پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهابو حمزه ثمالی
مجموعهسال 1436
تاریخ 1436/09/26
توضیحات
توحید افعالی و اختیار انسان چگونه با هم سازگارند و چرا گناه را به خود نسبت میدهیم؟
حضرت آیتالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی این پرسش را از وابستگی همه آثار و تواناییها به خدا آغاز میکند. مثال برق و سپس تصویر آینه، تفاوت وابستگی ابزار بیاختیار و پیوستگی وجود انسان به مبدأ را روشن میسازد؛ انسان در مرتبه عادی خود، آگاهی و اختیار دارد و نسبت دادن فعل به خدا مسئولیت او را حذف نمیکند. در کنار این بحث، سادگی فضای عبادت و مخالفت با میل نفس برای توجه به خدا مطرح میشود.
سپس مقام فنا، بقا پس از آن و علت نبود میل به گناه در ولی الهی توضیح داده میشود. پایان بحث به اثر واقعی گناه در تیرگی نفس بازمیگردد و بر فهم و بصیرت، همراه با عمل به راهنمایی بزرگان، برای ادامه راه معنوی تأکید میکند.
هو العلیم
توحید افعالی چگونه با اختیار انسان جمع میشود؟
تفاوت مقام فنا با مسئولیت گناه در زندگی عادی
شرح دعای ابوحمزه ثمالی - رمضان المبارک ۱۴۳۶ - مجلس چهاردهم
بیانات
آیتالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدساللهسرّه
أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم
بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم
و صلَّى اللَه عَلَى سیدنا و نبینا أبىالقاسم مُحَمّدٍ
و على آله الطَّیبین الطّاهرین و اللعنة عَلَى أعدائِهِم أجمَعین
هَبنِى بِفَضلِكَ وَ تَصَدَّق عَلَىَّ بِعَفوِكَ أى رَبِّ جَلِّلنِى بِسَترِكَ وَ أعفُ عَن تَوبیخِى بِكَرَمِ وَجهِكَ.
به فضل و بزرگوارى خودت بر من ببخشاى و به عفو خودت بر من تصدّق نما. اى پروردگار من! مرا به پوشش خود پوشش بده و از توبيخ من به كرامت وجه خود درگذر.
آثار و خواص در این عالم همه از منبع و سرچشمۀ خداوند
در شبهاى گذشته خدمت دوستان عرض شد كه دو نكتۀ مهم در اين فقرات هست كه يكى از آنها به خدا باز مىگردد و نكتۀ ديگر ـ كه آنهم به دو قضيه و دو مسئله تقسيم مىشود ـ به ما بازمىگردد؛ آنكه به خدا بازمىگردد اين است كه خدا اصل، منبع، سرچشمه و حقيقت همه چيز است و هرچه ما از آثار و خواص در اين عالم مشاهده مىكنيم، از آن منبع و سرچشمه است.
راجع به صحبتهايى كه در شبهاى گذشته عرض شد بعضى از دوستان سؤالهايى داشتند، حالا يا شفاهى يا توسط نامه مطالبى را بهعنوان سؤال مطرح مىكردند كه اينكه شما روي آن تأكيد داريد كه همه چيز از خدا است، پس بدى هم از خدا است! نمىشود كه انسان نصفش را قبول كند و نصفش را قبول نكند. آن قسمتى كه خوب است مىگوييم که خدايا آن از تو است چون اصل همه چيز تو هستى، ارادۀ همۀ خلايق در ارادۀ تو است، توان و استعداد همۀ خلايق از استعداد و توان تو است و قدرت در همۀ موجودات از قدرت تو است.
اگر اينطور است پس چرا ما مشرك شويم و فقط نصفش را بگوييم كه آنچه خوب است آن برای تو است؟! خدا مىگويد که پس آن نصف ديگرش براى من نيست؟! پس چرا مىگويى که همه چيز از خودت است؟! اگر قرار است همۀ قدرتها از او باشد، همۀ توانها از او باشد، او اصل و ريشه براى همۀ افعال و كردار باشد بنابراين يكراست موحد شويم و بگوييم که خدايا هم خوبى از تو است و هم بدى از تو است، [خودمان را] راحت كنيم و بعد هم خودمان كنار بنشينيم و هر كارى هم دلمان خواست بكنيم! ديگر همه از او است!
شعری از سعدی پیرامون اصل و ریشه برای همۀ افعال و کردار
من يادم هست که كلاس دوم ابتدايى بودم ـ هفت سال یا هشت ساله بودم ـ يك روز از مدرسه به منزل برگشتيم زمستان بود، ديدم كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در بيرونى همان منزل احمديه با دوستان آن موقع ایشان زير كرسى جمع هستند. مرحوم حاج اسماعيل دولابى و خدا رحمت كند مرحوم مهندس تناوش و بعضى از افرادى كه الآن بحمدالله در قيد حيات هستند كه در آن موقع ارتباطشان با مرحوم آقا بيشتر بود هم بودند. ما هم كنار كرسى آمديم و نشستيم، صحبت اين شعر سعدى بود:
| گر گزندت رسد ز خلق مرنج | *** | كه نه راحت رسد ز خلق نه رنج |
| از خدا دان خلاف دشمن و دوست | *** | كه دل هر دو در تصرف اوست |
| تير گر چه از كمان همى گذرد | *** | از كماندار بيند اهل خرد1 |
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ رو به من کردند و گفتند که آقا سيد محسن براى ما اين شعر را معنا كن ببينم. من كلاس دوم بودم و شش، هفت سال داشتم. گر گزندت رسد ز خلق مرنج اين يعنى چه؟! گفتم که يعنى هر گزندى از تو به مردم برسد، ناراحت نباش طورى نمىشود! آقا اينها زير خنده زدند مخصوصاً اين حاج اسماعيل گفت که خوب شد ديگر كارمان درست شد، هر كارى مىكنى بكن بىخيال! قشنگ يادم هست که گفت که هر كارى مىكنيد بىخيال! گفتم که موحد همين است! آن موقع نمىگفتم الآن مىگويم! موحد همين است هر كارى مىكند! مرحوم آقا هم همينطورى مىخنديدند و بعد گفتند که نه آقاجان اين معنايش نيست.
بعد من تعجب مىكردم چرا اينها به من مىخندند؟! من كه حرف بدى نزدم! چرا اينها مىخندند؟! بعد خود مرحوم آقا برايم گفتند که گر گزندت رسد، يعنى گزندى تو را نه گزندى از تو، یعنی تو را ز خلق برسد ناراحت نباش! خلاصه اينهم يكطور است. ديگر فرق مىكند نظرها مختلف است! ما مىخواستيم موحد شويم نگذاشتند! ما را به كثرت آوردند والاّ من مىخواستم موحد شوم! در همان توحيد همه را از خدا بدانيم، حالا ديگر گفتند که نه اينطورى نيست خلاصه، آدم بايد اين چيزها را ببيند، به حرف نمىشود.
مطلبی از باب اشاره و اجمال در مورد مسئلۀ جبر و اختیار
اين بحث در بحث مسئلۀ جبر و اختيار مىرود كه اصلاً مجالش نيست ولى بهعنوان اشاره خدمتتان عرض مىكنم؛ مثلاً خواجه حافظ مىفرمايند:
| گناه اگر كه نبود اختيار ما حافظ | *** | تو بر طريق ادب باش و گو گناه من است1 |
خيلى در اينجا بحث هست؛ مسئلۀ حضرت آدم و كيفيت مخالفت ابليس و مسائل ديگر كه در اين زمينه هست و بزرگان بهاندازۀ كافى و وافى در اين زمينه مطالبى فرمودهاند ولى من در اينجا از باب اشاره و اجمال يك مطلبى را خدمتتان عرض مىكنم، گمان نمىكنم شما اين مطلب را به اين كيفيت در جايى ديده باشيد و آن اين است كه الآن شما نگاه كنيد ببينيد که اين چراغ در اين بالاى سر ما روشن است، اين برق روشن است، پنكه الآن مىگردد، كولر كار مىكند، اين ميكروفن صدا را مىگيرد و بلندگوها پخش مىكنند و بهطوركلی الآن شما مصارف مختلفى از اين الكتریسيته و برق مشاهده مىكنيد؛ وقتى كه نگاه بكنيد مىبينيد هيچكدام از اين كارهايى كه اينها انجام مىدهند در اختيارشان نيست؛ نور چراغ در اختيارش است، پنكه در اختیارش نیست، پنكه دلش مىخواهد الآن خودش بايستد، در اختيارش نيست. شما كليد را بزنيد مىايستد، كليد را نزنيد همينطور براى خودش مىگردد و همينطور ساير وسايل و ادوات؛ همۀ اينها اراده و توان و قدرتشان به آن كنتورى كه دم منزل است، وابسته هستند. آن كنتور به سيمى كه در خيابان است وصل مىشود و آن در مركز پستى مىرود كه در اين برق در آنجا انشعاب پيدا مىكند آن پست هم با شبكۀ سراسرى مىرود يا به نيروگاهها يا به سدها و آن توربينهايى كه برق را توليد مىكنند يا به نيروگاههايى كه آنها توليد مىكنند وصل است و تمام اين شبكه و اينها به آن اصل بسته مىشوند.
اگر يك لحظه آن توربين كه الآن با فشار آب مىگردد و برق توليد مىكند بايستد ديگر اين پنكه و لامپ كار نمىكند يا اگر آن نيروگاهى كه الآن مشغول حركت است و توربينها را مىگرداند و برق توليد مىكند يك لحظه بايستد همهجا تاريكى است؛ ديگر نه حركتى هست، نه نورى هست، نه باد خنكى وزيده مىشود، هيچ. ديگر چيزى نيست بايد سراغ همين چراغهاى نفتى قديم برويم و آنها را نفت و روغن كنيم و بگذاريم. باز هم همان زمان ـ همان وضعها و با همان حالوهواها ـ چه صفايى داشت، حالوهواى ديگرى داشت.
حالوهوای مسجد جمکران در زمان مرحوم آقای حداد
خدا همۀ گذشتگان را رحمت كند. آن سالى كه مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به ايران تشريف آورده بودند، يك شب قم مشرف شدند، من هم كوچك بودم سنّم كم بود، در خدمت ايشان بوديم. شب به اتفاق بعضى از دوستان و اينهايى كه در آن زمان بودند، براى مسجد جمكران1 رفتيم. آن موقع مسجد جمكران به اين شكل نبود. يك مسجد قديمى بود كه من خودم رفته بودم خيلى مسجد كوچك و محقّر و شايد برق هم نداشت، مثل اينكه آن موقع در آن زمانها برق نداشت. درش بسته بود يا باز بود نمىدانم، يكى از همين شبها بود و در آنجا رفتيم و آن خادمش آمد و يك چراغ از اين چراغهاى پيهسوزها، از اين چراغ زنبورى، فتيلهاى و نفتى و اينها آورد و گذاشت و يك ساعتى در آنجا بوديم. خيلى ايشان از حالوهوا و نورانیت آنجا تعريف كردند و فرمودند كه اينجا خيلى مكان نورانى است. ولى بعد كه اين بنا را ساختند و تخريب كردند و به اين كيفيت درآوردند تبعاً آن وضعيت و آنها تغيير كرد و تبعاً ديگر به آن كيفيت نيست و حالوهوايش فرق مىكند. چطور اينكه وقتى با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ رفته بوديم فرمودند که اين، آن مسجد نيست! آن چيز ديگرى بود!
خلاصه آن موقع اوضاع ديگرى بود، حالوهواى ديگرى بود و هر چيزى جاى [خود داشت]. وقتى پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مىفرمايد که مسجد را نقاشى نكنيد، زر و زيور به آن نكنيد، كاشىكارى نكنيد، سقفش چه باشد، ديوارش يك ديوار يك مترى و دو مترى بيشتر نباشد، سقفش را با همين چوبها و شاخه بزنيد، «عریشٌ كَعریش موسى؛2 مثل همان سايهبان حضرت موسى باشد» اين بىحساب نيست، اينها بىحساب نيستند. الآن ما اين مساجد را كاشى مىكنيم و چهكار مىكنيم؛3 آينه، فلان، دقت و ظرافت گرچه اينها همه هنر است و در هنر بودن و هنرگرى اين مطلب شكى نيست ولى بالأخره هر چيزى جا دارد وقتى انسان وارد مسجد مىشود مىخواهد به چه کسی توجه كند؟! مىخواهد فكرش را به كجا ببرد؟! مىخواهد ذهنش را به كاشىكارىها و آينهكارى بالاى سر و کنارش و ريزهكارىهايى كه در اينجا شده است ببرد؟! پس ديگر چه زمانی مىتواند به خدا فكر كند؟! با يك دست نمىشود دوتا هندوانه برداشت. خيلى بتوانيم با هر دستى يك هندوانه برداريم آنهم اگر بتوانيم! والاّ با دوتا دست بايد يكى برداشت. تمام اين خرجها بايد به جاهاى ديگر برود. اينهمه مستمند و بيچاره هستند، اينهمه بىخانمان هستند، اينهمه بدون غذا و پوشاك هستند، اينهمه گرفتار هستند، اينهمه افراد و اشخاص بدون مُكنت در سنين مختلف و اقتضائات مختلف و مريض وجود دارند. حالا ما بياييم اين پولهاى سر به فلك كشيده را خرج ريزهكارىها، آينهكارىها، كاشىكارىها، طلاكارىها کنیم؟! چه توجيهى مىتواند داشته باشد؟!
انحصار مسجد در محل توجه بودن برای انسان به خدا
مسجد جاى توجه انسان فقط به خدا است، پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند كه وقتى انسان وارد مسجد مىشود نبايد فكرش به هيچ چيز جز خدا برود!1 ما بشر هستيم و بشر داراى نفس است و داراى تصور، قوۀ واهمه، قوۀ مخيله و قوۀ متخيله است و تا وقتى كه از جزئيت به كلّيت نرفتهايم و در دام كثرات و توهمات و تخيلات گرفتار هستيم نمىتوانيم اين سدّ را بشكنيم و از اين قيود، حدود، زنجيرها و بندهاى دست و پا گير كه ما را در اين كثرات و توهمات و تخيلات فرو مىبرند، خود را درآوريم فلهذا مىبازيم. آن حالى را كه بايد براى آن اتصال به او در نماز پيدا كنيم، همهاش را صرف اين مىكنيم که اين كاشى آنجا قرمزىاش كم بود، آن سبزیاش آنجا زياد بود آبى را اگر اينطور مىكردند بهتر بود. نماز مىخوانيم همهاش در كاشى، طلا، آينه، اين مسائل و اينها هستيم!
فرق نماز اولیاء با نماز دیگران
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در مسجد قائم نماز مىخواندند؛ مسجد قائم نسبت به ساير مساجد كاشىكارىاش كمتر بود، يك محراب بود كه آنهم خيلى همچنين ظرافتى در آن نبود. يك كاشى عادى بود. من در طفوليت بارها از ايشان شنيدم که اگر زورم مىرسيد، كلنگ را برمىداشتم و اين محراب را خراب مىكردم و بدون اين كاشىها و محراب به نماز مىايستادم. اينها در نماز چه حالى را حس مىكنند كه اين حال را بقيۀ آقايان و ائمۀ جماعت نمىگويند؟! چرا فقط ايشان مىگويند؟! اين قضيه چيست؟! آيا چيزى را كه ديگران مىفهمند ايشان نمىفهميده است؟! خب اينكه اشتباه است. اين چه قضيهاى است كه مىگويد که اين چه مسجدى است كه براى ما درست كردهاند، مسجد نبايد كاشى داشته باشد. مسجد بايد صاف و ساده باشد و فقط آيات خدا و ذکر خدا بايد در آن حك شده باشد. الآن در مساجد مىرويم [اینطور نیستند].
چندى پيش بود به طهران رفته بودم ـ نمىدانم هفتۀ قبل یا دو هفتۀ قبل ـ به يكى از دوستان گفتم که فلانى بيا شب برويم همين مسجد قائم نماز مغرب و عشاء را بخوانيم، دلم خيلى تنگ شده است. رفتيم، ديديم که يك چراغ زدند که نماز اول، نماز دوم، آيۀ فلان، غفيله ـ نمىدانم تفيله! ـ آنطرف چيزهايى را اضافه كردهاند! ما از اين چیزها نداريم! حالا يا نماز اول است يا نماز دوم، آن كسى كه مىرسد بايد اقتدا كند و با امام برود، بعد میفهمد که حالا نماز دوم است يا نماز چهارم یا هر نمازى هست! او بايد اقتدا كند، ديگر حالا آن چراغ روشن باشد و ... اين تا بلند شود نماز دوم رفت . ...!
دوتا در دل نمىگنجد، يك چيز در دل مىگنجد؛ وقتى شما چشمتان به يك تابلو مىافتد، تمام شد. آنكه بايد این داخل باشد مىرود و مىگويد که يا جاى من است يا جاى اين تابلويى كه در اينجا هست، يا جاى من است يا جاى اين نوشتهاى كه الآن در اينجا هست، يا جاى من است يا جاى اين عكسى كه در اينجا هست. جای ما هردو در يك دل نمىگنجد، اين دل فقط مجال فضاى يك تصوير را دارد، يا تصوير «او» را بايد در دلت بياورى و ديگر چشمت را به همه چيز ببندى يا نه تصويرهاى مختلف، عكسهاى مختلف، شعارهاى مختلف، تابلوهاى مختلف و نوشتههاى مختلف! روى اين جهت همۀ اينها خلاف است و مسجد بايد از عكس، از شعار، از تابلو و از نوشتههاى مختلف خالى باشد. ذكر خدا و اسماء الهى اشكال ندارد و باعث نورانيت و تأثير هم هست اما نه با زرق و برق و اينها چون باز آن خودش يك مانع مىشود، آن خودش باز يك [حاجب] مىشود. وقتى شما يك اسماء الهى را با نقش و نگار در گِل قرار داديد، آن نقش و نگارش در دل مىآيد نه خود آن اسم، اسم مىگويد که من آنجا مىمانم و با نقش و نگار نمىآيم. در دل تو يا جاى من است يا جاى آن نقش و نگارى كه هست و چون اسم نمىآيد نقشهاى ديگر مىآيد، نقشهاى ديگر هم كه فايدهاى ندارد. چه فايده دارد؟! شما نقش بياوريد هرچه مىخواهد باشد. وقتى نقش، نقش است ديگر تفاوتى نمىكند.
غلط بودن تشدید در «الله»
مىگويند که نگاه به «الله» نبايد با زرق و برق باشد فقط بايد الله زرد باشد، همين بس است، تشديد هم نداشته باشد. فقط يك الله نورانى باشد ـ تشديد نبايد گذاشت چون تشديد گذاشتن غلط است؛ خود آن دوتا لام الله دلالت بر ال اله مىكند ـ آن الله باشد فقط همان. نورش نبايد چشم را بزند نورش نبايد آنقدر ضعيف باشد كه آنهم باعث شود كه انصراف پيدا شود. نورش نبايد سبز، قرمز، سفيد یا آبى باشد، همۀ اينها مخلّ هستند و آن حال توجه را مىگيرند، آن حالى كه فقط بايد الله بماند و اين نور هم فقط حكايت از آن حقيقتى مىكند كه بايد به آن حقيقت اتجاه پيدا بشود تااينكه آن قلب با آن حقيقت يكى بشود و اتحاد پيدا كند.
کیفیت سجادۀ نماز
سجاده بايد سفيد باشد؛ سجادههاى با نقش و نگار همۀ اينها صارفه است، همۀ اينها ذهن را به اينطرف و آنطرف مىكشاند، وقتى سجاده قرمز و گلمنگلى و قرمز و آبى باشد [شخص مصلی] تا نگاه به سجاده مىكند، ذهن میرود. ولى وقتى انسان نگاه به يك سجادۀ سفيد مىكند چيزى در ذهنش نمىآيد. وقتى درمقابل خدا مىايستى چيزى نبايد در ذهن بيايد.
غلط بودن ترجیح مسائل طبيعى و ظاهرى بر مسائل الهى
شما وقتى كه به ديدن رفيقتان یا يك بزرگ یا يك شخصى مىرويد، وقتى موبايل زنگ مىزند به او برمىخورد و مىگويد که آقا آمدى اينجا موبايلت زنگ مىزند؟! فكر موبايل است، حالا بگذريم از اينكه بعضىها درمىآورند و میگویند که ببخشيد معذرت مىخواهم. حالا نبخشيم چهكار كنيم؟! سرتان را كه نمىتوانيم ببريم! ببخشيد! برمىدارد با موبايلش حرف مىزند، آدم هم مىگويد که وقتى طرف اين است پس مىداند چطورى با او حرف بزند حالا كه اينقدر براى اين مطالب احترام قائل هستى، بسیار خوب ما هم به همان اندازۀ مدركاتت با تو صحبت مىكنيم نه بيشتر! شما اگر بخواهيد يك جا پيش شخصى برويد، بخواهيد پیش دكتر بروید یا دارید برايش توضيح مىدهيد يكدفعه موبايلتان در جيبتان صدا مىزند آیا به دكتر مىگوييد ببخشيد و جواب میدهید؟! دكتر مىگويد که بلند شو برو بيرون پيش يكى ديگر برو، چرا؟ چون ما مسائل طبيعى و ظاهرى را بر مسائل الهى ترجيح مىدهيم! ما هنوز اينجا اينقدر گرفتاريم، برای خدا، براى معنويات، براى آخرت و براى مسائل حياتى خودمان به اندازۀ دكتر احترام قائل نيستيم! وقتى كه موبايل زنگ مىزند ذهن جنابعالى هم همراه با موبايل ديگر رفت! برو يك وقت ديگر بگير و بيا اين وقت هم تمام شد رفت! لذا حرف زدن هم ديگر فايدهاى ندارد، آدم يك زحمت اضافى در اينجا میکشد.
آنوقتی صحبت تأثير دارد كه وقتى شما مىآييد تمام حواس و توجهت فقط در اينجا باشد نه جاى ديگر، آن موقع يك نصيبى يك حظّى و يك حالوهوايى براى انسان حاصل مىشود والاّ نه، بخواهيد هم خدا را داشته باشيد هم خرما را داشته باشید، آنوقت خدا مىرود فقط خرما با هستهاش مىماند! اين راهى است كه بزرگان فرمودهاند و بزرگان براى انسان ترسيم كردهاند و همين هم هست، جز اين هم نيست.
| بلبل به باغ و جغد به ويرانه تاخته | *** | هر كس به قدر همت خود لانه ساخته1 |
عامل سردی در سلوک
هركسى بهاندازۀ همتش، بهاندازۀ فهمش، بهاندازۀ شعورش، بهاندازۀ شوقش، بهاندازۀ محبتش، بهاندازۀ اشتياقش، بهاندازۀ ميلش و بهاندازۀ فهمش [سیر میکند]، فهم! اين فهم [خیلی مهم است]! خدا قسمت كند و اين فهم را به انسان بدهد كه همۀ اينها برای قصور در اين مسئله است. وقتى كه كسى فهم داشته باشد اين خيلى مسئله است.
امشب يك نامهاى را مىديدم خيلى برايم جالب بود و چقدر خوشم آمد، يك نامهاى را بهخاطر يك قضيهاى نگاه مىكردم، نامهاى كه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به بنده در چهل سال پيش همين حدودها خيلى وقت پيش داده بودند. همان موقع انقلاب بود، آن وقتى كه ايشان به مشهد رفته بودند و به جايشان يك شخصى در مسجد نماز مىخواند. بعد در آن نامه به من نوشتند كه به همۀ رفقا ابلاغ كن كه به مسجد بروند و هرچه كه امام جماعت گفت بپذيرند، شنيدهام كه بعضىها به مسجد نمىآيند و به صرف اينكه من نيستم ـ البته اين را من اضافه مىكنم اين در نامه نيست، معنايش اين است ـ آنها هم مسجد را رها كردند و اسامى آنها را به من دادند، بگو كه اين مسئله باعث سردى در سلوك آنها خواهد شد ـ خيلى عبارت عجيبى است ـ اين قضيه باعث سردى در سلوك آنها خواهد شد و آنها را متوقف خواهد كرد. خيلى برايم جالب و خيلى عجيب بود. شايد براى اولين بار بعد از آن بود که به يك همچنين چيزى برحسب اتفاق برخورد كردم. ايشان در اينجا مىگويد كه وقتى من به شما مىگويم که اين كار را بكن ديگر نبايد دنبال اين باشى كه اين چيست؟ آن چيست؟ من به تو مىگويم که بكن، تو كه به این مسجد مىروى خيال مىكنى [چون من نیستم اثر ندارد]؟!
عين قضيۀ آن آقايى كه اسمش را در روح مجرد آوردند و از يك جايى به منزل آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىآمد و نگاه مىكرد مىديد شخصى آنجا هست و يك شيخى آنجا هست و مىخواهد نماز بخواند، عصبانى و ناراحت میشد و داد و بيداد میکرد که اى هوار من از آنجا به اينجا آمدم تا پشت سر شما نماز بخوانم، اين فلان شده فلان شده! حالا بايد پشت سر اين نماز بخوانم!
ببينيد چقدر حرف غلط و باطلی است. تو که در اينجا آمدى ديگر در اينجا آمدى، به تو چه مربوط است كه چه كسى جلو مىايستد، عقب مىايستد، پيشنماز است، پسنماز است؟! اين حرفها به تو كار ندارد. اگر تو پشت سر اين ايستادى در دل خود، در واقع، سِرّ و ضمير خود به چه عنوان [ایستادهای]؟! تو كه جواب سلام اين را هم نمىدهى ولى الآن كه داری نماز مىخوانى بهحساب و امر و دستور ايشان اين كار را انجام مىدهى اما تو اين مسئله را رها مىكنى و فقط ظاهر را مىچسبى كه الآن اين شيخ در اينجا مىخواهد نماز بخواند. اى داد بيداد! تمام زحمت ما باطل شد، اينهمه راه آمديم حالا بايد پشت سر اين نماز بخوانيم. اين نتيجهاش تمرّد است! از كجا معلوم كه خود اين استاد يك همچنين زمينه و قضيهاى را بهوجود نياورده باشد؟! اين نكته خيلى دقيق و خيلى مهم است.
لازمۀ سلوک، عمل کردن برخلاف نفس و ارادۀ انسان
در بسيارى از اوقات خود استاد يك قضيهاى را بر خلاف ميل و نفس انسان ايجاد مىكند و آدم را آنجا مىاندازد! حالا مىگويد که دربيا، اگر طرف درآمد بُرد. اگر آنجا ماند و گفت که آقا چرا اينطور چرا آنطور؟! شروع به ايراد گرفتن بکند [میبازد] و او (استاد) كه نمىگويد که اين كار من است. مىگويد که ديگر حالا ايشان آمدند و در زدند و ما هم در را باز كرديم بالا آمدند و مهمان را كه نمىشود در خانه راه نداد. كار خودش را که نمیگويد تا خودش را لو بدهد! [میگوید که] آمد و اين حرفها. تو بايد اين وسط چهكار كنى؟! تو بايد بگويى که من به اين حرفها چهكار دارم؟! استادم هست به خانۀ استاد آمدیم، چه خودش جلو بايستد چه شمر و يزيد جلو بايستد، به من چه مربوط است؟! من دارم پشت سر اين نماز مىخوانم، نمازى كه من مىخوانم نماز به امر اين است و اگر اين شخص با طيب خاطر پشت سر او نماز مىخواند، شايد به جرئت مىگويم که از ده بيست سال نمازى كه پشت سر استادش خوانده، جلوتر مىرفت. آن سدّى كه بايد بشكند اين نماز مىشكند نه آن نماز پشت سر استاد! ده سال بيست سال، آن سد را نمىشكند. خوب است نماز است ديگر!
سلوک عمل بر خلاف نفس و تمایلات و ارادۀ خود است
آنكه مىآيد بر خلاف نفس و بر خلاف تمايلات و بر خلاف آن ارادۀ خود مىخواهد يك عملى را انجام بدهد آن سلوك است و مىبُرّد و به آن توهماتى كه انبار شده و ذخيره شده و تصوّراتى كه در ذهن و در نفس همينطور انباشته شده شكاف مىدهد. اين اینها را مثل پتك مىشكند و اينها را خُرد مىكند و وقتى كه خُرد كرد يكمرتبه آن حقيقت توحيد تجلّى مىكند. آنجا تجلّى مىكند ولى اگر پشت سر استاد [میخواند اینطور نبود.] مگر استاد تو بالاتر بود يا رسول خدا؟! كدام بالاتر بودند؟! چه كسانى پشت سر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم نماز خواندند، ده سال هم نماز خواندند اما چه شدند؟! دخترش را بين در و ديوار زدند و تكهتكه كردند و كشتند، همينهايى كه نماز مىخواندند، ده سال هم پشت سر پيغمبر نماز خواندند، آب وضوى پيغمبر را از یکدیگر مىدزديدند و به سر و صورتشان مىزدند، چه شد؟! چه نتيجهاى بردند؟! اينجا است كه بايد بگوييم که خدا بايد فهم بدهد.
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ اينطور نبودند. وقتی که مرحوم آقا پيش استاد مىرفت، به هيچ چیزی كارى نداشت و میگفت که ما به اينجا آمدیم، هر كسى مىخواهد اينجا باشد باشد، تنها باشد یا [نباشد]. شب تا صبح مىنشستند اينها اصلاً خواب نداشتند، باهم حرف مىزدند. ما هروقت از خواب بلند مىشديم مىديديم دارند باهم حرف مىزنند. بعد هم مخفیانه يكچيزهايى هم گوش مىداديم پتو را کنار مىزديم و يك چيزهاى مگو را تبديل به بگو مىكرديم! البته يك دفعه اواخر عمر مرحوم آقا يك چيزى بود از دهانمان پريد. گفتند که تو اين را از كجا مىدانى؟! گفتم كه آقاجان اين برای آن شبهايى است كه باهم تا صبح با آقاى حداد حرف مىزديد! گفتند که پس تو هم شنيدى؟! گفتم که بله بنده شنيدم! گفتند که ديگر چه شنيدى؟! گفتم که نه، خيلى نشنيدم! گفتند که حالا كارى ندارم چه شنیدی ولى صدايت درنيايد! خب اين [اتفاقات] دست خودشان است، با ما بازى مىكنند!
[شخص] وقتى مىآيد مىبيند در منزل [استاد] افرادى هستند و جمعيتى هست، باز برايش فرقى نمىكند، چه تنها باشد چه نباشد. او ديگر در اينجا آمده و همۀ جل و پلاسش را در اينجا ريخته، باراندازش را در اينجا قرار داده، همۀ امورش را فقط در همينجا متمحّض كرده، چيز ديگرى را در ذهن نياورده و جاى ديگرى را قرين براى اينجا قرار نداده است، لذا مىآيد و نتيجهاش را هم مىگيرد و مىبرد.
صحبت اين بود كه اين برقى كه در اينجا هست، همۀ اين اصل و ريشه و منبع این برق همان نيروگاهى است كه آن نيروگاه اين برق را توليد مىكند. حالا اين برق، چه كارى را كه در بيرون انجام مىدهد به حال انسان مفيد باشد مثل اينكه چراغ روشن است و پنكه مىچرخد يااينكه به حال انسان مضر باشد، در هردوى اينها اين برق تقصير ندارد و اين وسيله تقصير ندارد. آن كسى كه از آن برق اين استفاده را مىكند، آن براى كيفيت این استفاده مقصّر است و خود اين دستگاه تأثير ندارد، خود این دستگاه نه حُسن را متوجه مىشود و نه قبح را متوجه مىشود، تمام اينها به آنجا برمىگردد. چرا؟ چون دستگاه از خود شعور ندارد. اين را داشته باشيد، اين مسئلۀ بزنگاه اينجاست.
كيفيت پيدايش تمام خلائق از ذات بارى تعالى
ولى در مورد خلائق و كيفيت پيدايش تمام خلائق از ذات بارى تعالى مسئله فرق مىكند؛ يعنى در اينجا دو جهت لحاظ مىشود که جهت اول اين است كه همه چيز از خداست، يعنى ـ نه خير، نه شر ـ آنچه كه در اين عالم وجود و تحقق پيدا مىكند، آن عبارت از آن ذات بارى است بدون مشاركت و دخالت امر ديگر و بدون تركيب و امتزاج امر ديگر، همۀ اينها از آن حقيقت وجود بحت و بسيط و واقعيت بالصرافه نشئت مىگيرند و در اين شكى نيست.
يعنى همۀ اين اشيايى كه در خارج هست و تحقق خارجى دارد ظهور و تجلّى او است و فرقش با آن برقى كه در اينجا هست اين است كه اين برق به يك حركت متناوب از اين مقصد به مبدأ در حال اتصال هست و وقتى كه تبديل به انرژى شد يا تبديل به نور يا حركت شد، يا نور، يا گرما يا هر چیز ديگرى كه به انرژى تبديل شد، آن انرژى از آن مبدأ جدا مىشود. اين حركتى كه الآن در اينجا هست ديگر ارتباطى با نيروگاه ندارد، تا وقتى كه اين حركت ايجاد نشده اين برقى كه در اينجا هست مربوط به نيروگاه است. وقتى كه تبديل به انرژى شد ديگر ربطى به نيروگاه ندارد. اين انرژى و این نور و این حرکت در خارج آمد و ديگر ربطى به او ندارد. اين تا اينجا میآید و پُست را تحويل به اين انرژى مىدهد و بعد تمام مىشود دوباره تناوب بعدى، همينطور تااينكه اين اتصال بين مبدأ و مقصد برقرار است، اين انرژى و ظهور انرژى و تجلّى انرژى هم برقرار است و وقتى كه آن انرژى ظهور پيدا كرد ديگر ارتباطش با مبدأ قطع است. در مورد خلقت و تجلّى پروردگار مسئله غير از اين است و اينجا اينطور نيست كه وقتى كه از اين مبدأ از آن حقيقت بسيط و وجود حضرت حق يك ظهورى بهوجود آمد، ديگر ارتباطش حالا كه وجود خارجى پيدا كرد با مبدأ قطع شود و اين يكى بشود و آن یکی دیگر بشود، اين مىشود توليد.
معنای ﴿لَم يَلِد﴾ در سورۀ توحید
﴿لَمۡ يَلِدۡ﴾1 در آيۀ قرآن در سورۀ توحيد يعنى اين؛ يعنى اينطور نيست كه اين مثل انرژى باشد كه ديگر به مبدأ كار نداشته باشد، وقتى خدا يك خلقى كرد اينطور نيست که اين مثل يك پنكهاى باشد كه برقى از آنجا آمده باشد و حالا تبديل به اين حركت شد و تمام و ديگر كارى به او ندارد. نه، در اينجا اين مسئله به اين كيفيت است که ظهورى كه در اينجا شده اتصال و استمرارش هم دائرمدار استمرار و بقاء آن مبدأ است و اگر يك آن اين استمرار قطع بشود، اين ظهور خارجى هم تبديل به عدم خواهد شد.
تجلّی پروردگار نسبت به خلائق
بنابراين مسئله در اينجا مثل شخصى است كه درمقابل آينه ايستاده است، تا وقتى شما درمقابل آينه ايستاديد عكس شما در آينه هست و اين عكس يك ظهورى از شما به آينه است، وقتى شما كنار رفتيد ديگر اصلاً عكسى نيست و چيزى نيست و وجود ندارد. پس اين عكس تا وقتى هست كه شما باشيد. اين صورت در آينه تا وقتى هست كه آن صورت در جلوى آينه ايستاده باشد و وقتى كه او كنار رفت آن تصوير هم كنار خواهد رفت.
تجلّى پروردگار نسبت به خلائق به همين كيفيت است، اين تجلّى تا وقتى هست كه پروردگار باشد و ارادۀ پروردگار باشد، اگر ارادۀ پروردگار نبود ديگر آنهم در خارج نيست؛ نهاينكه اگر خدا اراده بكند اين شىء را خلق مىكند؛ بعد خودش نشسته خلائق ديگر باهم مشغول هستند و مىخورند و مىخوابند و كار و كسب و زندگى و اينها مىكنند و كارى هم به كار خدا ندارند، نهخير! اين متجلّى هم در حدوث و هم در بقاء قائم به تجلّى است و ظاهر، قائم به ظهور است و مربوط، قائم به حقيقت ربطيه و وجود ربطى است. آن حالت و آن اتصال ربطى، خود آن تا مادامى است كه ذات [و] اراده و مشيت پروردگار بر اين مسئله باقى باشد. وقتى كه باقى نبود ديگر چيزى در خارج نيست كه به او متجلّى بگوييم يااينكه به او مخلوق بگوييم.
بنابراين در اينجا هم حدوث و هم بقاء كه عبارت از حدوث متلاصق و مستمر است هيچ آنى از آنات در آن متخلل و فاصله بين اين دونقطه نمىتواند ايجاد بكند. اين سلسلۀ مستمرّۀ ثابته همان حقيقت تجلّى است كه آن از ذات پروردگار است. بنابراين وقتى شما نگاه بكنيد مىبينيد كه آن ذات پروردگار به همان شعور، قدرت، فهم، بصيرت و علم، در هرجا كه تجلّى كرده باشد آن شعور، فهم، علم، بصيرت، ادراك، قدرت و توان هم در آنجا هست. ديگر اينطور نيست كه از جاى ديگر بخواهد كسب كند چون وجود حق تجلّى كرده است. وقتى تجلّى تجلّى وجود است در اين وجود همه چيز خوابيده است؛ هم علم، هم قدرت، هم توان و استعداد خوابيده است و در همۀ اينها فعليّت و حركت خوابيده است. همۀ اينها در اين تجلّى باقى هست. البته برحَسَب خود آن كيفيت تجلّى متجلّىٰ هم فرق مىكند از نظر قوه و ضعف، شدت و نقصان و آن ميزان براى اين حيازت علم و قدرت و اينها، برحسب آن مراتب مختلف است.
علت انتساب همۀ افعال به خداوند
روى اين جهت وقتى كه ما مىگوييم كه همۀ افعال منتسب به او است از اين جهت كه بدون اين ارتباط اين افعال امكان ندارد درست است؛ يعنى همانطورىكه خود وجود ما بدون ارادۀ حق ـ آن وجود ـ اصلاً معنا و تحقق ندارد، افعال ما كه اينها وجود ثانى ما هستند آنها هم بدون اين اراده و بدون آن، امكان ندارند. آن امكان تحقق براى همان دخل و تصرفاتى كه مبتنى بر همان وجود است، ممتنع است. اين مسئله در اينجا هست كه وقتى انسان اين عمل و اين فعل را انجام مىدهد وقتى كه به خودش نگاه مىكند، چون اين تجلّىِ همان وجود است وقتى تجلّىِ آن وجود باشد، نمىتواند خود را مسلوبُ الاختيار نسبت به مسائل و اينها ببيند.
[منبامثال] آنكه مسلوب الاختيار است چراغ است؛ چراغ اختيارى از خودش ندارد پنكه اختيارى از خود ندارد كولر اختيارى از خود ندارد ضبط و ميكروفن و اينها از خود اختياری ندارند و اختيارشان در دست ما هست. اينها فقط يك جنبۀ ربطى با آن منبع خودشان دارند و وقتى كه ما آن جنبۀ ربطى را برقرار كرديم، اينها مشغول فعاليت مىشوند. وقتى آن جنبۀ ربطى را قطع كرديم، اينها هم از فعاليت دست مىكشند و مىايستند. ولى آن نکته و فرقى كه بين ما و اينها است و اينها ندارند ولی ما داريم اين است كه ما اين حالت را در خود داريم؛ يعنى حالتى كه من دارم انجام مىدهم، چرا؟ چون من تجلّى وجود هستم، در وجود هم علم و قدرت هست و هم در آن اين استعداد هست، هم در آن فعليّت هست و هم در آن همه چيز هست. پس هيچوقت نمىشود كه انسان خودش و حقيقت خودش را در اين مرتبه از وجود [ببیند].
البته ما يك مراتب ديگرى هم داريم كه فعلاً مورد بحث ما نيست. الآن ما هستيم و چون خود وجود داراى مراتب، شئون، حالات و خصوصيات مختلف است، در اين شأنى كه ما الآن هستيم كه با اختيار خود بلند مىشويم و با اختيار خود مىنشينيم، با اختيار خود غذا مىخوريم و با اختيار خود دست از غذا مىكشيم، با اختيار خود مىخوابيم و با اختيار خود از خواب برمىخيزيم و امثالذلك، در اين شأن و موقعیتی كه الآن هستيم اين احساس اختيارى كه داريم، همين مسئلهاى است كه اقتضا مىكند فعل را به خودمان هم نسبت بدهيم. بله، يك شأن ديگر و در يك موقعيت ديگرى هست كه ما در آن موقعيت از خود اختيار نداريم. مىشويم لامپ، مىشويم پنكه، میشويم كولر و اين دستگاه؛ اين دستگاه [اختيار ندارد.] آن زمان تكليف نيست، در آن زمان ديگر نمىگوييم که من اين كار را كردم، در آن زمان اصلاً خوبى و بدى هردو ازبين مىرود. الآن كه من صحبت مىكنم، صحبت را خوب مىبينم. اگر خوب نمىديدم از آن بالا پايين نمىآمدم. مىبينم که رفقا به اينجا مىآيند و هستند، بگوييم بخنديم. بالأخره شبهاى ماه رمضان است و به آخرش رسيديم و ماه رمضان هم تمام شد و ما جز اميد به رحمت، بخشش، لطف خدا ـ همين فقراتى كه حضرت مىفرمايند ـ هيچ چيز و مطلبى را احساس نمىكنيم.
تعریف مقام فناء
انسان در يك موقعيتى ممكن است به يك مرتبهاى برسد كه از مرتبۀ خوبى و بدى از افعال بگذرد و فقط فعل را فعل خدا ببيند و خود را هم آلتى از آلات و واسطهاى از واسطهها ببيند، در آنجا اصلاً بدى وجود ندارد كه انسان بخواهد بگويد که من اين عمل بد را انجام دادم يا ديگری انجام داده است، در آنجا اصلاً خوبى معنا ندارد كه بگويم که اين عمل خوب را خدا انجام داده یا توفيق داده من انجام دادم، انسان در كل عالم يك عمل و يك حركت مىبيند، يك ذات مىبيند، يك صفت مىبيند و يك اراده مىبيند؛ كل عالم يك اراده مىشود كه آن اراده طبق خواست و طبق مشيت الهى در حال حركت است. تمام صحبتِ ما و فرمايشات امام سجاد عليه السّلام و مطالبى كه ائمۀ هدىٰ و اولياء الهى و بزرگان اهل معرفت براى ما به صورت دعا و يا غير دعا بيان كردند همۀ اينها مربوط به قسم اول است نه مربوط به قسم دوم؛ در قسم دوم درك و فهم فقط به يك نقطه است و در آنجا اصلاً كثرتى را مشاهده نمىكند كه بخواهد نسبت به آن قضاوت كند. در آنجا اصلاً عابد و معبودى را نمىبيند كه بخواهد خودش را عابد و پروردگار را معبود ببيند. در آنجا اصلاً دیگر محبّ و حبيبى را مشاهده نمىكند كه يكى را محبّ و ديگرى را محبوب و حبيب ببيند. در آنجا اصلاً ديگر ذاكر و مذكورى را تصور نمىكند. در آنجا فقط يك ادراك است و آن ادراك، ادراك به ذات واحد و ادراك به صفت واحد و ادراك به اسم واحد و ادراك به اراده و مشيّت واحد است. در آنجا فقط یک اراده میبیند نهاينكه اين از خودش بخواهد كارى انجام بدهد و آن از خودش بخواهد مسئلهاى انجام بدهد و آن از خودش بخواهد تكليفى انجام بدهد، تمام اين مطالب مربوط به قسم اول است؛ در قسم اول ـ يعنى همين حالى كه ما الآن در آن هستيم اين حالى كه باعث شد شما از منزلتان به اينجا بياييعد و بعد هم كه اگر صحبت تمام شد دوباره به منزل خود مراجعت كنيد ـ و در آن حال اول شخص ديگرى شما را به اينجا مىآورد نه خودتان، و ديگرى شما را از اينجا مىبرد نه ارادۀ خودتان، ديگرى غذا را به شما مىخوراند نه اختيار خودتان و ديگرى دست از غذا برمىدارد نه خود شما! در آنجا خود شما و ديگری هردو در يك وحدت قرار داريد و يك اراده در آنجا حاكم است، نه دو اراده كه مىخواهد اين اراده به آن ارادۀ ديگرى برسد. روى اين جهت دعاهايى كه ائمه عليهمالسّلام مىفرمايند، مطالبى كه از بزرگان بهدست ما رسيده، حالات ابتهالى كه هست، گريههاى اميرالمؤمنين علیهالسّلام در مسجد كوفه، مناجات آن حضرت، دعاى امام حسين علیهالسّلام در روز عرفه، دعاهاى ابىحمزه ثمالى و دعاهاى امام سجاد علیهالسّلام كه اينهمه ادعيه از ایشان رسيده است و همينطور ساير ادعيههايى كه ما در اين مكتب تشيّع و آثارى كه از معصومين عليهمالسّلام بهدست ما رسيده است، تمام اينها به آن حالت اوّلى مربوط مىشود كه در آن حالت ما خود احساس مىكنيم، احساس خوبى مىكنيم احساس بدى مىكنيم، احساس اختيار مىكنيم، اين دعا بايد در اين حال خوانده شود و در آن حال دوم ديگر اصلاً دعا معنا ندارد. مىخواهد چه را بخواند؟! وقتى كه شخصی در ذات خود يك اراده مىبيند، ديگر دعاى ابوحمزه به چه دردش مىخورد؟! دعاى ابىحمزهاى نيست! ديگر دعاى امام حسين علیهالسّلام در روز عرفه را مىخواهد چهكار كند! این هرچه هست را «او» مىبيند، بدى نمىبيند خوبى نمىبيند تااينكه بخواهد مطلب را اينطرف و آنطرف كند، يك اراده مىبيند و يك ذات مىبيند و اينها افرادى هستند از اوليائى كه در مقام «فناء» هستند. اين فنائى كه به گوش رفقا و دوستان رسيده اين مقصود است.
کیفیت «حال» سالک در طول سیر
البته براى سالك در طول سير گاهى يك همچنين مسئلهاى بهنحو «حال» نه ملكه و منزل و مقام، بلكه بهنحو حال رخ خواهد داد. يك مسائلى و يك چيزهايى كه خدا بگويد که از اين چيزها هم هست و خلاصه ما از اين قضايا هم داريم، در پروندهمان در فايل و اين چيزهايمان از اين تيكها هم مىشود پيدا شود، فقط اينطور نيست كه همۀ حالات به يك كيفيت باشد، البته اين حالات حالاتى است كه دوام ندارد و ممكن است موقت باشد، اصلاً ممكن است در آن حال براى انسان حالت غشوه و بيهوشى پيش بيايد، ممكن است در آن حال انسان حالت عدم توجه داشته باشد. شخصى پيش انسان باشد و بگويد که اين كجا است، چيزى متوجه نيست، توجهى ندارد، چرا به مسائل توجهى ندارد؟! يك همچنين خصوصياتى براى انسان مىآيد كه برمىگردد.
تبدیل نفس انسان به نفس الهی در مقام بقاء بعد از فناء
اين قضيه بعد از حصول مقام فناء و بقاء در فناء در بازگشتش به بقاء در كثرت تغيير خواهد كرد؛ يعنى وقتى كه انسان برمىگردد بقاء پيدا مىكند مثل ائمۀ معصومين علیهمالسّلام كه آنها بهجاى خود و همينطور عرفا و اولياء الهى وقتى بقاء پيدا مىكنند، آن حال اول قبل از فناء را بهاضافۀ يك جنبۀ معرفت با خود دارند منتها قبل از فناء آن جنبۀ معرفت نبود و آن احاطۀ بر مسائل نبود و آن احاطۀ بر تمام حقايق عالم هستى نبود. آن فقط مقدارى از شعور و ادراك و بصيرت براى سالك حاصل مىشود ولى در مقام بقاء بعد از فناء خود او از آنجايى كه نفسش متحوّل و فانى مىشود و ازبين مىرود بهطوركلى نفس او به يك نفس الهى متبّدل مىشود كه آن نفس الهى يك نفسى است كه آن حقيقت وجود ديگر به آن تجلّى تام بدون آن اختيار براى تغيير و تبديل ـ كه قبل از فناء براى او بود ـ براى او حاصل خواهد شد.
علت گناه نکردن ولی الهی بعد از بقاء
لذا ولىّ الهى كه بقاء پيدا كند اينكه گناه نمىكند بهخاطر همين است؛ يعنى ديگر بعد از آن اصلاً نمىتواند ميل به گناه در نفسش پيدا شود كه حالا بخواهد خودش را منصرف كند. نمىتواند، نهاينكه نفهمد گناه چيست و نهاينكه نفهمد خلاف و تمرّد چيست، اصلاً در وجودش حال [تمایل به گناه نیست.] ما الآن در وجودمان حال تمايل به گناه هست منتها حالا انجام نمىدهيم، بهخاطر خيلى چيزها انجام نمىدهيم؛ یکی بهخاطر كتك روز قيامت انجام نمىدهيم، يكى هم بهخاطر اينكه ممكن است رفيقمان اينجا هست آبروريزى شود، الآن در اين مجلس همه نشستيم و همديگر را نگاه مىكنيم و خيلى مثل بچۀ خوب كه نه چيزى نه مسئلهاى صحبت مىكنيم، آيا اگر در اين مجلس فقط خود ما تنها بوديم همينطور بوديم؟!
سرزدن گناه از انسان به دلیل لذت انجام گناه
در اين عبارتهاى امام سجاد علیهالسّلام كه بعيد است امسال بتوانيم برسيم كه حضرت در اينجا مىفرمايد:
وَ اعفُ عَن تَوبیخى بِكَرمِ وَجهِكَ فَلَوِ اطَّلَعَ الیَومَ عَلَى ذَنبى غَیرُكَ ما فَعَلتُهُ.
اگر غير از تو كسی ديگر بر اعمال من ناظر بود هيچگاه گناه نمىكردم.
اين از آن عبارتهايى است كه يك ماه رمضان هم راجع به آن صحبت كنيم كم صحبت كرديم، ديگر حالا اگر خدا إنشاءالله توفيق بدهد و زنده باشيم براى شما دردسر ايجاد كنيم ديگر اين فقره و فقرههاى ديگر براى سال بعد و براى ماه رمضان ديگر مىماند!
خیلی عجیب است، خب ما بهخاطر هزارتا مسئله است كه گناه نمىكنيم اما دلمان مىخواهد، خوشمان مىآيد! چه كسى از اين گناه بدش مىآيد؟! اگر بدش مىآمد كسى گناه نمىكرد، اگر دروغى كه منفعتى براى انسان بياورد لذت نداشت كسى دروغ نمىگفت، اگر تهمت و غيبتى براى نفس موجب لذت و منفعت نبود كسى که تهمت و غيبت نمىكرد، اگر عمل خلافى كه اين براى انسان لذت نداشته باشد مگر انسان مريض است عمل خلاف كند؟! آن كسى كه هزارتا تهمت براى رفيقش مىزند و اين و آن پرونده درست مىكند براى يك روز که شكستش بدهد و آبرويش را ببرد و رأى نياورد ـ همين بازىهايى كه در اين دنيا هست و هميشه هم ظاهراً هست و هيچوقت ترك نخواهد شد! ـ اين مسائل تا براى انسان لذت نداشته باشد، انسان انجام نمىدهد. پس لذت گناه در ما هست ولی بهخاطر يك عللى انجام نمىدهيم، اينكه الآن انجام نمىدهيم بهخاطر اين است كه اگر انجام بدهيم فردا طرف مچ ما را مىگيرد، میگوییم که خيلىخب تو نگو من هم نمىگويم! مىگويند که بعضى از اينهايى كه نمىدانم حالا كجا مىخواستند بروند باهم [مناظره] كنند گفت که فلانى من از تو فلان چيز را دارم او هم گفت که من از تو فلان چيز را دارم، گفت که خيلىخب پس در اين قضيه نه تو بگو نه من بگويم! خلاصه باهم توافق مىكردند كه از همديگر نگوييم!
اين سنت رسول الله است؟! بله، سنت رسول الله را انجام مىدهيم! بگذريم! بهتر است كه چیزی نگوییم. سنت رسول الله در زمان پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم هم اينطوری بود؟! در زمان امام صادق علیهالسّلام هم اينطوری بود؟! امام صادق اينطور به اصحابش ياد داد؟! اينطور ياد داد؟! اين اسلام را ياد داد؟! امام رضا علیهالسّلام اين را ياد داد؟! نعوذ بالله.
لذت گناه در ما هست، شوخى هم ندارد منتها خيلىخب حالا انسان انجام نمىدهد و ترك مىكند. وقتى كه آن حالت معنويت پيدا شود حالت اتصال كه شبهاى قبل عرض شد پیدا شود آدم مىبيند ولو اينكه كسى نيست اما به طرفش نمیرود. چرا؟ چون مىبيند که يك چيزى را ازدست مىدهد، براى اينكه ازدست ندهد چهكار مىكند؟! بهسمتش نمىرود ولو اينكه كسى نيست.
علت دوری از گناه حضرت یوسف
حضرت يوسف ديد اگر بخواهد اين عمل خلاف را انجام بدهد همه چيز را ازدست داده است. ﴿لَوۡلَآ أَن رَّءَا بُرۡهَٰنَ رَبِّهِ﴾1 اين است؛ خدا مىگويد که آن كدورت و دورى گناه را ما به حضرت يوسف نشان داديم و گفتیم که اگر مىخواهى به ما نزديك بشوى نبايد اين كار را انجام بدهى، اگر بخواهى دور بشوى بسم الله، مىخواهى دور بشوى انجام بده مسئلهاى نيست هيچ کسی هم نمىبيند. اين خانم هم همۀ درها را چهل قفله كرده اگر هزارتا سرباز هم بيايند نمىتوانند اين درها را باز كنند، خاطرت از اين مسئله جمع باشد که هيچ كسی خبر پيدا نمىكند! اما ما كه هستيم، نهاينكه ما هستيم بلکه خود نفس عمل كه هست، حالا ما هم نباشيم ملائكه هم نباشند؛ ملائكۀ چپ و راست هم نباشند و ننويسند، خود عمل در اينجا هست يا نيست؟! اصلاً كارى به ملائكه نداريم اصلاً ملائكه هم نبينند چشمشان را ببندند اما خود عمل را چهكار مىكنيم؟! بله، اگر مىتوانيد تصرف كنيد آن كدورتى كه در باطن اين عمل است بيرون بكشید، بروید انجام بدهید هيچ اشكال ندارد!
لزوم انجام ندادن عمل مکدّر توسط انسان
اگر عمل تو كدورت نمىآورد، انجام بده مسئلهاى نيست شرعاً هم اشكال ندارد، شرعاً عملى حرام است كه مكدّر است، عملى مكروه است كه مكدّر باشد به حسب مراتب. اگر عملى مكدّر نباشد و موجب ابتعاد بنده از خدا نباشد شرعاً امكان ندارد حرام باشد، امكان ندارد مكروه باشد و اين خودش اصلاً يك فصلى است كه يكى از قاعدههاى مهم؛ قاعدۀ اصولى و استنباط اصلاً اين مسئله است كه انسان وقتى نگاه كند حتى ببيند در متون و در منابع و در مدارك راجع به فلان عمل چیزی نيست ولى وقتى انجام مىدهد، احساس كدورت مىكند نبايد انجام بدهد
نبايد بگوييم که آقا اينكه اشكال ندارد و به حسب ظاهر قاعدۀ حل و برائت و امثالذلك در اينجا مىآيند و حكم به ظاهر هم بايد كرد. آقا اين الآن در نفسش كدورت احساس مىكند قبض احساس مىكند حالتى كه پيدا مىكند دیگر حالت نورانىاش ازبين رفته، تو چطور مىگويى که برو انجام بده و باز هم انجام بده و باز هم انجام بده به صرف اينكه نيست، نه اين نيست. وقتى كه انسان احساس مىكند كه اين مسئله مسئلهاى است كه براى او [مکدّر است نباید انجام بدهد]. هر شخصى هم مىتواند مطلب را احساس كند معماى مشكلى نيست. لذا اينجا بايد انسان اين مطلب را درنظر بگيرد.
بنابراين اينكه امام عليهالسّلام در اين ادعيه و امثالذلك مىفرمايند که خدايا همۀ گناه از من است، اگر تو عنايت نكنى من چه مىكنم، اگر تو لطفت شامل نشود... اين بهخاطر اين است كه خود انسان اين ظرفى كه خدا قرار داده اين خصوصيتى كه قرار داده در يك موقعيتى است كه در آن موقعيت اگر قرار باشد كه آن نور نباشد جايگزين آن ظلمت خواهد شد، آن ابتعاد خواهد شد يعنى همان حال و همان مرتبۀ وجودى كه در آن مرتبۀ وجودى انسان اين كدورت را مىفهمد. در آن مرتبهاى كه انسان كدورت را نفهمد همانجايى است كه رتبۀ دوم است، يعنى در آن قسم دوم كه عرض شد خدمت رفقا كه در آنجا انسان نه خوبى مىفهمد، نه بدى مىفهمد و فقط در آنجا يك اراده مىفهمد اين بحثها هم ديگر تبعاً در آنجا نخواهد آمد.
اين يك توضيح اجمالى بود براى اينكه چرا ائمه علیهمالسّلام در همين ادعيۀ خودشان در انتساب اين امور، اينها امور خير جنبۀ خير را به خدا منتسب مىكنند درحالىكه همۀ وجود و همۀ شراشر وجود و آثار وجود از ذات بارى نشئت گرفته است و غير از او مسئلۀ ديگرى نيست و در اينجا ديگر مطلب خيلى زياد است يعنى خيلى جاى بحث و گسترش دارد كه اگر بخواهيم راجع به اين قضيه صحبت كنيم بايد يك ماه مباركى را فقط به اين مسئله اختصاص بدهيم تااينكه از حولوحوش و جوانب و اينها تا حدودى توضيح داده شود.
تأثير حياتى فهم در بقاء و استمرار راه سالك
علىٰكلّحال إنشاءالله اميدواريم كه خداوند متعال فهم ما را نسبت به مسائل باز كند كه همۀ راه به فهم برمىگردد. بیخود نيست كه هروقت خدمت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىرسيدم ايشان راجع به اين قضيه از من سؤال مىكردند و مىفرمودند که رفقا و دوستان راجع به مسائل سلوك تا چقدر فهمشان جلو رفته است؟! حتى يك دفعه به بنده فرمودند که من به حال آنها كارى ندارم، فهمشان چقدر است؟! فهم خيلى مسئلۀ مهمى است و اين برايمان به رأىالعين مشهود و مكشوف افتاد كه اين مسئله چه تأثير حياتى در بقاء و استمرار راه سالك پس از ازدست دادن استاد براى او خواهد داشت. چقدر واقعاً اين قضيۀ داشتن فهم و بصيرت قضيۀ مهمى است، اين خيلى مسئلۀ مهمى است!
إنشاءالله خداوند فهم ما را نسبت به مطالب زياد كند و توفيق بدهد كه همراه با آن ازدياد، متابعت از آن مبانى و حقايق نورانى راه اولياء خودش را پيدا كنيم و به همان مطالبى كه آن بزرگان به آن مطالب متعبد و مقيّد شدند و همان مسائل را گرفتند و رفتند و به نتيجه رسيدند، خداوند ما را هم موفق كند كه به همان مسائل و راه و همان مسيرى كه آنها رفتند ما هم به همان مسير ملتزم باشيم و از انحراف به يمين و يسار خداوند همۀ ما را محفوظ و مصون بدارد إنشاءالله.
اللهمَّ صلِّ على محمّد و آل محمّد