پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهحقیقت تقوا و مراتب آن
تاریخ 1428/04/24
توضیحات
تقوا در این گفتار حالتی است که انسان را در تشخیص راه و داوری درباره خود و دیگران به یقین و آرامش میرساند. سخنران از اثر دلبستگی به دنیا بر رفتار شروع میکند و نشان میدهد که رعایت ظاهر در معامله یا روابط اجتماعی بهتنهایی نشانه درستی عمل نیست. از همینجا به حدود حسن ظن و ضرورت سنجش در انتخاب کسی میرسد که انسان دین خود را از او میآموزد. بحث غدیر و متون دینی نیز نشان میدهد که فراوانی دانش جای بصیرت و خودسازی را نمیگیرد. سپس سه تمرین برای تصحیح خیال مطرح میشود: سنجیدن احتمالهای دیگر پیش از بدگمانی، حفظ خضوع در برابر خدا و دانستن معرفت بهعنوان عنایت او. گفتار در پایان از این تمرینها به مرتبه عقل تام در ولایت میرسد و رفتار حضرت ابوالفضل در کنار فرات را نمونه همراهی عقل و محبت میداند.
هو العلیم
تقوا چگونه به تشخیص درست و آرامش میانجامد؟
از تصحیح خیال تا پیوند عقل و ولایت
شرح حدیث عنوان بصری ـ حقیقت تقوا و مراتب آن ـ جلسه 142
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذ باللَه من الشیطان الرجیم
بسم اللَه الرحمن الرحیم
و صلّى اللَه على سیّدنا و نبیّنا أبى القاسم محمّد
و على آله الطّیّبین الطّاهرین و اللعنة على أعدائهم أجمعین
﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗا وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾1 امام صادق علیهالسّلام به عنوان بصری میفرمایند كه راه رسیدن به مقام اطمینان و سكونت و یقین و طمأنینه و آرامش ضمیر و فراغ خاطر، تقوا است. كسی كه در مرتبۀ تقوا نباشد به این مطلب نمیرسد و به این آرامش نمیرسد. كسی كه در راه تحصیل تقوا نباشد از شك و تردید در مسائل حیاتی و مسائل زندگی و مسائل دینی و اخروی بیرون نمیآید. عملی را كه انجام میدهد با شك است: آیا انجام بدهم یا نه؟ حالا یكطرف را میگیریم و انجام میدهیم. مطالبی كه مطرح میشود در شك است که حرف كدام را بپذیرم؟ اینطرف چیزی میگوید و آنطرف چیزی میگوید. كدام یك از دو مسئله، آن راه و مسیر حق و یقین است؟
راه رسیدن به تقوا
افراد مختلف در هر مرتبهای كه هستند بهواسطۀ اختلاف در افكار و معلومات و شرایط و محیط و اختلاف در نفوس ـ مخصوصاً این قسمت آخر ـ دارای مشی و مرام و ایدههای مختلفی هستند و بر آن اساس ارتباط خود را با خود و جامعه بهوجود میآورند. ارتباطی كه براساس طرز تفكر، میزان معلومات نسبت به مسائل حیاتی و شرایط محیط، ارتباط آنها با افراد و دوستان، معاشرت آنها با افراد اجتماعی و از همه مهمتر و نقطۀ اصلی، مسئلۀ نفسانیات آنها است که نسبت به مسائل نفسانی چقدر گیر دارند و چقدر ضعف دارند و چقدر غیرقابل انعطاف هستند؟ بر این اساس، تفكر آنها، نتائج تجربیات آنها، قضاوتهای آنها، حكومتهای آنها، فتواهای آنها، دستخوش چنین مسئلهای خواهد بود. روی این جهت این مسئلۀ تقوا مطلبی نیست كه انسان بتواند با تحصیل بعضی از معلومات آن را بهدست بیاورد یا با ارتباط با بعضی بتواند یك شبِ و دو شبِ به آن مرتبه دسترسی پیدا بكند یا با مطالعۀ بعضی از كتب یا با بعضی از مراقبهها بتواند به این مسئله برسد.
تعریف تقوا
مسئلۀ تقوا عبارت است از واقعیتی و حالی كه اگر انسان در آن حال واقع بشود و در آن موقعیت قرار بگیرد، نسبت به مسائلی كه با آنها در ارتباط است دیگر قضاوت اشتباه نمیكند؛ چه نسبت به خود و چه نسبت به افراد جامعه. ممكن است برای انسان در بعضی از موارد حالات زودگذری پیدا بشود كه در چنین حالاتی فكر او نظر صائبی ارائه بدهد، حال او حال قربی باشد، فیالجمله بیتعلّقی برای او حاصل بشود، آن تعلّق به دنیا و ارتباط او با مسائل دنیوی، نسبت به مسائل مالی، نسبت به مسائل اجتماعی، نسبت به مسائل حكومت و ریاست، نسبت به جلب توجه در میان دوستان و اصدقاء و افرادی كه با آنها مرتبط است، فیالجمله ممكن است در بعضی از لحظهها برای او حالات بیتعلّقی پیدا بشود و در آن حال تصور كند كه دیگر كار او تمام است و عنایت پروردگار شامل حال او شده و توجه او در این مورد به دنیا كم شده است.
تعلق و توجه به دنیا و آثار آن در دیدگاه بزرگان اهل معرفت
این مسئلۀ تعلّق به دنیا و توجه به دنیا در ابعاد مختلف بهنحوی است كه بسیاری از بزرگان او را در ردیف و عِداد گناهان كبیره بهحساب میآوردند. چیزی كه اصلاً به نظر و ذهن ما هم نرسیده و ما هیچ توجهی به آن نداریم، در نزد بزرگان اهل معرفت و فقهاء ربّانی بهعنوان گناه كبیره محسوب میشد.
الآن فرض كنید که میگویند: فلانی برای زر اندوزی، مالاندوزی، رسیدن به یك پست و مقام و میز و كرسی و ریاست و امثالذلك توجه به دنیا دارد. اینها چیزی نیست، مسئلهای نیست، و پشت سرش هم میشود نماز خواند، به او هم میشود اقتدا كرد، شهادتش هم مورد قبول است، در میان مردم هم مُوجّه است و میل و توجه به دنیا و مسائل دنیا و هواهای نفسانی یك مسئلۀ باطنی است و انسان كه با مسائل باطنی سروكار ندارد اطّلاع ندارد. چگونه از كمّ و كیف بواطن اشخاص بخواهد اطّلاع پیدا كند؟ بنابراین، این قضیه از نقطهنظر شمارش گناهان بهطور كلی نسیاًمنسیا و فراموش شده تلقّی میشود. و دیده میشود که خیلیها نسبت به این قضیه بیتوجه هستند و میگویند: ای بابا! حالا شما برو آدمی پیدا كن كه در او این خصوصیات نباشد و اینكه كم پیدا میشود و امثالذلك.
نگاه اولیای دین به ملکوت و باطن افراد در ارتباط با آنها
ولی مهم این است كه امام علیهالسّلام و اولیاء الهیِ پیرو امام علیهالسّلام، در سخنان و تعابیر خود و در ارتباط با مردم به آن نقطۀ بالا نگاه میكنند نه به آن مراتب پایین. ما در صحبتهای خودمان و در ارتباطات خودمان همیشه آن دست پایین را میگیریم؛ همینقدر كه یك نفر عمل حرام درمقابل ما و جلوی چشم ما انجام ندهد میگوییم كه آدم خوبی است. همینقدر كه یك نفر از دیوار مردم بالا نرود میگوییم آدم خوبی است. همینقدر که یك نفر در ملأ، شرب خمر نكند، میگوییم که آدم خوبی است. اما به مسائل قدری ظریفتر و قدری عمیقتر و باطنتر در كارهای مردم، اصلاً توجه نداریم و نسبت به آنها فكر نمیكنیم.
قضاوت مردم ظاهربین بر اساس ظاهر فریبندۀ افراد
اینكه الآن این شخص در بازار رفته و كاری انجام داده كه این منفعت را از دیگران گرفته و با یك صورتسازی ظاهری، آن منفعت را بهسمت خود كشیده است، به این عمل توجه نداریم. بهاینكه این شخص از بعضی از جریانات اطّلاع داشته و با این اطّلاع رفته و این معامله را انجام داده و بهواسطۀ این معامله ضرری را متوجه خریدار كرده؛ چون خبر داشته كه چه قضیهای در پشت این پرده هست و فردا چه مطلبی اتّفاق خواهد افتاد و هفتۀ دیگر چه قضیه و قانونی اتّفاق خواهد افتاد و بهواسطۀ این، زرنگی كرده و آمده و ضرر را متوجه او كرده و نفع را بهسمت خود جلب كرده است. اصلاً این مسائل برای ما قابل اهمیت نیست.
در اینكه اگر یك نفر بیاید و بهواسطۀ وعده و وعیدهایی، در ازدواجی كه قرار است انجام بگیرد ذهن یكی از دو طرف را منصرف كند تااینكه آن مورد برای او و یا خانوادۀ او ترتیب اثر داده بشود، ما به این مسائل اصلاً توجه نداریم. به اینكه اگر ما یك نحوه عمل كنیم كه به صورت ظاهر، مطلب بهنحوی باشد كه بهانه بهدست افراد در عمل خلاف ما داده نشود ولی در واقع، مسئله بر محوریت كار ما و نفس ما بگردد، به این مطالب توجه نداریم. فقط ما نگاه میكنیم بهاینكه یك نفر میآید و میرود، كارهای ظاهری انجام میدهد و محاسنی دارد و عبائی بر دوشش میاندازد و در مسجد در صف اول میایستد و در سایر جاها رتق و فتق امور میكند و یك فرد وجیه در میان مردم است و انسان به آنها مراجعه میكند، همین. دیگر بیش از این نمیخواهیم پا را فراتر بگذاریم، نمیخواهیم بیش از این قدم جلو بگذاریم!
در جلسۀ قبل خدمت رفقا عرض كردم: یك آدم منافق هم میتواند بسیار موجّه در میان جامعه زندگی كند، رفتارش بهنحوی باشد كه كسی نتواند از او خرده بگیرد، صحبتش صحبتی باشد كه جاذب باشد، ارتباطش با افراد ارتباطی باشد كه آن ارتباط موجب جلب توجه و انظار افراد بشود، ولی منافق است. در دل چیز دیگری را میگذراند و در ظاهر چیز دیگری را میگذراند. امام علیهالسّلام و اولیاء الهی با این طرز تفكر در جامعه كاری ندارند. این تفكر، تفكر مسلمان نیست. آن شخصی كه میداند قضیهای هفتۀ بعد اتّفاق میافتد و اجناس نصف قیمت میشود و الآن برود که منزلش را بفروشد یا الآن برود آن مالالتّجارهاش را بفروشد و یا الآن برود و این معامله را بكند برای اینكه ضرر را متوجه دیگری كند و نفع را متوجه خود كند، این مسلمان نیست گرچه به ظاهر شهادتین بر زبان براند و در روز قیامت در صف كفّار قرار میگیرد و با سر به جهنّم خواهد رفت، گرچه یك مَن هم ریش داشته باشد! گرچه ملبّس به هر لباسی باشد و به هر كیفیتی میخواهد باشد!
ارتباط نظام عالم با تقدیر و مشیت الهی و تطبیق امور انسان با آن
شیعۀ امیرالمؤمنین كسی است كه جریان عالم خارج و دنیا را جریان مرتبط با تقدیر و مشیت الهی میداند و براساس آن طرز تفكر، با افراد ارتباط دارد. اگر قرار بر این است كه مسئلهای اتّفاق بیفتد و ضرری متوجه او بشود، آن ضرر را از ناحیۀ خدا میداند، خدا خواسته ضرر بكند، بكند. چرا ضرر را میخواهی به گردن دیگری بیندازی؟ آیا این درست است؟ آیا انسان این كار را انجام میدهد؟ حیوان این كار را میكند و کسی که این کار را بکند انسان نیست. خدا میخواهد که قضیهای در جامعه اتّفاق بیفتد؛ فلان جنس قیمتش بالا برود، خواست خدا است حالا شرایط جامعه، مسائل، مصالح، هرچه میخواهد باشد. بالأخره همیشه كه قرار نیست مسئله به یك روال بماند. در همۀ زمانها بوده: در زمان ائمّه بوده، در زمان پیغمبران بوده، در گذشته بوده است و الآن هم هست و در آینده هم خواهد بود.
یك وقت یك جنس كم میشود یك وقت یك جنس زیاد میشود، یك وقت قحطی پیدا میشود. آدم این فكر را بكند كه الآن كه مثلاً این جنس كم میشود و این قحطی كه میخواهد یك ماه دیگر پیدا بشود، الآن این جنس را به بازار نیاورم و صبر كنم صبر كنم که یك ماه دیگر، دو ماه دیگر یا سه ماه دیگر بیاورم كه درقبال ارائۀ این متاعی كه فعلاً نایاب است، پول بیشتری را از مشتری بگیرم. این انسان نیست! این یكسو نگریستن است، و فقط خود را دیدن است. یك مثال زدم و در همۀ مسائل مطلب به همین كیفیت است، در همۀ ارتباطات مسئله به همین كیفیت است.
تعلق به دنیا از دیدگاه اولیای الهی، فسق است
این مطلب اینقدر از دیدگاه علماء و فقهاء ربّانی و الهی مهمّ است كه بسیاری از آنها مانند مرحوم آخوند ملا حسینقلی همدانی، مرحوم سید علی شوشتری، مرحوم آقای شیخ جواد ملكی تبریزی، مرحوم قاضی ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعینـ تعلّق به دنیا را به این نحو، موجب فسق میدانستند؛ یعنی طرف فاسق است و پشت سرش نمیشود نماز خواند. اینقدر مسئله، مسئلۀ مهم است. گرچه برحسب ظاهر، این شخص میگوید: من الآن این جنس را فروختم و الآن به این قیمت است، شما برو و تحقیق كن و قیمت را بهدست بیاور. خیار شرط و خیار غبن را هم برمیداریم، اختیار و همۀ اینها سلب میشود. صورت ظاهری شرع بسیار خوب ولی در باطن عمل شیطنتآمیز، عمل مكارانه، عمل خائنانه نسبت به همنوع و هموطن و انسان انجام میدهد، حالا چه مسلمان باشد، چه یهودی باشد، چه نصرانی باشد فرق نمیكند. انسان، انسان است و تفاوتی ندارد. آن هم یك بندۀ خدا است، آن هم مخلوقی از مخلوقات خدا است.
ببینید! این افراد آنهایی هستند كه به آن مرتبۀ تقوایی رسیدهاند كه ارتباط با آنها و در تحت تربیت قرار گرفتن آنها، دین ما بهواسطۀ آنها تضمین و گارانتی میشود. این قسم افراد آنهایی هستند كه در عمل و تعامل و ارتباط با آنها آنچه را كه حاقّ واقع است به ما منتقل میشود، آنچه را كه منظور نظر امام معصوم است به ما میرسد. این مسئله، مسئلۀ مهم است.
تفکر و عمل براساس توحید در سیرۀ اولیای الهی
من در طول حیات خود در ارتباط با جریانات مختلفی كه در زمان مرحوم آقا پیش میآمد، اینقدر از این مسائل را دیدهام که جز اینكه بگویم این عمل و این حالت، نشأتگرفته و ریشۀ آن در وجود حالتی در این بزرگواران است كه آنها دیگر قادر بر تفكر خلاف امر توحیدی را نمیتوانند داشته باشند. وجود آنها وجود توحید شده، نفس آنها متغیر و متبدّل شده و دیگر نمیتوانند تفكری كنند كه حالا بیایند مخالفش را انجام بدهند. دیگر نمیتوانند تعلّقی داشته باشند كه مخالفش را انجام بدهند.
و نسبت به خودم در ارتباط با مرحوم آقا مواردی را دیدهام كه بعد از زمان حیاتشان متوجّه شدم در این موارد ایشان بهحَسْب ظاهر بهنحوی عمل كردند كه مطلب به ضرر من و به نفع افراد دیگر تمام بشود و من این را بعداً فهمیدم. نهاینكه بخواهند مسئله را یک قسم قرار بدهند كه بخواهد حالا به نفع فرزندشان است و ارتباطی با او دارد. یعنی حتّی آنچنان پیچیده و آنچنان ظریف و دقیق عمل شده كه حتّی در زمان حیاتشان این قضیه برای من روشن نشده بود. بعدها قضیهای اتفاق افتاد و از جایی صحبتی شد، گفتم: عجب! پس این پدر ما در زمان حیات اینطوری عمل كرده بود، كارش اینطور بود! چرا اینطور است؟ چون اولیاء الهی همه را یكسان میبینند، فرقی بین فرزندشان و غیرفرزندشان نمیگذارند، فرقی بین افراد و بین منتسبین به خود نمیگذارند. اگر فرق بگذارند مثل ما میشوند و دیگر تفاوتی ندارند و فرقی نمیكنند. حتّی در بعضی از اوقات هم بهنحوی [عمل میکنند که] یك كم جانب افراد را ترجیح بدهند و تمایلی به قضایای دیگر پیدا كنند كه هیچگونه شائبۀ نفسانی اصلاً در این عمل وجود نداشته باشد. این بزرگان تعلّق به دنیا را موجب فسق میدانستند.
رعایت حسن ظن طبق دستور شرع
انسان در ارتباط با یك نفر میتواند به یكشب بفهمد كه این فرد به دنیا تعلّق دارد یا ندارد، خیلی هم مشكل نیست، معما نیست! انسان یك سفر با یك نفر برود میفهمد این چهقدر به مسائل توجّه دارد، نفسانیاتش چقدر است، چقدر از هواها گذشته، چقدر خدا را بر خود ترجیح میدهد. ممكن است انسان یك ساعت با یك نفر صحبت كند و این مسئله را بداند و متوجه بشود. بزرگان میگفتند: وقتی كه متوجه شدید باید حساب دیگری باز كنید. انسان نمیتواند چشم را ببندد، گرچه حسن ظن در شرع و در موارد خود دستور است ولكن در بعضی از موارد حسن ظن خطا است. انسان نمیتواند در همه چیز و در همۀ امور چشمش را ببندد و در هرچه را كه میبیند و در هر چیزی را كه مشاهده میكند حمل به صحّت كند. بله، یك وقت مسائل، مسائل جزئی و مسائل عادی است که در اینگونه موارد گفتهاند: حمل به صحّت كن.
اهمیت مسئلۀ تقلید
اما وقتی شما میخواهید از یكی تقلید كنید، اینطوری نیست كه همیشه حمل به صحّت كنید! نه، دین را میخواهید از یك نفر بگیرید، آخرتتان را میخواهید از یك نفر بگیرید، سعادتتان را میخواهید در گرو این عمل بگذارید، حیاتتان را میخواهید در اینجا خرج كنید، بدانید در كجا میخواهید خرج كنید! رشد و تكامل خود را میخواهید در گرو این متابعت قرار دهید. جوری نشود كه بعد از پانزده سال، بیست سال و یا سی سال كه از متابعت گذشت انسان بفهمد كه در همان سی سال پیش بهواسطۀ متابعت اشتباهی كه كرده، توقف كرده و یك قدم از قدم برنداشته است. نه، اینطور نیست. بله، انسان در مسائل عادی و چیزهایی كه خیلی مورد توجه نیست و خیلی به حساب نمیآید، باید غمضعین كند و چشمش را بپوشاند.
کلام مرحوم آیتالله انصاری دربارۀ حسن ظن به افراد
لذا مرحوم آقای انصاری همیشه توصیه میكردند كه گرچه سوء ظنّ به افراد غلط است ولی حسن ظنّ بیجا هم نسبت به افراد، غلط است. حسن ظنّ موجب پذیرش خطا و توقّف و وارد شدن در خطا است. چیزی را كه انسان میفهمد و احساس میكند، نمیتواند بر عقل خود سرپوش بگذارد، نمیتواند روی فهم و عقل و آنچه را كه حق دیده است بپوشاند، نمیتواند با صحبتها و با اشاعهها و با تبلیغات، مطلب حقّ و هر مطلبی را كه برای او متقن میآید، از آن بگذرد. باید روی تكتك مطالب حساب باز كند، باید روی آنها توجه كند و الاّ در همان مسئله باقی میماند.
تقوا یعنی در مصونیت واقع شدن از ناحیۀ پروردگار
تقوا یعنی انسان به یك مرتبۀ عالی از رشد برسد كه دیگر احتمال راه خلاف از او منتفی بشود، این آخرین مرتبۀ تقوا میشود. منظور از اشتباه، مسائل ظاهری نیست؛ فرض كنید كه چشمش ضعیف است و به چیزی نگاه میكند و خیال میكند آب است و میگوید: آن شیر را بیاور. یا شخصی را از دور میبیند و خیال میكند شخص دیگری است و یك فرد دیگری را صدا میكند. این اشتباهات، اشتباهات عادی است. نه! آن كار، آن رویكرد، آن عملكرد، آن فكر، آن ایده، آن رهنمون، آن راهنمایی كه انسان در آن راهنمایی احتمال خطا برای او پیش نیاید، آن مرحله میشود تقوا. و دیگر در آن مرحله خطایی وجود ندارد. اگر امری را بگوید، وقتی كه پدرِ یكی درآمد، بعد از مدّتی نمیگوید که من در این مسئله اشتباه كردم! وقتی مطلبی را گفت، بعد از مدّتی دیگر نمیگوید: ای كاش این حرف را نمیزدم! همۀ اینها ناشی از این است كه انسان به تقوا نرسیده است.
ارتکاب خطاهای جبران ناپذیر از اهل علم و دانش بهواسطۀ عدم بصیرت
مسئله بهصرف درسخواندن و روابط اجتماعی و در میان افراد بودن نیست. مسئله این است كه انسان از ناحیۀ پروردگار در مصونیتی قرار بگیرد كه آن مصونیت، او را در ارتباط با خدا و در ارتباط با جامعه، از خطرات حفظ كند. فقط به درس خواندن نیست. مگر ما نمیبینیم بسیاری از افراد دانشمند و علماء ـ حالا افراد عادی بهجای خود محفوظ میباشند و آنها در شغلهای مختلف هستند و مشخص است که مسائل برای آنها به یك نحوۀ دیگر است ـ كه اینها بهواسطۀ عدم آگاهی بر مسائل، دچار خطاهای جبرانناپذیر و مصائبی شدهاند؛ در جریان مشروطه و در جریانات قبل و در تاریخ ائمّه كه در كتابها نوشته شده است. آن اشتباهاتی كه برای افراد پیش میآید و آن اشتباهات چه ضربههایی را بر دین وارد كرده است! و تمام اینها ناشی از درس نخواندن و ناشی از بیتوجهی نیست بلکه ناشی از این است كه نفس ما چون در این مرحله از مصونیت قرار نگرفته است، به اشتباهاتی میرسد كه آن اشتباهات قابل جبران نیست.
تبیین واقعۀ غدیر و اهمیت مرتبۀ امامت و ولایت
مگر ما نمیبینیم؟! همین امروزه مگر نیست؟! مطالبی كه الآن نقل میشود و مسائلی كه منتشر میشود، مطالب خلاف ضرورت دین كه از بعضی از افراد دیده میشود! امامت یك مسئلۀ ضروری دین است و هیچ ضروری بالاتر از مسئلۀ امامت و ولایت ائمّه علیهمالسّلام نیست. «ما نودی بِشَیءٍ مثلَ ما نودیَ بِالولایة.»1 آیا امیرالمؤمنین علیهالسّلام خلیفۀ بلافصل پیغمبر بود یا نبود؟ مگر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم دهها بار در زمان حیاتش و در مواقع مختلف جلوی اصحاب، امیرالمؤمنین را نصب نكرد؟! مگر به انحاء مختلف، به تعابیر مختلف، به كلمات مختلف، به احادیث مختلف، به صور مختلف، نگفت؟! مگر پیغمبر در واقعۀ غدیر، امیرالمؤمنین را جلوی بیش از سی هزار نفر بر خلافت نصب نكرد؟! مگر همۀ مردم با همین دوتا چشمشان ندیدند؟! آیا خواب بودند؟ آیا مجنون و دیوانه بودند؟ آن پیغمبری كه دو روز صبر میكند، آنهایی كه نیامدهاند بیایند، آنهایی هم كه رفتهاند برگردند. همینطور مردم را در آن گرمای كذایی در عربستان سه روز، چهار روز نگه دارد2 تا اینكه به همۀ مردم بگوید: ای مردم! این علی رفیق من است، این علی دوست من است، و او را دوست داشته باشید. آنوقت آیا این پیغمبر عاقل است؟ آنهایی كه این حرف را میزنند، راجع به پیغمبر چه فكر میكنند؟
اگر یك نفر از میان ما ـ ما كه پیغمبر نیستیم حالا شاید از پیغمبر خودمان را بالاتر بدانیم! ـ نه چهار روز و نه سه روز، بلکه دو ساعت یكی را كنار آفتاب نگه دارد و به یكی بگوید: میخواستم این را به تو بگویم كه فلانی آدم خوبی است و هوای او را داشته باش. شما به این شخص چه میگویید؟ میگویید: آیا آفتاب به سرت زده است؟! آیا مغزت داغ كرده است؟
حالا پیغمبر كه مصون و معصوم از خطا است و وحی او با جبرائیل از ناحیۀ پروردگار میرسد، تمام افراد هم این را با چشمهای خودشان میدیدند، تغییر حال رسول خدا را در هنگام نزول وحی در مسجد، در بیابان، در منزل، در خیابان با این دوتا چشمشان میدیدند؛ آیا وقتی كه جبرائیل نازل میشد تغییر حال پیغمبر را نمیدیدند؟!1 آیا نقل نمیكردند؟! آیا همین عائشه تغییر حال پیغمبر را وقتیكه وحی میآمد، نقل نمیكرد؟ آیا اینها ﴿وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلۡهَوَىٰٓ﴾2 را در قرآن ندیده بودند كه پیغمبر از روی امیال و هوی حرف نمیزند؟! پیغمبر از روی نفسانیات صحبت نمیكند، آیا این را در قرآن نمیخواندند؟! ﴿إِنَّهُۥ لَقَوۡلٞ فَصۡلٞ * وَمَا هُوَ بِٱلۡهَزۡلِ﴾3 آیا اینها این آیات را نشنیده بودند كه كلام رسول خدا كلام فصل است، یعنی تمام است و مایز بین حق و باطل است؟ کلام او عین حق است و باید با آن سایر كلمات را سنجید و میزانِ نزدیكی و دوری آنها با واقع را باید بهوسیلۀ این كلام رسول خدا پیبرد. آیا این را نمیفهمیدند؟ چهار روز پیغمبر مردم را در این گرما نگه داشت که بگوید: ای مردم! این علی پسر عمو و داماد من است! هوای او را داشته باشید که یك وقت گرسنه نماند!
عجز عامه از جواب یهودیان و مستشرقان نسبت به عمل پیغمبر در واقعۀ غدیر
آیا آنوقت این پیغمبر دیوانه نیست؟ باید از خودشان سؤال كرد! این پیغمبری كه الآن با چنین جریانی به دنیا معرفی میكنند، اگر یك یهودی، یك مستشرق، یك نصرانی، یك آدم بیطرف به این واقعۀ غدیر نگاه بكند، به این پیغمبر چه میگوید؟ واقعاً به پیغمبر چه میگوید؟ میگوید: نوكر خانۀ من چنین كاری را نمیكند، حالا شما که ادّعای وحی برای او میكنید آنوقت چنین كار عبث و بیهوده را انجام میدهد؟ این برادران اهل سنّت نسبت به این مسئله چه پاسخی دارند که بدهند؟ بله، بعضیها اصلاً اصل قضیه را انكار میكنند و آن یك مطلب دیگر است. هرجا كه كم میآوریم اصلاً میگوییم که نیست! هرجا كه كم میآوریم قبول نداریم، هرجا كه كم میآوریم، میگوییم: نه آقا، این حرفها بیخود است! حالا این پیغمبر میآید این قضیه به این مهمی را اینگونه بیان میکند! نه راجع به نماز این كار را كرد، نه راجع به روزه این كار را كرد، نه راجع به زكات این كار را كرد، نه راجع به حج این كار را كرد، نه راجع به انفاق این كار را كرد، نه راجع به هیچ مسئلهای از مسائل شرعی و دینی كه در زمان رسول خدا اتّفاق افتاد، این کار را انجام نداد. در كدام یكی از آن موارد چنین جریانی بود كه سی هزار نفر را به این كیفیت نگه دارد و بگوید: «مَن كُنتُ مَولاه فَهذٰا عَلیٌّ مَولاه»؛4 هر كسی كه من مولای او هستم این علی مولای اوست. و او را بالای آن جهاز بِبَرد و كنار خودش قرار بدهد و دستش را بالا ببرد كه همۀ مردم ببینند و همۀ مردم او را تماشا كنند.
تلقی نمودن ولایت بهعنوان یک امر فرعی، خیانت به اسلام است
آنوقت ما الآن این را میگوییم که این یك مسئلۀ فرعی و عادی است مثل طهارت و نجاست! اینكه از مسائل ضروری نیست! ما كه در مسائل ضروری با هم اختلاف نداریم. نماز را كه با هم میخوانیم. بله، آن نمازی كه آنها میخوانند بهدرد عمهشان میخورد! همان نمازی بود كه علامۀ حلّی جلوی الجایتو خواند و جریانش مفصّل است. الآن برای تعریف جریان فرصت نیست. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در كتاب امام شناسی آوردهاند، رفقا مراجعه كنند.1 آنجا كیفیتش را نوشتهاند؛ عذره را جلوی او گذاشت و او بر عذره و غائط انسان سجده كرد، داد آنها به هوا رفت که به ما تهمت میزنی! گفت: «کتابها را بیاورید.» كتابها را آوردند که در آن نوشته بود: سجده بر هر چیزی در روی زمین جایز است. (علامه حلی) گفت: «این هم یكی از آن موارد است، بفرما! اینكه روی هوا نیست و روی زمین است.» جواب چیست؟ آن نمازی كه آنطور باشد، حجّی كه آنطور باشد، پیروی و متابعتی كه از آنهایی باشد كه نمیدانند دستشان شش انگشت یا پنج انگشت دارد، معلوم است به كجا میرسد.
انکار ولایت بهخاطر فقدان تقوا
آنوقت پیغمبر این امیرالمؤمنین را بر ولایت نصب میكند. و ما در این زمان میگوییم: ولایت امر ضروری نیست! نماز ضروری است كه همه میدانید! روزه و حج و زكات ضروری است، و ولایت هم یك مسئلۀ اجتهادی است که بعضیها قبول دارند و بعضیها قبول ندارند! این بهخاطر تقوا است. چندتا كلمه درس خواندهایم ولی تقوا و مصونیت از خطا وجود ندارد. مسائل دیگر، هواهای دیگر، جریانات دیگر، ارتباطات دیگر میآید و بر واقعیات پذیرفته شدۀ مكتب، سرپوش میگذارد.
خیلی جالب است؛ یكی از دوستان ما که خدا حفظش كند، ایشان فردی است كه شاید در دنیا نفر اوّل باشد، شاخص باشد. او برای خود من راجع به مسائل هویٰ و هوس تعریف میكرد و میگفت:
در یك سمینار و كنفرانسی حدود هشتاد نود نفر بودند و من شركت داشتم و سخنرانی هم میكردم. بعضیها راجع به مطالبی كه مطرح میكردم بهخاطر مسائل نفس شروع به اعتراض كردند و اصلاً مشخص بود كه براساس مسائل نفسانی قضیه میگردد. جالب اینكه بسیاری از دوستان من و شاگردان من كه بهواسطۀ خود من به مسائل و درجاتی رسیده بودند، اینها بهخاطر ملاحظات به دفاع از ما بلند نشدند كه حق با این شخص است و مسئله این است، مثلاً رپورترها1 این را میگویند. وقتی كه تمام شد گفتم: چرا شما هیچ چیزی نگفتید؟! یكی سرش را پایین انداخت، یكی گفت: «ما [شرمندهایم!]» یكی دیگر گفت: «[چه بگویم؟!]» یكی گفت: «ملاحظۀ [فلانی را] کردیم!»
همهجا این مسائل هست. وقتی كه پای نفس جلو بیاید حق پایین میرود، وقتی كه پای هویٰ و هوس و مراعات و مسائل دنیوی بیاید [مسئله از همین قرار است.] طبعاً آن كسی كه ساكت نشسته و از این حق دفاع نكرده، برای خدا كه نبوده، بلکه بهخاطر این بوده كه موقعیت او چه بوده یا فلانكاره بوده، فلان آقا بوده، یا فلان جا دستش بند بوده است و اگر حرف بزنیم برای فردایمان فلان است، یا مثلاً میخواهیم فلان مدرك را بگیریم، عقب میاندازند. از این مسائل و از این چیزهایی كه همیشه هست.
انکار حدیث «قرطاس وقلم» بهخاطر نداشتن نور باطن
این قضیه همیشه در طول تاریخ دامن همۀ افراد را گرفته است! بعد هشتاد سال سن و بعد از اینهمه درس خواندن و درس دادن، یك نفر ـ هفتۀ قبل خدمتتان عرض كردم ـ حدیث قلم و قرطاسی را كه شیعه و سنّی نقل كردهاند و از روایات مسلّم و از ضروریاتی است كه هیچ فرد سنّی نمیتواند آن را انكار بكند، انكار میكند!!!2 این برای این است كه نور نیست، آن نوری كه باید واقع را نشان بدهد نیست. مطلبی را كه خود اهل سنّت نقل كردهاند كه عمر در آخرین لحظات حیات رسول خدا، وقتی كه پیغمبر طلب كردند که كاغذ بیاورید، نعوذبالله نعوذبالله گفت: «إنَّ الرَّجُلَ لَیَهجُر؛ این مرد هذیان میگوید!»3 آنوقت میخواهید این مردم از پیغمبر برنگردند و دنبال آن ابوبكر نروند؟ حالا افرادی از میان ما این روایت مسلّم تاریخ را انكار میكنند. این هم یكی از مصائب ما است!
یا اینكه سایر مطالبی كه خدمتتان توضیح دادم؛ راجع به جریان حضرت زهرا علیهاالسلام و یا راجع به زیارت عاشورا كه بعضیها آن را تالیتلو قرآن بهحساب میآورند و چقدر راجع به آن تأكید شده است، میگویند: زیارت عاشورا هم كه سند ندارد، بیخود و كشك است! این حرفها را بقال و چقال و... نمیگویند، اینها را كسانی میگویند كه نود سال درس خواندهاند، نود سال مطالعه كردهاند، هشتاد سال تحقیق كردهاند! اینها این حرفها را میزنند. حالا مشخص شد كه تقوا چیست؟
بیان معنای تقوا
تقوا عبارت از این است كه انسان در مصونیتی قرار بگیرد كه در آن مصونیت نور توحید است كه تعیین كنندۀ فكر است، نه هویٰ و هوس و مصالح و اشتباهات و تجربیات غلط و نقائصی كه در بعضی از نقاط تفكری ما وجود دارد. آن كسی كه میگوید: نیازی به فلسفه نیست، نیازی به عرفان نیست، آخر هم سر از اینجا درمیآورد كه زیارت عاشورا را رد میكند! آن كسی كه میگوید: فقط پرداختن به بعضی از فنون و شئون كفایت میكند، سر از اینجا درمیآورد. آن كسی كه اهل معرفت است میداند كه زیارت عاشورا از دهانی درنمیآید، مگر آن كه او معصوم باشد. او این مطلب را میفهمد و او این را تبلیغ میكند و او سفارش به خواندن میكند و او سفارش بر مداومت بر آن و تدبّر در آن میكند.
صدور زیارت جامعۀ کبیره از امام معصوم علیهالسلام
آن كسی كه زیارت جامعه را در حق امام علیهالسّلام غلوّ میداند و او را مافوق شأن و مرتبۀ امام میداند، همان كسی است كه میگوید نیازی به پرداختن به این مطالب نیست، نیازی به پرداختن به این علوم نیست، نیازی به پرداختن به علوم فكری نیست، نیازی به پرداختن به علوم توحید و عرفان و امثالذلك نیست. اما آن كسی كه اهل معرفت است، آن كسی كه اهل ولایت است، آن كسی كه نفس و سرّ او با حقیقت امام علیهالسّلام اتّحاد پیدا كرده است، میداند كه این زیارت جامعه از امام هادی علیهالسّلام است و این زیارت را هیچكس دیگری جز اینكه متّصل به منبع وحی باشد نمیتواند بگوید. شما یك زیارت جامعه بگویید! شما میگویید این زیارت مربوطه به امام هادی نیست، شما بیا بگو! ببین چه درمیآید!
شبهاتی دربارۀ صدور نهجالبلاغه
بعضیها راجع به مسئلۀ نهجالبلاغه شبهه میكنند، بعضیها تردید میكنند كه آیا این مسائل از امیرالمؤمنین است؟ آیا این خطبهها هست یا نیست؟ بعضیها گفتهاند: بعضیهایش هست و بعضیها گفتهاند: بعضیهایش نیست. و سید رضی همینطوری از پیش خودش جمع كرده است. مرحوم علامه طباطبایی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ خدا رحمتشان بكند. این مرد، مردی بود كه به مقام تقوا رسیده بود! ایشان میفرمودند:
فرضاً امیرالمؤمنین این خطبهها را نگفته است. افرادی كه از زمان رسول خدا تا الآن بودند، افراد مشخص هستند، بزرگان در عرب مشخص هستند، بلغاء مشخص هستند، ادباء مشخص هستند، همۀ اینها اسامیشان هست و نوشتههایشان هم هست. كدام یك از اینها یك چیزی مثل چنین كتابی آورده است؟ اگر كسی بوده، بگوید. افرادی كه آمدهاند، صحبتها و خطبهای كه خواندهاند، مقالهای كه نوشتهاند، مسئلۀ علمی كه مطرح كردهاند، معلوم است. خیلی بالاتر از همۀ آنها یعقوب بن اسحاق كندی بوده كه حرفهایی كه میزده، پیش نهجالبلاغه همه روزنامه است، فقط این بوده است. چه كسی غیر از این بوده است؟ آن كسی كه مثل امیرالمؤمنین این مسائل توحیدی را مطرح بكند، كدام یك از علماء میتوانند مانند او چنین روایاتی بیان كنند و چنین خطباتی بگویند و به چنین كیفیتی تعریف بكنند؟ چه كسی است؟
همینطوری بگوییم که نیست! اینكه صحیح نیست. همینطوری بگوییم كه سند نهجالبلاغه را چه كسی گفته است؟ مطالب نهجالبلاغه از كجا رسیده است و از كجا استناد دارد و به كجا مربوط است؟ چون در نهجالبلاغه چندتا خطبه هست بنابراین باید همۀ نهجالبلاغه زیر سؤال برود؟ آن خطبهها را هم چون خودشان نفهمیدند كه به چه كیفیتی هست كلّ نهجالبلاغه باید زیر سؤال برود؟ این مسئله با مسئلۀ تقوا نمیسازد.
نرسیدن به مرتبۀ تقوا به سبب کم همتی افراد
تمام این مطالب بهخاطر این است كه ما در ارتباط با كارهای خود، همیشه دست پایین را گرفتیم. هیچوقت نخواستیم رشد كنیم و همیشه خواستیم در همین افكار پایین بمانیم. همیشه خواستیم در این ارتباطات بمانیم، همیشه خواستیم در ارتباطمان با افراد، یك قدم جلو نگذاریم، یك قدر فكر خودمان را بالاتر نبریم و قدری عمیقتر نگاه نكنیم. بر این اساس، توارد خیالات و اوهام در كلّ شبانهروز دامن ما را میگیرد. یك خیال میرود، خیال بعد میآید، یك خیال میرود، خیال بعد میآید. یك نفر یك حرف به ما میزند و میپذیریم، آن یكی یك حرف دیگر میزند و حرف او را میپذیریم، نفر سوّم حرفی میزند و حرف او را میپذیریم و دنبال حرف او میرویم. خودمان تحقیق نمیكنیم، خودمان صرف نظر از این مطلبی كه گفته شده نمیگردیم، زود قضاوت میكنیم، زود حق را به او میدهیم، یا زود او را محكوم میكنیم. همۀ اینها برای این است كه این نفس و قدرت فكری و تعقّلی ما گرچه نسبت به مطالب ظاهری و علوم، امتیازی پیدا كرده و رشد پیدا كرده است، ولی از نقطهنظر خودساختگی در همان مرحلۀ طفولیت باقی مانده است.
الآن باید خیلیها یادشان باشد: آنموقعی كه ضبط آمده بود، نوارها اینقدر بود، یك چیز بزرگ بود! یك ساعت طول میكشید و یك نوار به این بزرگی میچرخید تااینكه به آخر برسد. بعد سالها گذشت و همان یك ساعت در یك نوار كوچك به همان كیفیت و خیلی مختصرتر و خیلی بهتر و تمیزتر و شكیلتر. باز مدّتی گذشت و همان به دستگاهها تبدیل شد. الآن كمكم به جایی میرسد كه نهتنها آن یك ساعت بلكه صدها ساعت صحبت در یك دستگاهی به اندازۀ یك ناخن یا نصف ناخن یا ثلث ناخن جا میگیرد. دستگاهی و اجهزهای كه به اندازۀ سر سوزن است و میتواند هزارها ساعت را ضبط كند. چهمقدار به آن دستگاه از نقطهنظر ارج و از نقطهنظر موقعیت اضافه شده است؟ هیچ! فقط كوچك شده است. مطالب و اطّلاعات زیاد است، ولی درك وجود ندارد. همان دركی كه مال آن بوده، همان درك هم الآن مال این است و تفاوت نمیكند. فهم زیاد نشده و حجم زیاد شده است!
سلوک عملی تنها راه رسیدن به مراتب تقوا
ما تابهحال درصدد بالا بردن حجم اطّلاع بودیم، نه درصدد ساختن خود و قوام نفسانی و قوام فكری و قوام عقلانی خود، و در این صدد نبودیم. اطلاعاتمان را زیاد كردیم؛ مرتّب كتاب خواندیم و كتاب كه ما را بالا نمیبرد. مرتّب دفتری به دفترهای دیگر اضافه كردیم، اینها كه فكر ما را تصحیح نمیكند. البتّه مطالبی كه بزرگان نقل كردهاند و معیارهایی كه بهدست دادهاند، راه را برای رسیدن به مطلب روشن میكند ولی ما باید اینها را در خود پیاده كنیم و خود را با اینها منطبق كنیم تا ما پس از گذشت زمان و طی روزها و ماهها و سالها كمكم كمكم از نقطهنظر ارتقاء روحی و فكری و عقلانی به همان مرتبهای برسیم كه این مبانی برای ما توضیح داده شده است. به آن مبنا برسیم، به آن قاعده برسیم و به آن حالی برسیم كه با آن حال، مطلبی را كه میگوییم فصل است و خطا دیگر در آن نیست.
اهمیت تصحیح خیال برای رسیدن به واقع
همانطوری كه در جلسۀ قبل خدمت رفقا عرض شد، این مسئله به تصحیح خیال احتیاج دارد؛ یعنی انسان خیال خود را تصحیح كند. آنچه را كه در ذهن او میآید تصحیح شده باشد. فكر او فكر مُصحَّحی باشد. راه برای این مسئله چیست؟ چگونه انسان میتواند به این مرتبه برسد؟ بهمرتبهای كه دیگر واقع برای او مجسّم باشد نه صورت ظاهر. واقع برای او ملاك باشد نه هیاهو و ازدحام و تبلیغ. واقع برای او ملاك و مدّنظر باشد نه امور دیگر. انسان چهوقت میتواند به این مرتبه برسد؟ وقتی كه قوای تخیلی و وهمیۀ او كه بر پایۀ نقائص نفسانی و كیفیت فرهنگ جامعه و میزان اطلاعات شخصی است و مقدار تقرّب انسان به پروردگار در مراحل مختلف تجرّد، به مرتبهای برسد كه از مقدار توهّم كاسته بشود و به مقدار تعقّل اضافه بشود. اگر انسان در این مسیر قرار گرفت كمكم كمكم با پشت سر گذاشتن افكار و تخیلات سابق و كیفیت فهم سابق، اساس جدیدی را پیریزی میكند. انسان میتواند این كار را انجام بدهد.
اهمیت مطالعۀ کتب بزرگان دین در رشد عقلانی انسان
مطالعه در كتابهای بزرگان در این زمینه تأثیر بسیار زیادی دارد. مطالعه در تاریخ در این زمینه بسیار مهم است. شناخت افراد از لابهلای عباراتی كه از آنها چه در علن و چه در خلوت و جلوت سر زده است، در نشاندادن و آشكارشدن شخصیت آنها تأثیر زیادی دارد. خیلی از افراد در میان مردم خوب صحبت میكنند و انسان نقاط ضعف آنها را كم مشاهده میكند، ولی وقتی كه در جلسات خصوصی هستند آنچه را كه در دل دارند بیرون میریزند و انسان میفهمد چه خبر است. در میان مردم خیلی قشنگ و خیلی سنجیده صحبت میکنند. از قبل مطالب را آماده کرده و نوشته و دستهبندی كرده است و قبل از این هم كه بیاییم یك مرور میكنیم كه واو را فا نگوییم و خطا هم نباشد. بعد میگویند: چه صحبت عالی و بیانات راقی ایراد کردند! اما وقتی كه انسان در حال و هوای آنها و در خصوصیات آنها میرود میبیند که عجب، چه بساطی است!
ذکر حکایتی از مرحوم حداد دربارۀ مدّعی نیابت امام زمان علیهالسلام
یك از رفقای سابق ما كه منزلش در عراق بود و آنجا زندگی میكرد و از دوستان مرحوم پدر ما بود، این قضیه را برای من تعریف میكرد، میگفت:
هروقت كه من از كاظمین به كربلا برای زیارت شبهای جمعۀ سیدالشّهدا علیهالسلام و زیارت استاد خودم مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان الله علیه ـ میآمدم، هیچوقت نشد كه ایشان در هنگام تشرّف به من بگویند که بیا با هم برویم. حالا هر وقت كه ایشان تشرّف پیدا میكردند یا ما با ایشان میرفتیم یا جدا میرفتیم و هیچ سابقه نداشت كه بگویند: من الآن به حرم مشرّف میشوم و شما هم بیا با من برویم.
ما یك شب جمعه را در آنجا ماندیم و در خدمت ایشان بودیم و خوابیدیم. صبح جمعه كه بلند شدیم ایشان بعد از صبحانه گفتند: «فلانی من میخواهم به حرم مشرّف بشوم و شما بیا.»
دأب مرحوم آقای حدّاد این بود كه هر روز صبح كه از خواب بلند میشدند ـ اینهایی كه میگویند: [عرفا] اهل ولایت نیستند، بشناسید چه كسانی هستند! ـ نماز صبح را میخواندند و حرم سیدالشّهدا را زیارت میكردند، بعد حرم حضرت اباالفضل علیهماالسّلام میرفتند و در منزل برمیگشتند و صبحانه میخوردند. این كار هر روز ایشان بود. آنوقت میگویند: اینها اهل ولایت نیستند!
ایشان میگفتند:
من آنروز خیلی تعجّب كردم كه به من گفتند: «فلانی من میخواهم حرم مشرّف بشوم و شما بیا با هم برویم.» ما رفتیم و نشستیم، در اینموقع دیدیم که یك نفر آمد و مشغول زیارت شد؛ فردی که در میان افراد آنجا خیلی مُوجّه بود. وقتی كه ما نماز را خواندیم ـ و من هم در دلم نسبت به آن فرد مسائلی بود، حسن ظنهایی در دلم نسبت به آن بود، مطالبی و مراتبی نسبت به او در دلم بود. اطلاع نداشتم و از اینطرف و آنطرف چیزهایی میشنیدیم ـ به من رو كردند و فرمودند: «آیا فلان شخص را دیدی؟» گفتم: بله. ایشان فرمود: «در آینده خواهید دید كه چه پیش خواهد آمد!» بعد این قضیه گذشت و تااینكه ما دیدیم بله! یكمرتبه سروصدای این فرد بهعنوان نیابت امام زمان علیهالسّلام در آنجا بلند شد و مردم را به دور خود جمع كرد! افراد از اطراف به اینطرف و آنطرف میرفتند و افراد را بهعنوان نیابت و... جمع میكردند و خیلی این مسئله بالا گرفت.
همان قضیهای كه مرحوم آقا نوشتهاند و نمیدانم در كدام كتابشان هست، یا اینكه برای رفقا عرض كردهام كه ایشان گفتند: «من در سامرّاء رفتم و این فتنه را خواباندم و آمدم.»1
چه كسی در حق چنین شخصی این احتمال را میداد؟ چه کسی متوجه میشد که آن نماز شبها از روی دواعی نفسانی و امثالذلك است؟. چه كسی توانست آن گریهها و آن قرائتها و آن مجالس توسّلات را و آنچه كه همه را گول زده بود، و بسیاری از اطراف و اكناف بهدور او گرد آمده بودند، تشخیص بدهد و بفهمد كه در باطن و پشت این قضیه چه مسئلهای نهفته است؟ چه كسی میتواند اینها را بداند؟ آن كسی كه نفسش به مرتبۀ تقوا رسیده و الاّ خود او هم از نظر نفسانی گرفتار این قضیه شده بود، مراتبی را برای او قائل بود و امثالذلك.
سوء ظن به افراد سبب تقویت قوای خیالیه
انسان برای رسیدن به این مسئله در دو جهت و در دو مسیر باید حركت كند؛ مسیر اول: مسیر تصحیح خیال بهواسطۀ قدرت و زمینههای عقلانی است. انسان باید زمینههای انحراف فكر و انحراف نفس را بهواسطۀ مراقبه و بهواسطۀ همت و پیگیری ازبین ببرد. یكی از آنها سوءظن است. در آیۀ قرآن میخوانیم: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱجۡتَنِبُواْ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعۡضَ ٱلظَّنِّ إِثۡمٞ﴾؛2 «ای مردم از ظن و گمان بد اجتناب كنید، این گمان بد در بسیاری از موارد خلاف واقع است.»
و انسان باید كاری كند كه سوءظن او در هر مرتبهای كه هست، هر روز كاهش پیدا كند. بیخود و بیجهت انسان در ارتباط با افراد نظر سلبی و نظر نفی نداشته باشد. باید با افراد مثبت فكر كند. برای اینكه این مسئله در انسان حاصل بشود انسان باید نسبت به هر چیزی كه میشنود فرض كند كه این مطلب را نشنیده است، یك لحظه فكر كند كه این مطلب شنیده نشده است. بعد راجع به آن فكر كند که آیا این مطلبی را كه این فرد برای من نقل كرده، احتمال ندارد استنباط این فرد باشد كه برای من گفته است؟ آیا احتمال ندارد برداشت او باشد كه برای من گفته است؟ آیا احتمال ندارد كه خود او دستكاری كرده باشد؟ آیا احتمال ندارد كه خود او در ارتباط با آن فرد مسئله داشته و از دیدگاه آن مسئله، این قضیه را به من منعكس كرده است؟
تأثیر توهمات در ارزیابی افراد نسبت به قضایا
چند وقت پیش شخصی آمده بود یك مسئله و قضیهای را برای ما مطرح كرد. یك اختلاف بود. من وقتی كه صحبت كردم، متوجه شدم كه مسائل چه نقطه ضعفی و چه نقطه قوّتی دارد، و حولوحوش قضیه یك خیال و ذهنی هم برای ما پیدا شد. حالا جالب اینجاست که من این را پیش دو نفر فرستادم، كه هیچكدام از اینها از خصوصیات دیگری اطلاعی نداشتند. جوابی كه از آن دو نفر برای من آمد، درست صد و هشتاد درجه مقابل هم بود. در یك قضیۀ واحد، یك مسئلۀ واحد، یك جریان واحد، اینطور شد!
پاسخ آن شخص برای من مهم نبود كه حالا چه خواهد بود، آنچه برای من مهم بود ارزیابی افراد در ارتباط با جریانات بود. این خیلی مهم بود كه چگونه ما در ارتباط با قضایا درست مقابل هم برخورد میکنیم؛ یكی به این نحوه و دیگری درست درمقابل رفتار میکند كه مسئله به این كیفیت است. همان یك نفر، همان صورت مسئله، به همان نحو، به دو نفر گفته میشود. چرا اینطور است؟ یك مقدار مربوط به ضعف ما و مربوط به نقائص ما است. ما به مرحلۀ كمال كه نرسیدیم و كسی هم ادعا نكرده است. إنشاءالله خداوند در آن مسیر كمك و تأیید میكند، این مطالب هست.
یك مقداری از آن مربوط به آن است و مسئلۀ مهمی هم هست. ولی چرا باید در دو نقطۀ مقابل مطرح بشود؟ حالا فرض كنید كه دو نظر نزدیك به هم باشد و ممكن است حالا با كمی اختلاف مطرح شود، مثلاً یكی بگوید: صددرصد حق با این است و آن یكی بگوید: هشتاد درصد حق با این است. فقط بیست درصد اختلاف است، نه! اوّلی میگوید: صددرصد حق با این است و دومی میگوید: صددرصد حق با این است! این برای چیست؟ غیر از آن معلومات و غیر از آن نقائص، یك مسائل دیگری هست که انسان باید به آن مسائل برسد. از این مطالب باید رد بشویم، اطلاعات و معلومات به دست ما خواهد رسید و آنچه را که لازمۀ راه و طریق است برای ما پیش خواهد آمد. مهم این است كه خود را به نحوی آماده كنیم كه وقتی آن اطلاعات و آن معلومات و آن مسائل در نفس قرار میگیرد مسیر صحیح خودش را طی كند، این مهم است.
ذکر حکایتی دقیق از استاد طهرانی دربارۀ از بین رفتن سوء ظن
یكی از رفقا و یكی از دوستان آمده بود که در قضیهای اختلاف داشت. مسائلی مورد اختلاف بود، اختلافاتش هم اختلافات شخصی نبود، اختلافات مبنایی بود. از یك نفر حرفی پیش من نقل كرد، یك حرف که ظاهر زنندهای داشت و حكایت از یك نوع دعوی و حكایت از مسئلهای میكرد. وقتی كه برای من نقل كرد من چند لحظه فكر كردم و گفتم: آیا شما احتمال نمیدهید كه منظور او این باشد؟ شاید این بوده باشد؟ آن شخص یكخرده فكر كرد و گفت: «شاید!» گفتم: خب، شما قبل از اینكه بیایی، این احتمال را میدادید. یك احتمال عقلایی است و انسان میتواند این احتمال را بدهد و شاید هم به نظرش نرسیده بود. آن هم نمیتوانیم بگوییم که تقصیر داشته است. نه! شاید به نظرش نرسیده بود ولی انسان چهقدر خوب است ولو اینكه فردی است كه از او نقل میكند و در مبنا و در عقیده و در مرام مخالف با او است ولی مطلبی را كه میشنود فوراً به آن جنبۀ نفی و سلبیاش نگاه نكند، شاید یك نوع موقعیت مثبتی داشته باشد مگر اینكه دیگر معلوم و مشخص و یقینی باشد. آدم وقتیكه این چراغ را میبیند دیگر نمیتواند بگوید كه آقا این خاموش است.
یک دستورالعمل برای تصحیح خیال
باید به این نحوه باشد. اگر انسان این كار را و این روش را در خودش استمرار داد، یكی از سریعترین راهها برای تصحیح خیال است. كه انسان همیشه قبل از اینكه سریع بخواهد فكر كند، بنشیند برای آن عملی را كه شنیده، برای آن خبری را كه شنیده و برای آن واقعهای را كه احساس كرده، ببیند آیا اصلاً میشود احتمال مثبتی در آن پیدا بكند یا نه؟ یك دقیقه بنشیند، اگر نشد دو دقیقه فكر كند، اگر نشد پنج دقیقه فكر كند، اگر نشد ده دقیقه فكر كند. و تا ده دقیقه میرسد به شرطی كه برود فكر كند. شاید منظور او از اینكه این حرف را زده، این است و خیلی هم دیگر داغش نكنیم! شاید منظور او از اینكه این كار را كرده، این است.
یا اگر خودش گفت: «من كه این كار را انجام دادم بهخاطر این بود، این هم قسم و این هم قرآن و دست هم روی قرآن میگذارم.» چه میگویید؟ نمیتوانید بگویید که دروغ میگوید! مسلمان كه دروغ نمیگوید. عجب! اینهم آیۀ قرآن، والله و بالله من در نظرم این بود و طوری مطلب به شما نقل شده كه شما نسبت به من چنین ظنّی را بردهاید. حالا آدم آن قسم و آن آیه و آن قرآن را قبلاً جلویش بگذارد. آیا احتمال صحّت را میدهد یا نه؟
بله، اگر مطلب بهنحوی است كه اگر قسم به قرآن هم خورد باید بگوید: این قسم دروغ است، یك وقت ممكن است. اینكه دیگر یك چیز واضح و روشنی است بهنحوی كه آدم با این دو چشمش میبیند، حدس و گمان نیست، فكر و خیال و استنباط نیست، به این نحوه میبیند. نه! آنجا مطلب دیگری است. آدم این احتمال را بدهد. این باعث میشود که بسیاری از گمانهایی كه ما نسبت به همدیگر داریم، همۀ اینها از بین برود. نفس یك آرامش و یك سكونت نسبت به افراد، نسبت به اجتماع، نسبت به رفیق و نسبت به اشخاصی كه با آنها ارتباط دارد، پیدا بكند. این درگیری نفسانی كه دائماً ما با آن سروكار داریم، فروكش پیدا میكند. این یكی از موارد است.
چون در امروز میخواهم آن مسئلۀ متقین را تمام كنم و اگر خدا بخواهد در جلسۀ بعد كه شاید قدری هم به طول بكشد، از مطلب جدیدی بخواهیم صحبت كنیم، لذا خیلی در آخر صحبتم، فشرده و موجز مطالب را میگویم.
حفظ حالت نیاز و خضوع درقبال خداوند در تمامی دوران سلوک
مسئلۀ اول مسئلۀ سوءظن است و این سوءظن باید از بین برود. مسئلۀ دوم مسئلۀ حفظ موقعیت و آن حالتی است كه انسان دارد، انسان این حالت را باید حفظ كند. ما قبل از اینكه با این حرفها و با این مطالب ارتباط پیدا كنیم، چه حالی داشتیم؟ از این قضیه چند سال میگذرد؟ سالها میگذرد، ده سال میگذرد، سی سال میگذرد، آیا الآن هم همان حال سی سال قبل را داریم یا نه، فرق كردهایم؟ انسان برای خودش این حالت و این موقعیت را درقبال خود و پروردگار همیشه نگه دارد.
این حالتی كه اوّل چیزی نمیفهمید و الآن مقداری فهمیده است، مبادا این مسئله او را دگرگون كند. این موقعیتی را كه قبلاً داشته و طلبی را كه برای رسیدن به مطالب عالیه داشته و عطش و تشنگی كه برای رسیدن به آن مبانی و قواعد برای حیات ابدی داشته، آیا آن حال را الآن دارد یا ندارد؟ آن حالت تواضع و خضوعی كه در ابتدا آمده آیا آن خضوع الآن هست یا نه؟ در ارتباط با پروردگار كه ما عوض نشدیم ما همان هستیم، آیا تغییر كردیم؟ چقدر به ما اضافه شد؟ چند متر به ما اضافه شد؟
این مطالبی كه به گوش ما خورده از كجا آمده است؟ آیا جز از عنایت حق، از جای دیگر است؟ آنچه را كه فهمیدیم و آنچه را كه درك كردیم، آن را از خانۀ خاله و عمّه كه نیاوردیم! جز اینكه از طریق بزرگان كه عمرشان را در این راه گذاشتند و به هزار بلا و مصیبت مبتلا شدند و با گفتههای خودشان و با نوشتههای خودشان و مرام خودشان آن مكتب حق را به میراث به ما سپردند، از كجا این مطالب آمده است؟ این مسائل را همیشه انسان در خودش زنده نگه دارد و موقعیت خودش را در ارتباط با این مكتب حفظ كند. خلاصه اینکه خودش را گم نكند!
برخورد امام رضا علیهالسلام با مهمان و تذکر عجیب آن حضرت
یك روز یكی از اصحاب امام رضا علیهالسّلام شب در منزل حضرت رفته بود، حالا یا دعوت داشت یا دعوت نداشت. حضرت در مدینه بودند. حضرت خودشان سفره انداختند و غذا آوردند، بعد رفتند و فراش و تشك خود را برای او آوردند، لحافی اگر بوده آوردند، آن شخص فهمید كه این فراش خود حضرت است و حضرت فرمودند كه شما اینجا استراحت كنید. بعد همین كه خواستند از در خارج بشوند، به او رو كردند و فرمودند كه مبادا گمان ببری كه تو یك كسی هستی، مبادا این در تو پیدا بشود!1
ببینید! برای آن شخص چه میشد؟! ما از كوفه رفتیم و یا از یك جای دیگر آمدیم و مورد ضیافت حضرت، فرزند رسول خدا قرار گرفتیم. به كوفه برمیگردیم و به بقیه افتخار میکنیم! ما آنجا رفتیم و افتخار میكنیم که امام رضا علیهالسلام با دست خودش برای ما غذا آورد و فراش خود را برای ما پهن كرد! هر جا میرویم، میگوییم: بله! خدمت حضرت رسیدیم و حضرت به همه سلام رساندند. میپرسند که چه كسی آنجا بود؟ میگوید: چه عرض كنم! حضرت ما را شرمندگی و خجالت داد و یك خرده هم سرمان را پایین میاندازیم!
تمام اینها كلك و حقّهبازی است! تمام این سر انداختن پایینها، حقّهبازی و نقشههای شیطان است. حضرت خیلی ما را شرمنده كردند و خیلی ما را خجالت زده كردند! میپرسند که حضرت چهكار کردند؟ میگوید: نمیتوانیم بگوییم! (خب اگر نمیتوانی بگویی پس زهر مار! نگو! نگو!) بله! حضرت اینگونه رفتار کردند! آنها هم میگویند: عجب! حضرت فراششان را به تو دادند پس بلند شویم او را ببوسیم و دیگر وضع و موقعیت او تفاوت میکند! از فردا در مجالس بگوییم: این كسی است كه در فراش حضرت خوابیده است! این كسی است كه روی تشك حضرت خوابیده است! این كسی است كه فلان است. همه جا پخش میشود بعد این آقا میشود یك بت! یك بتی بشود كه از بت هُبل و از آن بتهای مكه كه كلّهشان در كجا رفته بود، بالاتر خواهد رفت. بعد هم امیرالمؤمنین علیهالسلام همۀ آن بتها را با شمشیر میزد و همۀ آنها را میانداخت و میشكست، حضرت ظاهر و باطن بتكده را از بین میبرد. هم بت ظاهر را از بین میبرد و هم با نفس ولایتش باطن را از بین میبُرد.
حضرت میبیند: عجب! این شخص الآن در جهنّم سقوط میكند. لذا میفرماید: «حواست باشد من که این كار را كردم، تو با بقیۀ شیعیان من فرقی نمیكنی، اگر كسی دیگر هم بیاید، من همین كار را برای او میكنم.» یكدفعه درجا میزند! یكمرتبه حضرت او را از جهنم بیرون آورد! به كجا میروی؟ به كجا فكر میكنی؟ حالا بیایی و شرح بدهی و برای خودت پرونده درست كنی؟ ما همین الآن پروندهات را پاره میكنیم و داخل بخاری هیزمی میاندازیم و آن را میسوزانیم و همه را خاكستر میكنیم.
تصحیح خیال با عنایت امام علیه السلام
كار امام این است؛ امام با آن ولایتش بت را میشكند، نفس را خرد میكند، خیال را تصحیح میكند. بدبخت! تو با بقیه چه فرق میكنی؟! اگر من به تو لطف كردم من امام هستم، تو چه كسی هستی؟ برو رفقای خود را هم بیاور و ببین که همین كار را برای ایشان میكنم یا نه؟ بفرما. ببین میكنم یا نه؟ من به تو لطف میكنم، من به تو عنایت میكنم، حواس تو كجا است؟ به كجا میروی؟ موقعیت خودمان را فراموش نكنیم، همیشه خود را همان روز اوّل و شاگرد اوّل دبستان بهحساب بیاوریم و هرچه كه به ما میرسد از ناحیۀ خدا بدانیم.
لطف و عنایت خدای متعال تنها سبب حرکت و رشد انسان
مسئلۀ سوم اینكه آنچه را كه برای ما پیش میآید واقعاً آن را عنایت خدا بدانیم. اگر علمی به دست میآوریم از ناحیۀ خدا آمده، اگر معرفتی برای ما پیدا شده از ناحیۀ خدا آمده است. اینكه الآن تفكرمان نسبت به جریانات و مسائل فرق كرده، از خدا آمده است و الاّ رفقای ما، قوم و خویشهای ما در همین حرفها هستند، آیا نیستند؟! با آنها صحبت كنید، متوجه میشوید که در همین حرفها هستند. مبادا بر آنها خرده بگیرید، مبادا بر آنها ریشخند بزنید. بله، كار آنها را نباید امضاء بكنیم ولی ریشخند زدن و تمسخر كردن و اینکه اینها چه حرفهایی دارند، صحیح نیست! اینها را در دلمان بگوییم و به ظاهر مطرح نكنیم و بر این مسئله خدا را شكر كنیم. خدا را شكر كنیم كه در چه وادی هستیم، خدا را شكر كنیم كه در چه موقعیتی هستیم.
من قبلاً این مطلب را خدمت رفقا گفتم، حالا بد نیست که یك یادآوری بكنیم. در جلسهای بود که بسیاری از افراد بودند، شاید نصف بیشتر اینها از معمّمین بودند. بنده فقط یك بار شركت كردم، یك مجلس مربوط به منتسبین بود. صحبت كلّ مجلسِ آن شب از آن اوّلی كه ما رفتیم تا نیم ساعت به آخر راجع به یك بازی بود که بین كجا و كجا اتّفاق افتاده بود. كه دیگر من به یك نفر رو كردم و گفتم: این چه حرفهایی است، آیا خجالت نمیكشید؟! حالا اسم این قضیه را صله رحم گذاشتید. یك آیه خواندم كه دیگر آن فرد متنبه شد و روایت «مَن ماتَ و لَم یَعرف إمامَ زَمانِه»1 را یكخرده شروع به معنا كرد و از اینطرف و آنطرف اشكال کرد و بعد گفتند: آقا! پایین بفرمایید که سفره انداختهاند و جلسه را ختم كنید. كلّ این مجلس بین این افراد دربارۀ این جریان بود؛ این كیست؟ آن كیست؟ آن چطوری در دروازه میزند؟ آن چطوری در غیر دروازه میزند؟ آن در آنجا این كار را كرده است! یك ساعت و نیم وقت این مجلس به این مطالب گذشت. من در تمام این مدّت در دلم فقط میگفتم: الهی شكر ، الهی شكر. التفات كردید!
ما در كجا هستیم؟ فكر ما كجا است؟ تازه این نسبت به این مقداری است كه ما الآن از بزرگان فهمیدیم، والاّ خود ما اصلاً نسبت به مسائل بزرگان، خندهآوریم، ولی حالا به آن حدّ خودمان. ما را كجا آوردهاند و در چه حرفهایی و در چه مسائلی وارد کردهاند؟ اصلاً چیست؟ واقعاً آیا اصلاً میشود انسان فكر كند حتّی خیالش را در نظر بیاورد؟ و نهتنها كه شوخی میكردند، جدّی میگفتند، بحث میكردند، تجزیه و تحلیل میكردند! افراد هفتاد ساله! ائمّۀ جماعات! كه آن آنجا این است، آن آنجا این است. در آن تیم فلان فلان مطلب است! یك چیزهایی كه من اصلاً به عمرم اگر ده دفعه هم اسم بعضیها را بگویم باز اشتباه میگویم. مگر جبرائیل به اینها وحی كرده باشد! آخر مگر میشود یكی اینقدر اطلاعات داشته باشد نسبت به چیزهایی كه كوچه خیابانهای ما اطلاع ندارند؟! مگر میشود؟! خدا را شكر كنید! انسان بداند این مطالب و این مسائل را كه برای او میآید نورهایی است كه از ناحیۀ پروردگار است، مبادا خودش را گم كند.
این سه مطلب باید مورد نظر قرار بگیرد. البتّه مطالب دیگری هست ولی امّهات مطلب این سهتا است. این از نقطهنظر روش عقلانی برای رسیدن به آن مرتبۀ كمال عقلی است و امّا از نقطهنظر شهودی كه آن مسئلۀ دیگر است. از نقطهنظر شهودی وقتی که انسان در این مسیر حركت كند و رشد پیدا كند، میگوییم: حركت سالك از عالم نفس به عالم تجرّد عبارت است از حركت سالك از جزئیت به كلّیت؛ منبابمثال یك عكس را به شما نشان میدهند و شما این عكس را نگاه میكنید و یا به یك منظره نگاه میكنید. یك وقت ممكن است شما فقط نگاه به یك منظره كنید مثل اینكه اطفال نگاه میكنند. ولی كسی ممكن است نگاه عمیقتر كند، یكی ممكن است نگاه كند و وقایعی را كه پشت این صحنه است از لابهلای این صحنه و خصوصیات، بهدست بیاورد. حركت سالك این است كه از نگاه كردن به جزئیات و تأثیرپذیری از وقایع خارجی، سالك یك جهش میكند و آن واقع و حقیقت را در بالای ابرها میبیند. قضایایی كه اتّفاق میافتد دیگر برای او تأثیر ندارد، او بالاتر را میبیند و میگوید: همۀ اینها پوچ است. مطالبی را كه به او نقل میشود چون دید و بصیرت دارد مطالب مافوق را میبیند و به این مسائلی را كه اینها میگویند میخندد. جریاناتی كه دور او را احاطه میكند در او اثر نمیگذارد؛ چون او بالاتر را میبیند.
مگر مرحوم آقا ـ رضوان الله علیه ـ نفرمودند؟! مگر نگفتند؟! به ما میگفتند كه مسائل به این كیفیت نخواهد بود مطلب بهنحو دیگری خواهد شد. سالها قبل از اینكه جریانی اتّفاق بیفتد! سالها قبل از اینكه ما چیزی ببینیم، سالها قبل از اینكه ما مسئلهای را مشاهده كنیم. آن هم به اندازۀ ضرورت، نه در هر جایی، مطالب گفته می شد؛ چون او بالا را میبیند. بعد قضایایی كه اتّفاق میافتد و مسائلی كه اتّفاق میافتد، او میبیند. پروندهای است همینطور یكییكی ورقها پس از دیگری میآید تا زمانی که به آن ورق آخر میرسد، او آن ورق آخر را میبیند.
خدمت رفقا عرض كردم: یك شب در همان زمان حكومت نظامی ـ حدود یك ساعت به اتمام حکومت نظامی مانده بود ـ بهاتّفاق ایشان از مسجد پیاده بهسمت منزل آمدیم. از این طرف خیابان سعدی به آن طرف خیابان سعدی آمدیم، از همین دكههای روزنامه فروشی در کنار بود كه از آن میگذشتیم ـ اصلاً ایشان روزنامه نمیگرفتند و ما آنموقع اصلاً روزنامه نمیگرفتیم ـ یكدفعه ایشان نگاه كردند و دیدند عكس شخصی است كه آمد و بعد هم رئیسجمهور شد و بعد هم جریانش را همه میدانند. من اصلاً خودم این را تا آنموقع نمیشناختم و یكی دو دفعه اسمش را شنیده بودم. ایشان همینطور با عصا به همان روزنامه زدند و فرمودند که این كیست؟ گفتم: آقا! این چنین كسی است و بالأخره در این مسائل هست، ما اخیراً اسمش را شنیدهایم. یك سری تكان دادند و فرمودند: «روزی خواهد آمد و بلایی از این مرد بر سر ایران بیاید كه دیگر جبران نخواهد شد!» اصلاً قبل از اینكه این حرفها باشد، اینها از كجا این حرفها را میگویند؟ چه كسی این حرفها را به اینها میزند؟ آیا جریانات میتواند در افكار اینها اثر بگذارد؟! هزاران نفر خودشان را تكهتكه بكنند وقتی او میبیند، چه چیز میخواهد اثر بگذارد؟ چه میخواهد ببیند؟ چه واقعهای میخواهد حال و هوای اینها را تغییر بدهد؟
تصحیح خیال و رسیدن به مرتبۀ عقل نشانۀ قرب حق
هرچه انسان از نقطهنظر سلوك به مرتبۀ توحید نزدیكتر بشود، خیال او تصحیحتر میشود و دائماً از مرتبۀ خیال و وهم به مرتبۀ عقل بالا میآید. دائماً از نقطهنظر باطن و از نقطهنظر ظاهر بالا میآید تا هر دوی اینها به یك نقطه میرسند. اسم آن نقطه چیست؟ رفقای فاضل باید بدانند: «أولُ ما خَلَقَ اللهُ العَقلَ»1 به مرحلۀ عقل تام میرسند. اول ظهور پروردگار در عالم خلقت در مقام واحدیت پس از عالم ذات و عالم هوهویت مرتبۀ عقل است. در مرتبهای كه كلّ نظام خلقت با تمام محتویات خود اعمّ از مجرّدات و اعمّ از ماده را در چنبرۀ وجودی خود گرفته و دارد به آنها القاء میكند. این عالم، عالم عقل میشود. پس كسی كه به آن مرتبۀ عقل رسید به مرتبۀ تصحیح خیال رسیده و دیگر خیال ندارد. آن عقل، عقل تام است. این یك مرتبه که بیان شد. یك روایت دیگر هم داریم: «أولُ ما خَلَق اللَهُ نورُ نَبیّك یٰا جابِر»2 اولین مرتبۀ ظهور پروردگار در عالم خلق، ظهور در ولایت پیغمبر است.
عالم عقل همان عالم ولایت پیغمبر است
بنابراین نتیجۀ این دو عبارت كه هر دوی اینها در یك نقطه به هم تلاقی میكنند چیست؟ عالم عقل عبارت از عالم ولایت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم است. اگر انسان به این مرتبه برسد به مرحلۀ عصمت رسیده است و اولیای الهی به این مرتبه رسیدهاند. یعنی در زیر ولایت پیغمبر و در تحت ولایت امام زمان علیهالسّلام و سایر ائمّه، افراد بالا بیایند و از نقطهنظر مقامات نفس عبور میكنند و همینطور میآیند تا به همان مرتبۀ ولایت تام میرسند. در آن ولایت كه قرار گرفتند دیگر نفس آنها نفس بشری نیست، دیگر نفس ندارند، دیگر هویٰ ندارند، دیگر تخیل ندارند. ادراك آنها ادراكی است كه از مافوق، در نفس آنها آمده، نهاینکه از پایین در نفس آنها طلوع كرده باشد، نهاینکه بر اساس مطالعات و دیدن و خبرها و نظرها و سایر مطالب برای آنها اندوختهای جمع شده و نتائجی پیدا شده باشد. خروجی آنها خروجی نیست كه بهواسطۀ ورودی اینگونه امور باشد. خروجی آنها همان ورودی است، همانچه را كه از ناحیۀ پروردگار بر قلب رسول خدا و ائمّه میآید، همان بر قلب اینها از ناحیۀ نفس رسول خدا و امام میآید. در زیر سایۀ امام یك جریان قرار دارد نه دو جریان، و این جریان در اینجا قطع نمیشود. كلام آنها كلام امام است، فعل آنها فعل او است. لذا دیگر نمیتوانند بگویند: ما اشتباه كردیم، دیگر نمیتوانند بگویند: ای كاش این را نمیگفتیم! دیگر نمیگویند: این مطلب ما اشتباه بود.
بله، در مسائل جزئی و در این مسائل پیش پا افتاده همانطور كه عرض كردم یك چیز را و یا شخصی را اشتباه میبیند؛ چون چشمش ضعیف است. دلیل نیست بر اینكه هر كسی ولیّ خدا است، چشمش دوازده دهم باشد! نه، ممكن است یك عینك ته لیوانی یا ته كاسهای هم بزند البتّه حالا دیگر ظریفتر شده است! همانطوری كه عرض كردم: در اعتقادات و در ارتباط با پروردگار و در آنچه را كه به افراد نسبت به مصالح آنها و نسبت به مسائل جامعه میگوید، كلام آنها كلام امام است بدون بروبرگرد. این رسیدن به مسئلۀ ولایت است.
حضرت اباالفضل علیهالسلام مصداق عقل تامّ و بیانی از قضایای حضرت در روز عاشورا
در این مرتبه است كه عقل همان ولایت و ولایت همان عقل خواهد شد و دو مطلب نیست. چه كسی به اینجا رسیده است؟ یك نمونه عرض میکنم: حضرت اباالفضل علیهالسلام که فانی در سیدالشّهدا است، ذوب شدۀ در سیدالشّهدا است. تشنه است و عطش او را گرفته و در كنار شریعۀ فرات میرود. دو شبانه روز است كه آب نخورده و آبها را به بقیه داده است، خواهینخواهی نفس متمایل به آب است. همینكه آب را بالا میآورد، یكمرتبه: «فَذَكَر عَطَشَ الحُسَین»؛1 یاد عطش امام حسین و بقیه میافتد. چرا در اینموقع این خاطره به ذهن حضرت اباالفضل آمد؟ چون نفسش با نفس امام حسین علیهالسلام متحد شده است، نمیشود اصلاً آب بخورد! اگر حضرت اباالفضل علیهالسلام در آنموقع آب میخورد دیگر حضرت اباالفضل نبود. توجه كردید! اگر امام حسین علیهالسلام تشنه است آن هم باید تشنه باشد. بله، موقعیت برای او پیش آمده و طبق دستور امامش به شریعه رفته است که آب بیاورد و الآن هم كسی نیست كه منع بكند. هركسی كه در اینجا باشد از افراد عادی و از محققین و مفسّرین عادی، همه میگویند: اشتباه كرده است! ای آقا! خوب آب میخورد و بهتر میجنگید! ای آقا! آب میخورد و قوی میشد! ای آقا! رفع عطش میكرد. آب خوردن واجب شرعی است! اصلاً بالاتر از این را میگویند: حرام است كه انسان بخواهد خود را به هلاكت بیندازد! حرام است اگر انسان بخواهد ضرری را متوجه خود بكند!
برای چه كسی حرام است؟ برای ما! برای ما اهل ظاهر، برای ما كه شمهای از واقعیت را نچشیدیم و چشمان ما فقط با مطالب ظاهری سروكار داشته و از آن واقعیت و حقیقت ولایت و باطن امر بویی نبردیم، برای ما حرام است. برای ما به حكم وظیفۀ شرعی ظاهری آب خوردن واجب است. ولی حضرت ابالفضل چه؟ حضرت ابالفضل عقلش به عقل تام رسیده، تام شده است. عقل تام چه میگوید؟ میگوید چطور ممكن است بین محبوب و بین محبّ فرق باشد، تو محبّی و او محبوب است. او الآن ببین در چه وضعیتی است. همان عقل میگوید آب نخور و همان عشق میگوید نخور. همان عقل میگوید در اینجا باید با او مواسات داشته باشی و همان ولایت است كه این فكر را در مغز او میاندازد. اینجا نكته هست.
تقوا سبب اتحاد حضرت اباالفضل با امام حسین علیهماالسلام
اگر حضرت اباالفضل با سیدالشّهدا وحدت نداشت و با برادرش اتحاد نداشت و ذوب در ولایت او نشده بود، در همانجا دو دوتا چهارتا یك تحلیل میكرد: نه! الآن من باید بخورم و الآن ضعیف هستم و سلولها دیگر از كار افتادهاند، دیگر نمیتوانم اصلاً حرکت کنم و آب نیست كه به سلولها برسد و الآن غش میكنم، باید بروم دفاع كنم و شروع میكند به جای یك مشت یك مشك هم میخورد. ولی وقتی آب را میخورد میبیند که قبلاً حالش یك جوری بود، الآن یك جور دیگر شد؛ امام حسین در بالا ماند و این در اینجا افتاده است. شهید هم میشد، جزء شهدا هم بهحساب میآمد، مقامات هم خدا به او میداد، نه اینكه ندهد. خیلی از مسائل برای او پیدا میشد. ولی دیگر حضرت اباالفضل نبود!
آن حسابی را كه امام سجّاد میفرماید: «خداوند برای عموی من در بهشت درجهای قرار داده كه سایر شهدا غبطه میخورند»1 آن برای او دیگر پیدا نمیشد! پس عقل به او این را میگوید. اینكه میگویند: «عشق میگوید و عقل میگوید» آنها چیزی از عقل سر درنمیآورند، چیزی از عشق نمیفهمند، عشق را عشق لیلی و مجنون میدانند. عشق حضرت اباالفضل همان عقل اوست و عقل او همان عشق اوست و هر دو در تحت ولایت محبوب قرار گرفته است. اینجا آن مقام، مقام تقوا است. بنابراین خداوند قسمت كند كه إنشاءالله ما به حول و مدد انفاس اولیاء الهی به این مرحله برسیم.
﴿تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗا وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾؛ این دار، دار آخرت است و ما آن را قرار دادیم برای آنهایی كه قصد علوّ و قصد فساد ندارند. ﴿وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ﴾؛ عاقبت برای این افراد است. البتّه كسانی كه به این مرتبه نرسیدند دیگر مراتبی دارد: مراتب پایین و پایینتر و پایینتر تا دیگر خدا چه خواهد. «آن یار كه را خواهد و میلش به كه باشد!»
همیشه مرحوم آقا میفرمودند: «فراموش نكنید وقتی میخواهید دعا كنید آن بالاتر را دعا كنید.» اگر قرار بر این است كه كس دیگری اجابت كند، چرا ما در دعا بخل كنیم؟ ما آن بالاتر را میگیریم خدا هم آن بالاتر را إنشاءالله میدهد. إنشاءالله خداوند ما را با صاحب ولایت محشور بگرداند.
اللَهم صلّ علی محمّد و آل محمّد