند، آن کلید در دست كیست؟ نمازِ در تحت انقیادِ استاد و ولیّ كامل، آن نماز، صبغة الله دارد والاّ خیلیها نماز میخوانند و شاید بیشتر هم بخوانند؛ روزهای كه در تحت امر و اطاعت از ولیّ باشد، آن روزه جنبۀ صبغة اللهی و رنگ خدایی دارد، نه روزهای كه از روی هویٰ و هوس و دلخوش كردن خود و رژیم باشد؛ آن عبادتی كه براساس دستور است، آن عبادت جنبۀ صبغة اللهی دارد و انسان را عروج میدهد و از نفس بیرون میآورد و حركت میدهد والاّ نماز و روزهای كه آن جنبه را ندارد، بهاندازۀ یك سانت انسان را حركت نمیدهد! بلكه نفس را مشغول میكند و برای نفس دلخوشی و انجذاب ظاهری میآورد و برای نفس وسیلۀ برای ركود میآورد و او را در همانجا نگه میدارد و متوقف میكند، در همانجا میایستد. آن دستوری كه براساس امر و ارادۀ ولیّ باشد، انسان را به جلو میبرد، نه صرف یك عمل ظاهری.
سقوط افراد در اثر مخالفت با اوامر اولیای الهی
بسیاری از افراد از رفقا و دوستان در زمان سابق بودند كه اینها براساس تخیلات و تصورات با جاذبههای نفسانی، دست به كارها و اعمالی میزدند و عباداتی میكردند! و ما در آنجا احساس میكردیم كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ میآیند جلوی یك عبادت را میگیرند و میگویند: شما نباید این عبادت را انجام بدهید، با اینكه همه دارند انجام میدهند، اما ایشان میفرمودند: «تو نباید انجام بدهی!» خب او هم میخواست همراه با این جمع انجام بدهد؛ او هم میخواست همراه با این جمع به حج برود؛ او هم میخواست همراه با این جمع به این سفر برود؛ او هم میخواست همراه با این جمع در این جلسه شركت كند، او هم میخواست همراه با این گروه، فلان کند، اما مرحوم آقا میفرمودند: «تو نباید بیایی» ولی او میآمد! بنده خود شاهد بودم كه در یك مجلس، یكی از این افراد تمرّد كرد و در شب بیست وسوم ماه مبارك رمضان در مجلسی كه عدهای بودند و قرار بود که آن شخص نیاید ولی او آمد و اتفاقاً بسیار حالاتی هم برای او پیدا شد و افرادی كه در كنار او بودند، تحت تأثیر آن حالات قرار گرفتند، ولی روز بیست وسوم كه تمام شد، نزول و هبوط و سقوط او شروع شد! شروع شد و آمد آمد آمد تا كار و بارش به جایی رسید كه همه چیز را انكار كرد و حتی میخواست قرآن را هم به آتش بكشد! این برای چیست؟ این برای این بود كه به او میگفتند: «آقا شما این كار را نكن» ولی او مخالفت میكرد كه نه! شب بیست وسوم است، شبِ نامۀ اعمال است و شبی است كه نامۀ اعمال هر كسی را خدمت حضرت امام زمان ارواحنافداه میبرند و اگر ما در این جمع نباشیم، نمیشود!
پس استاد و ولیّخدا برای چه وقتی است؟! تو كه خودت بهتر میفهمی پس چرا آمدی؟! تو كه بهتر تشخیص میدهی! تو كه امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف را بهتر از ولیّخدا شناختی! پس برای چه اینجا آمدهای؟! اینها آن تمرّدهایی است كه آن تمرد میآید و نفس، خود را براساس جاذبههایی در قبال یك مطلبِ حق قرار میدهد و این مسكین هم نمیداند كه این اشتیاقی كه الآن دارد، نفس است نه امام زمان و نه لیلةالقدر و نه حساب و كتاب! نفس است كه به جای اینكه برود در فلانجا به كیف و عیاشی بپردازد، آن لذت و كیف را میخواهد در این مجلس كسب كند! هر دو نفس است. نفس الآن دارد خود را به لذت میرساند نهاینكه بخواهد از استاد اطاعت كند!
و ما خود مشاهده میكردیم آن افرادی كه دستور استاد را میپذیرفتند و در یکهمچنین مسائلی، مخالفت با نفس میكردند، بعدها میگفتند: «چه چیزها و مسائلی نصیبمان شد!» اینها كسانی بودند كه بسیاری از افراد، آنها را حتی قابل برای فیض هم نمیدانستند و میگفتند: «اگر این شخص قابلیت داشت مثلاً در فلان مسئله شركت میكرد و اگر قابلیت داشت، اینطور با او برخورد نمیشد!» درحالتیكه اصلاً قابلیت همان است. چشم ما چشم ظاهر است. راجع به این مسئله بیشتر توضیح نمیدهم، چون باید به مطلب دیگری بپردازیم.
امام هادی علیهالسلام: همانطوریکه خدا و پیامبر و امام قابل توصیف نیستند، مؤمنی هم که تسلیم امام باشد، قابل توصیف نیست
و لذا آن تقوایی كه در آن تقوا، اشتباه و لغزش و غلطیدن و انحراف، معنا ندارد، آن تقوایی است كه به مرتبۀ عصمت برسد. در آن تقوا، دیگر اشتباه نیست. همانطوریكه در جلسۀ قبل توضیح دادم و روایت امام هادی علیهالسّلام را هم برای رفقا خواندم كه حضرت فرمودند: «خدای متعال قابل توصیف نیست، پیامبر او هم قابل توصیف نیست، ائمه علیهمالسّلام هم قابل توصیف نیستند» با آن بیاناتی كه شد، بعد حضرت میفرمایند: «مؤمنی كه خود را تسلیم ما كرده باشد، آن مؤمن هم قابل توصیف نیست!» عجیب است! امام علیهالسّلام میفرمایند: «همانطوریكه خدا قابل توصیف نیست، آن مؤمن هم قابل توصیف نیست»1 این یعنی چه؟! آیا ما خودمان را تسلیم امام نكردیم و آیا ما خود را تسلیم مقام ولایت، امام زمان علیهالسّلام ننمودهایم؟! نه! تسلیم نكردیم. ما محبت ولایت را داریم، محبت تسلیم را داریم، میل به تسلیم را داریم، میل به متابعت از مكتب اهلبیت علیهمالسّلام را داریم، میل به متابعت از امام معصوم علیهالسّلام را داریم و از آن حضرت تقاضا میكنیم كه این را به مرتبۀ تسلیم واقعی برساند. مسئله این است. آن مؤمنی را كه امام هادی علیهالسّلام میفرماید که خود را تسلیم ما كرده، او یعنی سلمان! همین! او یعنی مرحوم قاضی؛ او یعنی اساتید مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعین ـ؛ او یعنی آن كسی كه خود را تسلیم كرده، یعنی از مقام بشریت و خواست و اختیاری كه منبعث از نفس است، خارج شده است و اختیار منِ امام هادی در نفس او قرار گرفته است! او هم قابل توصیف نیست! این میشود عصمت و این میشود مقام تسلیم. كسی كه اختیار منِ امام زمان به جای اختیار او قرار گرفته است. و این هم شوخی نیست و هر كسی هم نمیتواند یکچنین ادعایی را بكند! از حرفهای ما هم پیدا است! خیلی راحت، با دو دوتا چهارتا معلوم میشود که این شخص چند مَرده حلاج است. با دو دوتا چهارتا معلوم میشود كه این شخص چقدر دارد نقش بازی میكند. با دو كلمه معلوم میشود كه مطالبش چقدر با مُنطَویات و مكنونات قلبش انطباق دارد. با دو سه دقیقه یا پنج دقیقه، خیلی باشد نیم ساعت، خوب معلوم میشود كه آنچه حق است، آیا خود نفس او هم به این حق متحقق شده است یا نه؟! اگر اینطور است پس چرا او هم در نوسانات، متلوّن میشود و رنگ عوض میكند؟! پس چرا در فراز و نشیبها، صحبتها تغییر میكند؟! آن كسی كه متحقق به حق است، همهجا یك مطلب را میگوید؛ بله، صحبت میكند، خطبه میخواند، داد میزند، اخم و تَخم میكند، نهیب میزند، شربت میدهد، از آنطرف ادب میكند، مواردِ مختلف، فرق میكند ولكن انسان میداند که در تمام این حالات، قلب او فقط یك طرف است، ظاهر عوض میشود. اما نه، انسان با بعضی که برخورد میكند میبیند که اصلاً قلب او از این رو به آن رو شده است! تا دیروز كه اوضاع اینطور بود، بَهبَه! با دُمش گردو میشکست! حالا كه اوضاع به یك نحو دیگر شده است، اصلاً نمیشود به او نگاه كرد، با یک مَن عسل هم نمیشود او را خورد! آیا این شخص، كسی است كه به حق متحقّق شده است؟! نه! آن ولیّ الهی است كه در همۀ احوال، قلب او یكسان و آرام است، او هیچ تفاوتی نمیکند و هیچ فرقی نمیكند، چرا؟! چون به مقام عصمت رسیده است، ارادۀ پروردگار در او قرار گرفته است، آنجا که دیگر داد و بیداد و اخم و تَخم و تغییر و... نیست؛ مقام ذات و مشیت پروردگار، مقام اطمینان و سكون است؛ گرچه مظاهر او در خارج، مختلف و متلوّن و دارای صُوَر گوناگون است ولی ارادۀ او كه تفاوت نمیكند. خدا كه ناراحت نمیشود. آیا ما داریم كه خدا ناراحت بشود، اخم بكند، غصه بخورد كه چرا این قضیه اتفاق افتاد و چرا آنجا زلزله شد و چرا...؟! تمام اینها دارد به ارادۀ خودش انجام میشود. خدا ناراحت نمیشود، پیغمبر خدا هم ناراحت نمیشود، امام علیهالسّلام هم ناراحت نمیشود.
یکسان بودن حال امیرالمؤمنین علیهالسّلام قبل و بعد از رسیدن به خلافت
حالِ امیرالمؤمنین علیهالسّلام در وقتی كه [خانهنشین شد و در وقتی که] با آن كیفیت به خلافت رسید (نه با آن چماق و شمشیری که به گردن امیرالمؤمنین علیهالسّلام انداختند و ایشان را به مسجد کشاندند!) [در هر دو حال یکسان بود.] آنها یک قِسم به خلافت رسیدند و [امیرالمؤمنین هم به یک قسم دیگری به خلافت رسید] كه معاویه در نامهای كه برای امیرالمؤمنین علیهالسّلام میفرستد به این مسئله اعتراف میكند و میگوید: «تو را مانند شتری كه ریسمان به گردن او بستند، آنطور به مسجد كشیدند!» حضرت در جواب او فرمودند: «تو میخواستی مرا تعییب كنی اما من به این افتخار میکنم»؛1 من افتخار میكنم كه در مقابل ظلم ایستادم تا جایی كه آمدند ریسمان به گردن من انداختند و آنطور من را به مسجد بردند! این افتخار دارد و این ننگ برای تو و خلفای قبل از تو است كه اینها آمدند آن كسی را كه مدینۀ علم پیغمبر و مالك بر مُلك و ملكوت بود، اینطوری بهخاطر مقام تسلیمش و مقام رضایش و مقام اختیار مشیت پروردگار بر مشیت خودش، او را به مسجد ببرند! این افتخار دارد، ننگ ندارد. ننگ برای آنها است. نه، آنطور که آمدند و درِ منزل امیرالمؤمنین علیهالسّلام را شکستند و از لولا درآوردند و همین مردم اینطوری او را به خلافت کشاندند!2 آن روز با روزی كه حكمین آمدند و آن ابوموسیٰ اشعری با عمروعاص نشستند و حكومت را بهدست معاویه سپردند؛ هر دو برای امیرالمؤمنین علیهالسّلام یكی است و برای او هیچ فرق نمیكند؛ توجهش در نماز یكی است، صحبتش یكی است، همانطور كه در آن روز میخندد، همانطور هم در این روز میخندد. بله [در ظاهر] با مردم صحبت میكند، خطبه میخواند، احتجاج میكند كه آمدید چه و چه كردید، ولی در دل خود دارد به همۀ اینها میخندد! این مقام، مقامِ شهود است و از شهود بالاتر، همانطور كه عرض كردیم مقام علم حضوری است كه نفس ولیّ الهی مجرای برای تحقق اعیان خارجی واقع میشود! یعنی آنچه در عالم خارج تحقق پیدا كرده است به مشیت الهی، نه به مشیت ما و نه به مشیت ولیّ، نه، به مشیت الهی تحقق پیدا كرده است، آن مشیت و آن تقدیر از نفس امام علیهالسّلام صورت خارجی پیدا میکند! امام علیهالسّلام مانند آن معماری است كه میتواند نقشۀ مهندس را در این بِنا پیاده كند: اینجا را ستون بگذارد، آنجا را ستونی دیگر قرار دهد، در آنجا دیوار چند سانتی بگذارد، آنجا را در و آنجا را پله و آنجا را ... بگذارد، تمام آن نقشهای را كه مهندس كشیده و روی كاغذ آورده است، معمار میآید سانت به سانت، بِنا را طبق آن نقشه پیاده میكند و این ساختمان و این بنا را میسازد. نفس امام علیهالسّلام، معمارِ پیادهكردن نقشۀ عالم وجود است كه به ذات اقدس الهی به یك طرفةالعینی انجام گرفته است. البته این مثال فقط برای تقریب است، چون مطلب مقداری از این بالاتر است، دیگر نمیتوانم بیش از این بگویم. ولی به این مقدار و به این کیفیت [میگویم.] مسئله از اینجا بالاتر و دقیقتر است.
خب وقتی که امیرالمؤمنین علیهالسّلام معمار این نقشه است، غصۀ چه كسی را بخورد؟! چه غصهای بخورد؟! خدا میفرماید: «ستون را باید در اینجا بگذاری»، حالا حضرت غصه بخورد که چرا ده سانت آنطرفتر نیست؟! خدا میفرماید: «الآن باید این اطاق در اینجا قرار بگیرد»، حالا حضرت بیاید و بفرماید: «ای كاش آن نقشهای كه كشیده شده بود، خدا مثلاً این در را اینجا میگذاشت، پرده را اینجا میگذاشت، اطاق را در اینجا قرار میداد، پنجره را به بیرون به این نحو باز میكرد.» او (امام علیهالسلام) معمار است كه نقشه را پیاده كند و به او چه مربوط كه چرا این دیوار در این قسمت است؟! چرا ستون در اینجا است؟ چرا پایه اینطور است؟! چرا فونداسیون آنطور است؟! چرا در و دیوار به این نحوه است؟! او (امام علیهالسلام) اصلاً كاری به این حرفها ندارد. زیرا او مأمور پیاده كردن نقشه و ساختمان این بِنا است.
ولایت امام علیهالسّلام، یعنی تكوین و بهوجود آورندۀ عالم وجود و عالم خارج، و از اینجا است كه امام علیهالسّلام معصوم میشود. این امام، امام معصوم میشود. پس امام زمان علیهالسّلام فقط ناظر بر پرونده نیست، این اشتباه است. امام زمان علیهالسّلام فقط نظارهگر مشیت پروردگار نیست كه ملائكه از آن عالم میآیند و حقایق و حوادث را در عالم وجود، صورت خارجی میدهند، آنجا باران میبارد، آنجا زلزله میآید، آنجا صاعقه ایجاد میشود، آنجا تابستان است، آنجا زمستان است، آنجا درختان میرویند و در جایی دیگر خشك میشوند، نه، اینطور نیست. امام علیهالسّلام در جایی ننشسته كه فقط اعمال بندگان را نگاه كند و ببیند که اعمال كدامیك از این بندگان، خلاف است و عمل كدامیك صالح است تا در دفتر خودش ثبت كند. امام زمان علیهالسّلام تمام آن جریاناتی كه در این عالم، یعنی عالم ماده، عالم معنا، عوالم ملائكه، عوالم عقول مجرّده، عوالم ملكوت، مثال، دنیا و هر آنچه در این عالم اتفاق میافتد، چه از حیواناتش، چه از جماداتش، چه از نباتاتش، چه از مؤمنین از انسانها و چه از كفّار انسانها، تمام کارهایی که انجام میشود، به ارادۀ او انجام میشود! این امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف است. این امام، معصوم میشود. یعنی وجود خارجی اعمال خارج، در ارادۀ امام زمان عجّل الله تعالی فرجه تعلق میگیرد. تا سیدالشهدا علیهالسّلام نخواهد، شمر نمیتواند سرِ او را جدا كند. این معنای امام است. حالا چرا او میخواهد؟ پاسخ این است كه چون مهندس، این نقشه را ریخته و فرموده است: «اگر میخواهی به مقام شفاعت كبری برسی باید این مسیر را طی كنی! اگر میخواهی به آن مقام بالاتر از عصمت برسی، باید این مسیر را طی كنی، باید علی اكبرت هم اینطور بشود.» پس تا امام علیهالسّلام نخواهد، آن شمشیرها بر بدن علی اكبرش فرود نمیآید، تعدادش را هم او میخواهد، میزان فرورفتگی شمشیر را هم او میخواهد، این شمشیر تا اینجا بیاید و آن شمشیر تا آنجا بیاید، این پنج سانت و آن ده سانت. این عجیب است که با اینكه امام علیهالسّلام فرزندش را از همۀ افراد هم بیشتر دوست دارد، ولی خودش دارد ارادۀ پروردگار را نسبت به فرزندش، اینطور صورت خارجی میدهد! اینچنین نیست كه امام حسین علیهالسّلام در كناری نشسته است و میگوید: «ای مردم ببینید این علی اكبر دارد به میدان میرود و این لشگر هم دارند او را میزنند» و بیاید داد بزند و بر سر خود بزند که دارند اینطور را میکنند! تمام اینها براساس ارادۀ خود او است. تا سیدالشهدا علیهالسّلام نخواهد، آن تیر سه شعبۀ حرمله كه از كمان خارج شده و بهسوی او میآید، ممكن است که با یك حركت باد چند سانت به اینطرف و آنطرف برود و از او فاصله بگیرد، ولی نه! امام آن را هدایت میكند تا به هدف بخورد! خود سیدالشهدا علیهالسّلام دارد این تیر را هدایت میكند! چرا؟! چون ارادۀ پروردگار بر این تعلق گرفته است.
امام علیهالسلام مجری مشیت الهی در تمامی عوالم وجود
پس امام علیهالسّلام مجری اراده و مشیت پروردگار است. و درعینحال وقتی كه این كار انجام میشود، آیا قلب امام از چدن است؟! نه، تازه او قلبش از همه رئوفتر است، اشكش هم جاری میشود و قلبش هم شكسته میشود. حضرت علی اكبر شوخی نیست. حضرت علی اصغر علیهماالسلام شوخی نیست. یك موی اینها به تمام عالم ملك و ملكوت ارزش دارد! بلكه ملك و ملكوت چیست و كجا است؟! ما حضرت علی اصغر را به شكل یك قنداقه میبینیم، ولی عالَمی در همین طفل است كه تمام انبیاء علیهمالسلام به شفاعت حضرت علی اصغر محتاج هستند! حالا فهمیدید این طفل كیست؟! او كسی است كه همۀ انبیا به شفاعت او محتاج هستند! آنوقت امام علیهالسّلام یكهمچنین كسی را میآورد و آن مشیت الهی را در او جاری میكند، هم مشیت الهی را جاری میكند بدون اینكه سر سوزنی قلبش تكان بخورد و هم میسوزد و مینالد و اشك از چشمش جاری میشود، چون به او تعلق دارد و پدر است، هردوی اینها هست، وهم شعف دارد و خوشحال است و در قلب خود مسرّت دارد، زیرا میبیند که این كار، این طفل را چگونه رشد داده و او را به كجا میبرد و چه شفاعتهایی بهواسطۀ این عمل، نصیب امت میكند! ببینید قضیه تا كجا است؟!
جاهل بودن ما نسبت به مقام امام علیهالسلام
آقایان! ما امام را نشناختیم! ما کجا امام حسین علیهالسّلام را شناختیم؟! همینطوری هیئت سینهزنی راه میاندازیم! هیئتوار! ما کجا امام زمان عجّل الله تعالی فرجه را شناختیم؟! خیال میكنیم امام زمان عجّل الله تعالی فرجه هم فردی است که بالأخره قدری بیشتر مورد عنایت خدا است! همین! حالا خدا به او قدرتی داده كه میتواند خودش را از انظار غائب كند. خب اگر چنین است، جن هم میتواند خودش را از دیدگان غائب سازد، این که کاری ندارد، از اینجا به آنجا و از آنجا به جایی دیگر میروند، مگر در قضیه حضرت سلیمان علی نبینا و آله و علیه السلام نبوده؟! ﴿أَنَا۠ءَاتِيكَ بِهِۦ قَبۡلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَ﴾!1 همۀ اینها هست.
خداوند این مقام عصمت را به همین نحو و به همین كیفیت برای آن مؤمنی هم كه خودش را تسلیم امام بكند، قرار داده است. ببینید پس ما چقدر خدای خوبی داریم! نگوییم: خدایا اینها فقط برای ائمه علیهمالسلام است! زیرا خدا میفرماید: «نه، تو هم تسلیم بشو و ببین آیا زیر سایه و لوای امام زمان علیهالسلام، به تو هم میدهیم یا نه؟» تو تسلیم بشو، به مقامی خواهی رسید كه امام هادی علیهالسّلام راجع به تو میفرماید که «قابل وصف نخواهی بود!» یعنی از تحت وصف بیرون میآیی و كسی نمیتواند تو را توصیف كند! آیا افرادی را که ما در این دوره زمانه دیدیم، اینطوری بودند؟! آن افرادی كه با آنها مینشینیم و بلند میشویم و صحبت میكنیم و حرف میزنیم، آیا اینها قابل وصف نیستند؟! چند کلمهای کم و زیاد، این و آن.
آن مؤمنی كه خودش را به آن كیفیت تسلیم امام زمانش بكند، او میشود حبیب بن مظاهر؛ او میشود مسلم بن عوسجه؛ او میشود جابر بن یزید جعفی؛ او میشود معروف كرخی؛ او میشود مرحوم قاضی، او میشود مرحوم آقا و امثال این بزرگان. اینها هستند كه میآیند و تسلیم میشوند و خود را در اختیار استادشان قرار میدهند و چك و چانه نمیزنند و مطلب را اینطرف و آنطرف نمیبرند و چیزی را پنهان نمیكنند و بعضی را برای خودشان برنمیدارند و در امور، اول چیزی كه مورد نظر آنها است، این است كه عنایت او را جلب كنند، این مقام، مقام عصمت است و این مقام، مقام تقوا است.
نفس و نفسانیات، عامل بهوجود آورندۀ تمامی جنایات در طول تاریخ
لذا ما میبینیم بسیاری از افراد نود سال، بالاتر، پایینتر، درس میخوانند ولی یكمرتبه اشتباهاتی میكنند! اینها بهخاطر این است كه آنها از این مسائل بیبهره هستند. آن كسی كه میگوید: «مگر ممكن است كه عمر این حرف را در حال احتضارِ پیغمبر بزند که ”إنّ الرّجلَ لَیهجُر؛1 پیغمبر دارد هذیان میگوید“؟! مگر ممكن است که عمر یکهمچنین حرفی را بزند؟!»2 او عمر را نشناخته است! باید به او گفت: بندهخدا تو عمر را نشناختی! لابد لگد زدن او به حضرت فاطمه سلاماللهعلیها را هم انكار میكنی دیگر! میگویی: مگر میشود عمر بیاید لگد بزند و دختر پیغمبر را تکهتکه کند؟! نه، این حرفهایی است كه بعضیها درآوردند! این شیعیانی كه قدری غلو دارند، این حرفها را زدهاند! مگر میشود عمر این کار را بکند؟!
چرا نمیشود؟! چرا نمیشود؟! ما مسئلۀ نفس را دستِكم گرفتیم، در حالتیكه در هر واقعهای و در هر زمانی افرادی هستند كه حاضر هستند مطلبشان زمین نخورد ولو اینكه همۀ مردم بمیرند! چنین كسانی هستند! اشخاصی هستند كه به هیچوجه از مطالبِ نفسانیشان نمیگذرند! مگر این جبّاران و كشور گُشایانِ تاریخ نبودند؟! مگر نبودند؟! این جنگهایی كه در دنیا به راه افتاده، اینها برای چیست؟ آن كسی كه جنگ را به راه میاندازد، خب میداند كه در این جنگ دهها هزار نفر و یا در بعضی از اوقات میلیونها نفر دارند كشته میشوند! یك جنگ راه انداختند، جنگ جهانی دوم، پنجاه و دو میلیون نفر در آن كشته شدند! اگر پنجاه و دو میلیون گنجشگ هم بود، این خودش جنایت بزرگی بود، حالا که پنجاه و دو میلیون انسان كشته شدند! فقط بیست و دو میلیون از كشور آلمان مردند! خب چه كسی این كارها را میكند؟! نفس است آقا! نفس! نفس است كه میگوید: «من این حرف را زدم و نباید این حرف به زمین بیفتد و چون این حرف نباید به زمین بیفتد پس این مردم باید بمیرند! باید بمیرند چون اگر نمیرند حرف من زمین میافتد! پنجاه میلیون باید بمیرند كه من که میخواهم كشورگشایی بكنم، همۀ مردم بدانند این قدرتِ من بود كه همه جا را گرفت! آیا غیر از این است؟! حالا شما میگویید: «عمر چگونه چنین جسارتی به دختر پیغمبر میكند؟!» اگر او در این موقع بود چه میكرد؟ و اگر ما در آن موقع بودیم چه میكردیم؟ ما هم همان كار را میكردیم دیگر! كشتن دختر پیغمبر كه سهل است، خود پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم هم اگر میآمد با او همان برخورد را میكرد كه با حضرت زهرا علیهاالسّلام انجام داد! مگر در مورد امام حسین علیهالسّلام اینچنین رفتار نكردند؟! آخر ای بیدین لامذهب! اگر تو با امام حسین علیهالسّلام جنگ داری دیگر با علی اصغرِ شش ماههاش چه كار داری؟! واقعاً آدم چقدر باید قسیالقلب باشد؟! چقدر باید شقاوت داشته باشد؟! تا چه حد؟! آخر طفل شش ماهه كه دیگر كاری ندارد، چرا دیگر دست بچۀ ده ساله را قطع میكنید؟! چرا شمشیر به سرش میزنید؟!
خب همین است! همه وقت بوده و همه وقت هست و همه وقت خواهد بود.
تمسک به ولایت، تنها راه نجات انسان از ورود در مسائل نفسانی
تنها چیزی كه میتواند جلوی این فرعونیت را بگیرد و دست انسان را از رسیدن به این منویات شیطانی كوتاه كند، تمسّك به ولایت است، فقط این میتواند. علم نمیتواند، علم بدتر میكند. بدون تمسك به ولایت، شریح قاضی، فتوا به قتل امام حسین علیهالسّلام هم میدهد! مگر فتوا نداد؟! مگر این همه قضات فتوا ندادند؟! یحیی بن اكثم مگر فتوا به قتل امام جواد علیهالسّلام نداد؟! برای چه؟! برای اینكه امام جواد علیهالسّلام در یك مجلس آنچنان مقام ولایت را تثبیت كرد كه تمام منحرفین را وادار کرد که سرشان را به پایین بیندازند و همه را مفتضح كرد و مقام امامت را در جلسهای در حضور خلیفه و جلوی تمام علمای اهل تسنن و قضات و فقهای آنها اثبات كرد. امام جواد علیهالسّلام هم كه نمیتواند كم بگذارد. آن حضرت با اینكه میداند این جلسه به ضرر او تمام خواهد شد ولی مقام امامت بالاتر است و امامت نباید شكست بخورد، امامت باید تثبیت بشود. خب وقتی كه این قضیه تمام شد، یحیی بن اكثم پیش خلیفه میرود و میگوید: «ای خلیفه، آیا این مجلس بود که تو درست كردی؟! تو که برای ما آبرو باقی نگذاشتی! تو چهکار کردی؟!» و قضایا و جریانات شروع میشود.
خب ای بیچاره، بدبخت، بیا تسلیم ولایت بشو! وقتی که تسلیم نمیشود حب به ریاست و حب به شئونات و شخصیت و مسائل اجتماعی پیش میآید و او را نزد خلیفه میكشاند. حالا برای خلیفه كه مهم نبود و فرق نمیكرد كه حالا امام جواد علیهالسّلام در حکومتش (در رأی و نظرش) غلبه كند یا یحیی بن اكثم، او در كناری نشسته است و دارد نگاه میكند. آن یحیی بن اكثمی که قاضی القضات است، آن همه چیزش ازبین رفت و پر و بالش ریخت! لذا پیش خلیفه میآید و میگوید: «دیدی چه شد؟! دیگر برای ما هیچ آبرویی باقی نمانده است!» خلیفه میگوید: «چهكار كنیم؟» او میگوید: «باید محمد بن علی الجواد را از سر راه برداریم!» او (یحیی بن اكثم) هم مثل عمر است! عمر در زمان پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بود و یحیی بن اكثم یک عمر در زمان امام جواد علیهالسّلام بود! هر دو یكی هستند، تفاوتی نمیكند! پسر پیغمبر را به قتل میرساند، یك امام بیگناه را به قتل میرساند! چرا؟! چون امام میداند و این (یحیی بن اكثم) نمیداند. گناه، گناهِ دانستن است، او میداند و این نمیداند. خب تو هم برو بنده و تسلیمِ او شو، تو هم میدانی. ما این نداستن را میگیریم و خود را به هر بدبختی میاندازیم و نكبت دنیا و خسارت آخرت را برای خود میخریم! برای چه؟! برای اینكه خودمان را ازدست ندهیم! سر هیچ و پوچ. آن چیزی كه میآید و دست انسان را میگیرد نه علم است و نه چیز دیگر، بلكه فقط ولایت است كه انسان، نفسش تسلیم ولایت باشد.
ما برای خود کار میکنیم اما اولیای الهی برای خدا
همین مسئله برای مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم اتفاق افتاد! وقتی كه در آن جریان حركت كردند و مسائلی اتفاق افتاد (که مقداری از آن را برای رفقا عرض كردیم و مقداری را هم إنشاءالله بعداً بیان خواهیم كرد، تا خداوند چه توفیق بدهد)، یكمرتبه از جانب استاد، امر به توقف آمد و اینكه از این به بعد دیگر باید نسبت به مطالب، احتیاط كرد. آیا ایشان آمد و علیه استادش تبلیغات و جوسازی كرد؟! و آیا آمد در اینطرف و آنطرف و در مجالس مسئله نقل كرد؟! نه! تا دستور آمد كه باید نسبت به مسائل احتیاط كرد، مسئله تمام شد. تمام! و شما خیال نكنید كه مطلب به همینجا خاتمه پیدا كرد! نه! ایشان را متهم به ترسو بودن كردند! ایشان متهم به كارشكنی شدند، متهم به تكروی شدند! بالأخره بعضی از افراد ایشان را متهم کردند! وقتی که استاد این را میگوید، یعنی دیگر مطلب تمام شد. مرحوم آقا اینطور اطاعت كرد و تسلیم شد، تا رسید به آنجایی كه استادش فرمود: «آنچه من داشتم، این مرد از من گرفت.»
اما ما نه، ما اینچنین نیستیم و به دور خود میچرخیم و اینطرف و آنطرف میكنیم؛ یکخرده برای خودمان و یكخرده فلان، و اینها (اولیای الهی) هم با ما بازی میكنند تا بالأخره مسئله بهنحوی خاتمه مییابد، درحالیكه باید تسلیمِ مقام عصمت شد.
او (مرحوم آقا) میداند كه وقتی كه او (استاد) میگوید: «حركت كن»، این دستور یعنی عین حق، و وقتی که میگوید: «بایست»، این دستور یعنی عین حق، وقتی که میگوید: «در اینجا بنشین» این دستور یعنی عین حق، وقتی که میگوید: «در اینجا بلند شو»، این دستور، یعنی عین حق. زیرا او (مرحوم آقا) برای خود كاری نمیكند كه حالا برای خود مطالبه كند. اگر برای خود كار میكرد، اعتراض میكرد. او میگوید: «حالا كه گفتند: ”بنشین“ بهتر شد و تازه راحت شدیم و میرویم در خانه مینشینیم و به كارهای دیگر میپردازیم»، بالأخره كار زیاد است و به اشتغالات و مطالب و موارد دیگر میپردازیم. اما ما نه، چون برای خود كار میكنیم و در اینجا برای خود مایه گذاشتیم، وقتی كه با بعضی از نوسانات، نابسامانیها، خلافِ توقعات و انتظارات مواجه میشویم، اعتراض میكنیم. قرار هم نیست که عالم همیشه برطبق توقعات ما بگردد، آیا چنین قراری هست؟ خدا همچنین چیزی را نگفته است، من اینطور خیال میکنم! آیا خدا به ملائكهاش گفته كه هر چیزی كه در ذهن من میآید، آنها باید در خارج انجام بدهند؟! باور نمیکنم همچنین چیزی بوده باشد! نه! خدا برای خودش حساب و كتابی دارد و ملائكهاش هم ﴿لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ﴾؛1 فقط و فقط به پروندهای كه خدا به آنها داده نگاه میكنند، والسلام! نه به نیت من نگاه میكنند و نه به خواست و توقعات من توجه دارند. «تو به خانۀ خالهات برو، چه داری میگویی كه باید اینطور بشود یا آنطور بشود؟! آنچنان تو را سر جایت مینشانیم كه اصلاً نتوانی نفس بكشی!»
ما باید خودمان را با خواست ملائكه تطبیق بدهیم. وقتی که اینطور شد بنابراین دیگر غصه ندارد، اگر اینجا خلاف شد، خب شد که شد، به من چه مربوط است؟ خب او نخواسته، من اینجا چهكاره هستم؟! یا اگر در اینجا مطابق با میل شد، خب شد که شد، به من چه ربطی دارد؟ چرا من شروع به رجز خواندن كنم؟! اگر در یك جا پیروزی شد، چرا من رجز بخوانم؟! و اگر در یك جا عقبنشینی شد، چرا من ناراحت بشوم؟! همان كسی كه آنجا را پیروز کرد، در آنجا هم عقبنشینی كرده. او خودش رجز بخواند و برای خودش روضهخوانی کند، چرا من رجز بخوانم و روضهخوانی کنم؟! ملائکه روضهخوانی کنند، به من چه؟! ملائكه جشن بگیرند، به من چه؟! اگر اینطور شد، میشود گفت كه كمكم شخص دارد به راه میافتد و دارد حركت میكند.
لزوم مراقبه برای استمرار و حفظ حالات روحانی
حالا صحبت در این است كه ما چگونه این تقوا را حفظ كنیم؟ (ما امروز این مطلب را میخواستیم بگوییم) و چگونه آن را نگهداریم و چگونه از آن پذیرایی كنیم؟ و این نعمت الهی كه برای ما بهدست میآید، چهكار كنیم كه ازدست ندهیم؟ حالا بالاجمال میگویم:
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ میفرمودند:
حالی كه برای سالك پیش میآید، نعمتی است الهی و مهمانی است كه از جانب پروردگار آمده و در قلب او قرار گرفته است.
این حال را نباید از خودمان ببینیم. وقتی كه احساسی برای ما پیدا میشود، حال خوشی برای ما پیدا میشود، سبکی برای ما پیدا می شود، مشاهدهای برای ما حاصل میشود، خوابی برای ما رؤیت میشود و مطلبی برای ما روشن میشود، همۀ اینها مهمانهای الهی هستند كه بهواسطۀ قوای ملائكه و قوای نورانی و مجرّده در قلب ما قرار گرفتهاند و باید از اینها پذیرایی كنیم و اینها را نگه داریم، فكر را به اینطرف و آنطرف نبریم، آنچه موجب منافات است انجام ندهیم، خداوند غیرت دارد و وقتی كه میبیند حالی برای بندهاش پیدا شده و او قدر و قیمت این را ندانست، آن را میگیرد.
شما هدیهای را برای رفیقتان میبرید، وقتی كه میبینید او اعتنا نمیكند، آن را برمیگردانید و با خود میگویید: من این را آوردهام كه باز كند و ببیند و تشكر كند، زیرا برایش مفید است، وقتی که میبینید همینطوری آن را كنار گذاشته و انگار نه انگار و توجهی به آن نمیکند، خب برای چه این کار را بکنم؟! من میخواهم چیزی به او یاد بدهم اما او حواسش جای دیگر است، پس برای چه با او صحبت كنم؟! من میخواهم مطلبی را به او تعلیم كنم، اما میبینم که او با رفیقش حرف میزند، پس چرا با او حرف بزنم؟!
لزوم آمادهسازیِ قلب، قبل از حلول ماه رجب برای وفود به اشهر مبارکۀ رجب و شعبان و رمضان
اینها نعمتهای الهی است كه خداوند به سالك میدهد و قلب او را از تعلقات به ماده كم می کند و به آن سمت میكشاند، انسان باید از این نعمتها پذیرایی كند و پذیرایی آن به این است كه مراقبه داشته باشد. ما ماههایی را در پیش داریم که باید مواظب باشیم. بزرگان دستور میدادند كه برای ورود به این اشهر مباركه (ماه رجب و شعبان و رمضان) از قبل، خودتان را آماده كنید نهاینكه از شب اول رجب بگویید كه خب ماه رجب آمد، حالا بساطمان را آماده كنیم! نه! از مدتی قبل خودتان را آماده كنید که قلبتان برای وفود به این ماه آماده باشد. آماده كردن یعنی چه؟ یعنی صحبت با افراد را كمتر كنیم؛ از حرفهای بیخود و بیمعنا پرهیز كنیم؛ در دفتر كارمان هستیم، یكی میخواهد بیاید با ما حرف بزند، به او بگوییم: آقا برو با دیگری حرف بزن. البته حرفهای بیخود، نه حرفهای ضروری كه مربوط به كار است، مسائل عادی مثل اینكه فلان چیز گران شد و فلان چیز ارزان شد یا فلان جا زلزله آمد و از این حرفهایی كه همه میزنند. یا در جایی هستیم و میبینیم که افراد دارند صحبت میكنند، به آن صحبتها گوش نسپاریم، بلکه مانند نواری که دارد میگردد، اینطور با آن صحبتها برخورد کنیم، دل به آن حرفها نسپاریم، همینكه دل میسپاریم، آنها میآیند و در دل اثر میكنند، تیر میآید و آن زهر خودش را وارد میكند، ولی اگر نه، به هنگام صحبت دیگران، فقط چیزی از گوش انسان بگذرد و به آن توجه نكند، این اثر ندارد. باید دائم به ذكر مشغول باشیم ولو اینكه به زبان نیاوریم.
صحبت کردن در امور غیر ضروری، مهمترین آفت برای سلوک
صحبت كردن یكی از مهمترین آفاتی است كه این مهمانهای پروردگار را از دل ما بیرون میكند! آنقدر بزرگان راجع به این مسئله تذكر دادند که خیلی عجیب است! و إنشاءالله در جای خودش اگر خداوند توفیق داد، در ضمن همین بحثها خواهیم گفت كه این مسئلۀ صحبت زائد چقدر مضر است و چقدر آرامش قلب را میگیرد و آشوب برپا میكند؟! شما یك نماز بخوانید و بعد از نماز در همان سجادهتان بنشینید و به سكوت بگذرانید و به حال خود باشید، بعد یکمرتبه كسی بر شما وارد بشود و شروع به حرف زدن با او بکنید، وقتی كه رفت، حال خودتان را با حال قبل مقایسه كنید، خواهید دید كه چقدر فرق كرده است! زیرا این حرف زدن تمام آن حالات آرامش و سكونت را میگیرد و با خود میبرد. لذا از الآن باید متوجه این مسئله بود. برای این منظور بهتر است که:
انسان اوقات خود را هم تنظیم كند، بهتر است که شب زودتر بخوابد، غذای او غذای مناسبی باشد، از این اموری كه سایر افراد به آن مبتلا هستند، باید پرهیز كند، اخبار و مسائل بیخود، تصاویر، دیدن این فیلمها و مسائلی كه غیر از اتلاف وقت و ورود حوزۀ شیاطین در منزل و در وجود انسان، هیچ اثر دیگری ندارد، همۀ اینها را كنار بگذارد. بهتر است قبل از خواب از كلمات و مطالب بزرگان، چند صفحهای خوانده شود. به آنچه گفته میشود عمل كند، با وضو بخوابد و صبح زود برخیزد تا برای نماز آمادگی داشته باشد. وقتی كه از منزل خارج میشود فقط به این نیت باشد كه میرود تا تكلیفی را انجام بدهد و برگردد. خود را با مسائلی كه در دور و بر است، آغشته نكند و از مطالب آنها پرهیز كند. اینها اموری است كه باعث میشود حالت آمادگی و تهیؤ برای انسان پیدا بشود. البته مطالب دیگری هم در این زمینه هست كه اگر خداوند توفیق داد، در جلسۀ بعد خدمت رفقا عرض میكنیم.
علیٰكلّحال، ما باید این را بدانیم که هر مرتبهای از تقوا را كه خداوند نصیب ما كرد، اگر قدر دانستیم و از آن محافظت كردیم و اگر بر طبق دستور عمل كردیم، توفیق برای بعد پیدا میشود، والاّ اگر عمل نكردیم، آن ازدست خواهد رفت!
بسیاری از افرادی كه پیش مرحوم آقا یا اولیاء دیگر بودند و بنده خودم با آنها ارتباط داشتم، اینها افرادی بودند كه حالات خوبی پیدا كرده بودند و دیگران به حالات آنها غبطه میخوردند و وقتی كه آنها حالاتشان را برای من بیان میكردند خود من تعجب میكردم! ولی قدر ندانستند. آنها نمیدانستند كه این حالات را از كجا بهدست آوردند، این حالات را از خود دانستند! لذا نسبت به آنچه به آنها داده شده بود، اهتمام نورزیدند و با مطالب بزرگان مخالفت كردند و این حالات از آنها گرفته شد تااینكه كار آنها به جایی رسید [كه شرم دارم که چیزی به زبان بیاورم!] پس آن رؤیت حقیقت توحید در هر برگ درختان چه شد؟! آن جلوۀ ولایت در همۀ موجودات و سنگریزهها چه شد؟! آن اذكار پرندگان و وحوش و طیور و آنها كه برای ما میگفتی چه شد؟! آنها کجا رفت؟! قدر ندانستید!
استدراج، نتیجۀ مخالفتِ با دستورات اولیای الهی
یكی از همان افراد كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم اسم او را در كتاب معاد شناسی بردند، آنطور كه در نظرم هست، در جلد اوّل در آنجایی که تفاوت بین زمان در عالم دنیا و زمان در عالم مثال و عالم رؤیا را بیان کردند، در آنجا خوابی را از قول یكی از ارحام و اقوامشان نقل كردند كه حضرت امام رضا علیهالسّلام در آن مكاشفه به او فرمودند: «بلند شو كار كن كه بدون کار، كاری از پیش نمیرود» و بعد آن خواب برایشان پیش آمد كه مرحوم آقا میفرمودند: «خوابی را كه بهحسب زمان از پنج دقیقه كمتر دیده بود، سه روز میآمد و از صبح تا ظهر و از عصر تا شب برای ما تعریف میكرد!» سه روز! كه مرحوم آقای انصاری ـ رضوان الله تعالی علیه ـ دربارۀ او فرمودند: «معلوم است که این شخص بسیار قابلی است و نظایر این حالات در این زمانه كم اتفاق میافتد.»1 این شخص بر اثر نافرمانی از مطالب مرحوم آقا، كارش به جایی رسید كه دیگر كمتر مطلبی بود كه در حقّ ایشان (مرحوم آقا) نگفت! و عجیب اینجا است که مدتی از شاگردان ایشان بود! وقتی که خدا نعمتی میدهد، بر این نعمتی كه داده است غیرت میورزد كه این نعمت را من دادم، تو چرا داری این را ازبین میبری و چرا قدرش را نمیدانی؟! این شخص حالاتی پیدا كرده بود كه در همان زمانِ مرحوم آقا كه ایشان (مرحوم آقا) در یك سفری به اتفاق بسیاری از دوستان به حج مشرف شده بودند، این شخص برای خودِ من، تمام حالات ایشان (مرحوم آقا) را بیان میكرد كه «ایشان الآن كجا رفتند، الآن كجا هستند، الآن وارد مسجد مدینه شدند، الآن به زیارت فلان محل رفتند و...» و تمام اینها را بیان میكرد و وقتی هم كه مرحوم آقا از حج برگشته بودند، دیدیم که این شخص درست گفته است! اینها بوده، ولی وقتی که قدر دانسته نمیشود و وقتی که به آنها گفته میشود که «این كار را بكنید» و آنها نمیكنند، وقتی كه در امتحانات آنچه باید انجام بدهند، نمیدهند، خدا از آنها میگیرد میگیرد میگیرد و كمكم مشمول آیۀ ﴿سَنَسۡتَدۡرِجُهُم مِّنۡ حَيۡثُ لَا يَعۡلَمُونَ﴾2 میشوند و كمكم مقام استدراج، یواشیواش پایینآمدن پیدا میشود، تا به جایی میرسد كه شروع به مسخره كردن میكند و به من میگوید: «ما هم مثل آدم گندم خوردیم و ما را از بهشت بیرون كردند!» بعد هم هرهر میخندد! این تازه اول كار است، اینکه بعدها چه گفت، این دیگر بماند! تمام اینها برای این است كه از آن مهمانهایی كه خدا برای او فرستاده، پذیرایی نكرده و قدر ندانسته، شوخی گرفته و خدا هم اینها را از او گرفت! وقتی که آن را گرفت، مهمانهای دیگر بهجای آنها میآیند و آنها او را به چیزهای دیگر دعوتش میكنند. زیرا این مهمان كه میرود باید مهمان دیگر بیاید، چرا كه خانه خالی نمیشود؛ زیرا قلب خالی نمیشود، یا جای رحمان است یا جای شیطان! آن مهمانها بیرون میروند و مهمانهای دیگر میآیند. ما این وسط حالت خلأ نداریم و بینابینی نیست. باید در خود بنگریم و ببینیم که در قلبِ خود چه مهمانهایی را داریم؟!
إنشاءالله امیدواریم كه خداوند به بركت صاحب مقام ولایت، ما را مشمول الطاف خود قرار دهد؛ و نقصان ما را به كرامت و بزرگواری خود ببخشاید؛ و ما را همیشه قدردان نعمت ولایت قرار دهد.
اللهمّ صل علی محمّد و آل محمّد