پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهابو حمزه ثمالی
مجموعهسال 1436
تاریخ 1436/09/21
توضیحات
تجلی خدا در هستی، موضوع این گفتار درباره وابستگی همه موجودات به پروردگار و اثر فهم آن بر بندگی است.
حضرت آیتالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی از شرح درخواست عفو، به رابطه ذات، صفات و ظهور میرسد و با مثال تواناییهای انسان و حالتهای دست، معنای این رابطه را توضیح میدهد. سپس روشن میکند که ظهور، تولد و جدا شدن چیزی از خدا نیست. همه مخلوقات، حتی پیامبران و امامان، در اصل نیاز به او مشترکاند، هرچند مراتب وجودی متفاوتی دارند. از اینجا، معنای فروتنی امام در دعا روشن میشود: کمال از تجلی الهی است و جای فخرفروشی ندارد.
بحث در ادامه به نشانههای معرفت واقعی در خوشرویی، تواضع و معاشرت با مردم میرسد. نتیجه پایانی، ثبات درونی اولیای الهی در پیروزی و شکست است؛ ثباتی که با تلاش، گفتار و انجام وظیفه همراه است و به کنارهگیری از عمل نمیانجامد.
هو العلیم
تجلی خدا در هستی چگونه به فروتنی میانجامد؟
نیاز همه مخلوقات و ثبات باطن در فراز و نشیب
شرح دعای ابوحمزه ثمالی - رمضان المبارک ۱۴۳۶ - مجلس دوازدهم
بیانات
آیتالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدساللهسرّه
أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم
بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم
و صلَّى اللَه عَلَى سیدنا و نبینا أبىالقاسم مُحَمّدٍ
و على آله الطَّیبین الطّاهرین و اللعنة عَلَى أعدائِهِم أجمَعین
هَبنِى بِفَضلِک وَ تَصَدَّق عَلَىَّ بِعَفوِک أى رَبِّ جَلِّلنى بِسَترِک وَ اعفُ عَن تَوبیخى بِکرَمِ وَجهِک؛
اى پروردگار به فضل و بزرگوارى خودت بر من ببخش و به عفو خودت بر من تصدق نما، اى خداى من اى پروردگار من، به آن پوشش و مقام ستّاريتت مرا بپوشان و از توبيخ من به كرامت وجهت درگذر.
در جلسات گذشته خدمت رفقا و دوستان عرض شد كه شرط مهم براى حركت سالك اين است كه احساس كند ـ البته به اين مطلب در مراتب بالا خواهد رسيد، بزرگان در مراتب بالا كه مرتبۀ اتحاد و ورود در حريمِ ولايت است و جريان مشيّت را به وجود خود و شهود خود لمس مىكنند، آنها به اين مطلب مىرسند ـ كه يك حقيقت واحد بر همۀ عوالم ممكنه حاكم و سارى و جارى است و آن عبارت از مقام ربط و مرتبۀ ربط است كه بين ماهيات ـ هر ماهيتى مىخواهد مفروض باشد و به هر مرتبه و درجهاى كه مىخواهد برسد ـ و پروردگار كه موجِد و وجود دهندۀ اين ماهيت است تحقق دارد و وجود دارد، آن حقيقت ربطيه عبارت از ظهور آن اسماء و صفات الهى در همۀ عوالم و همۀ مراتب ممكنه است.
به عبارت ديگر خداى متعال در مرتبۀ ذات كه همان حقيقت بحت و بسيطه است و هيچ ثانى و دویى براى آن حقيقت متصور نيست، آن حقيقت ذات عبارت از همان وجود بحت و بسيط است كه از آن تعبير به صرفالحقيقه هم مىكنند و تعبير به مقام هوهويت هم مىشود. آن «هو» مقام وجود صرف است بدون هيچگونه تعيّن و بدون هيچگونه ظهور.
بیان یک مثال دربارۀ تجلی از ذات خدای متعال
يك مثال مىزنم كه ما اين مطلب را در خودمان بيابيم. الآن ما نگاه مىكنيم مىبينيم كه ما داراى صفات مختلفی هستيم؛ چه صفات مستحسنه، چه صفات قبيحه. داراى علم هستيم، داراى قدرت هستيم، بعضىها داراى جود و بخشش هستند، بعضىها داراى صفت مذمومۀ بخل هستند، بعضىها داراى عطوفت و رحمت هستند و بعضىها داراى قساوت هستند. افراد مختلف هستند؛ هركدام از اشخاص داراى صفات مختلف هستند و اين صفات را در خود احساس مىكنند، نهتنها در خود بلكه ديگران هم بهواسطۀ افعالى كه از آنها سر مىزند، به وجود اين صفات پِى مىبرند. بدون اينكه از آنها فعلى سر بزند انسان نمىتواند پى ببرد ولى خود اين شخص اين حالت را درك مىكند.
يك خطاط تا قبل از اينكه دست به قلم و دوات و كاغذ ببرد اگر در كنار شما بنشيند شما با يك آدم سبزىفروش برايش تفاوتى نمىگذاريد، هنوز قلم و كاغذى به ميان نياورده است و هنوز ظهورى از خودش ايجاد نكرده است ولى وقتى كه اين كاغذ را برداشت و قلم را در دوات زد و بر اين كاغذ نگاشت يكمرتبه شما نگاه مىكنيد که عجب، چه كسى درمقابل شما نشسته است. اين چه خطى است! اين چه خطاطى است! متوجه مىشويد كه اين خطاط است. يا عالمى كه در كنار شما نشسته است تا وقتى كه سخن نگفته شما او را يك فرد عادى مىپنداريد كه همينقدر که يك عمامهاى بر سر گذاشته و يك قبا و عبايى پوشيده است و بيش از اين مقدار چيزى احساس نمىكنيد. ولى وقتى كه لب به سخن مىگشايد و پاسخ سؤال شما را مىدهد، مىگوييد که عجب درياى موّاجى است، اين چه کسی است كه بروز او يك همچنين شخصى هست؟ يا يك شخص قوىهيكل در اينجا نشسته و كارى نمىكند و شما خيال مىكنيد همينطورى [است] اما وقتى كه يك وزنهاى صد و چند كيلو را بلند كرد، مىبينيد عجب اين چه قدرتى دارد! و همينطور در همۀ اسماء و صفات بايد يك بروز و ظهورى باشد تا انسان پى به وجود آن صفت خاصه و نعتِ1 در آن متّصف و آن شخص ببرد.
حالا ما در خودمان هم يك همچنين صفاتى را احساس مىكنيم؛ قدرت داريم گرچه چيزى از خودمان بروز و ظهور پيدا نكرده باشد. آيا يك خطاط نمىداند اين قدرت خط را دارد؟! مىداند، گرچه هنوز دست به كاغذ نبرده است. اين براى ما است ولى او براى خودش كه مىداند. شخصى كه قوى هست اين مىداند که قدرت دارد، شخصى كه عالم است گرچه لب به سخن نگشاده ولى مىفهمد كه داراى علم است و همينطور ... .
لزوم احترام گذاشتن نسبت به همه
اينجا است كه ما در روايت و همينطور در السنۀ بزرگان داريم كه به هركسى رسيديد و با هركسى كه برخورد كرديد يك وقتى استهزاء نكنيد، او را به تمسخر نگيريد، معلوم نيست كه او چه كسى است، شايد او یک ولی از اولياء الهى باشد1 و امثالذلک. مگر ولىّ خدا روى پيشانىاش مىنويسد که من ولىّ خدا هستم؟! كسى چه مىداند اين شخصى كه الآن در كنار شما نشسته يا در آن گوشه نشسته چه شخصى است و چه مرتبهاى و چه حالى دارد؟! بنابراين انسان بايد نسبت به همه اين مسئله را داشته باشد و اين احترام را باید نسبت به همه اعمال كند.
معنای «ذات» یا همان حقیقت ادراک شده توسط انسان
انسان در وجود خودش اين صفات را احساس و درك مىكند، اما آن چيزى كه هست اين است كه براى اين صفاتى كه در وجود خودش هست احساس مىكند استقلالى وجود ندارد، اين صفات مرتبط به يك ذات هستند. [میگوید که] من خطاط هستم، من! من قدرت دارم، من علم دارم، من حيات و زندگى دارم، من بخشش و كرم و جود دارم، من شجاعت و رحمت و عطوفت دارم، من اين را دارم، من اين صفت را دارم و من اين كمال را دارم، این «من» چيست كه شما مىگوييد؟! اين من، اين قدرت را دارم؟! مىگوييد که آقا حواست جمع باشد مىفهمى با چه کسی طرف هستى؟! يكى تو را مىزند و چهكارت مىكند. حواست باشد يا مىفهمى علمش [چقدر است؟!] و از اين حرفها.
اين كسى كه مىگويد که من اين را دارم، پس آن «من» غير از آن علم است، غير از عالم است، غير از قدرت است، غير از رحمت، عطوفت، شجاعت و اين چيزها است. آن «من» را وقتى كه مىگويد من، به آن «ذات» مىگويند. پس ما ذاتمان همان حقيقتى است كه ادراك مىكنيم و با آن حقيقتى كه ادراك مىكنيم هيچ چيزى را نمىتوانيم در كنارش جا بدهيم. هر چيزى را جا بدهيم، جداى از آن است.
یکی از دستورات بزرگان برای ادراك و رسيدن به حقيقت نفس
يكى از مطالب و دستوراتى كه بزرگان براى سير نفس و براى ادراك و رسيدن به حقيقت نفس مىدادند، توجه به نفس است. مرتبۀ اول توجه ـ البته مراتب ديگرى دارد كه حالا آن مراتبش [قابل ذكر] نيست ـ اين است كه انسان وقتى كه مىنشيند ـ حالا يا چشم خودش را ببندد يا نبندد، بهتر است كه ببندد ـ بايد تمام خطورات را از خودش دفع كند. كارهایى كه انجام داده و مسائلى كه در طول روز انجام داده است، همۀ اينها را از ذهن خودش دفع مىكند و بعد آنوقت بايد يك قدم عقبتر برود و عميقتر كند، شروع كند به صفاتى كه آن صفات باعث شده اين كارها را انجام بدهد، علم، قدرت، رحمت، عطوفت، شجاعت، بخشش، مهربانى، تفكر، تعقل و اينها جزو صفات انسان است؛ تفكر، تعقل، قساوت و اين چيزها هم يكىيكى در نظر مىآيد. از اينها هم بايد رد شود. باز در خود برود و اين نگرش به خود را عميق و عميقتر كند تااينكه به جايى برسد كه در وجود خود ديگر صفتى نبيند؛ نه علم ببيند، نه قدرت ببيند، نه بخشش ببيند، نه تعقل ببيند حتى نه تفكر ببيند و نه تأمل ببيند، هيچ چيزى در آنجا نبيند و غير از ذات خود چيز ديگرى را درقبال او و در كنار او مشاهده نكند كه به اين «توجه به نفس» مىگويند. اين مرتبه مرتبۀ اول است، بعد از اين مرتبه مراتب ديگرى هم هست که عميقتر مىشود كه هنوز جاى گفتن آن نيست.
در اين مرتبه خيلى مطالب برای انسان كشف مىشود، وقتى كه به آن حقيقت ذات و نفس خود رسيد آنجا شروع به تجلّى نفس مىكند و ظهورات و بروزات و انكشافاتى براى او بهوجود مىآيد، يعنى انكشافاتى براى او حاصل مىشود. آن مرتبۀ نفس را ذات مىگويند؛ به آن مقام «هوهويت» مىگويند. پس ما هم داراى هوهويت هستيم؛ خيال نكنيد فقط خدا دارد! ما هم اينجا هستيم! چيزهايى كه شما داريد ما هم در اينجا براى خودمان دست به كار مىشويم، معطل نمىشويم براى خودمان پيدا مىكنيم، بَه خيال كردى! يك خدايى براى خودمان درست مىكنيم هزار برابر از آن خداى آسمان و زمين بزرگتر و قوىتر و قدرتمندتر! مىگوييم که خدايا خبر ندارى!
آن شعر نظامی ـ خدا رحمتش كند ـ خيلى شعر عجيبى است:
| اى هواهاى تو خدا انگيز | *** | وى خدايان تو خداى آزار |
| ره رها كردهاى از آنى گم | *** | عز ندانستهاى از آنى خوار |
همينطور مىگويد ـ خيلى قصيدۀ قشنگى است ـ تا مىرسد به اينجا:
| ده بود آن نه دل كه اندر وى | *** | گاو و خر باشد و ضياع1 و عِقار2 |
در آن دلى كه بهجاى خدا و محبوب، گاو، خر، درخت، ماشين، ييلاق، قشلاق، دفتر، دستك، كاروانسرا، مطب، مكتب، درس، شاگرد، مسجد، محراب، منبر و همه چيز ـ هرچه شما مىخواهيد بگوييد ـ از رياست، كرسى، ميز، سازمان، نهاد و بنياد ـ و ديگر چه بگوييم باز هم بگوييم يا نه ديگر؟! ـ [باشد دل نیست].
| ده بود آن نه دل كه اندر وى | *** | گاو و خر3 باشد و ضياع و عقار |
| قائد و سائقِ4 صراطالله | *** | به ز قرآن مدان و به ز اخبار5 |
معنای مقام هوهویت نفس
اين مقام «هو» در انسان همان مقام ذات است، انسان وقتى كه ذات خود را بدون علم و بدون قدرت و بدون حيات ادراك مىكند، حتى اينكه زنده هم هست، حتى اين را هم نبايد ادراك كند و از اينهم بايد بگذرد. موت و حيات در اين اتجاه و در اين تفكر و تأمل بايد علىالسويه باشد و مدّنظر قرار نگيرد، اين مىشود مقام هوهويت نفس. اين مقام هوهويت نفس همان مقام هوهويت ذات پروردگار است. ذات پروردگار در مقام هوهويت خودش و در مقام وجود خودش در آنجا علم وجود ندارد، قدرت وجود ندارد، اتّصاف به قدرت نیست؛ يعنى خداىِ قادر نه، خداىِ عالم نه، آنجا فقط خدا هست. خداىِ عالم با خداىِ رازق فرق مىكند. آنجا يك حقيقت بيشتر نيست. تفاوت و اختلاف در مفاهيم اصلاً آنجا معنا ندارد، مفهوم زایيده و منتزع از نُعوت است و وقتى كه در آنجا نَعت، جداى از ذات هست و ذات در يك مرتبۀ هوهويت عميقترى از اتصاف به نعوت و صفات قرار دارد، ديگر در آنجا خداىِ عالم گفته نمىشود. خدا؛ خداىِ قادر نيست، خدا است. خداىِ رئوف نيست، خدا است، خداىِ قهار نيست، خدا است. در آن مرتبه، مرتبۀ هوهويت است و آن مرتبۀ هوهويت نفس همان وجود و مرتبۀ ذات و بسيط است و اينكه شما در بعضى از جاها مىبينيد كه مرتبۀ هوهويت را حتى يك مرتبۀ اعتبارى تعقلى و تصورى براى ذات دانستهاند، اين مسئله جاى تأمل دارد.
مرتبۀ هوهويت همان مرتبۀ صرفالوجود است نهاينكه چيزى باشد كه ما معتبر بدانيم؛ يك مرتبه را مرتبۀ هوهويت كه آن مرتبۀ لا بشرطى از بشرط لايى بخواهد فاصله بگيرد. مرتبۀ هوهويت همان مرتبۀ ذات است. مرتبۀ ذات هم همان مرتبۀ احديت است و نه واحديت. مرتبۀ ذات و مرتبۀ هوهويت و مرتبۀ احديت يكى است. اعتبار نيست؛ ذات، خودش از او انتزاع هوهويت مىشود نهاينكه ما بخواهيم اعتبار كنيم. ذات از خودش انتزاع صرفالوجودى مىشود نهاينكه ما بخواهيم انتزاع كنيم. از خود ذات مرتبۀ احديت انتزاع مىشود نهاينكه ما بخواهيم صرفالوجود كنيم، اين انتزاع خود ذات است. وقتى كه اين مرتبه از ذات تحقق پيدا كرد، آنوقت سراغ اين مىآييم که حالا اين ذات داراى چه خصوصياتى است؟ آيا يك ذات بيكار و عاطل و باطل است يااينكه يك ذات شاعر، عالم، مدرك، بصير، حى، قيوم، قادر، رئوف و ساير چيزها است؟ ـ حالا براى مرتبۀ خلق آن صفات خلقى در آنجا هست ـ وقتى ما به اين ذات نگاه مىكنيم، مىبينيم اين ذات يك ذاتى است كه عالِم است، يعنى آن وجود يك وجودى است كه از او علم تراوش مىكند، چطور اينكه از وجود انسان علم تراوش مىكند كه اولين مرتبۀ تراوش علم از وجود انسان كه مرتبۀ هوهويت است همان تراوش علم حضورى ذات به ذات است. يعنى اولين چيزى كه شما احساس مىكنيد و اين را نه به تصور و به احضار علمى، بلكه به نفس حضور عينى اين را احساس مىكنيد آن عبارت از علم ذات به ذات است. اينكه شما خود را مىيابيد، اينكه شما خودتان را احساس مىكنيد، بدون علم و اين چيزها، اينكه شما احساس مىكنيد که چه كسى هستيد، اينكه شما احساس مىكنيد داريد روى زمين راه مىرويد، اينكه شما احساس مىكنيد كه يك وجودى مثل بقيه موجودات هستيد، به آن علم ذات به ذات مىگويند.
اطلاع ذات بر خودش در علم ذات به ذات
فرق معنای ظهور با تولد
در اين علم ذات به ذات خود اين ذات اطلاع بر خودش پيدا مىكند، اين ناشى از چيست؟ علمى است كه از خود ذات انتزاع مىشود و بهوجود مىآيد و تحقق خارجى پيدا مىكند. حالا اين ذات پروردگار در مرتبۀ خودش حتى از علم و قدرت و از ساير صفات هم متمايز است نهاينكه فاصله دارد. اين صفات زایيدۀ ذات است، ما هيچ لحظهاى را پيدا نمىكنيم، البته لحظه غلط است، هيچ آنى را پيدا نمىكنيم، هيچ مرتبهاى را نمىتوانيم پيدا كنيم كه ذات پروردگار جاهل نسبت به خود باشد، نسبت به خود جهل داشته باشد و همينطور نسبت به آن مقام علمى خودش ذات، فاقد باشد. در هر مرتبه كه شما ذات را تصور مىكنيد، در همان مرتبه مساوى با علمِ ذات است، مساوى با قدرتِ ذات است، مساوى با مقام رأفتِ ذات است، مقام عطوفتِ ذات است، مقام بخشندگى و رزق و همۀ اين صفات پروردگار، تمام اين صفات زایيدۀ ذات است و ظهور ذات است ـ زایيده نه به معناى جدا بلكه به معناى ظهور ـ ظهور با تولد دوتا است؛ وقتى مادرى بچهاى را تولد مىكند آن تولد از او جدا مىشود، بچه در آنجا براى خودش مىخوابد و مادر در كنارش به مواظبت و حراست و حفظ از او مىپردازد، اين نوع تولد در خدا معنا ندارد. اين شرك و كفر است، بچه از مادر جدا مىشود، مادر يك اسمى دارد بچه يك اسم ديگرى دارد اينها در دو نقطه مختلف در دو مكان مختلف قرار مىگيرند، ولى در ذات پروردگار كه داريم ﴿لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ * وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ﴾1 اين تولد ﴿لَمۡ يَلِدۡ﴾ يعنى جداى از يك وجود ديگر نيست كه از او بهوجود آمده و بعد فاصله گرفته باشد. ﴿لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَد﴾؛ «نه خود او مىزايد ـ که جنبۀ جدا شدن خلق از او به نحو استيلاد تحقق پيدا مىكند ـ و نهاينكه خودش از يك شىء و وجود ديگرى زایيده شده باشد.»
بنابراين ظهور خلایق از پروردگار به معناى تشكّل و به معناى قالبگيرى و به معناى تشخّص و به معناى تعيّن يك شيئى است كه آن يك شىء با آن وجود اصلى غير قابل انفكاك است، غير قابل افتراق و غير قابل تمايز مكانى و تمايز زمانى است.
مثالی درمورد خلقت تمام خلایق در ارتباط با خدا
الآن شما اين دست مرا مشاهده بكنيد، اين دست من يك چيزى است كه عبارت از استخوان، پوست، گوشت، عصب و اين چيزها است، اين دست من است. وقتى مىگويم که فلانى داراى دو دست است تا مىگويند داراى دو دست، چه تصورى از شما مىآيد؟! آيا مچ او در نظرتان مىآيد يا بازشدن دست بهنحوى كه پنج انگشت مشخص شود، به آن دست مىگويند؟! يا پنج انگشت بسته؟! هيچكدام از اينها. وقتى مىگويند که شخص داراى دو دست است، نه مچ او در نظر مىآيد، نه انگشتهاى او كه باز مىشود و نه بسته مىشود و نه حالات مختلف. يك حالت ابهام كه همۀ اين حالات را دربر مىگيرد به آن «دست» مىگويند. آنوقت اين دست وقتى كه مىخواهد در جلوى شما قرار بگيرد بالأخره بايد به يك نحوى قرار بگيرد. الآن پنج انگشت من باز است آيا اينكه الآن من پنج انگشتم را باز كردم از حالت دست بودن خارج شده يا خارج نشده است؟! خارج نشده، همان دست الآن به اين شكل است، الآن شما نگاه كنيد من اين پنج انگشت را مىبندم آيا از حالت دست بودن خارج شد؟! نه، باز هم دست است. شما الآن نگاه كنيد من اينطور كردم، باز اين دست است. بستم، باز دست است. دو انگشت را باز مىكنم، سهتا را مىبندم، باز دست است. چهارتا را باز مىكنم. ممكن است به بيست، سى صورت من اين دست را دربياورم و همۀ اينها دست است و همۀ اينها با يكديگر فرق مىكند.
شما وقتى كه مىخواهى كه يك مشت بزنيد و طرف را نقش بر ديوار كنيد اينطور كه نمىكنيد، اينطور مىكنيد؛ يك پنجه بكس هم از اينها مىگذاريد كه ديگر ضربه قاطع باشد، او را طوری به ديوار بزنيد كه اصلاً اثرى از او نماند؛ دست را باز نمىكنيد. وقتى كه شما در استخر و دريا هستيد و شنا مىكنيد، با مچ دستتان شنا نمىكنيد؛ چون آنطورى شنا فايده ندارد، تمام دست را بايد باز كنيد، کمی هم مچ بايد اينطورى [مقعر] باشد كه آب در آن جمع شود. وقتى كه مىخواهيد اين دست را بياوريد، ديديد اينطورى، اينطورى كه نمىآوريد، يااينكه بخواهيد دست را اينطورى بیاورید. مثلاً بگویید که من دلم مىخواهد شنا كنم ولى اينطورى شنا كنم! اصلاً صاف به زير آب میرود، بايد دست به اين شكل باز باشد. پس معلوم مىشود دو ظهور است که يك ظهورش يك خاصيت دارد ولى وقتی كه مىخواهيد بزنيد يك چيزى را نصف كنيد آنجا ديگر با دست باز اينطورى نمىزنيد، آنطورى لِه مىشود. وقتى كه اینطوری بزنيد دو نصف مىشود.
در عين اينكه اين دست است هر شكلى از دست يك خاصيت دارد، يك ظهور مختلف است، يك نوع از دست است كه با آن نوع ديگر تفاوت مىكند. خلقت تمام خلايق در ارتباط با خدا مثل اين است ـ ديگر خيال مىكنم آسانتر از اين مثال كه شيرفهمِ شيرفهم بشويد من راحتتر از اين سراغ ندارم ـ و تمام خلايق همه مثل اشكال مختلف دست هستند كه همۀ اينها ظهور يكى هستند، وقتى من دستم را مشت مىكنم شما در اينها نمىگوييد كه اين ديگر دست ندارد، اين مشت دارد. مىگوييد که دستش به مشت تبديل شده، دستش؛ يعنى همان دست هست كه الآن اين دست به اين ظهور درآمده است. مىگوييد که پنج انگشتش باز است، دستِ او به پنج انگشت ظهور پيدا كرده و جدا نشده و اسم دست هم از او سلب نشده است.
اين خلايق همه ظهورات خدا به اين نحو هستند. پس متوجه شديم اين جنبه، جنبۀ استيلاد و ولادت نيست مثل بچهاى كه خدا خلق كرده باشد. خلق جدا و آن براى خودش جدا روى تختش نشسته باشد. ﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ﴾1 ؛ «آن در عرش خودش نشسته است.» خلق خدا هم در آنطرف در سر و كلّۀ همديگر مىزنند و اين به آن موشك مىزند و آن به آن بمب مىزند و آن چهكار مىكند و او هم ايستاده و نگاه مىكند! نه آقاجان، اين خلايق مانند اين دست همه ظهورهاى او هستند.
انحراف شیخیه و بعضی افراد در تفاوت بین پیغمبر و ائمه و بقیۀ خلایق از نقطهنظر ظهور ذات
روى اين جهت دراينصورت آيا ديگر ما مىتوانيم بين پيغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ دقت كنيد اينجا ديگر مىخواهم مطلب را بگويم ـ و امام علیهالسّلام و بين ساير مخلوقات از اين نقطهنظر فرق بگذاریم؟! ديگر فرقى نيست، ديگر چه فرقى مىكند؟!
آيا ما مىتوانيم بگوييم که رسول خدا چون داراى يك همچنين مقامى و شامخيّت در اين مرتبه و اينها هست ـ اين نه ـ حكمش جدا است و اين استثناء است؟! حالا بقيۀ ائمه علیهمالسّلام را هم جزو اين مرتبۀ پيغمبر مىآوريم منتها با يك مرتبۀ نازله، ما اين چهارتا را قرار مىدهيم و مىگوييم بقيۀ افراد جدا هستند و اينها همين ممكنات و ماهيات هستند و اينها همين خلايقى هستند كه وجود به اينها تعلق گرفته و در يك مرتبۀ نازلهاى هستند. اينها [پيامبر و ائمه] در يك مرتبۀ بالاترى قرار دارند كه نه مىشود به آنها خدا گفت و نه مىشود به اينها همين ماهيات ممكنه و اشياء خارجى گفت. يك حالت بينابين كه همينطور شيخيه2 و اينها قائل به اين مسئله هستند و اينها از اين نظر داراى انحراف عقيدهاى در اين قضيه هستند، اينها به اين مسئله مبتلا شدند و حتى خيلى از افراد، بسيارى از آن اشخاصى كه خواستند دنبال اهلبيت و ولايت و از اين مسائل باشند، ندانستند كه بدون اينكه توجه كنند اصلاً همه چيز را ازبین میبرند و خراب كردند.
هيچ تفاوتى از نقطهنظر ظهور ذات در اشياء، خلائق، ممكنات، ماهيات و مخلوقات از اين نقطهنظر كه همۀ اينها ماهيات امكانيه هستند كه اينها ظهور آن حقيقت هستند [نیست] و از اين نقطهنظر تفاوتى بين هيچ كسی وجود ندارد. ممكن است يك وجودى از نقطهنظر سعۀ وجودى در مرتبۀ وجودى ماقبل نسبت به وجود ديگر جنبۀ عِلّى داشته باشد. اشكالى دراينصورت نيست ولى خود او در ارتباط با ذات پروردگار از اين قاعده مستثنىٰ نيست و همه در تحت همين قاعده قرار دارند.
امام سجاد عليهالسّلام كه با خدا مناجات مىكند و مىگويد که خدايا من كسى نيستم، من هيچ نيستم كه اصلاً بخواهم بهحساب بيايم. امام به اين مرتبه نظر مىكند، امام مىبيند يك وجود و ماهيتى است كه آن وجود بحت و بسيط كه همان وجود حضرت حق است به اين تجلّى كرده و اين را يك لباس خلق و بشرى پوشانده و آن حقيقت واقعى كه عبارت از همان ظهور حق و تجلّى حق است، هرچه هست همان است و آن ظهور هرچه هست، هست. وقتى كه آن ظهور مىآيد و اين ماهيت را متحقق مىكند ديگر اين ماهيت نمىتواند به خودش ببالد و فخر كند كه من هستم كه باعث شدهام كه از بقيه امتياز و تفاوت پيدا كنم. چرا؟! چون مسئله به خود آن ظهور برمىگردد نه به ظاهر، به آن تجلّى برمىگردد نه به متجلّىٰ. آن تجلّى است كه متجلّىٰ را به اين شكل و به اين خصوصيت و به اين كيفيّت درآورده است. ادراك امام عليهالسّلام از همۀ افراد به اين مسئله بيشتر است. واقعيت مطلب را امام فهميده است.
بیشتر شدن مقام عبودیت با افزوده شدن به علم انسان
به همين جهت است كه هرچه بر علم انسان افزوده بشود و نسبت به حقايق عالم تكوين شعور و ادراك بيشترى پيدا كند و علم او نسبت به جهان هستى بيشتر بشود، مقام عبوديت، ذلّت، مسكنت، خضوع و خشوع او از ساير افراد بيشتر مىشود. اينكه شما مىبينيد بعضى هستند كه اين درسها را خواندهاند و فرد عالمى هستند و اطلاعشان نسبت به اينها اطلاع نسبتاً كمى نيست ولى وقتى با آنها مىنشينيد و صحبت مىكنيد، از آثار اين علوم در آنها چيزى نمىبينيد، آنها را داراى تكبّر، تفرعن، انانيّت نفس و تشخّص، مقام آمريّت و ناهِويّت مشاهده مىكنيد، دليل بر اين است كه اينها به عمق اين مطالب نرسيدهاند و صرفاً اطلاعاتى در اين زمينه كسب كردند بدون اينكه آثار اين علوم در نفس آنها جايگزين، حك، تثبيت و عميق بشود.
هرچه انسان نسبت به اين معارف اطلاع بيشترى داشته باشد، خضوع و تواضع و مقام ذلّتش بيشتر است و اينهم يك چيز اعتبارى نيست. آدم تا نگاه به طرف بكند مىفهمد که اين چه کسی است؛ مدعى است يا واقعاً يك خبرى است؟ حرف مىزند يا واقعاً در وجودش مطالب و چيزهايى پيدا مىشود؟ مشخص است و آدم با يك نگاه كردن مىفهمد، نشد با دو دقيقه صحبت كردن، ده دقيقه صحبت كردن مىفهمد كه اين چيست.
تذکر ائمه علیهمالسّلام راجع به نگاه کردن به علمایی که «يذَكُّرُكُم الجَنّة»
اينجا است كه ائمه علیهمالسّلام ما را به آن علمايى سوق میدادند كه اين حقايق در وجود آنها رسوخ كرده بود؛ نه فقط يك اطلاعاتى داشته باشند و بخواهند براى مردم بيان بكنند، مانند آن روايت امام عسکری عليهالسّلام كه راجع به علما و اينها صحبت كردند و روايت امام صادق عليهالسّلام و همينطور از اميرالمؤمنين علیهالسّلام هست. مطالب زياد است از خود امام سجاد علیهالسّلام هم در اين زمينه مسائلى است: «به عالمى نگاه كنيد كه یُذَكِّرُكُم الجَنّة؛ وقتى کنارش مىنشينيد شما را به ياد بهشت مىاندازد.»1 نهاينكه وقتى مىنشينید، دم از خود بزند. اين كجا آدم را ياد بهشت مىاندازد؟! وقتى كه طرف نشسته و همهاش از خودش و مسائل خودش مىگوید، اين كجا انسان را ياد بهشت مىاندازد؟! حالا هرچه هم ادعا داشته باشد و هرچه هم ريش داشته باشد و ريشش درازتر هم باشد، فايدهاى ندارد! آن عالمى كه انسان را به ياد بهشت مىاندازد، آن عالمى است كه انسان در صحبتهاى او خضوع را احساس كند.
من يك وقت پيش يك بنده خدايى رفته بودم ـ حالا فوت كرده ـ و طبق معمول مصافحه كرديم و نشستيم؛ حالا دست نبوسيديم كه نبوسيديم ديگر! مگر چه شده حالا؟! مگر حتماً بايد دست بوسيد؟! يك نامهاى بود به ايشان دادم و گفتم که آقا اين نامهاى است و اين براى شما است. من ديدم ايشان اصلاً نگاهى به ما نكرد. فقط همين سرش در اين نامه بود. گفتم که آقا متوجه شديد که اين نامه از طرف [فلانی برای شما است؟!] گفت که بله بله. گفتم که بله، مىخواستم خدمتتان عرض كنم كه دقت بفرماييد و مطالعه بفرماييد، إنشاءالله اگر مطلبى به نظرتان مىرسد بفرماييد، ديگر فرمايشى نداريد؟! بلند شدم بيرون آمدم و بهدنبال كارم رفتم.
آدم نياز نيست كه خيلى بخواهد [تواضع] بكند من آمدم و به شما سلام كنم، سرت را برگردان نگاهم كن، همينطورى آدم اينطورى بنشيند [نگاه] بكند. اگر اينطور است ما هم بلد هستيم. ما هم همينطورى، بفرماييد.
بزرگان، اهل معرفت، اولياء الهى و ـ حتى نه آنها ـ آنهايى كه يك شخص عادى هم حتى بودند، اهل صلاح و اهل علم و اهل تقوا وقتی که مىآمدند و [متوجه میشدند که] يك شخصى آمد، میگفتند که سلامعليكم حال شما؟! خوش آمديد مشرّف فرموديد، بفرماييد، فرمايشى داريد؟! همينطور اينجا بنشينم كلّه را هم پايين بیندازم تا بگویند که آقا مطلب اين است، بسیار خوب بگيرد و آنجا بگذارد! اين مسئله نيست.
خصوصیات اهل بهشت
امام عليهالسّلام مىفرمايد: «عالمى كه وقتى كه كنارش مىنشينى تو را به ياد بهشت بيندازد.» بهشت افرادى هستند اهل معرفت، اهل ابتسام، اهل خوشرويى، اهل برخورد صحيح و متواضع که عبوديت از سر تا پاى آنها نمودار است و ظهور دارد. وقتى شما با آنها مىنشينيد اين حالت را احساس مىكنید و اين اهل، اهل بهشت است. امام مىفرمايد که شما باید با اين افراد برخورد كنيد، باید با اين افراد ارتباط داشته باشيد، بايد با اين افراد رفاقت كنيد و بايد با اين افراد باشيد كه وقتى مىنشينید اين حالت را درك كنید. اميرالمؤمنين علیهالسّلام وقتى مىنشست چه بود؟! اينقدر با مردم شوخى مىكرد كه آن دومى مىگفت که يكى از عيبهاى او این است على رجلٌ دفیه دُعابَة؛1 اين اصلاً آدمى است كه همیشه با هركسى هست مىنشيند و مىخندد. حاكم اسلام كه نبايد هِرهِر بخندد! پس چه؟! مثل ترشى انبه كلّهاش را اينطورى كند و ابرويش را مثل هفت پايين بياورد؟! آنطورى عين خودش ـ همان دومى ـ عين چى چى باشد! آنوقت آن مىشود معناى حاكم. خُب بخند بابا طوریات نمىشود، به خدا طوریات نمىشود، با مردم بخند با مردم شوخى كن، با مردم حرف بزن، با مردم اختلاط كن و با مردم استيناس2 كن.
سبک زندگی ائمه علیهمالسّلام و تفاوت آن با بعضی خلفاء
امام حسن علیهالسّلام از يكجا مىگذشت، دید چند نفر فقير نشستهاند باهم آبگوشت مىخورند و مىگويند که بيا با ما غذا بخور. صاف از اسب پايين میآید و مىنشيند با آنها مىخورد! اين كيست؟! اين چيست؟! این چه کسی است؟! اصلاً نياز نيست انسان با او صحبت كند. همينکه نگاه به اين قيافه كند، نگاه به قيافه امام حسن علیهالسّلام بكند مىگويد که اين با بقيه تفاوت مىكند. آیا معاويه هم همين كار را مىكرد؟! يزيد هم همين كار را مىكرد؟! هارون و مأمون و اينها همينطورى مىنشستند و برخورد مىكردند؟! يااينكه وقتى از يك جا رد مىشدند يك لشکر از جلو میگفت که خليفه مىخواهد بيايد! بيايد كه بيايد گور پدرش! يك عده هم از آن عقب مىآمدند تا پشت بامها را مراقب باشند که يک وقت از آن بالا كسى سنگ نزند، بروند بالاى پشت بامها با تير و كمان و چيزهاى ديگر بايستند، آنها هم از آنطرف. چه خبر است؟! خليفه دارد مىآيد. بيايد برود، ديگر اين کارها ندارد! مگر امام حسن علیهالسّلام وقتی مىآمد با لشکر مىآمد؟! مگر قُرُق مىكرد، مگر افراد را اينطرف و آنطرف مىگماشت که با تير، كمان، نيزه و اينها مواظب باشند تا يك وقتى خلاصه به بدن آسيبى نرسد؟!
شب نوزدهم اميرالمؤمنين علیهالسّلام وقتی مىخواست از منزلش بيايد، امام حسن و امام حسین علیهماالسّلام متوجه شدند يك قضيهاى در پيش است و گفتند که يا على پدرجان! ما مىخواهيم با شما بياييم. حضرت فرمودند که براى چه مىخواهيد با من بياييد؟! يا مرگ من رسيده يا نرسيده، پى كارتان برويد، بلند شويد رد كار خودتان برويد، يا مرگ من رسيده يا نرسيده است.1 امام ما اين است اجازه نداد دوتا پسرهايش با او در مسجد بيايند. [فرمود که] اگر مرگ من رسيده است آسمان و زمين جمع شوند نمىتوانند جلوگيرى كنند، اگر هم نرسيده پس براى چه بلند مىشويد و مىآييد.
امام حسين چطورى بود؟! امام سجاد چطورى بود؟! امام جواد علیهمالسّلام چطور بودند؟! اولياء الهى و عرفا چطورى هستند؟! ـ اولياء الهى نه مشغضنفرها! ـ وقتى مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىخواستند حرم بيايند تا يكى با ایشان [مىآمد] [مىفرمودند که] فرمايشى داريد؟! فرمايشتان را بفرماييد، من تنها حرم مىروم! طرف هم جفت مىكرد دو متر عقب مىپريد!
لزوم رعایت ادب حضور در حریم سلطان
نياز ندارد پنجاه نفر اينطرف و آنطرف او را بگيرند. با پنجاه نفر وارد حرم بشود، احتياج ندارد. او امام رضا علیهالسّلام را تنها مىخواهد، براى چه پنجاه نفر را با خودش راه بيندازد؟! مىخواهد بيايد به امام رضا چه بگويد؟! بگويد که بنده با پنجاه نفر آمدم؟! تماشا كنيد، التفات بفرماييد. امام رضا مىگويد که برو پى كارت! فعلاً زوّار اينجا دارم، بگذار به اين برسم تا بعد نوبت تو شود، اگر نوبت تو شد! امام رضا مىخواهد وقتى رفتى ـ زائرش تكوتنها باشد ـ عبايت را به سرت بيندازى، كسى تو را نشناسد، بعد هم يك وقتى بروى که نگويند که آقا سلامعليكم، سلامعليكم، آقا سلامعليكم سلامعليكم! بابا جلويت را مراقب باش كلّهات به ديوار نخورد، سلامعليكم، تو كه همیشه از اول كه وارد حرم شدى، [به همه سلام میکنی.] يك بنده خدا بود که خيال مىكنم به همه چيز به غير از امام رضا نگاه مىكرد، سلامٌ علیكم و رحمة الله، به من كه رسيد راهمان را انداختيم رفتيم ديگر، خوشش نيامد. تو كه به همه سلام مىكنی به غير از امام رضا، بايست! يك اذن دخولى و يك چيزى و يك مسئلهاى آخر تو به حرم آمدى. همهجا بله! اينجا هم بله؟! همهجا بله، اينجا ديگر چرا؟! اينجا حريم غيرت خدا است، در اينجا ناموس عالم خوابيده است خجالت بكش! مگر مىشود انسان وارد حريم سلطان شود و ادبِ رعايتِ حضور را در آنجا [ نكند] پسگردنى مىزنند تا به قعر جهنم برود، مگر مىشود انسان اين كار را انجام بدهد؟!
تفاوت ائمه و اهل ظاهر در کشاندن مردم بهسمت خودشان
اينجا است كه امام عليهالسّلام به ما ياد مىدهند چطورى نگاه كنيم؛ چطورى نسبت به عالَم نگاه كنيم. مىگويند که اى مردم از منِ امام سجاد علیهالسّلام گرفته و اجدادم و خاتم انبياء كه جد من است و تمام فرزندانم و آخرين فرزندم امام زمان ارواحنا فداه كه تمام مُلك و ملكوت و ماسوىالله زير نگين انگشتر او مىگردد، تمام عالَم درقبال ظهور پروردگار صفر هستيم، همه صفر هستيم. هرچه هست، ظهور او است. به ظهور نگاه كنيد نه به آن مظهر كه ظهور در او جلوه پيدا كرده است. وقتى كه به منِ امام نگاه مىكنيد نگاهتان به «او» باشد. وقتى مىبينيد من دارم يك امر خارق عادهاى انجام مىدهم، ببينيد «او» دارد انجام مىدهد. وقتى مىبينيد من صاحب ولايت همۀ عوالم را حركت مىدهم، «او» دارد حركت مىدهد. همهاش امام ما را به آن سمت و حقيقت مىبرد، نمىآيد بهسمت خودش [بكشاند و دعوت كند]. اهل ظاهر مردم را بهسمت خودشان مىآورند و میگویند که صحبت من، منبرى كه من رفتم، بَهبَه ببينيد چه كرد! كتابى كه «من» نوشتم ببينيد چه آثارى و چه مسائلى و چه شده است و چقدر گل كرده است. الآن در سايتها در اينترنت و اينطرف و آنطرف مىنويسند كتاب فلان، الحمدلله توفيق الهى است خداوند قسمت كرده است! اگر توفيق الهى است پس چرا خوشخوشان تو شده است؟ اگر توفيق الهى است بر اينكه الآن اين حادثه انجام شود پس اگر حادثۀ بعدى هم انجام شد آنكه غير از اين است ديگر ناراحت نشوى.
کیفیت حال اولیاء خدا در فراز و نشیب زندگی
براى اميرالمؤمنين علیهالسّلام جنگ جمل كه پيروز شد و جنگ نهروان كه پيروز شد با جنگ صفين كه شكست خورد يكى است، هردو يكى است ابداً تكان نمىخورد، اين آب تكان نمىخورد. هجده ماه به آنجا رفتیم بابا تابستان است! من در آنجا در تابستان رفتم خيلى تابستان داغى است در همان رقّه كه الآن دست اين گروههاى [تكفيرى] و اينهاست، هم زمستانش را رفتم و هم تابستان، زمستانش سرد است و برف دارد و تابستانش هم خيلى تابستان گرمى است. هجده ماه در تابستان، در زمستان، جنگ، بكش بكش، والله آنجا حلوا خير نمىكردند، نيزه، شمشير، تير، كمان، سنگ و اينها بود، گذشته، بعد يكدفعه با كلك عمروعاص پدرسوخته تمام هجده ماه به هوا رفت. الفاتحه! تمامش ازبين رفت. اميرالمؤمنين علیهالسّلام صاف برگشت سر جايش گفت که حالا مىروم نمازم را در كوفه، در مسجد كوفه مىخوانم. تمام هجده ماه به هوا رفت، هيچ تفاوتى براى او ندارد. چرا؟! چون او خودش را فقط ظهور مىبيند، وجود را از او مىبيند، حركت را از او مىبيند، سكون را از او مىبيند و همه را از او مىبيند نهاينكه تصور مىكند. ما تصور مىكنيم، او مىبيند، او وجدان دارد و او شهود و احساس دارد.
ثبوت باطن اولیا در عین بروزات خارجی
لذا مىبينيد هميشه يك حالت شخصيت ثابت دارد. شخصيت اولیاء ثابت است، ظاهر داد و بيداد مىكنند، در ظاهر میگویند که برويد، بزنيد، بلند شويد بنشينيد و اين كارها را بكنيد نهاينكه بروند صاف در خانه بنشينند و چرت بزنند، نه صحبت مىكنند، تشويق مىكنند و مىنويسند، خطابه مىخوانند، امر و نهى مىكنند و دفتر و دستك دارند. اينها همه جاى خود، آن باطن يك امر ثابت است صاف، صافِ صاف. ديديد وقتى كه قلب از كار بيفتد مانيتور چه نشان مىدهد؟! يك فلت1 صاف، يك خط که هيچ تكانى نمىخورد، قلب ايستاد. قبل از اينكه بايستد باز يك تكانهايى مىخورد و يك چيزهايى نشان میداد، تا اينجا ديگر قشنگ ايستاد و وقتى مىايستد صاف مىشود. يك خط كه شما قشنگ با خطكش هم با آن دقت نمىتوانيد اينقدر صاف دربياوريد، اولياء خدا در فراز و نشيب زندگى آن خط مانيتورى هستند كه قلب ايستاده است، يكى است و هيچ حركتى ندارد؛ بالا و پايين ندارد و ظهورش تفاوت مىكند، ظهورش فرق مىكند. اما آن در باطن چيست؟! يك مطلب است.
إنشاءالله كه اميدواريم خداوند در اين شبهاى متبرك كه مربوط به اميرالمؤمنين عليهالسّلام است، [خداوند دست ما را هم بگيرد.] امشب اتفاقاً در نظرم بود راجع به قدر صحبت كنم. نمىدانم يكدفعه صحبت [كجا رفت.] راستش كه يادم رفت و بعد هم اصلاً صحبت در ادامۀ [شرح دعا] رفت!
راجع به اينكه خيلى از دوستان از من سؤال كرده بودند كه اينكه شب قدر بيست و سوم است، چرا ما بايد دو شب ديگر را هم بيدار باشيم؟! يااينكه شبهايى كه بينش هست چه حكمى دارد و چه كارى بايد كرد؟! راجع به اين قضيه مىخواستم صحبت كنم. حالا إنشاءالله اگر خدا بخواهد مىگذاريم براى بعد گرچه رفقا و دوستان در همين شب نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم گفتند و مطلب را بيان كردند ما هم حالا بهدنبال همان مطالب شايد براى شب بعد راجع به اين قضيه كه خاصيت شبهاى نوزدهم و بيست و يكم چه مىشود صحبت میکنیم. مثل اينكه من يكوقت صحبت كردم به نظرم مىرسد كه پارسال بود پیرارسال بود، يك چيزى به نظرم مىآيد كه خدمتتان گفته بودم که شب قدر يك امر مستمر است، ظاهراً اينطور است. حالا به اجمال دوباره مىگويم كه يك امر مستمرى است كه از شب نوزدهم و قبل شروع مىشود و به شب بيست و سوم ختم پيدا مىكند. ـ احتمالاً مثل اينكه رفقا درنظرشان هست كه صحبت كردم ـ حالا إنشاءالله اگر خدا بخواهد در شب بعد هم راجع به اين قضيه شايد چند كلمهاى خدمتتان عرض كنيم.
إنشاءالله خداوند توفيق بدهد به بركت اين شبهاى متبرك كه مربوط به صاحب ولايت، اميرالمؤمنين عليهالسّلام است و خيلى عجيب است چطور اميرالمؤمنين در شب نوزدهم بايد ضربت بخورد نه شب هجدهم، در شب بيست و يكم كه شب قدر است در آن شب بايد حضرت از اين دنيا بروند و اين براى شب بيست و سوم مقدمه بشود. اينها خيلى مطالبى است كه گاهى اوقات ما از بزرگان چيزهايى راجع به اينها مىشنيديم. خداوند فهم و بينش ما را به اين مسئله روشن كند و از بركات و مواهب اين ليالى متبركه كه مربوط به ولايت است، خداوند دست ما را هم بگيرد و از آن ماء معينى كه نصيب اولياء خاصۀ خودش كرده است ما را هم بچشاند.
اللهمَّ صلِّ على محمّد و آل محمّد