پدیدآورعلامه آیتاللَه سید محمدحسین حسینی طهرانی
گروه اخلاق و حکمت و عرفان
توضیحات
خطبۀ شعبانیه، بیانات رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلّم دربارۀ مبارک رمضان است که از امام رضا، بهنقل از پدرانش، از امیرالمؤمنین علیهمالسلام نقل گردیده است. این خطبه در آستانۀ ماه مبارک رمضان و در آخر ماه شعبان بیان شده است؛ به همین دلیل، بعدها به «خطبۀ شعبانیّه» معروف گردیده است.
مطالب این خطبه را میتوان به سه محور کلی تقسیم نمود:
1. بیان فضیلت ماه مبارک رمضان؛
2. دستورات و اعمال ماه مبارک رمضان؛
3. خبر رسول خدا از شهادت امیرالمؤمنین در ماه مبارک رمضان.
هو العلیم
خطبه شعبانیه رسول خدا دربارۀ فضیلت و اعمال ماه رمضان
آمادگی ورود به ماه مبارک رمضان
برگرفته از آثار
علامه آیتالله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی
قدساللهسره
أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم
بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم
در کتاب وسائل الشیعه، از عیون الأخبار از امام رضا علیهالسّلام از پدرانش از أمیرالمؤمنین علی بن أبیطالب علیهمالسّلام روایت میکنند که آن حضرت فرمود: روزی رسول خدا برای ما خطبه ایراد میفرمود و چنین فرمودند:
إنَّ رَسولَ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم خَطَبَنا ذاتَ یَومٍ فَقالَ: أیُّها النّاسُ! إنَّهُ قَد أقبَلَ إلَیکُم [علیکم] شَهرُ اللهِ بِالبَرَکَةِ و الرَّحمَةِ و المَغفِرَةِ؛ شَهرٌ هو عِندَ اللهِ أفضَلُ الشُّهورِ و أیّامُهُ أفضَلُ الأیّامِ و لَیالیهِ أفضَلُ اللَّیالی و ساعاتُهُ أفضَلُ السّاعاتِ.
«ای مردم! بهدرستی که ماه خدا بهسوی شما میآید؛ درحالیکه نوید برکت و رحمت و آمرزش را بههمراه دارد؛ ماهی که از همه ماهها نزد پروردگار با فضیلتتر است و روزها و شبها و ساعات آن بر سایر روزها و شبها و ساعات ماههای دیگر برتری دارند.»
هو شَهرٌ دُعیتُم فیهِ إلَی ضیافَةِ اللهِ و جُعِلتُم فیهِ مِن أهلِ کَرامَةِ اللهِ؛ أنفاسُکُم فیهِ تَسبیحٌ و نَومُکُم فیهِ عِبادَةٌ و عَمَلُکُم فیهِ مَقبولٌ و دُعاؤُکُم فیهِ مُستَجابٌ.
«ماهی که برای میهمانی پروردگار دعوت شدهاید و از جملۀ افرادی که مورد کرامت و تکریم پروردگار قرار گرفتهاند، واقع شدهاید. نَفَسهای شما در این ماه، تسبیح بهحساب میآید و خواب شما در این ماه، عبادت نوشته میشود. اعمال شما در این ماه، مورد قبول حضرت حقّ و دعاهای شما به مرتبۀ اجابت خواهد رسید.»
فاسألوا اللهَ رَبَّکُم بِنِیّاتٍ صادِقَةٍ و قُلوبٍ طاهِرَةٍ أن یُوَفِّقَکُم لِصیامِهِ و تِلاوَةِ کِتابِهِ؛ فَإنَّ الشَّقِیَّ مَن حُرِمَ غُفرانَ اللهِ فی هَذا الشَّهرِ العَظیمِ.
«پس با قلبی خالص و نیّتی پاک و صادق، از خدا بخواهید که شما را موفّق به روزهداری و تلاوت قرآن بدارد. به تحقیق که شقی و بدبخت آن کسی است که از آمرزش الهی در این ماه باعظمت محروم گردد.»
و اذکُروا بِجوعِکُم و عَطَشِکُم فیهِ جوعَ یَومِ القیامَةِ و عَطَشَهُ، و تَصَدَّقوا عَلَی فُقَرائِکُم و مَساکینِکُم، و وَقِّروا کِبارَکُم، و ارحَموا صِغارَکُم، و صِلوا أرحامَکُم، و احفَظوا ألسِنَتَکُم، و غُضُّوا عَمّا لا یَحِلُّ النَّظَرُ إلَیهِ أبصارَکُم و عَمّا لا یَحِلُّ الاستِماعُ إلَیهِ أسماعَکُم، و تَحَنَّنوا عَلَی أیتامِ النّاسِ یُتَحَنَّن عَلَی أیتامِکُم.
«گرسنگی و عطش در این ماه، شما را به یاد گرسنگی و عطش روز قیامت بیندازد. بر فقراء و تنگدستان ببخشایید، بزرگانتان را تعظیم و تکریم کنید و زیردستان را مورد رأفت و رحمت قرار دهید. ارحام و خویشان خود را صلۀ رحم کنید. زبان خود را نگه دارید و چشمان خود را از آنچه مورد سَخَط و غَضَب الهی است، بپوشانید و گوشهای خود را از آنچه شنیدنش نکوهش شده است، ببندید. بر یتیمان مردم رأفت کنید تا بر یتیمان شما رأفت و عطوفت کنند.»
و توبوا إلَی اللهِ مِن ذُنوبِکُم، و ارفَعوا إلَیهِ أیدِیَکُم بِالدُّعاءِ فی أوقاتِ صَلاتِکُم، فَإنَّها أفضَلُ السَّاعاتِ یَنظُرُ اللهُ عَزَّوجَلَّ فیها بِالرَّحمَةِ إلَی عِبادِهِ یُجیبُهُم إذا ناجَوهُ و یُلَبِّیهِم إذا نادَوهُ و یُعطِیهِم إذا سَألوهُ و یَستَجیبُ لَهُم إذا دَعَوهُ.
«و از گناهان خویش به درگاه الهی طلب مغفرت نمایید. و در اوقات نماز دستهای خود را برای دعا به پیشگاه خدا بلند کنید و بدانید که اوقات نماز، برترین اوقات است در نزد پروردگار که خدای متعال به بندگانش نظر لطف و مرحمت میاندازد. اگر او را بخوانند، پاسخ میدهد و چون او را ندا کنند، میپذیرد و جواب مثبت میدهد و اگر از او چیزی درخواست کنند، عطا میکند و دعوت آنها را ردّ نمینماید.»
أیُّها النَّاسُ! إنَّ أنفُسَکُم مَرهونَةٌ بِأعمالِکُم فَفُکُّوها بِاستِغفارِکُم، و ظُهورَکُم ثَقیلَةٌ مِن أوزارِکُم فَخَفِّفُوا عَنها بِطولِ سُجودِکُم؛ و اعلَموا أنَّ اللهَ أقسَمَ بِعِزَّتِهِ أن لا یُعَذِّبَ المُصَلِّینَ و السّاجِدینَ و أن لا یُرَوِّعَهُم بِالنّارِ یَومَ یَقومُ النّاسُ لِرَبِّ العالَمینَ.
«ای مردم! بدانید که افعال و اعمال، جانهای شما را در بند گرفتاریها و عالم شهوات و دنیای دنیّ درآورده است؛ پس با طلب آمرزش از خدا، آنها را رها سازید و از قید عالم شهوت بیرون آورید. آثار و پیامدهای کردار ناشایست، بر پشت شما سنگینی نموده است؛ پس بهواسطۀ سجدههای طولانی، این بار گران را از دوش خود بردارید.
و بدانید که خدای متعال به عزّت و جلال خود سوگند یاد کرده که نمازگزاران و سجده کنندگان را عذاب و کیفر ندهد. و آنان را به آتش دوزخ بیمناک نسازد در روزی که همه در پیشگاه حساب اعمال نزد او حاضر میشوند.»
أیُّها النّاسُ! مَن فَطَّرَ مِنکُم صائِمًا مُؤمِنًا فی هَذا الشَّهرِ کانَ لَهُ بِذَلِکَ عِندَ اللهِ عِتقُ نَسَمَةٍ و مَغفِرَةٌ لِما مَضَی مِن ذُنوبِهِ. قیلَ: یا رَسولَ اللهِ! فَلَیسَ کُلُّنا یَقدِرُ عَلَی ذَلِکَ. فَقالَ صلّی الله علیه و آله و سلّم: اتَّقوا اللهَ [النّارَ و لَو بِشِقِّ تَمرَةٍ اتَّقوا النّارَ] و لَو بِشَربَةٍ مِن ماءٍ.
«ای مردم! کسی که در این ماه، روزهداری را افطار دهد، مانند کسی است که بندهای را در راه خدا آزاد نموده است و تمام گناهان گذشته او مورد آمرزش قرار میگیرد. بعضی به پیامبر عرض کردند: همۀ ما قادر نیستیم که روزهداران را به افطار دعوت کنیم. پیامبر فرمود: تقوا را برای خود تحصیل نمایید؛ گرچه به مقدار افطار دادن به اندازۀ تکّهای از خرما باشد یا جرعهای از آب.»
أیُّها النّاسُ! مَن حَسَّنَ مِنکُم فی هَذا الشَّهرِ خُلُقَهُ کانَ لَهُ جَوازًا عَلَی الصِّراطِ یَومَ تَزِلُّ فیهِ الأقدامُ، و مَن خَفَّفَ فی هَذا الشَّهرِ عَمّا مَلَکَت یَمینُهُ خَفَّفَ اللهُ عَلَیهِ حِسابَهُ، و مَن کَفَّ فیهِ شَرَّهُ کَفَّ اللهُ عَنهُ غَضَبَهُ یَومَ یَلقاهُ.
«ای مردم! کسی که در این ماه اخلاق خود را نیکو کند، در روزی که قدمها بر بالای صراط میلرزد، او جواز عبور از صراط دریافت خواهد کرد و کسی که بر غلامان و کنیزانش آسان بگیرد، خدای متعال در روز بازپسین بر او آسان خواهد گرفت. و کسی که آزارش به دیگران را در این ماه کنترل نماید، خداوند در روز قیامت او را مورد سَخَط و غَضَب خود قرار ندهد.»
و مَن أکرَمَ فیهِ یَتِیمًا أکرَمَهُ اللهُ یَومَ یَلقاهُ، و مَن وَصَلَ فیهِ رَحِمَهُ وَصَلَهُ اللهُ بِرَحمَتِهِ یَومَ یَلقاهُ، و مَن قَطَعَ فیهِ رَحِمَهُ قَطَعَ اللهُ عَنهُ رَحمَتَهُ یَومَ یَلقاهُ.
«و کسی که یتیمی را در این ماه گرامی بدارد، خدا در روز ملاقات با بندگانش او را گرامی خواهد داشت. و کسی که ارتباط با خویشان خود را در این ماه پیوند دهد، خداوند بین خود و او در روز جزا به رحمت واسعهاش پیوند برقرار نماید. و کسی که قطع رحم نماید، خدا رحمتش را در روز قیامت از او دریغ نماید.»
و مَن تَطَوَّعَ فیهِ بِصَلاةٍ کَتَبَ اللهُ لَهُ بَراءَةً مِنَ النّارِ، و مَن أدَّی فیهِ فَرضًا کانَ لَهُ ثَوابُ مَن أدَّی سَبعینَ فَرِیضَةً فیما سِواهُ مِنَ الشُّهورِ.
«و کسی که در این ماه نافلهای بخواند، خداوند برائت از آتش دوزخ را برای او مینویسد. و کسی که واجبی از واجبات را در این ماه انجام دهد، خدای متعال ثواب هفتاد عمل واجب در غیر این ماه برای او منظور میدارد.»
و مَن أکثَرَ فیهِ مِنَ الصَّلاةِ عَلَیَّ ثَقَّلَ اللهُ میزانَهُ یَومَ تَخِفُّ المَوازینُ، و مَن تَلا فیهِ آیَةً مِنَ القُرآنِ کانَ لَهُ مِثلُ أجرِ مَن خَتَمَ القُرآنَ فی غَیرِهِ مِنَ الشُّهورِ.
«و کسی که در این ماه بر من درود بفرستد [بگوید: اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد]، خداوند کفّه ترازوی عمل او را در روزی که کفّههای ترازوی اعمال سبک است، سنگین خواهد نمود. و کسی که در این ماه آیهای از قرآن بخواند، مانند کسی است که یک ختم قرآن در غیر این ماه نموده است.»
أیُّها النّاسُ! إنَّ أبوابَ الجِنانِ فی هَذا الشَّهرِ مُفَتَّحَةٌ فَاسألوا رَبَّکُم أن لا یُغَلِّقَها عَنکُم [عَلَیکُم]، و أبوابَ النِّیرانِ مُغَلَّقَةٌ فَاسألوا رَبَّکُم أن لا یُفَتِّحَها عَلَیکُم، و الشَّیاطینَ مَغلولَةٌ فَاسألوا رَبَّکُم أن لا یُسَلِّطَها عَلَیکُم.
«ای مردم! درهای بهشت در این ماه باز است؛ پس از خدا بخواهید تا بر روی شما نبندد. و درهای جهنّم بر روی شما بسته است؛ پس از خدا تقاضا کنید تا بر روی شما نگشاید. و بر دست و پای شیاطین در این ماه بند نهادهاند؛ پس از خدا بخواهید که آنها بر شما مسلّط نگردند.»
قالَ أمیرالمؤمنین علیه السّلام: فَقُمتُ فَقُلتُ: یا رَسولَ اللهِ (صلی الله علیه و آله)! ما أفضَلُ الأعمالِ فی هَذا الشَّهرِ؟ فَقالَ: یا أبا الحَسَنِ! أفضَلُ الأعمالِ فی هَذا الشَّهرِ الوَرَعُ عَن مَحارِمِ اللهِ.
«أمیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: من ایستادم و عرض کردم: ای رسول خدا! بهترین اعمال در این ماه چه عملی است؟
حضرت فرمودند: ای ابالحسن! با فضیلتترین اعمال در این ماه، دوری جُستن از محرّمات الهی است.»
ثُمَّ بَکَی؛ فَقُلتُ: ما یبکیک یا رسول الله؟ فَقالَ أبکی لِما یُستَحَلُّ مِنکَ فی هَذا الشَّهرِ؛ کَأنّی بِکَ و أنتَ تُصَلِّی لِرَبِّکَ، و قَدِ انبَعَثَ أشقَی الأوَّلینَ و الآخِرینَ شَقیقُ عاقِرِ ناقَةِ ثَمودَ فَضَرَبَکَ ضَربَةً عَلَی قَرنِکَ فَخَضَبَ مِنها لِحْیَتَکَ.
«سپس رسول خدا گریه کردند؛ من عرض کردم: چه چیزی باعث گریه شما شده است؟ فرمود: گریه من برای پیشآمدی است که در این ماه بر تو وارد خواهد شد. گویا هم اکنون میبینم که تو در محراب عبادت مشغول نماز و راز و نیاز با پروردگارت میباشی، در این هنگام شقیترین افراد در روی زمین که همسان پیکنندۀ ناقه و شتر صالح است، برمیخیزد و با شمشیر، ضربتی بر فرق تو وارد میکند که محاسنت به خون سرت خضاب خواهد شد.»
فَقُلتُ: یا رَسولَ اللهِ! و ذَلِکَ فی سَلامَةٍ مِن دینی؟ فَقالَ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ و آلِهِ و سَلَّم: فی سَلامَةٍ مِن دِینِکَ.
«عرض کردم: ای رسول خدا! آیا در این وقت دینم سالم است و با یقین به مبانی و سلوک در صراط مستقیم این واقعه پیش خواهد آمد؟ رسول خدا فرمود: بله یا علی در سلامت و استقامت در دین این مسئله رخ خواهد داد.»
ثُمَّ قالَ صلّی الله علیه و آله و سلّم: یا عَلِیُّ! مَن قَتَلَکَ فَقَد قَتَلَنی و مَن أبغَضَکَ فَقَد أبغَضَنی و مَن سَبَّکَ فَقَد سَبَّنی لأنَّکَ مِنّی کَنَفسی، روحُکَ مِن روحی و طِینَتُکَ مِن طِینَتی.
«آنگاه رسول خدا فرمود: یا علی! کسی که تو را بکشد، مرا کشته است و کسی که تو را به غضب آورد، مرا به غضب آورده است و کسی که به تو ناسزا گوید، به من ناسزا گفته است؛ زیرا تو از من هستی، مانند جان من. روح تو از روح من، و سرشت تو از سرشت من است.»
إنَّ اللهَ تَبارَکَ و تَعالَی خَلَقَنی و إیّاکَ و اصطَفانی و إیّاکَ و اختارَنی لِلنُّبُوَّةِ و اختارَکَ لِلإمامَةِ، فَمَن أنکَرَ إمامَتَکَ فَقَد أنکَرَ نُبُوَّتی.
«خدای متعال من و تو را خلق نمود و من و تو را برگزید؛ مرا برای رسالت و تو را برای امامت اختیار نمود؛ پس کسی که امامت تو را انکار کند، نبوّت مرا انکار کرده است.»
یا عَلِیُّ! أنتَ وَصِیِّی و أبو وُلدی و زَوجُ ابنَتی و خَلیفَتی عَلَی اُمَّتی فی حَیاتی و بَعدَ مَوتی، أمرُکَ أمری و نَهیُکَ نَهیی.
«ای علی! تو جانشین منی و پدر فرزندان من هستی و همسر دختر من میباشی و جانشین من بر امّت در زمان حیات و پس از فوت من میباشی. دستور تو دستور من و نهی تو نهی من است.»
اُقسِمُ بِالَّذی بَعَثَنی بِالنُّبُوَّةِ و جَعَلَنی خَیرَ البَرِیَّةِ إنَّکَ لَحُجَّةُ اللهِ عَلَی خَلقِهِ و أمینُهُ عَلَی سِرِّهِ و خَلیفَتُهُ عَلَی عِبادِهِ.
«قسم به ذاتی که مرا به پیامبری برگزید و مرا برترین افراد مخلوقاتش قرار داد، بهدرستی که تو حجّت خدا بر خلق او هستی و امین پروردگار بر سرّ او میباشی و خلیفۀ خدا بر بندگانش هستی.»
برگرفته از کتاب انوار ملکوت، جلد 1، صفحه 20