حدیث رفع، برداشتن حکم یا برداشتن مؤاخذه؟

اختصاص اولوالأمر به ائمهاستاد: منظور از اولوالأمر در اینجا چیست؟ منظور خداوند در این آیه آیا ولیّ است یا ائمه علیهم‌السّلام هستند؟! ما آنچه را که از اخبار و روایات به‌دست می‌آوریم، منظور ائمه هستند، این را می‌گوییم؛ گرچه حالا یکی مثل سلمان خودش به آن مرتبه برسد، می‌تواند بدون مراجعه به امیرالمؤمنین علیه‌السّلام احکام را بگوید؛ ولی این منظور آیه نیست.تلمیذ: خب می‌خواهیم بگوییم که آن آیه یا روایتی که در شأن و تفسیر این آیه وارد شده است، تأیید أعلَی المراتب نیست؟استاد: أعلَی المراتب است دیگر.تلمیذ: أدنَی المراتب هم که اولیاء خدا نیستند؟شرح قضیۀ گندم خوردن آدماستاد: نه، این عنوان به أعلَی المراتب است؛ یعنی این عنوان اختصاص به أعلَی المراتب است؛ گرچه در ملاک ممکن است غیر از او هم باشد. فرض کنید که در این قضیۀ گندم خوردن آدم ﴿يَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ وَكُلَا مِنۡهَا رَغَدًا حَيۡثُ شِئۡتُمَا﴾ ۱ این مسئله مربوط به تک‌تک ماست. همۀ ما گندم خوردیم آمدیم! خاطرتان جمع باشد! ولی این آیه مربوط به چه کسی است؟! مربوط به حضرت آدم است. این آیه مربوط به ما نیست. تا روح و نفسی تعلق به عالم دنیا پیدا نکند، از آن عالم ذات به عالم شهادت تنزّل پیدا نخواهد کرد. حالا آدم گندم خورده به ما چه مربوط است؟! چرا ما در این دنیا آمدیم؟!تلمیذ: پس چرا امیرالمؤمنین فرمودند: «من گندم را نخوردم؟!» در یک جا هست. در یک روایتی داریم، بنده سندش را ندیدم از واسطه نقل می‌کنم که روز بعد از اینکه حضرت ضربت خوردند، اصبغ بن نباته به منزل امیرالمؤمنین مشرّف شدند، سؤال کردند که: «أنت أفضل أم آدم؟ أنت أفضل أم موسی بن عمران؟ أنت أفضل أم عیسی؟» یکی‌یکی سؤال کردند تا به آدم رسیدند. حضرت می‌گویند که: «خدا گندم را برای آدم خلق کرد، ولی او خورد؛ ولی من روزی‌های حلال زیاد بود، ولی من از جو خوردم.» ۲استاد: فرمودند، این در مقام امتحان و این مسائل است. حضرت می‌خواهند بفرمایند که: «آن تعلقی را که آدم به دنیا داشت ما نداشتیم.» راست می‌گفت. ولی هر نفسی که در این دنیا آمد، یعنی متوجه این عالم شده است، نه‌اینکه گناه است؛ گناه نیست؛ بلکه خیلی هم خوب است؛ برای اینکه اگر نمی‌آمد، ما درست نمی‌شدیم؛ بالأخره باید تعلق به عالم ماده پیدا کند تااینکه بتواند ظهور خارجی و وجود خارجی پیدا بکند و الاّ در همان عالم اسماء و صفات مانده بود.تلمیذ: پس معنای گندم خوردن به معنای تعلق به عالم کثرت است؟!استاد: تعلق است، نه‌اینکه گندم خوشه باشد. منظور این نیست.تلمیذ: پس در این صورت چطور اطلاق خطیئه بر این شده است؟استاد: کدام؟تلمیذ: وقتی آدم توبه می‌کند، در قرآن داریم: ﴿فَتابَ عَلَيۡهِ﴾ ۳ توبه کرد و خداوند توبه‌اش را قبول کرد. در روایات داریم: پنجاه هزار سال، پانصد هزار سال گریه کرد، توسل به ائمه اطهار کرد و استغفار کرد، ۴ پس باید معنای همه را به مسائل سیر و سلوک و برگشت به عالم وحدت برگردیم؟!استاد: نه، همین جنبۀ توجه به عالم معنا بود، نفس توجه به عالم دنیا که موجب غفلت از آنجا برایش شد، برای این توبه کرد؛ نه بر نفس صرف توجه؛ بر اینکه مخالف با امر پروردگار را در عالم اختیار انجام داده است. بر این جهت توبه کرد.تلمیذ: یعنی واقعاً مخالفت کرده است؟! درحالی‌که امر خدا هم این بود که به این عالم برگردد بیاید؟!استاد: خب این همان جنبۀ این است که از نظر خودش خطیئه است، از نظر او جهت تکوینی...تلمیذ: پس چرا در قرآن در مورد حضرت آدم می‌فرماید: ﴿وَلَمۡ نَجِدۡ لَهُۥ عَزۡمٗا﴾؟ ۵استاد: اصلِ انسان است؛ در اصل انسان خداوند می‌فرماید: ﴿خَلَقَكُم مِّن ضَعۡفٖ﴾. ۶تلمیذ: ﴿وَلَمۡ نَجِدۡ لَهُۥ عَزۡمٗا﴾ برای حضرت آدم نیست؟!عدم وجود عزم در نوع بنی آدماستاد: نه، یعنی نوع بنی آدم؛ یعنی ما در این آدم عزم ندیدیم؛ یعنی یک جهتی که قابل تخطّی نباشد، یک سرمایه‌ای که قابل تخطّی نباشد؛ یک جهت وجودی که نتواند به این‌طرف به آن‌طرف برود، ما در آدم ندیدیم؛ یعنی این برای خود اصل حیاتش است.تلمیذ: آن نظریۀ مسیحیین که می‌گویند: اصل آدم گنهکار است و انسان را یک موجود گنهکار و عاصی می‌داند، پس درست است؟! مسیحیان در فلسفه‌شان قائل به این هستند که اصلاً انسان را موجود گنهکار می‌دانند. انسان را مکدر و مبتلا به عصیان می‌دانند. ۷استاد: نه، این قبول نیست. اگر عصیان ضروری برای انسان می‌دانند، ما این را قبول نداریم؛ ولی نه، اگر از نظر تهیّؤ و استعداد است، چرا...تلمیذ: نه، همین بحث که شما با توجه به عالم کثرت معنا می‌فرمایید، پس حرف آنان بنابراین درست درمی‌آید.استاد: آنها هم همین حرف‌های ما را قبول دارند، خیلی از این حرف‌ها را قبول دارند؛ یعنی مسئلۀ آدم را، یهود هم همین‌طور است، یهود هم قبول دارند. در قضیۀ حضرت موسی و حضرت یعقوب و اینها بله...!یک نفر برای ما از جایی تقریباً یکی دو صفحه از تورات را خواند. گفتم که: «این مطالبی که الآن می‌گویند، مطالب ما هم هست، درست است.» البته آن توراتش، توراتی بود که می‌گفت: «خیلی معروف است و کم در آن حذف و این چیزها هست.» گفتم: «اینها همه مطالب صحیح است.» آنها خیلی از مطالب ما را قبول دارند؛ فقط در مسئلۀ عصمت انبیاء اشکال دارند و قضیه جدّی است و این هم به‌خاطر این است که تغییرات بر تورات را توجیه بکنند و یکی هم در مسئلۀ بشارت به پیغمبر و ائمه است که حذف کردند؛ بشارات عهدین را حذف کردند و آیات قرآن هم دلالت بر این مسئله دارند؛ ﴿وَمُبَشِّرۢا بِرَسُولٖ يَأۡتي مِنۢ بَعۡدي ٱسۡمُهُۥٓ أَحۡمَدُ﴾ ۸ در انجیل هست، می‌گویند که در انجیل بُرنابا این جنبۀ بشارت موجود است. ۹ چند تا انجیل داریم: لوقا، یوحنّا، متّیٰ و برنابا که بُرنابا بهتر است. ۱۰تلمیذ: ولی مثل اینکه برایش اهمیت قائل نیستند.استاد: بله.تفسیر آیۀ ﴿وَعَلَّمَ ءادَمَ ٱلۡأَسۡمآءَ كُلَّها﴾تلمیذ: در روایات داریم و در قرآن هم داریم: ﴿وَعَلَّمَ ءادَمَ ٱلۡأَسۡمآءَ كُلَّها﴾ ۱۱ این فقط همین که به ملائکه می‌گوید که: «حالا از این اسماء خبر دارید؟» می‌گویند: ﴿لا عِلۡمَ لَنآ إِلّا ما عَلَّمۡتَنآ﴾ ۱۲ بعد به حضرت آدم می‌گوید: ﴿أَنۢبِئۡهُم بِأَسۡمآئِهِمۡ﴾، ۱۳ لفظ اسماء که کل است، یعنی کل اسماء، بحث إنباء است، پس معلوم می‌شود که متحقق است و بحث تهیّؤ و استعداد نیست؛ بحث تحقق وجودی آن اسماء در حضرت آدم است. حضرت علاّمه در کتاب‌هایشان می‌فرمایند که حضرت ابراهیم طبق آیات قرآن افضل انبیاء غیر از رسول خداست؛ درحالی‌که حضرت آدم را به‌عنوان پیغمبر اولوالعزم نمی‌دانند. این قضیه چطور است؟استاد: مقام تعلیم در اینجا مقام وضع است، نه علم به معنای یاد دادن. این تعلیم در اینجا به این معنا نیست که حضرت آدم در مکتب نشسته است و خداوند هم دارد یکی‌یکی اسماء را به او تعلیم می‌کند؛ اسماء موجودات، اسماء شجر، اسماء حجر، اسماء حیوانات و اسماء سماوات و...تلمیذ: این می‌شود محقق شدن خود آن اسماء کلیه در وجود حضرت آدم؟استاد: اصلاً این غلط است؛ یعنی این اصلاً معنا ندارد. بعضی معتقد هستند به اینکه این اسماء، اسماء جزئیات است؛ مثل اسماء شجر، حجر، مدر، سماء، بحر و سمک. می‌گویند: «این اسماء را خداوند به حضرت آدم تعلیم کرد.» آقای خویی هم به این مسئله اعتقاد دارند. ۱۴ اما این هنر نیست؛ بلکه چیز بیخودی است؛ حالا آدم بداند یا نداند، آیا می‌خواهد به ملائکه افتخار کند که ما اسم بادمجان به آدم یاد دادیم؟! کدو یا یقطین یاد دادیم؟! این چه افتخاری است؟! حالا فرض کنید که اگر کسی نداند چه می‌شود؟! منظور از علم الاسماء اسماء کلیه است؛ اسماء کلیۀ الهی است. موجودات بنا بر اختلاف مراتب وجودی که دارند از اسماء و صفات کلیۀ الهی دارای مظاهر خاصّی هستند؛ چون اسماء صفات کلیۀ الهی دارای جنبۀ جمال و جلال هستند، بعضی از موجودات جنبۀ جمال دارند، بعضی جنبۀ جلال دارند و خصوصیات هرکدام با بقیه از این نقطه‌نظر تفاوت پیدا می‌کند و ما مشاهده می‌کنیم. مثلاً جمادات دارای جنبۀ عقل نیستند و جنبۀ رشد ندارند، حیوانات محدود هستند؛ به آنها بهائم می‌گویند، «بُهم» یعنی حالت عدم التفات به جهات کلیه و قضایای کلیه. البته یک معنای دیگر دارد که «بُهَمِ الصّافّینَ» ۱۵ داریم که آن یک جهت دیگر است؛ یعنی آنها منغمر در صفات هستند به‌طوری‌که عقل آنها کار نمی‌کند، عقل یعنی قوۀ تدبیر ندارند، به جنبۀ کثرت توجه ندارند؛ ولی در تمام اسماء و صفات کلیه در وجود انسان قرار داده شده است. همۀ اسماء یعنی هرچه پروردگار متعال دارای اسماء و صفات است، انسان مظهر آن اسماء و صفات می‌باشد و به‌همین دلیل از ملائکه اقرب است؛ یعنی قرب آن به پروردگار از ملائکه بیشتر است؛ به‌جهت اینکه انسان قابلیت فناء ذاتی را دارد و ملائکه قابلیت فناء ذاتی را ندارند. التفات کردید؟! این معنا و مقصود از ﴿وَعَلَّمَ ءادَمَ ٱلۡأَسۡمآءَ﴾ است؛ یعنی همۀ اسماء را خدا در وجود انسان قرار داد.تلمیذ: وجود تکوینی؟!استاد: تکوینی و آن‌وقت بعد به ملائکه گفت که: «حالا در وجود خودتان نگاه کنید.» ملائکه به وجود خودشان توجه کردند و دیدند آنچه در وجود خودشان هست در وجود آدم هست، ولی در وجود آدم یک چیزی است که در وجود آنها نیست. به‌واسطۀ آن جنبۀ تجرد محض که قابلیّت فناء ذاتی را دارد، خدا به ملائکه گفت: ﴿ٱسۡجُدُوا لِأٓدَمَ﴾ ۱۶ پس در واقع سجده به خودش کرده، نه سجده به آدم.تلمیذ: ملک به خودش سجده کرد؟!استاد: نه، به خدا کرد.تلمیذ: پس این ﴿أَنۢبِ‍ُٔوني بِأَسۡمآءِ هَٰٓؤُلآءِ﴾ ۱۷ یعنی چه؟استاد: ﴿أَنۢبِئۡهُم﴾؛ یعنی «برای آنها آشکار کن.»تلمیذ: یعنی خود حضرت آدم.استاد: خود حضرت آدم مثلاً با وجود خودش برای آنها آشکار کرد که وجود عالی‌تر، ارقیٰ، اعلیٰ و اجلّ از وجود ملائکه است.تلمیذ: پس در وجودش فعلیت داشته است؟استاد: بله. مسئلۀ فعلیت نه فعلیت تام است؛ بلکه همان استعداد است، یعنی قابلیت.تلمیذ: پس قابلیت بروز کرده است؟آمدن آدم به عالم شهادت برای به فعلیت درآوردن اسماء کلیهاستاد: عرض کردم که تمام اینها در مقام انشاء است؛ اما در مقام عالم شهادت این آدم آمد در این عالم که آن اسماء کلیه را به فعلیت دربیاورد. ما هم همین‌طور هستیم؛ همۀ ما دارای آن اسماء و صفات کلیه هستیم، اگر آنها را در ظرف تعلیم و تربیت و مراقبه قرار دادیم، آن اسماء و صفات به فعلیت درمی‌آیند و اگر قرار ندادیم، آن اسماء در فعلیت نیست؛ بسته به مرتبه‌ای است که ما در آن هستیم.تلمیذ: یعنی در مرتبۀ انشاء می‌ماند؟استاد: بله، می‌ماند؛ یعنی یک مقدار آن بروز پیدا می‌کند، بقیه‌اش می‌ماند.تلمیذ: پس در این صورت حتی کفار هم بنا بر فرمایشی که فرمودید در سمت إلی‌الله هستند؟استاد: آنها هم هستند. استعداد دارند؛ ولی عمل نکردند، به ظهور نرساندند.تلمیذ: ملائکه هم که کاری نکردند؟استاد: آنها اصلاً نمی‌توانند.تلمیذ: می‌خواهم در بحث اقربیت عرض کنم، آنها همان آن که هستند بودند و هستند و خواهند بود و رشدی ندارد.استاد: بله، رشد ندارند.تلمیذ: پس این انسانی که برفرض کافر شد، ملحد هم شد، بالأخره یک حرکتی کرده است و به یک جایی هم رسیده است.استاد: قابلیت داشته است.تلمیذ: قابلیت داشته است؛ پس باز باید بگوییم که کافر از مَلک برتر است؟استاد: چرا؟تلمیذ: بالأخره او استعداد دارد، ولی مَلک ندارد.استاد: اینکه بدتر است؛ این استعداد دارد باید به فعلیت برساند، نرسانده است.تلمیذ: خب در جهت دیگر رسانده است، آن هم مظهر اسماء مضلّ است!استاد: در جهت خراب رسانده است.تلمیذ: اسم قهّار خدا مگر خراب است؟! مگر اسم مضلِّ خدا خراب است؟!استاد: خدا خوب است، به این چه مربوط است؟! این آمده خرابکاری کرده است!تلمیذ: خب خدا خودش اسم دارد، آن اسم مگر خراب است؟!استاد: به این ملک چه ربطی دارد؟! این به خدا نزدیک‌تر است.تلمیذ: ربطش به این است که اگر در عالم خارج و در عالم شهادت این اسماء جزئیه نباشند، خدا هم مظهر در این عالم ندارد.استاد: نداشته باشد.تلمیذ: می‌شود بگوییم که خدا اسم دارد ولی مظهر ندارد؟!استاد: باشد، حالا اشکالی ندارد؛ این باعث تکامل او نیست.تلمیذ: یعنی می‌خواهم بگویم که خود این باعث شده است که خدا اسمش ظهور کرده و خدا خودش را در آینۀ کثرت در اینجا دیده است.استاد: می‌دانم، ولی این یک‌صدم آمده ظهور پیدا کرده است؛ ولی ملائکه نود درصد ظهور پیدا کردند، این یک‌صدم. می‌توانسته صد درصد باشد، ولی یک‌صدم آمده تازه این یک‌صدمش را هم در جنبۀ کثرت آمده رفته است. بالأخره اصل وجود کفار هم از خداست.تلمیذ: همین را می‌خواهم عرض کنم.استاد: می‌دانم، ولی این شرافتی برای آن کافر نمی‌شود.تلمیذ: شرافتش از این باب است که مظهر آن اسماء جلالیۀ حضرت حق شدند.استاد: حالا آن شرافت که کاری نکرده است.تلمیذ: پس اگر ما در این عالم بخواهیم حرف بزنیم، می‌گوییم: این همه کثرت را خدا برای چه خلق کرده است؟! آیا غیر از مشاهده این اسماء حضرت حق است؟!استاد: آن برای خودش خوب است.تلمیذ: برای خودش، بله.استاد: ولی به این کار ندارد.تلمیذ: او نباشد که خدا کیفش را نمی‌کند، نمی‌تواند بگوید که اینها مخلوقات من هستند و مظاهر من هستند؟!استاد: می‌دانم، ولیکن بالأخره این الآن موجب شده که خدا در وجود و آثار خودش سیر بکند، این باعث شرف بر این نمی‌شود؛ بلکه این شرف برای او است.تلمیذ: چطور؟استاد: چون چیزی از خودش ندارد.تلمیذ: چطور این باعث می‌شود که خودش شرافت برای خودش تحصیل بشود و بگوید که: «من این را ایجاد کرده‌ام.» و کیف بکند و بگوید: ﴿فَتَبارَكَ ٱللَهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقينَ﴾ ۱۸ بعد این بیچاره أدنَی المخلوقین باشد؟!استاد: به‌خاطر همین‌که به او اختیار داده و به‌کار نینداخته است.تلمیذ: به فرمودۀ شما اختیار هم که در عالم حقیقت نیست؛ بلکه اختیار، اختیار خداست.استاد: اگر اختیار خدا می‌گویی، پس اصلاً این پفک است!تلمیذ: همین دیگر.استاد: پس چرا اصلاً می‌گویی: «شرافت و اقربیت؟!» اینها همه کنار می‌روند. نه، قضیه این نیست. آنجا عرض کردیم که اختیار این، اختیار اوست.تلمیذ: بالأخره من با خودم این‌طور توجیه می‌کنم که این عالم با همۀ زد و بندهایی که دارد خدا خواسته در این آینه همه را ببیند و اسماء خودش را در همه‌جا مشاهده کند؛ پس اگر کافری نباشد خداوند...استاد: چرا خدا خواسته است این کار را بکند؟!تلمیذ: مثل اینکه یک هنرمندی می‌آید تمام آن ملکۀ هنرش را در خارج با خطش، با نقاشی اظهار می‌کند و لذت می‌برد؛ چون حب ذات دارد. حب ذات حب به آثار ذات هم هست.استاد: یعنی خدا واقعاً حب به ذات دارد؟!تلمیذ: خدا حب به ذات ندارد؟! می‌شود نداشته باشد؟!استاد: چرا این‌طور حب به ذاتش را ظاهر کند؟!تلمیذ: چطور؟!استاد: وقتی ذات مستغنی است، چرا بیاید به این مشاهدات تنزّل بدهد؟!تلمیذ: اینکه مستغنی است که نیازی به مخالفت با استغناء ندارد؛ مثل یک هنرمندی که زحمت کشیده است، ملکه‌ای برای خودش ایجاد کرده است...استاد: بنابراین وجود و عدمش هر دو یکی است دیگر؟! وقتی نیاز نباشد، چه خلق بکند چه نکند، تساوی الطرفین است.تلمیذ: ابتهاج که هست، وقتی که ابتهاج باشد...استاد: از کجا می‌گویید؟! مگر شما از وجود خدا خبر دارید؟!تلمیذ: وقتی حب ذات باشد...مجهول بودن علت خلقتاستاد: مسئله به اینجاست که ما نمی‌دانیم چه چیزی خلق کرده است؛ خودش می‌داند، و اِلّا اینها همه ساختگی و جعلی است که حب به ذات دارد و حب به لوازم ذات و امثال‌ذلک. مگر تو خدا هستی که بفهمی حالا برای چه مثلاً خلق کرده است؟!تلمیذ: پس بالأخره در اینجا یک سؤال همیشگی و قدیمی مطرح می‌شود که پس خدا چرا خلق کرد؟استاد: ما چه می‌دانیم!تلمیذ: همیشه باید به جایی برسیم که ما چه می‌دانیم؟!استاد: خب ما چه می‌دانیم؟! به اینجا می‌رسیم که معلول علم به علت ندارد!تلمیذ: پس این سؤال همیشه باید بی‌جواب باقی بماند؟!استاد: نه، اصلاً در محدودۀ ما نیست. ما در محدوده‌ای می‌توانیم سؤال کنیم که بتوانیم ادراک کنیم. فرض کنید که بگوییم: چرا خدا مجرد است؟ چرا ما خدا را نمی‌توانیم ببینیم؟ چرا این‌طور است؟ چرا باید این‌طور باشد؟تلمیذ: طرفی که می‌بیند آخرش به جهنم می‌رسد، می‌بیند تکلیف دارد، مشکلات در زندگی ایجاد کرد. آن چرا؟استاد: عرض کردم آن مقداری که مربوط به اوست، جواب دارد؛ آن مقداری که مربوط به او نیست، جواب ندارد؛ من‌باب‌مثال چرا خدا ملائکه را به این کیفیت خلق کرده است؟ چرا به کیفیت دیگر خلق نکرده است؟ خودش می‌داند. فرض کنید که چرا خدا بین ما و خودش به این نحوه واسطه قرار داد و طور دیگر قرار نداد؟ ما نمی‌دانیم. یکی از سؤال‌هایی که امروزه مطرح می‌شود این است که چرا ائمه دوازده تا هستند، ده تا نیستند؟ ما نمی‌دانیم، به ما چه مربوط است؟!تلمیذ: بی‌سرّ نیست، درست است، به مشیّت خدا برمی‌گردد.استاد: من نمی‌دانم. صحبت در این است که به خدا هم برسیم، خدا می‌گوید: «به تو چه مربوط است؟!» حالا اگر ما به‌جای دوازده تا چهارده تا ائمه یا شانزده تا معصوم داشتیم، کجا به‌هم می‌خورد؟! هیچ. بنابراین این اصلاً همین است. چرا انسان دو متر بیشتر نیست؟! چرا خدا این‌طور قرار داده است؟! چرا رنگ آب باید این‌طور باشد؟! تمام عالم همین است دیگر.خواست خدا تنها علت خلقتتلمیذ: اینکه چرا من از عدم به‌وجود آمدم، «چرا دارد» و غیر از این است که می‌گوییم: «آب مرطوب است.»استاد: اینکه چرا من به‌وجود آمدم، این است که خواست خدا بر خلق من است؛ این خواست خدا بر خلق من بوده و من دارای یک وجودی هستم که شعور دارم، ادراک دارم، اختیار دارم و راه برای من قرار داده شده است و براساس شعور و ادراک و اینها برای من ظرف رسیدن به کمال و رسیدن به تکامل و استفادۀ این وجود از نعم الهیّه مقرّر شده است، اگر من استفاده بکنم، می‌رسم، اگر نکنم، نمی‌رسم. حالا اینجا این مسئله پیش می‌آید که چرا خدا از اوّل من را خلق کرده است؟! ما می‌گوییم که این سؤال دردی از تو را دوا و علاج نمی‌کند. شما منظورت از این سؤال چیست؟! از این سؤال چه منظوری داری؟! اگر می‌خواهی بگویی که: «دلم نمی‌خواسته بیایم، نمی‌خواستم در این دنیا بیایم، خدا بیخود کرده است، غلط کرده است که من را به‌وجود آورده است!» خدا هم می‌گوید: «غلط کردی که کردی، می‌زنم پدرت را هم درمی‌آورم!»تلمیذ: یعنی مجبوراً آمدیم؟!استاد: بله، مجبور آمدیم. چه کسی با اختیارش آمده؟! همه مجبور آمدیم. خدا ما را از کتم عدم در این عالم به‌وجود آورده و ما هیچ اختیاری از خودمان نداشتیم. حالا این سؤالی که من برای چه آمدم، چه دردی را از زندگی من دوا می‌کند؟! سؤالم این است که چرا ما به وضعیت خودمان نپردازیم و سؤالی را بکنیم که آن سؤال هیچ نتیجه‌ای برای ما ندارد. یک‌وقتی بحث این است: اینکه خدا ما را آورده است در انجام کار هم دست ما را بسته و مجبور کرده است، این جواب دارد. آنچه مربوط به ماست، جواب دارد؛ آنچه مربوط به اوست، جواب ندارد. ﴿لا يُسۡ‍َٔلُ عَمّا يَفۡعَلُ وَهُمۡ يُسۡ‍َٔلُونَ﴾. ۱۹تلمیذ: بله، ولی من یک سؤال دارم در رابطه با آنچه در درس منظومه در بحث جبر و اختیار فرمودید: «توحید است.» ما می‌خواهیم بگوییم که توحید است، نه، دانستن اینکه چرا خلق کردی...توحید یعنی انتساب تمام اثرات و مؤثرات به خدااستاد: توحید اصلاً به اینها ربطی ندارد. توحید عبارت از این است که تمام اثرات و تمام مؤثّرات را منتسب به او بدانیم. این توحید است؛ اما اینکه چرا خدا ما را خلق کرده، ربطی به توحید ندارد. این خواست و مشیّت اوست.تلمیذ: بنا بر اینکه حکما می‌گویند که غرض یک زمان به فاعل تعلق می‌گیرد و یک زبان به فعل، چه ما بدانیم که مقصدی داریم در فعل و...استاد: نه، ما الآن این جواب را می‌دهیم. ما در اینجا برای رسیدن به کمال خلق شدیم؛ همان‌طور که خدا در قرآنش می‌گوید: ﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ﴾، ۲۰ ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ﴾ ۲۱ این اهداف و این غایات برای خلق بشر مقرّر شده است. این جواب دارد. خب حالا چرا ما از آنجا در اینجا آمدیم؟ چرا ما به‌جای رجلین، ثلاثة ارجل نداریم؟...تلمیذ: اینها را کاری ندارم، من یک سؤال‌های کلی دارم عرض می‌کنم؛ مثلاً همین فرمودید که ما برای کمال خلق شده‌ایم.استاد: خب این «چرا»، «چرا» است دیگر؛ چرا ما أربعة أرجل نداریم؟! چرا مثل هزارپا نیستیم؟!تلمیذ: ما که برای کمال خلق شدیم، مگر می‌شود انسان در این عالم برای کمال خلق شود و به کمال نرسد؟! محال است؟!استاد: نه.تلمیذ: من می‌خواهم عرض کنم که نمی‌شود. دلیل اینکه در روایات در باب خلقت عقل و جهل داریم، وقتی به عقل می‌رسد، می‌گوید: «أقبل، فأقبل.» ۲۲ می‌فهمیم اگر انسان حتی اگر معجونی از خلقت جهل و عقل هم باشد، بنا بر اینکه «هر کسی عدول کند به اصل خویش، بازیابد روزگار وصل خویش» ۲۳ بالأخره آن جنبۀ عقلانی برمی‌گردد به اصل خودش و آن جنبۀ جهلانی ما در همان حالت حضیض و پستی‌اش خواهد بود. پس دراین‌صورت هرکسی به آن کمال مطلوب خودش خواهد رسید. هیچ کسی در آن نقصان خودش باقی نخواهد ماند.انحصار راه رسیدن به تمام مراتب اسماء به تربیت و تکاملاستاد: ببینید مسئلۀ کمال مطلوب یک‌وقت رسیدن به همۀ مراتب اسماء است؛ این جز با تربیت و با تکامل امکان ندارد. این نظام عالم است؛ یعنی آنچه را خود ما مشاهده می‌کنیم همین است. خواهد رسید! در عالم تخیّل که نمی‌توانیم بگوییم: «خواهیم رسید!» بفرمایید برسید! شما خودتان رسیده‌اید؟!تلمیذ: می‌خواهم بگویم اگر عقل باشد.استاد: ده سال دیگر هم شما مثل الآن هستید. بالأخره شما عقل ندارید!تلمیذ: اگر باشد، حتماً می‌رسد، داشته باشد می‌رسد؟!استاد: این «می‌رسد» یعنی چه؟!تلمیذ: یعنی بالأخره این فرعی است که از آن اصل...استاد: شما چند سالتان است؟!تلمیذ: بنده که چیزی ندارم!استاد: نه، سؤال دارم. چند سالتان است؟!تلمیذ: چهل سال.استاد: چهل سال. شما بیست سال پیش همین حرف را می‌زدید. بیست سال گذشت. الآن چرا نرسیده‌اید؟! بنده می‌گویم: حالا شما شصت سال عمر می‌کنید، بیست سال دیگر هم همین است! پس رجماً بالغیب یک حرفی دارید می‌زنید که: «بالأخره خواهد رسید.» نه‌خیر، بالأخره نخواهید رسید!تلمیذ: پس این روایات را چه‌کار کنیم؟استاد: روایات، روایات عقل است. می‌گوید به عقل گفت: «أقبل، فأقبل.» صحبت در این است که باید این عقل را به کار گرفت؛ قدرت اختیار است که عقل را به کار می‌گیرد، نه‌اینکه خود اختیار مجبور عقل باشد. نه‌خیر، عقل حکم چراغی را دارد که اختیار انسان این عقل را به کار می‌گیرد، در برابر قوا و جنود شیطان استعمال می‌کند؛ در برابر تخیلات و اهواء و احساسات، عقل را استعمال می‌کند؛ یعنی همان کسی که تابع برای احساسات است و الآن دارد صریحاً مخالفت می‌کند، در وجدان خودش می‌داند دارد مخالفت می‌کند، ولی درعین‌حال مخالفت هم می‌کند. یعنی نمی‌داند؟! مثلاً زنی که بی‌اجازۀ شوهر از خانه بیرون می‌رود. شوهر می‌گوید که: «راضی نیستم.»؛ اما او می‌گوید که: «راضی هم نباشی، من می‌روم.» خب می‌داند که الآن دارد کار حرام انجام می‌دهد، ولی می‌رود. نماز می‌خواند، ولی این کار حرام را هم انجام می‌دهد. این غلبۀ احساسات است و اِلّا اگر با خودش بگوید: «اجازۀ شوهر در اینجا شرط است و رفتن من حرام است» این را می‌فهمد [و انجام نمی‌دهد]. اگر نفهمد که اصلاً تکلیف ندارد ولی اگر فهمید و درعین‌حال رفت، این‌طور نیست که عقل ندارد؛ عقل دارد، ولی عقل را استعمال نکرده است؛ یعنی عقل به او گفت که: «این است.»؛ منتها از آن‌طرف قوای دیگر گفتند که: «این‌طور است.» این قوای دیگر را براساس تمایلات خودش بر قوای رحمانی ترجیح داد. عالم برزخ استمرار همین عالمحالا که ترجیح داد، در این مرتبه ماند و بالاتر هم نمی‌رود. صد سال دیگر هم باشد، نمی‌رود و عالم برزخ هم کاری برای او انجام نخواهد داد؛ چون عالم برزخ استمرار همین عالم است، نه امر دیگر ماوراء این عالم؛ یعنی آنچه در این عالم اتفاق افتاده، عالم برزخ در استمرار این می‌آید و این شخص را می‌برد و به آن نقطه می‌رساند. فرض کنید که اگر الآن بعد از مردن یک‌مرتبه قیامت به‌پا شود، اصلاً برزخی نداشته باشد، خب حدّ وجودی‌اش چیست؟ در همان حدّی است که الآن هست. برزخ همین است، کاری انجام نمی‌دهد. عقل به این معناست که خداوند عقل را وسیله قرار داده است؛ چون بالأخره رسیدن به کمال وسیله می‌خواهد. چرا حیوان به کمال نمی‌رسد؟ چون وسیله ندارد. چرا الآن این به کمال نمی‌رسد؟ چون وسیله و ابزار ندارد.تلمیذ: پس شما می‌فرمایید که عقل یک ابزاری برای انسان است.استاد: بله.تلمیذ: پس خود نفس انسان چیست؟ یعنی خود نفس انسان از عقل خلق شد یا از جهل؟نفس عبارت از یک حقیقت وجودیّۀ مجرّداستاد: نه، از عقل نیست. عقل یکی از مظاهر است. خود عقل، نفسِ یکی از مظاهر وجودی است. عقل عبارت از خود نفس. نفس عبارت از یک حقیقت وجودیّۀ مجرّد است. شما دربارۀ خدا چه قضاوتی می‌کنید؟ اصل خدا از چیست؟تلمیذ: ما فقط این‌قدر می‌دانیم که وجودِ مطلق و مجمل و مبهم.استاد: خب همین دیگر. اینجا هم می‌گوید: ﴿وَيَسۡ‍َٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي﴾ ۲۴ این هم همین مجمل است. خب پیغمبر واقعاً به مردم چه بگوید؟ بگوید روح چیست؟ روح تخیّل است؟ تصویر و عکس است؟ بگوید: «جسم، ماده است»؟ مردم نمی‌فهمند. جسم و ماده همین ید و رجل و اینهاست. خب آن روح در اینجا چه نقشی دارد؟! کسی نمی‌داند؛ لذا می‌فرماید: «روح از امر رب من است.» خب حالا رب در اینجا چیست؟ وجود رب چه نوع وجودی است؟ کسی تابه‌حال فکر کرده است؟ آیا رب موج است؟ آیا کهرباء و الکتریسیته است؟ آیا مثل این است؟ می‌گوییم که اینها همه ماده‌اند و محدود به قیود و حدودِ ماده هستند؛ پس وجودِ مجرد است. خب وجود مجرد چیست؟ ما چه تصوّری از وجود مجرد داریم؟ درعین‌حال که می‌دانیم هست، اما این امکان ندارد مگر به شهود. هیچ فایده‌ای ندارد.توضیح روایاتی راجع به خلقتتلمیذ: پس این روایاتی که دربارۀ خلقت از حضرت رسول خدا داریم که «اوّلُ ما خَلَقَ الله العقل»، «اوّلُ ما خَلَقَ الله نوری»، «اوّلُ ما خَلَقَ الله روحی» ۲۵ آیا اینها سه لفظ است و سه معنای جداگانه دارد یا سه لفظ است و یک معنا؟استاد: «اوّلُ ما خلق الله» یعنی همان جنبۀ مقام تدبیر در این عالم؛ جنبۀ تدبیر و تکوین در عالم که نازلۀ اسماء کلیه است؛ یعنی مرتبۀ واحدیت است.تلمیذ: یعنی از آن معنای عقل که الآن در وجود بشر به تعبیه گذاشته‌اند جداست؟استاد: نه، این از آثار وجودی و نازلۀ آن است؛ یعنی آن حقیقتی که در وجود انسان است، آن حقیقت همراه با آن عقلی که دارد، می‌تواند آن حقیقت رشد کند، در عین اینکه آن حقیقت رشد می‌کند، عقل او هم رشد می‌کند؛ یعنی با رشد او، عقل هم رشد می‌کند؛ لذا انعکاسش در خارج به‌صورت مسائل کلّیه و مطالب خیلی مهم و اینهاست؛ مسائلی که قبلاً مطرح نمی‌کرد، الآن مطرح می‌کند؛ ادراکات کلی که قبلاً نمی‌کرد، الآن می‌کند. این حکایت از این است که عقل او همراه با نفس او رشد کرده است؛ یعنی به یک مرتبۀ بالاتر و تجرّد بالاتر رسیده است. در واقع این عقل از این مرتبه مدام خودش را دارد بالا می‌آورد تا به آن مرتبۀ اعلیٰ برساند. همراه با او نفس انسان از مرتبۀ تعلق به ماده دارد می‌آید به مرتبۀ روح برسد، به آن مرتبه‌ای که ﴿مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي﴾ است. درست شد؟ آن‌وقت به یک مرتبه‌ای می‌رسد که عقل آنجا نیست. روح فانی می‌شود.تلمیذ: عقل نیست؟استاد: نیست. روح فانی می‌شود؛ از فنا که برگردد، بقا پیدا می‌کند و دوباره عقل در اینجا سبز می‌شود و به‌وجود می‌آید.تلمیذ: پس روح برای مقام فناء است؛ ولی عقل برای مقام فنا نیست.استاد: بله. حالا امروز شروع می‌کنیم و به قول معروف، ان‌شاءالله استارت را می‌زنیم.۱ سوره بقره (۲) آیه ۳۵. الله شناسی، ج ۲، ص ۱۷۰:«و ما گفتیم که: ای آدم! تو با جفتت در بهشت منزل گزینید!»۲ اللمعة البیضاء، ج ۱، ص ۲۲۰ (با قدری اختلاف).۳ سوره بقره (۲) آیه ۳۷. افق وحی، ص ۹۵:«خداوند نیز بر او رحمت آورد و او را بیامرزید.»۴ الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۴۵ ـ ۱۴۷.۵ سوره طٰه (۲۰) آیه ۱۱۵. الله شناسی، ج ۳، ص ۱۴۸:«و ما او را ثابت‌قدم و استوار نیافتیم.»۶ سوره روم (۳۰) آیه ۵۴. نور ملکوت قرآن، ج ۴، ص ۱۰:«شما را از ضعف و ناتوانی بیافرید.»۷ رساله اوّل یوحنا، فصل اول. جهت اطلاع بیشتر به المیزان، ج ۳، ص ۲۹۲ رجوع شود.۸ سوره صف (۶۱) آیه ۶. مطلع انوار، ج ۱۳، ص ۵۲:«و به فرستاده‌ای که پس از من می‌آید و نام او احمد است بشارت‌دهنده‌ام.»۹ جهت اطلاع بیشتر به بشارت آمدن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به انجیل برنابا (ترجمه سردار کابلی)، فصل‌های ۴۴ و ۹۷ و ۱۶۳ رجوع شود.۱۰ جهت اطلاع بیشتر به المیزان، ج ۳، ص ۳۱۱ ـ ۳۱۶ رجوع شود.۱۱ سوره بقره (۲) آیه ۳۱. امام شناسی، ج ۵، ص ۸۴ و ۸۵:«و خداوند تمام أسماء را به آدم تعلیم کرد.»۱۲ سوره بقره (۲) آیه ۳۲.۱۳ سوره بقره (۲) آیه ۳۳. الله شناسی، ج ۲، ص ۱۱۶:«ایشان را به اسمائشان بیاگاهان.»۱۴ جهت اطلاع به افق وحی، ص ۱۴۲، مباحثۀ مرحوم علاّمه طهرانی با مرحوم آیة الله خوئی در تفسیر آیات خلق آدم‌ رجوع شود.۱۵ إقبال الأعمال، ج ۲، الباب الرابع فیما نذکره من زیادات فی اللیلة الثالثة و یومها، دعاء آخر مروی عن النّبی صلّی الله علیه و آله و سلم، ص ۶۴۶:... صَلِّ عَلَی عِبادِکَ المُنتَجَبینَ و بَشَرِکَ المُحتَجِبینَ و مَلائِکَتِکَ المُقَرَّبینَ و بُهَمِ الصّافّینَ الحافّینَ...ترجمه: «بر محمّد و آل محمّد درود فرست و بر بندگان برگزیده‌ات و بر انسان‌های در پرده‌ات و بر فرشتگان مقرّبت و بر خَموشان صف‌کشیده و مهیّای فرمانت...» (محقق)۱۶ سوره بقره (۲) آیه ۳۴. الله شناسی، ج ۲، ص ۱۷۶:«سجده کنید به آدم.»۱۷ سوره بقره (۲) آیه ۳۱. امام شناسی، ج ۱۱، ص ۱۵۰:«أسماء اینها را به من خبر دهید.»۱۸ سوره مومنون (۲۳) آیه ۱۴. نور ملکوت قرآن، ج ۲، ص ۱۳۳:«و بنابراین، مقدّس و منزّه است خداوند که او بهترین آفرینندگان است.»۱۹ سوره انبیاء (۲۱) آیه ۲۳. آیین رستگاری، ص ۴۵:«خداوند از کاری که می‌کند مورد پرسش و مؤاخذه قرار نمی‌گیرد و ایشانند که مورد پرسش و مؤاخذه واقع می‌شوند.»۲۰ سوره ذاریات (۵۱) آیه ۵۶. امام شناسی، ج ۸، ص ۴۸:«من انس و جنّ را نیافریدم مگر برای اینکه مرا عبادت کنند.»۲۱ سوره حج (۲۲) آیه ۶۲. حریم قدس، ص ۲۲:«این از آنجاست که خداوند حق است.»۲۲ الکافی، ج ۱، کِتابُ العَقلِ و الجَهلِ، ص ۲۶، ح ۲۶: عن مُحمّدِ بنِ مُسلِمٍ عن أبی جعفرٍ علیهِ السّلامُ قال: لمّا خلق اللهُ العقل، قال لهُ: أقبِل. فأقبل، ثُمّ قال لهُ: أدبِر. فأدبر، فقال: و عِزّتی و جلالی، ما خلقتُ خلقاً أحسن مِنک. إیّاک آمُرُ و إیّاک أنهی و إیّاک أُثیبُ و إیّاک أُعاقِبُ.ترجمه: «محمد بن مسلم از امام باقر علیه‌السّلام روایت می‌کند که ایشان فرمودند: چون خدا عقل را آفرید، به او فرمود: ”پیش بیا.“ پیش آمد و سپس به او فرمود: ”برگرد.“ پس برگشت. خدا فرمود: ”به عزت و جلال خود سوگند، مخلوقی بهتر از تو را نیافریدم. به‌واسطۀ تو امر می‌کنم و به‌واسطۀ تو نهی می‌کنم و به‌واسطۀ تو ثواب می‌دهم و به‌واسطۀ تو عقاب می‌کنم.“» (محقق)۲۳ مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش اول ـ سرآغاز:

«هر کسی کو دور ماند از اصل خویش

***

باز جوید روزگار وصل خویش»

۲۴ سوره اسراء (۱۷) آیه ۸۵. مهرتابان، ص ۳۴۸:«از تو درباره روح سؤال می‌کنند، بگو: ”روح از فرمان پروردگار من است.“»۲۵ بحارالأنوار، ج ۱۵، ص ۲۴. معاد شناسی، ج ‌۹، ص ۴۵۲، تعلیقه: «روایات در این معنی به مضامین مختلفی وارد است که ”اوّل ما خَلَق اللهُ“، ماء است و یا قلم و یا لوح و یا عقل و یا نور. در ”مرصاد العباد“ ص ۴۶ و ص ۵۲ گوید: ”أوَّلُ ما خَلَق اللهُ العَقلُ.“ و نیز در ص ۵۲ گوید: ”أوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ القَلَمُ.“ و نیز در ص ۳۷ و ص ۵۲ و ص ۴۰۳ گوید: ”أوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ روحی.“ و نیز در ص ۳۷ و ص ۱۳۳ و ص ۱۵۹ گوید: ”أوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ نورِی.“و لیکن استاد ما علاّمه طباطبائی مدّ ظِلّه العالی، نظرشان این است که از همه این روایات روشن‌تر و قوی‌تر، همین کلام رسول خداست که به جابر فرمود:”ای جابر! اوّلین چیزی را که خداوند آفرید، نور پیغمبر تو بوده است.“”أوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ نورُ نَبیِّکَ یا جابِرُ.“» (مهر تابان، ص ۳۵۰ و اصل روایت در «بحارالأنوار» ج ۱۵، ص ۲۴ آمده است).