قواعد فقهیه

قاعده «لا ضرر و لا ضرار» (6) - مسلک مختار در معنای قاعده و تطبیق آن بر قلع نخلۀ سمره (تعداد جلدها :2)

پدیدآور آیت‌اللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی مسالک مختلف در تبیین قاعدۀ لاضرر و لاضرار می‌پردازد و مسلک مختار را به عنوان نفی منقصت خارجی و نفی جعل حکم ضرری در عالم انشاء تبیین می‌کند. بحث با اثبات شمول قاعده در موارد سکوت شارع ادامه می‌یابد و پس از آن، مفاد قاعدۀ لاضرار و انتزاع احکام تکلیفی و وضعی رادع و مانع از اضرار تشریح می‌شود. در بخش پایانی، اشکالات مطرح‌شده پیرامون قاعدۀ لاضرر در قضیۀ سمره، به ویژه شبهه در حق عبور و چرایی دستور پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به قطع درخت خرما به جای تعزیر، مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد و با تکیه بر اختیارات حاکم اسلامی در حفظ نظام و مصالح عمومی پاسخ داده می‌شود.

توضیحاتاین جلسه از سلسله مباحث فقهی آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی به بررسی اشکال معروف به شبهه قلع نخله در جریان قاعده لاضرر و لاضرار می‌پردازد. بحث با طرح اشکال عدم اطراد این قاعده آغاز می‌شود؛ زیرا امر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به کندن درخت سمره به عنوان تعلیل به لاضرر، با قواعدی چون تسلیط افراد بر اموال خود تعارض دارد و راهکارهای ساده‌تری مانند تنبیه یا تعزیر نیز برای دفع ضرر وجود داشته است. در ادامه، دیدگاه مرحوم شیخ انصاری در تفکیک میان منشأ کلی قاعده و کیفیت اجرای آن توسط حاکم بررسی می‌شود که این امر را از احکام ولایی و اختیارات خاص پیامبر می‌داند. سپس نظر محقق نائینی نقل و نقد می‌شود که بر اساس آن، تعارض تطبیق قاعده با سایر قواعد موجب اجمال روایت و سقوط آن از حجیت کلی می‌گردد. در پایان نیز پس از بررسی انحلال این شبهات، نظر مختار در زمینه دلالت قاعده بر رفع ضرر به عنوان یک حکم کلی و اختیار حاکم در تعیین مصادیق اجرای آن تبیین می‌شود.