پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهابو حمزه ثمالی
مجموعهسال 1436
تاریخ 1436/09/26
توضیحات
بندگی خدا در این گفتار با باور حضور او و امید به رحمت پیوند میخورد.
حضرت آیتالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا جایگاه خدا در هستی را توضیح میدهد و میان دانستن یک حقیقت و باور کردن آن در زندگی تفاوت میگذارد. از اینجا، ضرورت خلوت دل و احساس حضور پروردگار در همه رفتارها روشن میشود. مثال انفاق نشان میدهد که دیدن خود به عنوان واسطه عطای الهی چگونه خودبینی را کاهش میدهد.
سپس بحث به موقعیت انسان میرسد: شناخت عظمت خدا باید با پذیرش ناتوانی خود همراه باشد، اما این پذیرش نباید به ناامیدی بینجامد. درخواست عفو و حسن ظن به پروردگار، راه حرکت را باز میکند. در پایان، پذیرش مسئولیت خطا، به جای توجیه آن، فرصتی برای شناخت ضعف خویش معرفی میشود؛ راه معنوی با امید و کنار گذاشتن ادعای استقلال ادامه مییابد.
هو العلیم
بندگی خدا چگونه با امید به رحمت همراه میشود؟
از باور حضور پروردگار تا رهایی از خودبینی
شرح دعای ابوحمزه ثمالی - رمضان المبارک ۱۴۳۶ - مجلس پانزدهم
بیانات
آیتالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدساللهسرّه
أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم
بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم
و صلَّى اللَه عَلَى سیدنا و نبینا أبىالقاسم مُحَمّدٍ
و على آله الطَّیبین الطّاهرین و اللعنة عَلَى أعدائِهِم أجمَعین
وَ ما أنا یا رَبِّ وَ ما خَطَرى هَبنِى بِفَضلِک وَ تَصَدَّق عَلَىَّ بِعَفوِک أى رَبِّ جَلِّلنى بِسَترِک وَ اعفُ عَن تَوبیخى بِکرَمِ وَجهِک فَلَوِ اطَّلَعَ الیومَ عَلَى ذَنبى غَیرُک ما فَعَلتُهُ وَ لَو خِفتُ تَعجیلَ العُقوبَةِ لاجتَنَبتُهُ لا لِأنَّک أهوَنُ النّاظِرینَ وَ أخَفُّ المُطَّلِعینَ بَل لِأنَّک یا رَبِّ خَیرُ السّاتِرینَ وَ أحکمُ الحاکمینَ وَ أکرَمُ الأکرَمینَ؛
اى خداى من! به فضل و بزرگوارى خودت مرا ببخش و به عفو خودت بر من تصدق نما. اى پروردگار من! به پوشش خودت مرا در پوشش قرار بده و از توبيخ من به كرامت وجه خودت درگذر!
معرفی ذات پروردگار و موقعیت ذات در عالم وجود
در طىّ جلسات گذشته خدمت رفقا اين مطلب مكرّر عرض شد كه در اين فقرات امام سجاد عليهالسّلام مىخواهند به سه قضيه اشاره كنند؛ مسئلۀ اول، مسئلۀ خود ذات بارى است و معرفى ذات پروردگار و موقعيت ذات پروردگار در عالم وجود كه اين خدا در عالم وجود اصلاً چه جايگاهى دارد و در كجا قرار دارد. البته مشخص است كه عبارات، عبارات فلسفى و حِكَمى و منطقى مصطلح متداول در لسان ائمه علیهمالسّلام نيست مثل عباراتى كه در نهج البلاغه است و اميرالمؤمنين علیهالسّلام در توصيف خداى متعال مىفرمايند. عبارات موسى بن جعفر و امام رضا علیهمالسّلام كه واقعاً آن عبارات خيلى عميق است كه چگونه بهواسطۀ خلق، تغيير و تحوّلى در ذات پرودگار پديد نيامده است و اين تعبيرى كه در السنۀ عوام و افراد بىاطلاع از معرفت سارى است كه ما مخلوق پروردگار هستيم و خداوند متعال بهواسطۀ خلق خودش از آن مخلوق فاصله گرفته است تعبير غلطى است. خب اين تعبيرات همه تعبيرات غلطى است و حتى ما در آثار اولياء الهى و معصومين يك همچنين تعبيراتى نداريم.
اين عباراتى كه امام عليهالسّلام در اينجا مىفرمايد، عبارات فلسفى نيست بلكه عبارات اخلاقى است كه پشتوانۀ حكمت و فلسفه را دربردارد، كه بهصورت دعا و درخواست براى بنده به اين كيفيت جلوه مىكند كه خدايا ما در اينجا كارهاى نيستيم و از ما ارادهاى برنمىخيزد و هرچه هست تو هستى. اين مطلب اول كه جايگاه خدا را بيان مىكند و انسان در ارتباطش با پروردگار در همۀ اعمال و رفتار بايد به اين نكته واقف باشد.
درخواست موعظه توسط عدهای از مخدّرات از مرحوم علاّمه طهرانی
يك روز مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ در مشهد بودند يك عدهاى از خانمها از تهران به مشهد آمده بودند ـ نمىدانم از چه سازمانى بودند، خلاصه در منزل آمده بودند ـ و ايشان گفتند كه بروند بالا بنشينند تا من بيايم. رفتند در حسينيه نشستند و برايشان چايى برديم. عدۀ زيادى بودند، سى يا چهل نفر بودند. بعد مرحوم آقا آمدند و يك نيم ساعتى آنجا نشستند و آنها درخواست يك موعظهاى كردند. گاهی از اين افراد مرد و زن به مشهد مىآمدند و خب در خيلى موارد ايشان مجال نداشتند و البته در بعضى از موارد هم مىگفتند که بيايند بنشينند. ايشان اين كلام رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم به اباذر را بهعنوان نصيحت آن روز ـ من يادم هست بعد از ظهر بود ـ براى اینها بيان كردند. البته در بعضى نسخ اباذر است و در بعضى جندب است.
یا اباذر! اعبُدِ اللهَ كأنَّكَ تَراهُ، فَإن كُنتَ لا تَراهُ فَإنّهُ یراكَ.1
طورى خدا را عبادت كن كه تصور كنى او را مىبينى (در تصور خودت و در شهود خودت و در باور خودت اين مسئله باشد كه او را دارى مىبينى.)
خيلى فرق مىكند انسان شخصى را ببيند يااينكه بداند يك همچنين شخصى هست؛ از نقطهنظر تأثيرش در نفس و اتّجاهى كه نفس مىگيرد و جايگاهى كه در آن موقع نفس در اين ارتباط براى خود قائل است [تفاوت بسيارى دارد]، و يك تأثير عميقى دارد كه اين مسئله را احساس كند. احساس كند خدا را مىبيند، همانطوریكه الآن من شما را مىبينم و شما هم من را مىبينيد، اينطور احساس كند كه خدا را مىبيند يعنى خدا را در كنار خودش مىبيند.
اعتقاد ما نسبت به اشراف مقام ولایت
مثلاً الآن نظر ما نسبت به اشراف مقام ولايت چيست؟! يعنى همۀ ما مىدانيم كه امام عليهالسّلام به ما اشراف دارند و اين را ديگر نمىتوانيم انكار كنيم كه حضرت نسبت به ما اشراف دارند، كارهاى ما را احساس مىكنند، مىفهمند و مىبينند. اين ديگر حداقل است و پايينتر از اين ديگر معنا ندارد. حالا خود همين داراى مراتبى است كه بماند. اينكه الآن احساس مىكنيم حضرت ما را مىبينند، آيا اين احساس را داريم كه در هر لحظه مورد نظر و توجه حضرت هستيم؟! اين احساس را نداريم، به فكر خودمان و به اعتقاد خودمان اين را مىدانيم ولى احساسش را نداريم، حس كردن آن يك چيز ديگر است. دانستن يك مطلب است و حس مطلب، يك چيز ديگر است. اگر این حس را داشتيم كارى نمىكرديم كه بر خلاف نظر آن حضرت باشد، پس معلوم است حس را نداريم.
ولى وقتى از ما سؤال كنند مىگوييم که آقا مگر مىشود امام نداند، اگر نداند خب امام نيست! امام آن كسى است كه اطلاع داشته باشد، امام آن كسى است كه اشراف داشته باشد، بالأخره امام با ما يك فرق كوچكى بايد داشته باشد. خب اگر نباشد مثل ما مىماند ديگر! الآن من خبر ندارم پشت اين اتاق چه خبر است. چرا؟ چون چشمم بيشتر از اين نمىبيند، ديوار مانع است. اگر امام هم مثل من باشد خب چه فرقى بين من و امام است؟! خب من هم اسم خودم را امام مىگذارم! مىگويم که از اين به بعد همه به من امام بگويند! مگر ما چه كم داريم؟! ما هم بالأخره همينطور در دلمان مىماند! از اين دنيا مىرويم و كسى هم به ما امام نگويد! جواب نكير و منكر را چه بدهيم؟! اگر بگويند که چرا به تو امام نگفتند مىگويم که اين تقصير مردم است، مردم بايد بگويند، وظيفۀ مردم است و مردم بايد وظيفۀشان را بدانند. بين امام و ما بالأخره بايد تفاوتى باشد ديگر، خب مىگوييم که مىدانيم، اگر مىدانى پس چرا غيبت مىكنى؟! شما كه مىدانى پس چرا تهمت مىزنى؟! پس چرا خلاف مىكنى؟! پس چرا دوبههمزنى مىكنى؟! پس چرا آنچه را كه نبايد انجام بدهى، انجام مىدهى؟! چون حسش را ندارى! حس يعنى باور، باور با دانستن دوتا است.
تفاوت دانستن با باور داشتن
يك وقتى كسى يك مطلبى را از نظر فلسفى و از نظر عقلى مىداند چون راه و مفرّى براى غير از اين ندارد، چارهاى نيست كه قبول كند. اينكه شخص چارهاى نيست تا يك حرف را قبول كند، خيلى بااينكه آن حرف را باور دارد و حس او هم اين مطلب را ابراز مىكند، فرق مىكند. خيلى وقتها شده است که براى ما يا براى ديگران اتفاق مىافتد كه در يك جا هيچ راهى جز اينكه يك مطلب را بپذيريم، نداریم ولى زير بار نمىرويم و هر طورى هست مىخواهيم دربرويم. اينكه به هر طورى مىخواهى در بروى، چرا بايد اينطور باشد كه به هر طوری نمىخواهى قبول كنى؟! يك مطلب است خودت هم مىدانى اين است، دائماً در كتب و روايات و حكايت مىگردى تا يك چيزى در گوشهاى و سوراخى پيدا كنى که به نفعت باشد و [به مردم بگویی که] ببينيد حرف من درست شد، حالا هزارتا صفحه را كنار مىگذارد همين يك روايتى كه در يك كتاب بىسند است را درمىآورد و میگوید که نگاه كنيد ايها الناس! ببينيد كه حرف من است، پس آن هزارتا روايت چه شد؟! تو هزارتا كلام صحيح از امام و از معصوم، مستند و با سند صحيح و موثق را اينجا رها مىكنى و يك روایت را كه آنهم اهل تسنن نقل كردهاند، آنهم در يك كتابى كه خودشان قبول ندارند بيرون مىكشى و مىگويى که نگاه كنيد در كتاب يك همچنين چيزى هم هست. خب معلوم است كه طرف مريض است، مرض است، بيمارى است و اين نمىخواهد بهدنبال حق برود ولى همان موقع تَه دلش مىگويد که اين درست است. يعنى اگر به خود برگردد، اگر يك جا بنشيند و چراغ را هم خاموش بكند و كسى هم نباشد، سر در گريبان ببرد و فكر كند، مىگويد که نه، مطلب همين است و مسئله اين است.
اينكه مىگويند: «تَفكّر ساعَةٍ خَیرٌ مِن عبادةِ سَبعینَ سنَة»1 اينجا است كه انسان برود يك گوشه بنشيند و چراغ را هم خاموش كند، به كسى هم نگويد که داخل بيايد كه اين شد و آن شد و خبر بدهد و بگويد که آقا امروز اينطور شد، آقا امروز درست شد، آقا هنوز درست نشده، آقا فلان جاى دنيا زلزله شد، به جهنم كه زلزله شد، آقا فلان جا صاعقه شد و فلان جا توافق شد و فلان جا توافق نشد و سرمان را با همين چيزها گرم مىكنيم.
لزوم تخلیۀ ذهن از غیر خدا
شيطان براى اينكه انسان را از خدا باز بدارد، خوب راههايى را بلد است طى كند، آنچنان راههايى را كه آدم نمىفهمد از كجا خورد. يك ماه رمضانش مىگذرد و میگوید که اى ددم واى، همهاش به اين حرفها گذشت! آن ماه رمضانى كه بايد با خلوت دل بگذرد، آن ماه رمضانى كه بايد با تخليۀ سرّ و ذهن از غير خدا بگذرد، آن ماه رمضانى كه بايد با خلوت كردن محبّ با حبيب و محبوب بگذرد و آن ماه رمضانى كه خدا براى آدم آورده است. اين سفره، بيا بنشين تا نگویی که نياوردم و قرار ندادم! در كلّ دوازده ماه، يك ماه براى تو آوردم. كجا بودى؟! كجا سير مىكردى؟! روزنامه مىگرفتى و مطالعه مىكردى؟! كتاب باز مىكردى و خبر نگاه مىكردى؟! پس اين ماه رمضان من چه شد؟! پس اين دعوت من چه شد؟! پس اين ضيافت من چه شد؟
الآن من وقتى كه به حال و روزگار خودمان نگاه مىكنم، به ياد آن زمانهاى سابق مىافتم و به آن زمانهايى برمیگردم كه شبهاى سهشنبه با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بوديم. ديگر مىخواستند با چه زبانى به ما بگويند که سر جايتان بنشينيد؟! با اشاره مىگفتند، با كنايه مىگفتند، تلويحی مىگفتند و حتى تصريح مىكردند که در حال خودتان باشيد، در هواى خودتان باشيد، در ربط خودتان باشيد و دل را به اينطرف و آنطرف ندهيد!
ما مىگفتيم که آقا چه مىگويد؟! اين حرفها چيست؟! اين مسائل چيست؟! ايشان براى چه اين حرفها را مىزند؟! خب آدم دارد زندگى مىكند و ارتباط دارد، اين مطالب چيست؟! خدا رحمتشان كند! نور به قبرشان ببارد! بعد از گذشت سى سال و سى و پنج سال و چهل سال تازه الآن دارم مىفهمم كه آن موقع ايشان چه مىگفتند، تازه بعد از اينكه شصت سال از سنّمان مىگذرد! شصت سال دارد مىگذرد تمام شد! تازه مىفهميم كه آن موقع اين حرفهاى ايشان چه بود و ماى بيغ، كجا بوديم! بيغِ بيغ! از اين چيزها، دستخوش تحولات، بيا و برو، بالا و پايين، بكوب و نكوب و همينطورى... او پنجاهتا پشت مسئله را همينطور نگاه مىكند و مىگويد، ما فقط يك متر جلوى سرمان را مىبينيم، يك متر دو متر بيشتر نمىبينيم، فقط همين را مىبينيم و او پنجاهتا پشتدرپشت را همينطور نگاه مىكند و مىبيند كه بابا اينطور باشيد و آنطور باشيد. سرتان به كار خودتان باشد، فكر را به اينطرف و آنطرف ندهيد، با انحراف و انصرافِ فكر به اينطرف و آنطرف، ديگر در اين دل جايى براى او نمىماند تااينكه آن محبوب پا بگذارد و در اين منزلگاه دل و جايگاه دل فرود آيد. مىبيند در دل خبر است و در اين دل موشك هست، مىگويد که بابا من با موشك جور درنمىآيم، در اين دل تانك هست، در اين دل موشك هست، در اين دل اتم هست، در اين دل هسته هست و در اين دل مغز پسته هست! اين دل خالى نيست كه من از آنجا بخواهم به اینجا بيايم، در همانجا مىمانم؛ در همان افق خودم مىمانم و نزول اجلال نمىكنم. من بايد جايى بيايم كه براى من جا باشد، تو كه دلت را پر كردى، وقتى تو دلت را پر كردى، خب من كجا بيايم؟! جاى من در دل است نه در گِل، من بايد جايگاه خودم را خالى ببينم تا آنوقت بيايم و پا بگذارم.
فرمایشی از مرحوم علامه طهرانی درمورد خالی کردن دل از تعلقات
يك روز مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند که يكى از بزرگان بود، شخصى مىخواست به زيارت امام على بن موسى الرضا عليهماالسّلام بيايد، يكى از معروفين شهر براى ديدن و براى خداحافظى آمد، وقتى خواست برود گفت كه من يك كارى دارم. وقتى همه رفتند، گفت که من يك حاجتى دارم و شما وقتى كه براى زيارت على بن موسى الرضا رفتى، اين حاجت من را بگو! ايشان فرمودند كه آن شخص حركت كرد و براى زيارت امام رضا علیهالسّلام آمد و اصلاً بهطوركلى فراموش كرد كه اين حاجتش را بگويد. چند روزى بود و موقعى كه خواست برگردد براى زيارت خداحافظى آمده بود كه يكمرتبه ديد كه حرم را قرق كردند و همه از افراد و زوار و آنهايى كه دور حرم بودند، رفتند و خارج شدند و حضرت از درون ضريح بيرون آمدند و رو به او كردند و گفتند که به فلانى بگو:
| آئينه شو و جمال پریطلعتان طلب | *** | جاروب زن خانه و پس ميهمان طلب1 |
اين را حضرت فرمودند و بعد ديگر در همان ضريح رفتند و بعد اين شخص يكمرتبه ديد مردم هستند و مكاشفهاى بوده و براى او به اين كيفيت پيش آمده بود و حضرت پيغامشان را به آن شخص دادند. اين وقتى كه برمىگردد، همۀ افراد از جمله آن عالم به دیدنش مىآيند. وقتى كه مىخواست برود، مىگويد که من با شما كار دارم. مىگويد که قضيه اينطور شد، ما اصلاً يادمان رفت تقاضاى شما را خدمت حضرت عرض كنيم ولى در روز آخر يك همچنين قضيهاى براى ما اتفاق افتاد. حكايت از اينكه تو هنوز خانۀ دلت را جاروب نزدى، آن خانه را از اغيار خلوت و تميز نكردى، خيلى چيزها الآن در دلت هست، خيلى تعلقات در دلت هست، خيلى دلت آشفته است، خيلى افكار در دلت هست، خيلى دلت مشوش است و خيلى اينطرف و آنطرف حركت مىكند، بايد همۀ اينها خارج بشود.
زمانبر بودن حرکت انسان با دل خلوت و قلب مستعد
ادعيۀ امام سجاد عليهالسّلام همۀ اینها براى تخليۀ اين مسائل از دل است كه انسان همه چيز را بايد خالى كند و بداند كه فقط آنچه كه در عالم وجود مؤثر است خدا است و غير از او هيچ نيست. ممكن است انسان به اين مطلب برسد ولى وقتى كه ديگر فرصت گذشته است. آدم مىبيند اى بابا در اين ساليان سال همهاش سركار بوده و ديگر فرصتى نيست و وقت تمام شد، وقت رفت! وقتى آن بزرگان در آن موقع به ماها مىفرمودند که سر جايتان بنشينيد و از اينجا تكان نخوريد، مىخواستند که وقت ما نگذرد، وقت ما تلف نشود. آن چيزى را كه بعد از پنجاه سال و شصت سال به آن مىرسيم، همان موقع در بيست و پنج و بیست و شش سالگى و سى سالگى به آن رسيده باشيم، همانى كه بعد از سى سال به آن مىرسيم. حالا مىرسيم ولى ديگر سى سال گذشت، بيست سال گذشت و ده سال گذشت. آدم ممكن است به مطلب برسد ولى خب وقتى كه ديگر فرصتى براى تدارك نمانده است.
شما كه مىخواهى با اين دل خلوت خود و با اين قلب مستعدّ خود حركت كنى زمان مىبرد، اين زمان را بايد در اين سى سال طى مىكردى، تو ديگر وقت ندارى و معلوم نيست چقدر ديگر فرصت مانده است. او مىگويد که از همين الآن بيا! آن چيزى را كه تو بايد بعد از سى سال به آن برسى، من همين امشب، شب سهشنبه به تو مىگويم و همين الآن به تو مىگويم که سر جايت بنشين! آن چيزى را كه تو بايد در شصتسالگی به آن برسى، بايد در پنجاه و هشتسالگی به آن برسى و در هفتادسالگی برسى، همين الآن به تو مىگويم. چهكار دارى اينطرف و آنطرف چه مىگويند؟! چهكار دارى او بالاى منبر چه مىگويد؟! چهكار دارى او در فلان محراب چه مىگويد؟! چهكار دارى او در فلان روزنامه چه مىگويد؟! چهكار دارى فلان شخص آن مقاله را مىدهد؟! چهكار دارى فلان شخص آن حرف را مىزند؟! من به تو مىگويم که سر جايت بنشين ديگر! مىگويى که نه! اين نمىشود، اينطور مىشود و آنطور مىشود، دارد اينطورى مىشود و دارد خيلى چيزها مىشود. خب او هم مىگويد كه من هم مىدانم دارد مىشود، مگر من چشمهایم را بستهام؟! آنطوریكه تو مىبينى من هم مىبينم، من هم چشمهايم باز است و من هم مىبينم چه دارد مىشود، چشمهايمان را نبستيم ولى درعینِحال مىگويم که سر جايت بنشين!
چگونگی هموار شدن راه سلوک برای انسان
اين نكته است! اين نكته نكتهاى است كه ما از آن غفلت داريم و با اين غفلت هم كار درست نمىشود. يعنى بايد اين مسئله براى ما از يك مسئلۀ علمى تبديل به يك باور و حس بشود و حسش بايد در درون ما بيايد، حس و باور اين مسئله بیاید. اگر انسان اين مسئله را باور كند و باور داشته باشد راه هموار مىشود، ديگر راه هموار مىشود و حركت ايجاد مىشود. يعنى حركت هميشه بعد از باور است، قبل از باور انسان حركت ندارد و عینِ خر عصارى دور خودش مىگردد و هيچ فايدهاى ندارد و يك سانت جلو نمىرود! يكدفعه يك قضيهاى پيش مىآيد و يك مطلبى پيش مىآيد و نگاه مىكند میبیند اينكه صد درجه از بقيه بدتر است، اى كاش همان مثل اولش بود. اين مطلب، مطلب اول است.
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به آنها و آن عدهاى كه آمده بودند فرمودند كه بايد خدا را در كنار خود ببينيد. بعد ايشان اين را فرمودند:
معناى أُعبد الله؛ «خدا را عبادت بكن» اين نيست كه موقع نماز خدا را در كنار خودت ببينى، آن بهجاى خود و مسئلهاى ديگر است. معنايش اين است كه در مقام عبوديت بايد خدا را در كنار خودت ببينى، بايد ببينى يك عبد و يك بنده نسبت به مولاى خود چگونه است.
امروزه كه ديگر اين مطالب همه حل شده است و در هر اتاقى يك عدد از اين دوربينها مىگذارند. يك دوربين در اينجا مىگذارند، فرض كنيد كه آدم که در آن اتاق مىآيد خب مىداند كه بخواهد كارى كند، صدا و تصوير او را يا مىبينند يا ضبط مىشود. در راهرو مىرود مىبيند يك دوربين در راهرو است، در آشپزخانه مىرود مىبيند دوربين هست، هرجا مىرود مىبيند دوربين است و تحت نظر است و نمىتواند خلاف كند و دست از پا نمىتواند خلاف كند. دائماً اين دوربينها او را در اشراف خود قرار دادند. پس در همان حال احساسش اين است كه در هر قدمى كه برمىدارد آن كارفرما و آن مسئول يا رئيس در كنار او با او حركت مىكند، با او مىنشيند، با او بلند مىشود با او غذا مىخورد، با او كه راه مىرود، هر كارى مىكند او در كنارش هست. خب او مىبيند كه دوربين مىبيند، وقتى كه مىبيند، چه پشت ميزش بنشيند اين را تماشا كند يا در كنارش باشد، هردو يكى است. تا يك خلاف بكند يكدفعه مىبيند که زنگ به صدا درآمد كه حواست باشد من در دفتر دارم مىبينم براى چه به فلان كمد دست زدى، گفته بودم که دست نزن! براى چه آن را از جايش حركت دادى؟! من دارم در دفترم نگاهت مىكنم و در صفحه دارم تو را مىبينم. پس هميشه در كنار خودش كارفرما را مىبيند، مولا را مىبيند، مولا و رئيس خودش را مىبيند كه او را تحت نظر و تحت تكفل دارد.
در اين عبارت بعد، امام سجاد عليهالسّلام همين مطلب را مىفرمايند: «فَلوِ اطَّلعَ الیَوم عَلى ذَنبى غَیرُك ما فَعلتُه؛ اگر بر گناهم كسى غير از تو اطلاع پيدا مىكرد، آن گناه را انجام نمىدادم، خطا از من سر نمىزد.»
عبادت يعنى عبوديت
يعنى اگر يك دوربين بالاى سر من بود من اين كار را نمىكردم، اين معنايش اين است. ديگر يك عدد دوربین، يك عدد از اين وسايل اگر بالاى سر من بود انجام نمىدادم. خب اين معنا، خيلى معناى لطيفى است كه ايشان فرمودند که عبادت يعنى عبوديت، أعبد الله يعنى عبد خدا باش و در مقام عبوديت به اين نحوه باش كه او در كنارت هست و اگر تو نسبت به او يك همچنين احساسى ندارى، حداقل او تو را مىبيند، حالا تو نمىبينى، او مىبيند و اين ديگر حداقل است. اين يك مطلب!
طریقۀ انفاق صحیح
و اما مطلب ديگر اين است كه ما در عين اينكه يك همچنين مسئلهاى را در ارتباط با خدا بايد ببينيم، بايد در هنگام نماز، در هنگام قرآن خواندنمان، در هنگام روزه گرفتنمان و در هنگام انفاقى كه مىكنيم همچنين مطلبى را احساس كنيم. وقتى شما انفاق مىكنید، يك وقت از جيبتان انفاق مىكنید و يك چيزى به يك فقير میدهید که مستحق هم هست و خوشحال هم مىشوید. اشكال ندارد خيلى خوب است! انسان به خصوص خيلى خوشحال مىشود و [این انفاق] در مورد خودش هم داده شده است. ولى يك وقتى به فقير مىدهى و احساست اين است كه تو نمىدهى بلکه تو يك وسيله براى اين دادن هستى و دهنده ديگرى است و معطى كسی ديگر است و ظهورِ آن عطا و اعطاء تو هستى، اين يك چيز ديگر است. اين چيزى كه در اينجا بهدست مىآيد غير از آن چيزى است كه اول بهدست آمده است. خب خوشحال شديم يك پولى به يك فقيرى داديم و رفع بلا شد و درعينِحال هم بهجاى خود بوده و خرج شده و شخص مستمندى بوده است. و خب انسان هم خوشحال مىشود كه اقلاً خدا به او توفيق داد كه اين عمل خير را انجام بدهد، باز هم از خدا مىبيند نهاينكه از خودش ببيند. اين يك مطلب است!
تأثیر انفاق صحیح
و يك وقت اين است كه انسان وقتى كه [چیزی به فقیر] مىدهد اصلاً معطى را كسی ديگر مىبيند نه خودش را، اين زمين تا آسمان فرق مىكند و تأثيرى كه اين بر دل مىگذارد، تأثير صاعقه است و تأثير رعد و برق است، اين ديگر تأثيرش ذره ذره نيست، اين تأثيرى است كه مىآيد و مىزند و خرمن آن انانيّت و تعلقات و نفس، همه را مىسوزاند و ازبين مىبرد.
يك شب در كربلا در آن سفرى كه از مكه مراجعت كرده بوديم و مرحوم آقا در كتاب آوردهاند در خدمت آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ بوديم، ايشان از يكى از رفقا سؤال كردند و ـ آن شخص از دوستان هست و الآن در قيد حيات است، إنشاءالله خدا به او توفيق بدهد، از شاگردان سابق آقاى حداد بود و پارچهفروش بود ـ و گفتند که حال فلانى چطور است؟! مرحوم آقا عرض كردند که آقا مطلب را تا حدودى فهميده و همان رهایش نمىكند! اين تعبير را آوردند كه مطلب را فهميده و آن رهایش نمىكند. بعد آقاى حداد فرمودند که اين مطلب را فهميده كه دهنده و گيرنده هردو يكى است؟! اينكه در مغازه ايستادهاى و پارچه متر مىكنى و به مشترى مىدهى و درقبالش پول مىگيرى، آيا به اين نكته رسيدهاى كه آن كسى كه مىدهد؛ پارچه و جنس به مشترى مىدهد و آن مشترى كه پول درقبالش به تو مىدهد هردو يكى است؟! مرحوم آقا فرمودند که نهخير! به اين نرسيده است. آقاى حداد فرمودند که تا به اينجا نرسد كه فايدهاى ندارد.
رحمت و عطوفت ولىّ الهى همان ظهور تجلى رأفت و رحمت پروردگار
ببينيد اين اولياء خدا اصلاً در افق ديگرى حركت مىكنند و مهمتر از آن اينكه ما را هم مىخواهند به آنجا بكشند. نهاينكه فقط خودشان حركت كنند و بگويند که بقيه را رهایش كن [میگویند که] ما داريم مىرويم و ما كه فهميديم، بقيه میخواهند بيايند يا مىخواهند نيايند، ما كه بر سر اين سفرۀ خدا نشستهايم، بقيه مىخواهند بيايند بنشينند، مىخواهند نيايند و همه گرسنه باشند. نه اينطور نيست! يك ولىّ الهى و يك عارف بالله نظرش عام الشمول است؛ رحمت و عطوفتش همان ظهور تجلى رأفت، رحمت، كرامت و فضل پروردگار است كه بر همۀ خلایق سارى و جارى است و همه را دربر مىگيرد؛
| بسيط زمين، سفره عام اوست | *** | در اين خوان يغما چه دشمن چه دوست1 |
اين ولىّ هم همين حال را دارد، مىگويد که نهتنها من آنجا هستم تو هم به آنجا بيا! ايشان مىتوانستند بگويند که خيلى خب همينكه مطلب را فهميده خيلى خوب است و سلام ما را به ايشان برسانيد و بگوييد كه ما هميشه إنشاءالله به يادشان هستيم و در حرم ائمه علیهمالسّلام دعاگو هستيم، از اين حرفهايى كه ما مىزنيم. او مىگويد که نه و مىخواهد تكانش بدهد لذا میگوید که آيا به آنجايى كه بداند دهنده و گيرنده هردو يكى است، رسيده است؟! نه تو مىدهى و نه آن مىدهد، هيچكدام. تو يك وسيله و ظهور براى دهندگى هستى و او يك وسيله براى گيرندگى و عِوض برای این مسئله است. دو ظهور هستيد، اين از اينطرف و آن از آنطرف و هردو يكي است. يعنى هم تو بايد يك همچنين تفهّم و تفكرى داشته باشى و هم آنكه از تو مىخرد، او هم بايد يك همچنين تفكرى داشته باشد. آنوقت وقتى اينطور باشد، ديگر اين چك و چانهها چه مىشود؟ حالا چك و چانه گاهى يك مسئلۀ تكليف هست. كلاهبردارى چه مىشود؟ چانه زدن عيب ندارد البته بهاندازه و در جاى خودش، نه ديگر خلاصه شلوار طرف را بكنى! اينقدر مىگويى، مىگويد که آقا بردار برو اصلاً نخواستم، بيا دو برابر به تو مىدهم شَرّت را از سر من كم كن!
يك وقت من در عربستان بودم با چندتا از دوستانمان در یک مغازهای رفته بوديم، بعد آنجا يك چند نفر از اهالى يكى از اين شهرستانها آمده بودند كه عرض نمىكنم و همه مىدانيد! يكدفعه صاحب مغازه ـ فهميد ما فارس هستيم، البته لباسمان عربى بود ـ گفت که تو رو خدا به اينها بگو که من مفت به شما مىدهم برداريد و برويد، اينها من را كشتند! گفت که هلكونى؛ اينها من را كشتند. گفتم که چه به سر اين آورديد؟! اين دارد مىگويد كه برداريد مفت ببريد! گفتند که راست مىگويد؟! گفتم که بله! راست مىگويد. برداريد و برويد ديگر نياييد، اين مىگويد که اينها ما را كشتند!
حالا چانه زدن عيب ندارد، اما نه اينطورى! چرا مىخواهى كلاه سرش بگذارى؟! ديگر چرا مىخواهى دروغ بگويى؟! ديگر چرا قسم دروغ مىخورى؟! اينها حرف است! حالا نه راجع به اين مسئله، بلكه در همهجا اينطور است. پشت ميز نشستهاى؛ پشت ميز رياست نشستهاى، چرا دروغ مىگويى؟! چرا كلك مىزنى؟! چرا خلاصه كارى انجام مىدهى كه حريف را زمين بزنى؟! اگر انسان با اين نيّت در اين مجلس شركت كند، آيا در صحبت كردنش تغيير پيدا نمىشود؟! اگر انسان با اين ديدگاه در اين جلسه شركت كند، در كيفيت رفتارش تغيير و تحولى پيدا نمىشود؟! مگر اصلاً امكان دارد؟! آن مربوط به خريد و فروش بود و اين مربوط به ارتباط است، آن مربوط به كار و رفتار است، آن مربوط به مدير و كارمندها است و آن مربوط به كارمندها و افراد و مراجعين است، هركدام در جاى خود و هركدام در موقعيت خود. اگر یک همچنین حال و موقعیتی پیدا کند. لذا اصلاً ما در روايات داريم كه وقتى مىخواهيد به يك فقيرى كمك كنيد، بايد حساب كنيد كه دستِ خدا است كه آن مال و آن شىء را كه در دست شما است، مىگيرد؛1 يعنى دست فقير را دست خدا بدانيد. و حتى داريم كه چيزى را به فقير ندهيد بلكه در دستتان نگه داريد كه او آن را از دست شما بردارد.2
شما مىبينيد همين مطلب را يك عارف به اين صورت و با اين عبارت بيان مىكند. يك ولىّ الهى چون خودش رسيده، قشنگ براى شما توضيح مىدهد كه اين كلام پيامبر و رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و اين كلام امام عليهالسّلام معنايش اين است که دهنده و گيرنده هردو يكى است؛ هم دهنده خداست و هم گيرنده، هردو خداست! پس اگر اينطور باشد چرا من دروغ بگويم؟! پس چرا ديگر دروغ بگويم؟! چرا خلاف بگويم؟! چرا پردهپوشى كنم؟! چرا نصف را بگويم و نصف را نگويم؟! چرا يك مطلبى را لاى پرونده بگذارم تا وقتش لو بدهم و افشاء كنم؟! افشاء سِرّ كنم؟! چه سرّى را مىخواهم پخش كنم؟! وقتى مسئله اين است، وقتى اين افق معرفتى ما است پس اين كارها ديگر چه معنا دارد؟!
پس حالا كه ما در اين وادى نيستيم و اين كارهايى كه داريم مىبينيم انجام مىشود، آيا مىتوانيم بگوييم كه اين كارها ديگر خدايى و رحمانى است؟! نه ديگر! خدايیش اين است، رحمانيش اين است، ملائكهايش اين است و عالم غيب و ربوبيش اين است. اين همينى است كه اين دستورى را كه مىدهند و اين برنامهای كه مىدهند، اين براى اين است. حالا اين چيزى را كه ما درمقابلش داريم مىبينيم، اينهم مىشود خدايى باشد؟! نه! شيطانى است، همهاش شيطانى مىشود. ديو و فرشته در يك جا نمىگنجند، يا جاى اين است يا جاى آن.
ماسویالله، مرآت و آینۀ تجلی خداوند
امام سجاد عليهالسّلام به ما مىفرمايد كه در كارت وقتى نگاه مىكنى، اين مطلب را بايد ببينى كه حقيقت هستى و حقيقت عالم وجود و واقع، فقط آن است. خب پس من اينجا چهكاره هستم؟! من اينجا يك وسيلهاى هستم براى اينكه به آن حقيقت برسم، از خود احساس اختيار مىكنم، احساس درك مىكنم، آهن نيستم كه نفهمم، ستون نيستم كه چيزى سَرَم نشود، انسان هستم و مىفهمم و دو دوتا چهارتا مىكنم و مسائل را در كنار هم قرار مىدهم؛ حالا كه من اين هستم بسیار خوب، اين واقعيت درقبال تو و درمقابل تو [است] همینکه مىبينى كه آنچه در عالم هست خدا است و غير از خدا همه مرآت و آينه هستند؛ آينۀ تجلى او هستند، وقتی این را مشاهده میکنی آنوقت خودت را چگونه بايد ارزيابى كنى؟! اين مربوط به قسمت دوم مىشود.
امام عليهالسّلام مىفرمايند كه براى انسان در اين موقعيت بايد دو حالت پيدا بشود؛ حالت اول اين است كه با توجه به اينكه مىفهمد، با توجه به اينكه اختيار دارد و مىفهمد مختار است و اراده دارد، مىفهمد و بين خلاف و صحيح فرق قائل مىشود چون چوب نيست، آهن نيست، فرش و چدن و ليوان نيست بلکه انسان است و اراده دارد، حالا كه اين را ادراك مىكند و مىفهمد، انسان بايد درقبال خدا و درمقابل آن حقيقت هستى و عالم، خودش را ديگر بهحساب نياورد چون هر چيزى را كه مىخواهد بهحساب بياورد، با آن مقام عظمت، مقام كبريائيت، مقام بهاء و اطلاقىِ حق در تعارض است. همينكه تو مىخواهى خودت را بهحساب بياورى، پس يك ديوار بين خودت و او كشيدهاى، يك پرده بين خود و او انداختهاى، يك وجود براى خود قائل هستى و بهاندازهاى كه از آن وجود در كيسۀ خودت کردی، به همان مقدار از وجود خدا كم كردى و به همان مقدار وجود خدا را تنقيص و ناقص كردى درحالىكه وجود خدا صمديت دارد و پُر است، خلأ برنمىدارد، چيزی نمىتواند آن وجود را كم كند و وجودش همۀ عوالم از جمله خود من را گرفته است كه الآن در اين واقعه و قضيه مىخواهم ببينم چه تصميمى مىگيرم، خود من هم جزوش هستم ديگر.
مثل اينكه شما همه را از اين اتاق بيرون بكنيد، همه را از اين حسينيه بيرون كنيد، بعد بلند داد بزنيد که ايها الناس در اين حسينيه هيچکسی وجود ندارد! تو خودت دارى داد مىزنى، پس خودت چه؟! خب خودت هستى يا نيستى؟! يك وقت مىگويى که در اين حسينيه غير از من كسى وجود ندارد، خب حرف صحيحى است. يك وقتى مىگويى که هيچ انسانى الآن در اين حسينيه نيست، اين حرف غلط است، اين حرف نقض كلام خودت را مىكند. پس اگر ما براى حق صمديت قائل هستيم و آن صمديت را عام الشمول و وجود اطلاقى نسبت به همۀ ممكنات مىدانيم، خودمان هم جزوش هستيم؛ حالا كه خودمان هم جزوش هستيم، ديگر چطور بايد تفكر كنيم؟! امام سجاد علیهالسّلام مىگويد که ديگر خودت را نبايد بهحساب بياورى! يعنى خودت هم جزو اين سلسلۀ پيوستۀ عالم وجود كه همۀ ماسوى الله را گرفته و يكى از اينها هستى. داخل نيستى كه خودت كنار بنشینی و به بقيه بگويى که لنگش كن، خودت هم جزو اين مرتبه و اين قانون و اين مبنا هستى، خودت هم الآن وجود دارى. حالا كه در اينجا وجود دارى، پس از فكرت استمداد بگير و از فهمت كمك بگير و از آن توان خودت براى ارزيابى موقعيت خودت كمك بگير تا خدا كمكت بكند. پس در وهلۀ اول انسان احساس مىكند كه درمقابل عظمت پروردگار صفر است، اين آن چيزى است كه امام مىفرمايد.
مرتبۀ دوم امام عليهالسّلام مىفرمايد که حالا كه ما صفر هستيم، در اينجا بايد چيز ديگرى را مدّنظر قرار بدهيم و آن چيست؟! حالا كه ما صفر هستيم، در تقاضاى خود در تقابل با پروردگار، در اينكه مقابل او ايستادهايم، در اينكه مقابل او قرار گرفتهايم، يكى از دو چيز مىتواند مطرح باشد؛ يااينكه بالأخره بگوييم که خدايا تو مىتوانى ما را مستوجب توبيخ و عقاب و خطاب و خلاصه ظهور قهاريت و غضب خودت بكنى يا اين كار. چون بالأخره خدا يكى از اين دو كار را بايد نسبت به ما انجام بدهد و شِقّ ثالثى نداريم؛ يا ما مستوجب قهر و غضب و توبيخ مىشويم، يااينكه رحمت، بركت، لطف، كرامت و بخشش خودش را نصيب ما كند. امام مىفرمايد اوّلى را نگوييد و يك وقتى فهمت به اوّلى نرود چون وقتى خدا انسان را در يك همچنين موقعيتى ببيند، نزول اسماء و صفات او اقتضا مىكند يا او را به جهنم ببرد يا به بهشت ببرد و همين وسط نگه نمىدارد، وسطى وجود ندارد. يا انسان تحت قوۀ قهاريه و غضب و آن قاطعيت پروردگار و مقام عدل او قرار مىگيرد، خب بايد برود و معلوم است جايگاهش در كجا خواهد بود. يااينكه مشمول لطف، كرم، بخشش، رحمت، لطف و عنايت پروردگار قرار مىگيرد، خب جايش هم در بهشت و آن مراتب و همانطور مراتب انس خود خواهد بود. حالا ما اصلاً به بهشت كارى نداريم، مراتب قرب و انس خود و نزديكى به خود كه اصلاً يك مرتبهاى است و آن مرتبۀ بالاى بهشت هست و اعلىٰ از بهشت هست.
امام مىفرمايد که حالا كه تو خدا را اينطور تصوّر كردى و حالا كه خودت را درقبال خدا صفر ديدى، حالا توقع تو از خدا چيست؟ آيا توقع غضب، شلاق، عتاب، خطاب و كتك است؟ يا توقع تو توقع رحمت و عطوفت و بخشش است؟ چرا تو مىآيى از یکی از اين دوتا، اوّلى را اختيار مىكنى؟! خب دومى را اختيار كن! اين عبارت خيلى عبارت عجيب و دقيقى است. يعنى اين يك مطلب خيلى مهمى است كه هميشه بوده و من هم خيلى احساس مىكنم كه افراد نسبت به اين قضيه توجه ندارند.
کمرنگ کردن رحمت خدا برای انسان توسط شیطان
شيطان آن رحمت خدا را براى انسان كمرنگ مىكند و مىگويد که نگاه كن ببين که فلانی بيست سال پيش آقا بود حالا گذاشت و رفت، آن را نگاه كن ده سال بود رفت، آن را نگاه كن از زمان مرحوم علامه ـ رضوان الله تعالی علیه ـ پاى جلسات بود بعد به چه روزى افتاد؟! آن را نگاه كن. خيلى خب ما آن را نگاه كنيم ولى درقبالش اين را هم نگاه مىكنيم، اينهم هست چرا ما بايد فقط به آنطرف بغلتيم؟! چرا ما در مقام مقابله با عرض حاجت به پروردگار فقط به يأس مىغلتيم، به نااميدى مىغلتيم، به عدم وجود خير، رحمت، بركت، عفو و بخشش مىغلتيم، خب به اينطرف بغلتيم و بگوييم که خدايا حالا كه همه كار دست تو هست، خب رحمتت را موجبِ ما بكن! عطوفتت را بكن! بخششات را بكن! از تو چه كم مىشود؟! از تو چه چيزى كم مىشود كه عطوفت و رحمت و بركت را شامل حال ما كنى؟! حالا كه ما صفر هستيم خب بيا آن چيزى را كه مىخواهى به اين صفر بده! ما كه آمديم هرچه بود لُنگ انداختيم، چيزى ديگر براى خودمان باقى نگذاشتيم. يك وقت خدا مىگويد که نه آقا! تو برای خودت خيلى چيزها را نگه داشتى، با ما شوخى مىكنى! خيلى هنوز براى خودت نگه داشتى، به نفس و درون و قلب خودت مراجعه كن، ببين چه تعلقات و مسائلى دارى، چه حساب و كتابهايى كردى. يكدفعه يك امتحان مىشود مىگوييم که اى داد بيداد ما كه كُمِيتمان لنگ است ما كه اينجا [مانديم].
لزوم یأس نداشتن و امید داشتن نسبت به خداوند
ما مىگوييم که خدايا ما همه چيز را انداختيم و لُنگ انداختيم، خلاصه ديديم همه چيز از تو است، به قول داستان آن درويش و دزدان كه يكى از آنها به شاه عباس گفت که خب تو هم ريشى بجنبان!1 خب خدايا تو هم بيا! ما كه حالا مجازاً و اعتباراً به اين قضيه اقرار كرديم، تو هم بيا خدايی خودت را نشان بده، تو هم رحمت و عفو و بخشش خودت را نشان بده! خدا دلش مىخواهد بنده با او اينطورى حرف بزند. خدا از آن بندهاى كه نسبت به او يأس دارد بدش مىآيد. مىگويد که من بندهاى را دوست دارم كه به من اميد داشته باشد. خيلى ما احاديث قدسى داريم و آثارى كه از بزرگان و ائمه و معصومين آمده است همۀ اينها را كه مشاهده مىكنيم مىبينيم که میگویند که أنا عِند حُسنِ ظَنّ عَبدى المومن بى؛ من به همان مقدارى با بندهام ارتباط دارم كه او با من ارتباط دارد، من در همان جايگاهى با او حركت مىكنم كه او نسبت به من حسن ظن دارد.2 اگر او نسبت به من سوءظن داشته باشد، خب اين بنده بهدرد من نمىخورد و من هم رهایش مىكنم. بندهای كه به من حسنظن دارد، بندهاى كه مىداند من مىبخشم و بندهاى كه مىداند من قدرت بخشندگى و گذشت دارم، من از این بنده خوشم مىآيد و اين بنده را دوست دارم، نه آن كسى كه فقط نشسته و ابروهايش را به شكل هفت كرده و هرچه مىخواهى اين يخش را آب كنى مىگويد که برو بابا از ما ديگر گذشته است. ديدهايد که هرچه به بعضىها مىخواهى بگويى که تو هم مثل بقيه آدمها هستى، مىگويد که نه خدا ديگر از ما رو گردانده است اصلاً ديگر با ما كارى ندارد، ديگر اصلاً فايدهاى ندارد، چه نماز بخوانيم و چه نخوانيم ديگر نتيجهاى ندارد و دائماً آيۀ يأس مىخواند. خدا هم کاری به این بنده ندارد، مىگويد که حالا كه تو اينطورى هستی من هم كارى ندارم، ديگر با تو چهكار كنم؟! دائماً مىگويد که من مىبخشم، تو مىگويى که نمىبخشد! خب خداحافظ شما، بخشش كه ديگر زور نيست. من سراغ بندهاى مىروم كه او به من اميد داشته باشد، به من حسنظن داشته باشد و من را خداى مهربان بداند.
لزوم حسنظن بنده نسبت به پروردگار
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مىگفتند که آقا سيد محسن! مىدانى من اين سه جلد اللهشناسى را براى چه نوشتم؟! ـ ايشان جلد سوم را نوشتند خب ديگر به رحمت خدا رفتند، حتى ظاهراً تمام هم نكردند ـ براى اين نوشتم كه آن غولى كه آقايان از خدا براى مردم درست كردند را بشكنم و ازبين ببرم و اين غول را تبديل به يك خداى مهربانِ عطوفِ رئوف و جليس و انيس قرار بدهم كه در كنار همه نشسته و مرتب اين بندگانش را بغل مىكند و مىبوسد و خلاصه در حفظ و حصانت خودش قرار داده است. من مىخواهم اين خدا را پايين بياورم و در اختيار مردم بگذارم، نه آن خداى غول بىشاخ و دمى كه هر دندانش يك عاج فيلى است كه تا آدم نگاه مىكند، از نگاه كردنش سكته مىكند، ديگر به نكير و منكر و عزرائيل نمىرسد! آن خدا را مىخواهم براى مردم ازبين ببرم و اين خدا را براى مردم بياورم. مىگويد که خداى شما اين است، چرا داريد از او فرار مىكنيد، چرا داريد از او روىگردان مىشويد؟!
واقعاً خيلى عبارات در اين زمينه عبارات عجيبى است كه اگر يك وقتى حالا توفيق پيدا كرديم در موردش صحبت مىكنيم، امسال كه ديگر ماه مبارك تمام شد و دست ما خالى و ما هم به خدا بگوييم که خدايا ما هم همين هستيم؛ ما كه در اين ماه مبارك هيچ نفهميديم ولى داريم همين را مىگوييم. اولاً تو را همين مىدانيم كه امام سجاد عليهالسّلام فرمود، بعد هم موقعيت خودمان را همين مىدانيم كه حضرت فرمود، بعد هم از يكى از اين دو تقاضا آن اوّلى را نمىگوييم و سراغ دومى میرویم. همۀ اينها را بزرگان به ما ياد دادهاند، كلاه هم سرمان نمىرود، اينها هم كه به ما گفتهاند و به ما دروغ نگفتهاند و راستش را گفتهاند و خلاصه اينها همه راه است! خدا اين ائمه علیهمالسّلام راههاى همين قرار داده است و اگر اين نبود كه ما بايد تا روز قيامت در سرمان بزنيم. همين ائمه و اين بزرگان اين راه و چاه را به ما نشان دادهاند كه از چه راه وارد شويد، آن راه عبور ممنوع است، آن راه باز است، آن يك طرفه است، اين دو طرفه است، اينجا هلاكت است و آنجا چه هست. خلاصه بعضى از اسرار و رموز هم از لابهلاىِ همين مطالب و عبارات دستگير آدم مىشود و از مقام رحمت عامۀ پروردگار و شمول آن رحمت و عطوفت هم يك گوشههايى براى ما بيان كردند، ديگر مىگوييم که خدايا چارهاى ندارى! راه فرار هم ندارى! امام سجاد علیهالسّلام به ما ياد داده و راههاى فرار را هم بسته است. خدايا ما هم طبق فرمايش امام سجاد علیهالسّلام با تو عمل مىكنيم؛ اولاً تو همه چيز هستى و وجود تو همۀ عوالم، حتى ماى فقير را گرفته و هيچ سر سوزنى باقى نگذاشته است، اين يك. بعد ما آن سر سوزن هم نيستيم، صفرِ صفرِ صفر هستيم، اين هم دو.
سوم اينكه خيلى خب حالا مىخواهى با ما چهكار كنى؟! مىخواهى با ما به قهر و غضبت عمل كنى يا به رحمت و عطوفتت؟! محض رضاى خودت به همان دومى كه همان عطوفت است، عمل كن! خدا مىگويد که باشد عيب ندارد، اگر واقعاً تو تا اينجا آمدى، تا اينجا پاى كار هستى و هيچ چیزی را براى خودت نمىگذارى، هيچ تعلقى را در دلت نمىخواهى نگه دارى و واقعاً همينطور است، ما هم بخيل نيستيم و ما هم بالأخره براى خودمان يك خدايى هستيم. ما را چه سود كه یک بندۀ خود را بهجاى اينكه مورد عطوفت و رحمت قرار بدهيم، مستوجب عقاب كنيم، چه گيرمان مىآيد؟!
واقعاً آدم وقتی اين بزرگان و اين اهل معرفت را مىبيند که با خدا مناجات مىكنند [متعجب مىشود]. اصلاً يكى از عبارتهايش براى اميرالمؤمنين يا امام حسين علیهماالسّلام است كه مىگويد: خدايا تو را چه سود كه من را بهجاى اينكه مورد رحمتت قرار بدهى، مورد عقاب و عقوبت خودت قرار بدهى؟!1 چقدر اين عبارت عبارت عجيبى است. واقعاً از خدا چه كم مىشود؟! نه حتماً خدا عقاب مىكند كه نه من تو را چهكار مىكنم. نه! ما اگر بدانيم که اين خداى ما اینقدر خداى عطوف و رئوفى است، اگر اين مطلب را بدانيم و اگر آنچه را كه براى بزرگان روشن شده و در مقامات و در مشاهدات به آن رسيدهاند، بدانيم ديگر مىگذاريم که هر كارى دلمان مىخواهد انجام دهيم.
[بايزيد] گفت که ذرهاى از آن رحمتت را اگر به اين خلایق بگويم، ديگر تا روز قيامت كسى تو را عبادت نمىكند. خدا گفت که نه! نگو! آنچه كه مىگويى من انجام مىدهم و هم تو سِرّ نگه دار و هم ما! ما هم خلاصه عمل مىكنيم، بگذار كارمان بگذرد و دنيا را با اين افشاى سِرّ بههم نريز!2 خلاصه يك همچنين دريايى است، رحمت پروردگار يك همچنين اقيانوس بىكرانى است.
دأب بزرگان، زنده کردن روح امید در تلامذۀ خود
اينجا است كه بزرگان هميشه دأبشان بر اين بود كه روح اميد را در شاگردانشان و در تلامذۀشان تزريق كنند نه يأس را؛ هميشه روح اميد، شادى، سبكى، انبساط و ابتهاج [تزریق کنند] راه سلوك اين است؛ يعنى انسان در راه ابتهاج و در راه اميد حركت بكند و با اميد برود. اگر بخواهد راه همراه با يأس باشد، در همان حالِ شك و يأس توقف مىكند و تمام مىشود و ديگر قدم از قدم برنمىدارد، مگر اينكه از آن مرتبه بگذرد. تا وقتى كه ما در توقف يا يأس هستيم، قدم از قدم برنمىداريم، هزار ركعت نماز شب بخوانيم بهاندازۀ يك ركعت ارزش ندارد. راه بايد راه با اميد باشد، راه بايد با حركت باشد، آن اميد است كه مثل بنزين كه در ماشين مىريزند جلو مىبرد، ماشينى كه بنزين ندارد حركت نمىكند، آن اميد بنزين است، آن، سوختِ براى اين موتور محركه است كه انسان را به جلو ببرد.
لذا تمام اين مطالبى را كه ما در ادعيه مىبينيم كه بزرگان و ائمه با خدا مناجات مىكنند و گريه مىكنند و مىگويند که خدايا ما چه کسی هستيم، خدايا ما هيچ هستيم، خدايا ما پوچ هستيم، خدايا ما نسبت به تو اصلاً بهحساب نمىآييم، اصلاً حقيقتى نيستيم، هيچ قدرتى نيستيم، هيچ وجودى نيستيم، هويتى نيستيم؛ در عين حال مىگويند که خدايا! اگر رحمت تو موجب ما نشود، چه خواهد شد! ببينيد مدام دم از رحمت مىزنند، خدايا عفو تو اگر دست ما را نگيرد چه خواهد شد؟! خدايا بخشش تو اگر شامل حال ما نشود چه مىشود؟! نمىگويند که خدايا آن عقابت، مىگويند که رحمتت، عفوت، بزرگواريت، گذشتت و اغماضت دست ما را بگيرد و ما را به اين نكته برساند.
ديگر اينجا مسائلى هست و خيلى مطالبى هست، ظرائف و راههايى هست براى اينكه اين قضيه و اين حقيقت، وجدانىِ انسان بشود و انسان لمس و مس كند. و خدا هم براى هر كسى مطابق با خودش راههاى مختلفى براى رسيدن به اين دارد. گاهى اوقات انسان مىبيند يك عمل خلافى انجام داد ولى احساسى كه براى او بعد از اين عمل خلاف پيدا مىشود اين است كه عجب! من چقدر ناتوان هستم در اينكه نتوانستم خودم را ضبط كنم، من چقدر ناتوان هستم كه نتوانستم خودم را نگه دارم، من چقدر بندۀ سر به هوايى بودم كه نتوانستم اين مسئله را از خودم دفع كنم. آنوقت در اين موقع اگر انسان بخواهد به راه خودش برود، گردن شيطان مىاندازد که شيطان ما را گول زد. شيطان بیچاره اصلاً چه كار با تو دارد كه درِ خانۀ تو بيايد و تو را گول بزند، تو خودت شيطان را درس مىدهى، مدام گردن شيطان مىاندازد كه آقا شيطان ما را گول زد، نه آقا شيطان شما را گول نزد، شما شيطان را گول مىزنيد و تقصير شيطان نيندازيد! اگر اين است كه مىخواهد در برود، فايده ندارد؛ ولى اگر نه! كارى به شيطان نداشته باشد و نگويد که شيطان ما را گول زد و به خودش بگيرد و بگويد که خدايا ما بدبختيم، ما بیچارهايم، ما ضعيف بوديم، نفهم بوديم، اين خوب است. اين مىآيد و انسان را دستكارى مىكند، آن انانيّت انسان را دستكارى مىكند، آن استقلالى كه انسان براى خودش قائل است كه من، بله! من [را ازبین میبرد].
مثل آن شخصی كه آمد به مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ گفت که از فضل خدا ديگر نمىتوانم گناه بكنم! مرحوم آقا فرمودند که همين احساسى كه داريد كه گناه نمىكنيد، بزرگترين گناه است كه مرتكب مىشويد و اين چارهاى ندارد! گناه ديگر چارهاش، يك توبه است و اين حال شما چارهاى ندارد. اين حال شما چارهاى ندارد! اين خودش بزرگترين گناه است. اين گناه مىآيد و انسان را از اين مرتبه خارج مىكند. لذا خب خيلى از اوقات مىشود كه اين خطاهاى انسان براى عبور انسان و براى فهم و شعور انسان نسبت به موقعيت خودش دستگير انسان خواهد شد كه موقعيت خودش برايش ارزيابى شود. علیٰكلّحال إنشاءالله اميدواريم كه خدا آن رحمت خودش را شامل حال همۀ ما بکند و آن فهم و بينش و حقيقتى را كه نصيب بزرگان و اولياء خاصه خودش كرده است، ما را هم از آن فهم، بصيرت، حال و توفيق محروم نفرمايد.
اللهمَّ صلِّ على محمّد و آل محمّد