پرهیز از گذراندن عمر به بطالت در سه مرتبه از مراتب وجود

هوالعلیم

پرهیز از گذراندن عمر به بطالت در سه مرتبه از مراتب وجود

شرح حدیث عنوان بصری ـ حسران و بطالت عمر ـ جلسه 127

بیانات

آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سرّه

أعوذبالله من الشیطان الرجیم‌

بسم الله الرحمن الرحیم‌

وصلّى الله على سیّدنا و نبیّنا أبى القاسم محمّد

وعلى آله الطّیّبین الطاهرین و اللعنة على أعدائهم أجمعین

‌ 

صحبت راجع به كلام امام صادق علیه السّلام بود كه فرمودند: «وَ لا یدَعُ ایامَهُ باطِلاً». دیشب فکر می کردم که مطلب ما در جلسات گذشته به کجا رسید فاصله و طولانی شدن مدت به طور کلی از ذهن ما مسئله را برده بود ولی تا حدودی به نظرم رسید که در جلسات گذشته راجع به كیفیت سلوك عقلانی و تصحیح خیال پرداخته بودیم و راجع به این مسئله صحبت می‌کردیم. علی‌کل‌حال ما مروری بر مسائل گذشته می‌كنیم و إن‌شاءالله رفقا از این تكرار دچار ملالت نشوند. شاید هم خالی از فایده نباشد و اگر توانستیم إن‌شاءالله امروز این مطلب را جمع می‌كنیم و در جلسۀ آینده به فقرۀ پس از این بپردازیم.

حضرت به عنوان می‌فرمایند: «كسی كه طالب راه خداست نباید ایامش را به بطالت بگذراند.» واقعاً این كلام، كلام عجیبی است! خیلی بر زبان آسان است و شاید همه، چه عالم و چه عامی، چه اهل علم و چه غیر اهل علم در همۀ اصناف به این مطلب معترف‌اند و ورداللسان همۀ افراد است كه هیچ‌كس نباید اوقاتش را به بطالت بگذراند و باید وضع خود را به نحوی درآورد كه ماحصلی را كه از گذران عمر به‌دست می‌آورد، برای او موجب ندامت، خسارت و پشیمانی نباشد ولو به هر مقدار و به هر اندازه.

بینش الهی در کار و تجارت

جالب اینجاست كه ما در مسائل دنیوی خودمان این مسئله را به نحو احسن و اتم و اكمل رعایت می‌كنیم؛ آن كسی كه به بیماری و مرض عادی مبتلا شده است و در ابتلا به این مرض احساس خطر می‌كند، اگر فرد عاقلی باشد و بی‌اعتنا نباشد تمام همّ و غم خود را برای تصحیح خود و به دست آوردن صحّت و سلامتی به‌كار می‌گیرد. تمام هم و غم خود را راجع به این مسئله به‌كار می‌بندد تا اینكه به آن نتیجۀ مطلوب برسد. یا اینكه فردی كه به دنبال به دست آوردن مدركی از همین مدارك ظاهریه هست، می‌بینیم كه آن زحمت و كوشش و تلاشی را كه برای این مسئله به ‌كار می‌گیرد، با تمام توان و امكانات و وسایل و وسائط و قدرتی است كه می‌تواند اعمال كند. یا آن فرد تاجر و كاسبی كه با بینش دنیوی نه با بینش الهی، به دنبال كسب و تجارت می‌رود. تجارت با بینش الهی تفاوت می‌كند؛ اولاً خیلی حرص ‌و جوش نمی‌زند و بعد هم همۀ وقتش را نمی‌گذارد و بعد هم اگر یك چیزی از دست رفت غصّه نمی‌خورد و می‌گوید: رفت كه رفت، خیلی راحت است. این یك بینش الهی است و بعد اگر یك كسی آمد و چیزی از او تقاضا كرد كه او نداشت، او را ارجاع به غیر می‌دهد و می‌گوید: فرد دیگری در آن طرف بازار فلان‌جا یك‌هم‌چنین متاعی دارد، از من هم بهتر است، به او مراجعه بكن. این بینش، بینش الهی است.

در بینش مادی مسئله این‌طور نیست. به‌طوركلی تمام نگرش‌ها برای جلب منافع به‌سوی خود و ارجاع مضار و گرفتاری‌ها و ضررها به دیگران برمی‌گردد، این بینش مادی است. یك‌وقت در جایی می‌خواندم كه در كشور امریكا یك سال كشاورزان و زارع‌ها گندم مازاد بر مصرف خودشان یا مازاد بر فروش خودشان كه بسیار زیاد بود، تقریباً یك رقم قابل توجّهی بود كه در آنجا نوشته بود كه اگر این را می‌خواستند به كشورهای فقیر آفریقایی بدهند تا یك سال گندم اینها را تأمین می‌كرد. اینها برای حفظ موازنۀ جهانی و تجارت، تمام این گندم‌ها را به دریا ریختند كه آن قیمت و ارزش این متاع در بازار جهانی محفوظ بماند و به همان سیر خودشان ادامه بدهند. این را معاملات مادی، بینش مادی می‌گویند. افراد در كشورهای فقیر از گرسنگی بمیرند درحالی‌كه اینها همین گندم، همین نعمت الهی را كه از آسمان آمده است [به دریا بریزند.] اینها كه نمی‌توانستند اینها را درست كنند، زمین كه مال اینها نبود، آب كه مال اینها نبود، خورشید كه مال اینها نبود، این وسائط و وسائلی كه خدای متعال برای إحیاء زمین و زرع و محصول قرار داده است، این را در راه و روش شیطانی به‌كار می‌گیرد. این انسان، می‌گوید: دیگری می‌میرد بمیرد، قیمت این متاع نباید پایین بیاید و قیمت این جنس نباید پایین بیاید.

این انسان را كه ما می‌بینیم، تمام همّت و تلاش خود را به‌نحو اتم به‌كار می‌گیرد، فكر می‌كند، عمر می‌گذارد و امكانات خود را به‌كار می‌گیرد، تأمّل می‌كند، از مستشاران مشورت می‌طلبد، در این راه با افراد خبیر صحبت می‌كند، مطلب را به مشورت می‌گذارد تا اینكه به آن نتیجۀ مطلوب دنیایی خود برسد. اما وقتی‌كه راجع به مسائل معنوی و الهی مطلب را بررسی می‌كنیم، می‌بینیم نه، مسئله سست است. آن همت و ارادۀ كافی برای این مطلب نیست. بیست درصد مورد توجّه است، سی درصد مسئله مورد توجّه است، چهل درصد مورد توجّه است، آن‌طور كه در این مسائل اهتمام می‌ورزیم نسب به مسائل حیاتی و اهم به این نحو مطلب را پیش نمی‌بریم. این جهتش چیست؟ این تغییر و تعویضی است كه بین مسائل حیاتی و مسائل گذرا در ما پیش آمده است، جای مطالب عوض شده است، مطالب گذرا را حیاتی و واقعی ولایغمَضُ عَنه و مسائل حیاتی را گذرا و غیرقابل توجّه می‌پنداریم و به همان مقدار هم نسبت به مسئله واكنش نشان می‌دهیم.

صعوبت تمییز افراد ظاهرالصلاح از اهل حق برای عوام

واقعاً این فقره عجیبی است كه می‌فرماید: «و لا یدعُ ایامَهُ باطلاً؛ روزگارش را به بطالت نمی‌گذراند.» تصور ما این است كه روزگار را باید به عبادت گذراند؛ آن شخصی كه زیاد نماز بخواند، زیاد اظهار تقدس كند، زیاد به ذكر خدا مشغول باشد، این آن فردی است كه دائماً دلش متوجّه و زبانش به ذكر خدا گویا است. ولی مطلب این‌طور نیست، مسئله بالاتر از این حرف‌هاست. خیلی از افراد بودند و هستند كه اتّجاه نفسانی آنها و مقصد و غایت آنها دنیاست ولی برای ارضاء نفس خود و جلوه در مقابل دیگران به این اموری می‌پردازند كه باعث اشتباه می‌شود. این مسئله خیلی مسئله عجیبی است و خیلی از خطرها از اینجا نشأت می‌گیرد. افرادی كه انسان آنها را فرد ظاهر الصّلاح و باطن الصّلاح می‌پندارد، در روش و مرام خود به نحوی حركت می‌كنند كه برای جلب توجّه عوام آن ابزار كافی و وسائط لازم را به‌خوبی به‌كار گیرند و مردم سرگشته و متحیر و غیر خبیر كه اطّلاعی از این مسائل ندارند، در دام ظواهر جاذب و جالب اینها گرفتار می‌شوند و چون‌ از باطن اینها خبر ندارند تشخیص بین صالح و طالح برای اینها ـ‌ نه اینكه مشكل است ـ بلكه ممتنع است. او اصلاً نمی‌تواند تشخیص بدهد كه در پس این پردۀ زهد و قداست چه شیطنت و عفونتی نهفته است و قدرت بر تشخیص ندارد؛ او نمی‌تواند تشخیص بدهد كه در پس این كلمات و الفاظ و عبارات اخلاقی كه برای مردم بیان می‌شود، چه نفس شیطانی قرار دارد و قدرت بر تشخیص ندارد. مجلسشان مجلس دعا و ابتهال و گریه، كلمات و عباراتشان عبارات اخلاقی و روایات ائمّه معصومین علیهم‌السلام و آیات قرآن كریم و حكایات و عبارات اولیاء و بزرگان، حركاتشان با طمأنینه و آرامش است، سر را به زیر می‌اندازند، حركت كه می‌كنند انسان خیال می‌كند كه الآن در دو قدمی زمین می‌خورد، رفت‌وآمدشان رفت‌وآمد فریبنده، و حركاتشان حركاتی است كه در خُور شأن یك فرد متلبّس و عوام‌فریب است بدون اینكه این حركات ناشی از ملكات صالحه در نفس باشد، صحبتی كه می‌كنند صحبت جاذب است.

هوشیاری اهل حق درقبال افراد ظاهرالصلاح و فریبنده

یادم هست در زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در مسجد قائم در ایام عاشوراء كه صبح روضه بود و بعضی از ائمّۀ جماعات شركت می‌كردند، چند نفر صحبت می‌كردند و آخر آنها مرحوم آقای حلبی ـ رحمة الله ‌علیه ـ منبری آخر بود و انصافاً هم خیلی خوب صحبت می‌کرد. البتّه در بعضی از موارد مطالبی هم قابل تأمّل و قابل تذكر داشت ولی مِن‌حیث‌المجموع مرد فاضل و با مطالعه‌ای بود و مطالبش در خُور اهمیت بود، افراد هم به همین مناسبت می‌آمدند. در آن موقع كه به حركات یكی از همین ائمّۀ جماعات نگاه می‌كردم، می‌دیدم كه وضع و موقعیت این شخص به اینکه به اینجا بیاید نمی‌خورد، یعنی وضع و موقعیتش با اینكه حالا در اینجا بیاید، تناسبی احساس نمی‌كردم؛ بالاخره باید بین افرادی كه شركت می‌كنند و دعوت انسان را قبول می‌كنند، سنخیتی باشد و مجلس هم كه یك مجلس عام است. هركسی می‌تواند بیاید و شركت كند. از این قضیه گذشت. بعد ما مطلع شدیم این فردی كه در زمرۀ سایر افراد می‌آمد و خیلی هم نسبت به مرحوم آقا ابراز محبّت و ارادت می‌كرد به یك مناسبتی با بعضی از افرادی كه با مرحوم آقا ارتباط داشتند مرتبط شده بود و چون برای رسیدن به آنها چاره‌ای نمی‌دید الاّ اینكه در این مسجد شركت كند و خود را مرتبط و متعلّق با ایشان قلمداد كند، لذا در اینجا شركت می‌كرد. ببینید، چقدر مطلب عجیب است و این مطلب را خود آن افرادی كه مرتبط بودند بیان كردند. بعد وقتی‌كه ارتباطش با آنها قوی شد، یعنی وقتی‌كه احساس كرد كه دیگر مطلب او جای خود را باز می‌كند و اگر حرفی بزند مورد پذیرش و قبول واقع می‌شود، شروع كرد برعلیه مرحوم آقا صحبت كردن. ولی ایشان خیلی ناشیانه اقدام كرده بود چون هنوز خیلی مانده بود، می‌بایست دو سه سالی دیگر صبر كند. قبل از رسیدن به زمان بیانش این مطلب را گفت و خلاصه آن مریدها هم از كفش پریدند، دیگر نه به اینجا رسید و نه به آنجا!

حالا جالب اینجاست كه این را چه كسی می‌تواند تشخیص بدهد؟ هركدام از افراد حالا نمی‌گویم رفقا و دوستانی كه در اینجا هستند، افرادی كه در آنجا بودند به هركدام آنها می‌گفتی می‌گفت: این چقدر نسبت به آقا ارادت دارد، چه جور محبّت دارد، چه جور برخورد می‌كند! امّا وقتی‌كه من در حركات مرحوم آقا نسبت به این نگاه می‌كردم می‌دیدم خیلی عادّی و اصلاً هیچ! ایشان هم دیگر وضعیتشان مشخص بود، هرچه او بیشتر جلو می‌آمد، مرحوم آقا موقعیت خودشان را بیشتر لحاظ می‌كردند و یك حریمی را در بین خود و بین او قرار می‌دادند. و این نسبت به همۀ افراد بود نه فقط نسبت به این. این یك موردش را ما دیدیم، موارد دیگری هم بود، این یكی از موارد بود و الاّ ما خیلی موارد مشابهی در این مورد می‌دیدیم. حتّی در بعضی از اوقات، كیفیت ارتباطی كه بزرگان با افراد داشتند برای خود ما موجب سؤال می‌شد. اینكه این‌قدر اظهار ارادت و محبّت می‌كند پس چرا از این‌طرف پاسخ مناسبی نسبت به اینها مشاهده نمی‌شود؟! این كه این همه فدایت شوم، قربانت شوم در زبان و حركات و رفتار و سخنش، چه با انسان چه با دیگران، ردّ و بدل می‌شود پس چرا از جانب بزرگان نسبت به این مطلب پاسخ در خور این اقبال دیده نمی‌شود؟! ایشان باطن را می‌دیدند، ایشان مشاهده می‌كردند كه تمام اینها خدعه و ریا و حقّه‌بازی و نفاق است. تمام اینها برای جلب توجّه عوام است. او این مسئله را در باطن می‌بیند، منتها مقام ستاریت و اخفاء اجازه نمی‌دهد كه آن باطن را بیاورد و رو كند و به او بگوید تو كه الآن جلوی من این احترام را می‌كنی، پس پریشب در فلان مجلس با فلان ‌كس چه حرفی پشت سر ما زدی؟! این را نمی‌گوید. به یك نحوی مسئله را رد می‌كند و می‌گوید: إن‌شاءالله مؤید و مؤفق باشید. خدا إن‌شاءالله توفیق بدهد. به این نحو مسئله را رد می‌كند و او هم خیال می‌كند به مطلوب رسیده و دل آن بزرگ را به‌دست آورده است ولی دل او عنقا است و شكار هر خسی نشود و به دام هر مگسی نیفتد! مسئله این است.

اینها خیال می‌كنند با این الفاظ و عبارات می‌توانند به آن منویّات برسند. غافل از اینكه آن ضمیر و سرّ به سرّ إله ارتباط دارد و از آنجا نور می‌گیرد. چطور ظلمت می‌تواند در نور مداخله كند؟! چطور ظلمت می‌تواند وارد نور بشود؟! نور می‌آید و ظلمت را رسوا می‌كند؛ وقتی‌كه این چراغ روشن شد دیگر خبری از ظلمت نیست، این چراغ‌ها را خاموش كنید، می‌بینید همه‌جا را ظلمت گرفت، همین‌كه كلید را می‌زنید یك‌مرتبه ظلمت می‌رود، دیگر تمام شد. وقتی‌كه نور می‌آید دیگر نمی‌تواند ظلمت بیاید و بگوید من می‌خواهم خودم را در اینجا با نور در یك كنار قرار بدهم، او كنار می‌زند، او پس می‌زند و می‌برد. این راجع به چیست؟ این راجع به امور دنیوی و این هم راجع به امور الهی.

امام علیه‌السّلام به عنوان می‌فرمایند كه سالك راه خدا اگر می‌خواهد اصلاح بشود، اگر می‌خواهد به مقصود برسد، اگر به همان رتبه و كمال و به همان اتمّیت كه برای او به‌وجود آمده است و مقصود از تكوّن و تكوین اوست می‌خواهد برسد، نباید روزگارش را به بطالت بگذراند، هر لحظه از عمرش را باید به یاد خدا باشد. هر ساعتی از عمرش را باید به یاد خدا بگذراند.

لزوم مطابقت اعمال انسان با شرع

در سه مرتبه از مراتب وجودی، مرتبۀ اول مرتبۀ ظاهر، عملش باید عملی باشد كه مطابق با شرع باشد. رفت ‌و آمدش باید رفت ‌و آمد مطابق با شرع باشد، زبانش باید مطابق با شرع بگردد، گوشش باید مطابق با شرع بشنود، دست و پایش باید مطابق با شرع حركت كند. تا می‌بیند یك جا غیبت می‌كنند، فوراً یا مطلب را برگرداند یا مجلس را ترك كند. تا می‌بیند حرف‌های بی ربط می‌زنند، یا باید مطلب را برگرداند یا اینكه برود و خودش را از آن مخمصه نجات بدهد. مطلبی را كه می‌خواهد بگوید باید احساس كند كه آن مطلب موافق با شرع است. اگر یک ولی از اولیاء الهی یا امام علیه السّلام در كنار او بود این مطلب را به زبان می‌آورد یا به زبان نمی‌آورد؟! انسان خیلی می‌تواند روی این مطالب فكر كند. بداند كه آیا این نكته‌ای كه در اینجا می‌گوید بهتر از این هم می‌تواند بگوید یا نه! این روشی كه می‌خواهد اختیار كند آیا بهتر از این هم می‌شود بگوید یا نه! چهل روز امتحان كنیم نتیجه‌اش را خودمان می‌بینیم. چه‌بسا ممكن است كه انسان عملی را در ظاهر انجام بدهد، ولیكن باطن و مثال و ملكوت این عمل ملكوت نامناسبی باشد. مثالش مثال نامناسبی باشد. حركت، حركت پسندیده است ولی باطنش باطن نامناسبی است.

یادم می‌آید یك روز مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ نسبت به این قضایایی كه پیش آمد و یك امتحان الهی برای همه بود هنگام شروع مسائل انقلاب و حركت تاریخی در سنۀ چهل و دو خورشیدی كه بدو این حركت و این انقلاب از آن نقطه شروع شده بود می‌فرمودند:

من در تصوّرم این بود كه وقتی این حركت شروع می‌شود، اوّلین افرادی كه در این اقدام و قیام به ما می‌پیوندند همین افرادی هستند كه داعی برای بلاغ و ابلاغ دارند، داعی برای راهنمایی دارند، داعی برای ارشاد به صلاح و رشاد دارند و در ابتدای مسئله یك استقبالی در این زمینه به چشم ما خورد، خیلی خوشحال و امیدوار شدیم.

در جلسات متعدّد ـ من در آن زمان طفل بودم، هشت ساله یا هفت سال و نیمه بودم ـ و لیكن آن جلسات و آن خصوصیات در ذهنم هست، افرادی كه شركت می‌كردند تمام صورت آنها در ذهنم هست، صحبت‌هایی كه می‌شد، آن صحبت‌ها هنوز در خاطرم هست که چه كسی چه صحبتی می‌كرد؟ چه کسی نسبت به این قضیه چه عكس‌العملی نشان می‌داد؟ یك‌یك تمام آنها در ذهنم هست و الآن نسبت به آن مطالب مرور می‌كنم، كیفیت برخورد هر شخص با این قضیه خیلی برای من جالب است، بعضی‌ها می‌گفتند كه‌ ‌‌این اصلاً نمی‌شود، بعضی‌ها می‌گفتند كه نه اشكال ندارد. بعضی‌ها اوّلین چیزی كه سؤال می‌كردند می‌گفتند: «ما در این وسط چه نقشی داریم؟ ما در این وسط چه موضعی داریم؟ ما در این موقعیت چه وضعیتی داریم؟»

توضیح فقرۀ «و اخلاص العمل لله»

پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در آن عبارتشان كه خیلی عبارت عجیبی است، مثل همین عبارت امام صادق علیه‌السّلام كه حضرت می‌فرمایند: «و اخلاصُ العَمَلِ لله؛¹‌ عمل باید برای خدا خالص باشد.» این هم از همان عباراتی است كه همه به این عبارت مترنّم‌اند ولیكن وقتی‌كه به باطنش می‌رویم و به آن واقعش می‌خواهیم حركت بكنیم، تمام ما در این زمینه به تردّد و تشكیك و به لرزه درمی‌آییم. ابتدا یك جور تصوّر از اخلاص داریم وقتی‌كه در آن بطن واقعه قرار می‌گیریم یك‌مرتبه می‌بینیم که عجب! در چه ورطه‌ای افتاده‌ایم و در چه موقعیتی خودمان را قرار داده‌ایم، نفس بلند می‌شود و شروع به دست ‌و پا زدن می‌کند، شروع به بالا رفتن و پایین آمدن می‌کند، حالا كه قضیه به اینجا رسیده بنابراین من دیگر رها می‌كنم و جدا می‌شوم! تابه‌حال انسان نسبت به یكی اظهار همدردی می‌كرد اما حالا وقتی‌ كه می‌بیند فرد دیگری هم نسبت به این مطلب پا در میان گذاشته پس من‌ دیگر كنار می‌روم. شما می‌خواستی كار برای او انجام بدهی. پس معلوم شد كه تمام اینها به‌خاطر این بود كه به اسم خودت دربیاید! از اوّل ادّعای اخلاص می‌كنیم امّا همین‌كه جلو می‌رویم و در آن قضیه قرار می‌گیریم، همین طوری هم که نیست، یك‌دفعه می‌بینیم که یكی دیگر آمد و آن هم گفت: «من هم این كار را انجام می‌دهم.» انسان ملاحظه می‌كند، نفس در اینجا می‌بیند که اگر او موقعیتش پایین‌تر از این است قبول می‌كند امّا اگر ببیند كه یكسان است یا اینكه آن فرد در یك مرتبۀ بالاتری قرار دارد اینجا نفس شروع به دست‌ و پا زدن می‌کند. حالا كه آن آمده پس من دیگر نیستم؛ یا من یا او! اینها چیست؟! اینها مضمارهایی است كه خداوند برای ما قرار می‌دهد تا اینكه ما را اصلاح كند والاّ او می‌توانست یك‌هم‌چنین مسئله‌ای را پیش نیاورد. می‌شد که یك‌هم‌چنین قضیه‌ای پیش نیاید. این نفس در یك‌هم‌چنین بوتۀ آزمایشی قرار می‌گیرد، اگر اخلاص العمل هست می‌گوید: «چه بهتر! فرد دیگری آمد زودتر به مقصد می‌رسیم. زودتر به نتیجه می‌رسیم.» اما اگر در او غش باشد در او خلط باشد در او تركیب باشد انسان می‌بیند كه نه، این آمد و تكان خورد، این نفس شروع كرده به تكان خوردن و واكنش نشان دادن. اوّلین مطلبی كه ما در آنجا پس از قبول و پذیرای مسئله در همان زمان مشاهده می‌كردیم این بود كه بالاخره موقعیت ما این وسط چه می‌شود؟! بعد ایشان می‌فرمودند که وقتی‌كه وارد گُود شدیم و جلو رفتیم دیدیم تمام آن كسانی كه می‌گویند: «اخلاصُ العَمَلِ لِله» همۀ آنها عقب كشیدند، این می‌گوید: اگر من این كار را بكنم این قضیه پیش می‌آید. این می‌گوید اگر این كار را بكنم این‌طور می‌شود. اگر من بخواهم این اقدام را بكنم پس وضعیت من چه می‌شود؟! موقعیت ما در خطر می‌افتد، وضع ما و زندگی ما و حركت ما دستخوش تغییر و تبدیل می‌شود. لذا یك‌یك آنها خودشان را از آن وضعیت بیرون می‌كشند و چه‌بسا به مقابلۀ هم برمی‌خیزند! یعنی آن پذیرایی اوّل، آن تقبّل اوّل، آن جاذبۀ اوّل، آن پذیرش اوّل، چقدر این مسئله خوب است، چقدر این صحیح است، باید این كار انجام بشود، امّا همین‌كه یك مقداری جلو می‌رود، وضعیت می‌خواهد به یك نحوی در بیاید، همه می‌خواهند یكسان بشوند، همه می‌خواهند برابر بشوند، همه می‌خواهند در یك سطح قرار بگیرند، اینجا نفس می‌آید و شروع می‌كند به دست‌وپا زدن و بالا و پایین رفتن!

مرحوم آقا می‌فرمودند:

من در آن زمان گاهی منزل بعضی‌ها می‌رفتم، می‌دیدم وقتی‌كه نشستند، در یك كناری آنجا یك پوستین هست که مثلاً فرد كه می‌آید روی این پوستین می‌نشیند. (می‌گفتند:) من رفتم تذكر دادم: كسی كه اینجا می‌نشیند باید به همان كیفیتی بنشیند كه سایر افراد هستند، این پوستین را از اینجا بردارید. دیدیم به آنها برخورد! كسی هم پیدا شده كه به ما تذكر بدهد! قضیه چه شد؟! ما آمدیم که همه با هم بر سر یك سفره بنشینیم، ما آمدیم كه همه با هم در یك طراز قرار بگیریم، منتها یك نفر عامی یك نفر عالم، آن اشكال ندارد ولی در یك طراز هستیم. التفات کنید!

پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم با سایر اصحاب در یك طراز بودند منتها او رسول الله بود و ما امّت او، یعنی رسول خدا به اندازۀ سرسوزنی خودش را بالاتر از بقیه نمی‌دید، بالاتر بود و نمی‌دید! این غیر از این است كه من خود را بالاتر بدانم، این دانستن من مقام اثبات است آن مقام ثبوت داشت. چون نمی‌دید شد رسول الله و خاتم النّبیین. الآن كه من برای شما صحبت می‌كنم، گوینده من هستم و شما مستمع، بین من و بین شما هیچ تفاوتی نیست، بدون رودربایستی، تواضع هم نمی‌خواهم بكنم، من اهل تواضع نیستم. حالا در باطنمان چه می‌گذرد خدا می‌داند! واقع را می‌گویم. اگر هم به مجاز می‌گوییم، خدا اصلاح كند و به حقیقت برگرداند، چون بالأخره همۀ ما تاحدودی در مجاز هستیم، فقط درصدش فرق می‌كند. این مجاز باید تبدیل به حقیقت شود بین من و شما هیچ فرقی نیست، فقط فرق این است که اطّلاع من نسبت به مسائل بزرگان از شما بیشتر است و می‌آیم آن مطالب را برای شما حكایت می‌كنم همین! هیچ تفاوتی دیگر ندارد. اگر شما هم جای من بودید من می‌نشستم و شما اینجا می‌آمدید. یعنی اعتمادی كه شما به من دارید از این نقطه نظر كه من آن مطالب را بازگو كنم و در آنها دست نبرم و مرا معتمد خودتان قرار دادید، همه‌اش فقط همین فرق است، هیچ تفاوت دیگری ندارد. نه بین عالم ما و نه بین غیر عالم ما، چون خدا برای همه یكسان است. هر كسی در راه، در شریعت، در اصلاح پا گذارد، دیگر مطلب تمام است. به شرطی كه پا بگذارد! چه‌بسا ممكن است آن كسی كه استماع می‌كند بالاتر از این باشد، چه‌بسا یعنی همین‌طور هم هست چون ممكن است خیلی از مطالب را ما به آن مبتلا و گرفتار باشیم ولی مستمعین گرفتار این مسائل نباشند. مسئله این‌طور نیست كه به همین راحتی انسان بخواهد قضاوت كند. فرق فقط همین است كه من در اینجا می‌نشینم و آن مطالبی را كه از بزرگان شنیدم بازگو می‌کنم. بالاخره شما كه نبودید بنده بودم، در این كه شكی نیست! شما هم كه توقّع ندارید از بنده مطلب بشنوید، شما هم می‌گویید آن مطلبی را كه بزرگان گفتند برای ما بگو! ما به حرف خودت كاری نداریم، آن مطلبی را كه از بزرگان شنیدید برای ما بگو! بنده هم می‌گویم: بسیار خوب، احساس وظیفه و تكلیف و اجابت دعوت مؤمن است، كسی‌كه می‌خواهد حركت بكند اقتضا می‌كند كه من آن مطالب را برای شما بگویم. فقط همین مقدار فرق است. بیش از این اگر باشد همه‌اش شیطان است. برو و برگرد هم ندارد همۀ آنها شیطان است هیچ تفاوتی در این قضیه نیست! مرحوم آقا كه آمدند و پا در این راه گذاشتند ـ این را می‌گویم تا رفقا بدانند ـ این مسئلۀ «اخلاصُ العَمَلِ لِله» یك كلامی است كه شوخی نیست. انسان باید خودش را محك بزند. آن پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بود كه ادعای رسالت جهانی را كرد، آن امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود كه ادعای ولایت عالم ملك و ملكوت را كرد، آن امام حسن مجتبی و سیدالشهداء علیهماالسلام بود، آن امام سجّاد علیه‌السلام بود، آن امام هادی علیه‌السلام است، آن حضرت بقیة الله علیه‌السلام هستند، آخر هر چیزی جایی دارد! مرحوم آقا می‌فرمودند:

من منزل بعضی‌ها می‌رفتم و می‌گفتم: این پوستین را از اینجا بردارید، می‌دیدم‌ به آنها برخورد که آقای سید محمّدحسین به ما تذكر می‌دهد که پوستین را بردارید و برداشته نمی‌شد!

در یك جریانی ایشان می‌فرمودند كه در همان موقع یك قضیه‌ای اتفاق افتاده بود و رژیم شاه مسئله‌ای در مدرسه فیضیه به‌وجود آورده بودند؛ سربازان حمله كرده بودند و طلبه‌ها را زده بودند و غارت كرده بودند، كتاب‌ها را آتش زده بودند و بیرون ریخته بودند و طلبه‌ها را از پشت‌بام به زیر می‌انداختند كه چند نفر علیٰ‌مانُقِل در آنجا كشته شدند و از جمله پای یكی از مراجع در آن مدرسه فیضیه آسیب دیده بود. ایشان می‌فرمودند:

ما برای دیدن بعضی از آقایان و افراد رفتیم و وقتی با آنها مطرح كردیم كه آقا باید از این فرد دیدن كنید، بالاخره الآن این شخص آسیب دیده، مرد بزرگی بوده، مرجع بوده است. می‌گفتند: «یك ساعت و نیم ما صحبت كردیم تا رضایت او را برای عیادت به دست آوردیم!»

«وَ اخلاصُ العَمَل لله» انسان باید عملش را برای خدا خالص گرداند. ما چه می‌دانیم كه چه وضعی هست؟! ما چه می‌دانیم چه مطالبی هست؟! آیا خبر داریم؟! صحبت‌ها، صحبت‌های اخلاقی، صحبت‌های آتشین، صحبت‌های محرّك، صحبت‌های دینی، صحبت‌های الهی، اینها همه به جای خود محفوظ، باطن مسئله در چه قضایایی دور می‌زند؟! باطن مطلب كجاست؟! آن راهی را كه نفس می‌پیماید آیا با راهی كه ظاهر طی می‌شود همگون است یا اینكه نه، نفس و باطن به سمتی می‌رود و ظاهر به‌سمت دیگری چراغ می‌زند؟! مردم این‌طور می‌پندارند اما ولی خدا این‌جور می‌بیند. كاری انجام نمی‌دهد، مذمّتش می‌كنند. اقدامی نمی‌كند مورد شماتت افراد قرار می‌گیرد و او را به بی‌عرضگی متّهم می‌كنند! او را به ترس و خوف متّهم می‌كنند. آخر تو بیا و یك كمی و یك ده درصدی و پنج درصدی آن دیدگاه را داشته باش، آن‌وقت بیا و راه خودت را انتخاب كن، بعد بفهم چه خبر است! نه‌اینكه بعد از صد سال و دویست سال، قضیه به نحو دیگری باشد. این عجب عجب‌ها را او قبلاً می‌دید! این عجب عجب‌هایی كه بعداً پیدا می‌شود این عجب عجب‌ها قبلاً بوده است! گفته نكنید، رفتید كردید، گفت:‌ این كار را بكنید، نكردید. گفت: این كار را نكنید، كردید!

بنابراین مسئلۀ باطن و نفس در عالم خیال و تصحیح مسئلۀ مهمّی است كه این مطلب از دیدگاه افراد عامی مخفی است. این عملی كه الآن صورت ظاهر دارد و ظاهرالصّلاح است و در میان افراد موقعیت حسن دارد، این عمل و این حركت چه چیزی در باطن دارد؟ ماورای این چه مسئله‌ای است؟ این مربوط به خیال است. امام علیه‌السّلام می‌فرماید: «قوّۀ خیال خودت را باید اصلاح كنی. قوّۀ واهمه را باید اصلاح كنی.» هنوز به مرتبۀ عقل نرسیدیم‌. هنوز به مرتبۀ سرّ نرسیدیم، فعلاً مطلب مربوط به عالم نفس و عالم قلب است. قلب مصدر قوّۀ خیال و وهم و تنزّل آن مفاهیم عقلانی در نفس و در ظاهر، این كار قلب است. حضرت می‌فرماید: «باید قلب خودت را اصلاح كنی. فكر خودت را باید اصلاح كنی به هر مقداری كه در توان داری.» كسی نگفته كه انسان بتواند به مقام عصمت برسد، آن مقام عصمت مربوط به امام زمان علیه السّلام است و بس و اولیایی كه در رتبۀ طهارت سر قرار گرفته‌اند نه قلب! حتی قلب هم هنوز خیلی كار دارد و نفس هم خیلی كار دارد! هنوز تا به آنجا برسد! آنها در مرتبۀ طهارت سر قرار گرفتند، فعلشان و عملشان و خیالشان از مقام طهارت ذات كه آن مقام، مقام عصمت است منبعث می‌شود. آنها دیگر احتیاج به اصلاح ندارند، آنها در مرتبۀ صَلوح هستند. آنها احتیاج به اخلاص ندارند، ما هنوز به آن مرتبه نرسیدیم. خیلی هنر داشته باشیم یك فكر شیطانی در ذهنمان بیاید، فكر را برطرف می‌كنیم. این هنر ما است. یك مطلب خلافی نسبت به یك رفیق در ذهن بیاید برای این كه این كار را بكنم، می‌گویم: نه، این خلاف است. این را باید اصلاح كرد و انجام نمی‌دهم، ولی بالاخره در ذهن می‌آید. گاهی اوقات انسان نسبت به ارتكاب مسائل و بعضی از گناهان می‌ترسد، انجام نمی‌دهد، احتراز می‌كند، ولی فكرش در ذهن می‌آید. انسان که نمی‌تواند جلوی فکرش را بگیرد، فكرش در ذهن می‌آید و این فكر در ذهن می‌ماند و انسان از این فکر احساس لذّت و استلذاذ می‌كند، ولی در مقام خارج اگر بخواهد این عمل اتفاق بیافتد، می‌ترسد و انجام نمی‌دهد. باز هم خدا پدرش را بیامرزد كه اگر در یك‌هم‌چنین موقعیتی قرار گرفت این كار را نكند! می‌خواهد معامله‌ای انجام بدهد، می‌داند كه در این معامله حق با شریك اوست، حق با رفیق اوست حق با یك شخص دیگر است ولی این می‌تواند یك قسمی و یك جوری مطلب را بگرداند كه این معامله به نفع خودش قرار بگیرد و این نفعش به او نرسد درحالتی‌كه او محقّ است، او می‌تواند این كار را انجام بدهد اما با خودش فكر می‌كند می‌گوید: ای كاش می‌توانستم این كار را بكنم، این عمل را انجام بدهم، این نفع را برای خودم ببرم امّا همین‌كه آن مشتری می‌خواهد بیاید و این عمل را انجام بدهد، می‌بیند دستش به كاغذ نمی‌رود می‌گوید: نه! این كار اشكال دارد، الآن حق اوست و با این كار ضرری متوجّه او می‌شود و آن ضرر را من انجام دادم. بنابراین من در اینجا گناهكار هستم ولی بدش نمی‌آید، در ذهن می‌آید اما آن نفس لوّامه نمی‌گذارد كه آن تخیل صورت خارجی به خود بگیرد. انسان می‌خواهد یك عمل حرامی خلاف عفّت انجام بدهد، در ذهن خود و نفس خودش این عمل را بسیار پسندیده و مطابق با نفس می‌شمارد، مطابق با لذّات نفسانی می‌شمارد امّا همین ‌كه می‌خواهد به این مسئله برسد یك‌مرتبه ترس از خدا و خشیت از خدا می‌آید و جلوی او را می‌گیرد. باز هم خدا پدرش را بیامرزد كه در اینجا جلوی او را گرفت ولی خیالش كه در ذهن می‌آید. این خیال برای چیست و چرا در ذهن می‌آید؟ چون هنوز خیال و فكر تصحیح نشده است. برای ولی خدا این خیال هم حتی نمی‌آید اصلاً نمی‌آید!

یکسان بودن اراده و مشیت خدا به موجودات در عالم وجود

آیا ممكن است برای خدا یك‌هم‌چنین خیالی بیاید كه نسبت به بعضی از بندگانش قصد سوء كند و نسبت به بعضی از بندگاش نه؟! یك‌هم‌چنین چیزی امكان ندارد، این مسئلۀ خنده‌داری است! چطور خدا بیاید و برای یك بنده خودش بدی را بخواهد و برای یك بنده خودش خوبی را بخواهد؟! همه برای‌ خدا یكسان‌اند. پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و یك فرد عادی همه برای خدا یكسان‌اند. او خودش بالا رفته او خودش را بالا کشانده، او خودش به آن مرتبه رسیده است ولی برای خدا بین پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و یك فرد عادی تفاوتی نیست. هر دو بندۀ خدا هستند. بین پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و یك مورچه تفاوت است؟! بین یك حیوان ضعیف تفاوت است؟! اصلاً! یعنی به همان مقدار كه خدای متعال اعمال اراده و مشیت و قدرت كرده برای خلق یك ذرّه‌ای كه شما الآن در نور مشاهده می‌كنید. این ذرّات معلّقی كه در نور هستند یك ذرّه را درنظر بگیرید، نوری از پنجره به داخل اتاق می‌تابد، اگر اتاق گرد و خاكی باشد كه چه بهتر، یك ذرّاتی همین‌طور می‌آید و یك ذرّه را شما درنظر بگیرید آن قدرتی كه خدا برای خلق این یك ذرّه اعمال كرده به همین مقداری است كه برای خلق پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم اعمال كرده، به همان مقدار است هیچ تفاوتی نمی‌كند! نسبت اراده و مشیت خدا به موجودات در عالم وجود همه یكسان است، ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾¹ وقتی‌كه ارادۀ خدا به خلق یك چیزی تعلّق می‌گیرد، فقط می‌گوید: كنْ، باش. پیغمبرش هست، امیرالمؤمنینش، امام زمان علیهم‌السلام، یك ذره، هیچ تفاوتی در این زمینه نمی‌كند و هیچ فرقی ندارد! بسته به این است كه اراده به چه مقدار تعلّق گرفته است. نفس اراده یكی است. مثل ما نیست كه اگر من بخواهم این لیوان را بردارم مثلاً پنج كالری مصرف می‌كنم تا این لیوان را بردارم یا اینكه بخواهم عینكم را از اینجا بردارم دو كالری مصرف شده، نه این‌طور نیست كه چون وزن این كم است دو كالری اما وزن این لیوان پنج كالری. این‌طور نیست. برای خدا یك كالری است. این ذرّه یك كالری مصرف كرده، خلقت بزرگ‌ترین كرات هم یك كالری مصرف کرده است. كره بزرگ است نه ارادۀ او، پیغمبر عظیم است، نه قدرت تكوین او، نه قدرت و مشیت برای ارادۀ او، آن بزرگ نیست آن فرقی نمی‌كند لذا به‌خاطر همین پیغمبر خودش را با بقیه یکسان می‌بیند.

تفاوت دیدگاه مخلَصین و سایر افراد

اما ما نه! چون می‌بینیم در ما كالری بیشتر صرف شده پس ما بالاتریم! ما میلیاردها كالری صرف شده برای خلقت ما، الحمدلله ماشاءالله! این نفس وقتی‌كه در مقام انانیّت و فرعونیّت می‌آید خود را از همۀ افراد بالاتر می‌بیند، چطور اینكه می‌بینیم. می‌گوید: همه بمیرند من زنده باشم، همه بمیرند من باشم، موقعیت من باشد، وضعیت من باشد. این پادشاه‌ها برای چه می‌جنگند؟ می‌گویند: من باشم دیگر! مردم بمیرند من باشم! این داریوش‌ها، این خشایارها، این رئیس‌جمهورها، این سلاطین، این امراء، این حكام، این معاویه‌ها كه آمدند و این یزیدها كه آمدند! یزید می‌آید چكار می‌كند؟ می‌گوید: پسر پیغمبر باید بمیرد كه من باشم، همین! من باید باشم بمیرند، همه كشته شوند، پیغمبرش هم می‌آید، آن هم باید كشته شود، اگر پیغمبر هم می‌آمد او را هم می‌كشت. منتها دیگر پیغمبری نبود، زورشان هم نرسید. این تصحیح خیال ناشی از این است.

برای اولیاء خدا اصلاً خیال یك‌هم‌چنین مسئله‌ای در ذهن نمی‌آید كه بخواهد كار حرام انجام بدهد بعد جلویش را بگیرد. خودش را هم بکُشد یك‌هم‌چنین خیالی برایش نمی‌آید! یعنی امام زمان علیه السّلام هركاری بخواهد بكند كه فعل حرام انجام بدهد اصلاً فعل حرام در ذهن او نمی‌آید تا بخواهد آن را انجام دهد! این مقام، مقام مخلَصین است و با مقام اخلاص فرق می‌كند. اخلاص كار ما است؛ فعل حرام در ذهن می‌‌آید برمی‌گردانیم، كار عبث در ذهن می‌آید برمی‌گردانیم، می‌گوییم: خدا را خوش نمی‌آید، موجب سخط خداست موجب نارضایتی و غضب خداست برمی‌گردانیم. اشكال ندارد باید این كار را بكنیم. ما نگفتیم که ما مثل امام زمان علیه‌السلام باشیم و نخواهیم شد! إن‌شاءالله در تحت تبعیت او با ولایت آن حضرت و با عنایت آن حضرت، إن‌شاءالله حضرت در همان ولایت ما را داخل خواهند كرد. ما باید إن‌شاءالله را بگوییم بخاطر اینكه اگر حضرت این كار را نكند پس چكار می‌خواهد بكند؟! بالاخره ما شیعیانش هستیم یا نیستیم؟! او باید بیاید و كارهای خلاف ما را درست كند! كار حضرت همین است، كار حضرت این است كه سراغ شیعیان و سراغ محبّین بیاید. می‌گوید: اقلاً دو درصد داشته باش، من پنج درصدش می‌كنم. تو ده درصد را داشته باش من سی درصدش می‌كنم، بالاتر می‌برم! از ما فقط همین یك‌خرده محبّت، یك‌خرده اخلاص، یك‌خرده مودّت خواستند. اگر هم ما به این مرتبه برسیم، با عنایت حضرت رسیدیم و بس و هیچ چیز دیگری در اینجا دخالت ندارد و دخالت نخواهد داشت! فقط عنایت امام علیه‌السّلام است بی‌برو و برگرد!

و این فرق بین امام و غیر امام است. در امام علیه‌السّلام اصلاً خیال توجّه به خود نمی‌آید كه او رد كند، توجّه به دنیا و منافع خود نمی‌آید كه او برطرف كند! اگر بیاید كه او امام نیست و مثل ماست تفاوتی با ما ندارد و یكی از افراد است! حالا در هر مرتبه‌ای می‌خواهیم باشیم. الآن سن بنده حدود پنجاه سال است. یك كتاب‌هایی هم خواندم، درس‌هایی هم خواندم، درس‌هایی هم می‌دهیم، یك اشتغالاتی را هم داریم، كار بنده تمام نشده است، یعنی در بنده فكر به گناه می‌آید، مطالب خلاف می‌آید، ذهنم به هزارتا چیز آشفته است، خیلی هنر داشته باشم، برطرف می‌كنم. وقتی‌كه یك‌هم‌چنین چیزی به ذهنم بیاید این را رد می‌كنم، وقتی که خلاف در ذهنم بیاید تصحیح می‌كنم، وقتی یك مطلبی ببینم خودم را به جای دیگران و دیگران را به جای خودم بگذارم، احساس می‌كنم پس این مطلب، مطلب خلافی بوده است و برمی‌گردانم. امام هم مثل بنده است؟! ابداً ابداً! كجا امام مثل من می‌ماند؟! حالا این سن من پنجاه سال است، بشود هشتاد سال فرقی نكردم، بشود صد سال! ریشم الآن سیاه و سفید است، بعد هم همه سفید بشود بیاید تا اینجا برسد، تفاوتی است! عصا هم به‌دست بگیرم وضعیتم به شكلی باشد كه از نظر مردم، دیگر كارم تمام باشد. این باطن را چه کسی خبر دارد؟ از این باطن چه کسی خبر دارد؟ از این وضع من چه کسی خبر دارد؟ سنّم شده هشتاد سال باطنم هم درست شده است یا نه؟ باطنم به همان میزان افت كرده و افول و تنزّل پیدا كرده، چون به هر مقدار كه سن انسان بالا برود تعلّقش به مسائل نفس و به تعلّقات نفسانی بیشتر می‌شود. لذا می‌گویند: جوان‌ها بهتر می‌توانند حركت كنند تعلّقشان به دنیا كمتر است، جوان تعلّق ندارد، تعلّقش به دنیا كم است، نفسانیاتش كمتر است.

كسی كه به مقام ولایت برسد چه امام علیه السّلام یا كسی كه به‌دنبال امام علیه‌السّلام است اصلاً فكر گناه در او نمی‌آید تا اینكه بخواهد آن را برطرف كند. این را مقام طهارت سر و طهارت باطن می‌گویند.

اتحاد اصحاب سیدالشهداء با سرّ حضرت، دلیل بی‌نظیر بودن آنها تا قیامت

بنابراین اینكه ما در یك مرتبۀ ظاهر باشیم، دلیل بر این نیست که باطن هم در آن مسئلۀ طهارت خودش و در مسئلۀ عصمت و قداست خودش به آن مرتبه كمال رسیده باشد، باید مسئله را به آنجا رساند. اصحاب سیدالشهداء علیه‌السّلام چرا نمونه شدند؟ هیچ فكرش را تابه‌حال ما كرده‌ایم؟ چرا امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «مانند اینها نیامده و نخواهد آمد.»¹ نخواهد آمد، نه‌اینكه از اولیاء نخواهد آمد. آن بحث اولیاء كه جداست. در قضایایی كه بعداً در تاریخ اتفاق می‌افتد. در گروه‌هایی كه بعداً می‌آیند. در واقعه‌هایی كه بعداً اتفّاق می‌افتد. همین زید بن علی در كوفه قیام كرد. یحیی بن زید هم در گرگان قیام كرد. بنی‌الحسن محمد و ابراهیم فرزندان عبدالله محض اینها هم در مدینه قیام كردند. زیدالنّار برادر امام رضا علیه‌السّلام و فرزند موسی بن جعفر علیه‌السلام كه اسمش را زیدالنّار گذاشتند این هم بر علیه بنی‌عباس قیام کرد، در بصره ریخت و همۀ افراد را از بنی‌عباس، زن و بچّۀ مردم را هم همه را كشت!² این هم یك قیام! همۀ اینها هم قیام كردند كه مأمون می‌خواست او را اعدام كند. در قبال امام رضا علیه السّلام او را آورد و به‌خاطر امام رضا این کار را نکرد، بر امام رضا علیه‌السلام منّت گذاشت و از خون او گذشت.³ این شخص برادر امام رضا بود دیگر و می خواست او را اعدام کند و مأمون به خاطر امام رضا از او گذشت. همۀ اینها قیام كردند! چرا امیرالمؤمنین و دیگر ائمّه علیهم‌السلام می‌فرمایند: مانند قضیه كربلا نبوده است؟ علتش همین است! اینهایی كه در كربلا آمدند، به چه چیزی فکر می‌کردند؟ واقعاً به چه چیزی فكر می‌كردند؟ یعنی در مخیلۀ اینها چه بوده است؟ دو سه دقیقه‌ای مطلب را من یك خورده باز كنم. یك‌وقت انسان هدفش، هدف الهی است و می‌خواهد دفع كفار كند و احقاق حقّ مظلوم كند، مثلاً می‌بیند یك مظلومی هست و الآن به او ظلم می‌شود به‌دنبالش می‌افتد که حقش را بگیرد، دادگاه و محكمه و ادارات می‌رود، این‌طرف و آن‌طرف به‌دنبال می‌رود، می‌بیند یكی دو روز گذشت و به جایی نرسید، امروز از نهارش افتاد، شب از رفتن به خانه‌اش افتاد، فردا باید برود. چند روز می‌گذرد می‌گوید: ای بابا عجب غلطی كردیم! هدفش الهی است یك چند روز می‌گذرد می‌گوید: خوب می‌شد رها می‌كردیم، این‌همه هستند که مظلوم واقع می‌شوند و حقّشان ازبین می‌رود، این هم یكی. من از زندگی‌ام افتادم. یك‌وقت انسان بلند می‌شود و به جنگ می‌رود، از سرحدّات دفاع كند و دفع دشمن كند. یك‌خرده می‌گذرد، آخر در جبهه كه حلوا نمی‌دهند، تیر و شمشیر و بمب است و وسایل مخرّب و وسایل مهلك است. تابه‌حال اینجا كه نشسته بود، رفتن در راه خدا، مجاهده، مبارزه چه خوب است. این چیزهایی كه من خدمتتان عرض می‌كنم مسائلی است كه بالاخره شنیدیم یا خودمان هم از افراد مختلف دیدیم. روز اوّل یك بمب آنجا زده می‌شود روز دوّم آنجا را تخریب می‌كنند. می‌بیند این قضیه شوخی نبود. فرق می‌كرد. در منزلمان نشستیم و از رادیو و تلویزیون این اخبار را گوش می‌كردیم، اینجا مسئله یك جور دیگر است. دوباره شب كه می‌شود موقع خواب یك‌دفعه می‌بیند اینجا را داغان و خراب كردند، جنازۀ رفیقش را می‌بیند. چند روز و مدّتی می‌گذرد آن فكر اوّل و آن نشاط و اشتیاق اوّل می‌بینیم تغییر كرد، باز دست برنمی‌دارد می‌گوید: باز باید بایستم، باز باید ادامه بدهم، باز باید این كار را بكنم. یك مدّتی كه گذشت، می‌گوید: ای بابا، ما هم بیكار بودیم‌! وقتی نمی‌شود، نمی‌شود! چكارش می‌شود كرد؟! همین موقع كه می‌گوید ما بیكار بودیم یك بمب می‌آید و صاف بر سرش می‌خورد و جزء شهدا می‌شود! چقدر مسئله فرق می‌كند!

البتّه نمی‌خواهم بگویم همه این‌طورند، بالأخره افراد مخلصی ممكن است باشند که تا آخر بایستند و قدم راسخ داشته باشند، ولی قاطی است. اما شما یك نفر را در اصحاب امام حسین علیه‌السلام پیدا كنید از وقتی ‌كه حضرت از مكه حركت كرد یا در شب عاشورا تا فردا بعدازظهر یك‌هم‌چنین فکر و خیالی در ذهنش آمده باشد! كدام‌یك از اصحاب سیدالشهداء علیه‌السلام گفتند: ای كاش ما نبودیم؟! كدام‌یك از اینها در یك لحظه از لحظات، فكر زن و بچّه‌شان افتادند، فكر بچّه‌شان و فكر زمینشان و فكر كارهایی كه انجام می‌شود افتادند؟! كدام‌یك از اینها بودند؟! كدام‌یك از اینها از صبح عاشورا تا وقت رفتن، یك خطوری به ذهنشان كرده بود؟! حتی یك خطور! ببینید چقدر مسئله دقیق است! یك خطور حتّی كرده بود كه ای كاش كار امام حسین علیه‌السلام به صلح كشیده می‌شد و قضیه این‌طور نمی‌شد! آنها اصلاً سبقت می‌گرفتند! «وَ یتَسابَقونَ إلی الموُت»¹ این جلو می‌افتاد كه مبادا از قافله عقب بماند، مبادا یك‌وقت بدائی پیدا بشود و امام حسین علیه‌السلام بگوید تو برگرد! مبادا یك‌وقتی بدائی پیدا بشود و حضرت بگویند: نه، تو نمی‌خواهد باشی! یك‌وقت یك قضیه‌ای و مانعی اتّفاق بیفتد! اصلاً نگران بودند و تا قبل از اینكه بدن آنها روی زمین بیفتد ترس داشتند! این اصحاب سیدالشهداء علیه‌السلام چه احساسی داشتند؟! واقعاً قضیه چه بوده است؟! آن زهیری كه آن موقع پیش امام حسین علیه‌السلام نمی‌رود و بعد می‌رود و برمی‌گردد و جور دیگری می‌شود و سرشتش عوض می‌شود، اكسیر به او خورده و مس وجودش را به طلا تبدیل كرده است كه بعد می‌آید و به امام حسین علیه‌السلام می‌گوید كه آیا ما برویم؟ كجا برویم؟ این می‌گوید: «اگر هزار مرتبه جان ما را بگیرند و كشته بشویم و بعد در آتش ما را بسوزانند و بعد از بین برویم و خاكسترمان را به باد بدهند باز دوباره همین هستیم.»² این چه مطلبی را فهمیده است؟! این در چه موقعیتی هست؟! این به طهارت سر رسیده است. آن طهارت سر این است، یعنی دیگر اصلاً در ذهن اصحاب سیدالشهداء علیه‌السلام خطور خلافِ مسیر هدف نمی‌آید، خودشان را بُکشند هم دیگر یك‌هم‌چنین چیزی نمی‌آید و نمی‌آید! وقتی نمی‌آید دیگر چكار كنند؟! هزار دفعه بُكشند، یك میلیون دفعه بُكشند، چیزی نیست! تكه‌تكه‌اش كنند اصلاً بگویید كه همه را آتش بزنند چیزی نیست! یعنی این اصحاب سیدالشهداء علیه‌السلام به یك مرتبه رسیدند كه در مسئلۀ طهارت سرّ با خود سیدالشهداء علیه‌السلام متحد شدند. این است كه امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌فرماید و خیلی عبارت عجیبی است که: «هُنا مُناخُ رِكابٍ وَ مصارِعُ عُشّاق³؛ اینجا جایی است كه عاشق‌ها اینجا می‌افتند نه افراد عادی.» آیا هركس یك پرچم به‌دستش بگیرد؟! نه، كسی در اینجا می‌افتد كه با سرّ فرزند من، حسین علیه‌السلام متّحد شده است، با حقیقت او یكی شده است و با نفس او اتّحاد برقرار كرده است. لذا زهیرش با او یكی است، بریرش با او یكی است، آن غلام تركش با او یكی است، حرّ بن یزید ریاحی در آن ساعت آخر می‌آید ولی با آن سرّ متّحد می‌شود. ببینید چقدر این اكسیر كار می‌كند تا آن ساعت آخر آن طرفی است، در لشگر آنها است و فرمانده لشگر آنها است ولی همین‌که این اكسیر امام حسین علیه‌السلام می‌آید و به این می‌خورد، نه‌تنها او را دگرگون می‌كند بلکه اصلاً با خودش متّحد می‌كند! شما بروید و در قبر حرّ توسل كنید مثل اینكه به امام حسین علیه‌السلام توسل كردید، فرقی نمی‌كند. شما بروید و به حبیب بن مظاهر توسل كنید مثل اینكه به سیدالشهداء علیه‌السلام توسل كردید هیچ تفاوت نمی‌كند و هیچ فرقی نمی‌كند. در سفری در كربلا در حضور مرحوم آقا و مرحوم آقای حدّاد ـ رضوان‌ الله تعالی ‌علیهما ـ بودیم، خدا رحمت كند پدر بزرگ ما مرحوم حاج آقا معین شیرازی هم در آنجا بودند. این زیارتی كه در مفاتیح هم وارد است كه حضرت امام زمان علیه‌السّلام می‌آید و در كنار قبور شهداء، همان سمت پایین پا ـ إن‌شاءالله خدا قسمت همه بكند! ـ در آنجا حضرت زیارتی می‌خوانند که خیلی زیارت عجیبی است!⁴ یعنی انسان از این زیارت متوجّه می‌شود كه اینها واقعاً چه مقامی دارند. حضرت در زیارت به آنها می‌فرماید: «السَلامُ عَلَیكُم یا اولیاء الله وَ احِبّائه؛ سلام بر شما ای افرادی كه دیگر ولی خدا شدید و شما جزء اولیاء الله هستید، السَلام عَلَیكُم یا اصفیاءَ الله وَ أوِدّائهَ؛ ای كسانی كه برگزیده هستید.» بعد عبارتی كه دارد این است: «بِأبی أنتُم وَ امّی؛ پدر و مادر من فدای شما» این را ما نمی‌گوییم. یعنی این را امام علیه‌السّلام می‌گوید! این مسئله برای ایشان (مرحوم پدر بزرگ ما) خیلی عجیب بود و می‌گفتند این نباید كلام امام علیه السّلام باشد كه بیاید بگوید: «بِأبی أنتم وَ امّی»! آخر نمی‌شود! امّا مسئله این‌طور نیست. مسئله این است كه اینها وقتی به سرّ سیدالشهداء علیه‌السلام متّصل بشوند سیدالشهداء شدند؛ یعنی آن ولایت می‌آید و اینها را در خود فانی می‌كند و یكی می‌شود، پس زیر گنبد سیدالشهداء یك حقیقت قرار دارد و آن امام حسین است كه همۀ آن افراد را در خود هضم كرده و محو كرده و فانی كرده است! مرحوم آقا رو كردند به ایشان و فرمودند:

نه! مسئله این‌طور نیست، آنها كه در آنجا هستند با امام حسین علیه‌السلام وحدت دارند، بنابراین انگار امام زمان علیه‌السّلام به امام حسین علیه‌السلام می‌گوید: «بِأبی أنتَ وَ امّی» این دیگر اشكال ندارد چون حضرت نظر به فرد كه نمی‌كند و بگوید: ای شخصی كه تو جدای از سیدالشهداء هستی من به تو می‌گویم. جدای از سیدالشهداء علیه‌السلام كه معنی و قیمت و ارزش ندارد! تویی كه آمدی و خودت را فانی كردی یكی شدی، حالا كه یكی شدی «بِأبی أنتَ وَ امّی» حالا كه اتّحاد برقرار شد «بِأبی أنتَ وَ امّی».

این مسئله است. پس ببینید چقدر مطلب مهم است كه انسان بخواهد آن حقیقت ذات و حقیقت سرّ خودش را متّصل كند. امروز دیگر قصد ما این بود مثل سایر وعده‌هایی كه می‌دادیم، اما ظاهراً وقت گذشته است و إن‌شاءالله تتمّۀ مطلب كه چگونه انسان می‌تواند به طهارت سرّ برسد كه نتیجه این بحث ما هم همین است، و نتیجه كلام امام صادق علیه السّلام كه می‌فرماید: «وَ لا یدَعُ أیامَهٌ باطِلا» إن‌شاءالله برای یك فرصتی دیگر.

امیدواریم خدای متعال ما را از جملۀ شیعیان و موالیان اماممان و پیروان و متابعین راه و روش امام علیه‌السّلام، حضرت بقیةالله ارواحنا فداء قرار دهد! در آنی از آنات دست ولایی آن بزرگوار را از سر ما بر ندارد! در دنیا از زیارت و در آخرت از شفاعتش ما را محروم نفرماید!

اللهمَ صلّ علی محمّد و آل محمّد