استدلال عقلی اخباريين بر وجوب احتياط

هو العلیم

استدلال عقلی اخباريين بر وجوب احتياط

سلسله دروس خارج اصول فقه ـ احتیاط ـ جلسۀ دویست‌وهفتادونهم

استاد

آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس‌الله‌سرّه

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

كلام در استدلال اخباريين به عقل بر وجوب احتياط در همۀ شبهات غير از شبهات موضوعيه است. 

تقریر استدلال عقلی بر وجوب احتیاط

استدلال بر اين اساس است كه عقل مستقل است به لزوم برائت يقيني درصورت تكليف و اشتغال يقيني؛ چون من‌حيث‌المجموع شكی نيست كه در شرع اوامر و نواهي وجود دارد يا به تعبير ديگر بنا بر فرمايش مرحوم شيخ نواهي وجود دارد كه ما نمي‌دانيم با توجه به نواهي مندرج در سنتِ موصوله آيا از عهدۀ تكليف آن نواهي خارج مي‌شويم يا نه؟ بنابراين نفس تعلق نهي و احتراز از موارد محرّمه خودش اشتغال يقيني است و به مقتضاي اشتغال يقيني، برائت يقيني هم بايد محقق باشد و با توجه به اتيان اين موارد مضبوطۀ در كتب اربعه و يا حتي در ساير كتب، آن اشتغال يقيني در اينجا به برائت يقيني تبديل نمي‌شود و در همان مسئلۀ اشتغال به مقتضاي استصحاب تكليف باقي مي‌ماند.

استصحاب اشتغال، مقتضي اتيان يا نهي يا احتراز از آن تكليف محرّم است تا يقين به برائت پيدا بشود؛ همان‌طور که صلاة در يكي از اثواب مشتبه موجب برائت يقيني و اشتغال به صلاة نمي‌شود، مگر به صلاة در ثلاثة اثواب يا در صلاة در ثوبين، يا همين‌طور اتيان صلاة به جهات مختلفه در مورد اشتباه قبله، در تمام اين موارد آن استصحاب تكليف و استصحابِ اشتغالِ يقيني در اینجا حاكم است؛ اين دليل اخباريين بود. گرچه به اين مسئله اشكال وارد شد كه اين دليل شامل شبهات وجوبيه نمي‌شود درحالي‌كه اخباريين قائل به احتياط در شبهات وجوبيه هستند. حالا ما از طرف آنها مي‌توانيم اين مسئله را در مورد شبهات وجوبيه هم گسترش بدهيم. ظاهراً فقط در مورد شبهات موضوعيه است كه اخباريين با اصوليين در عدم احتیاط در شبهات موضوعیه اتفاق دارند. اما در شبهات حكميۀ وجوبيه يا حكميۀ تحريميه اخباريين قائل به وجوب احتياط هستند.

اشکال مرحوم آخوند بر استدلال عقلی اخباریین

مرحوم ‌آخوند در اينجا اين دليل آنها را به انحلال حقيقي علم اجمالي رد مي‌كنند كه گرچه علم اجمالي محقق است؛ ولي اگر اطراف شبهه به مقدار معلوم بالإجمال احتراز از آن بشود يا اتيان بشود دراين‌صورت علم اجمالي حقيقتاً منحل خواهد شد و مبدل به شك بدوي مي‌شود و با وجود اينكه ما در كتاب و سنت نواهي داريم و در دست ما فعلاً مضبوط است، اتيان نسبت به اين اوامر و احتراز از اين نواهي نسبت به تكاليف محتمله موجب انحلال علم اجمالي خواهد شد. پس ديگر آن اشتغال يقيني به قوّت خودش باقي نيست و انحلال در اينجا پيش مي‌آيد.¹

نقد و بررسی اشکال مرحوم آخوند

شرط انحلال علم اجمالی: تكافي معلوم بالتفصيل با معلوم بالإجمال

حالا قبل از اينكه ما وارد اين اشكال مرحوم آخوند و كيفيت انحلال علم اجمالي در اينجا بشويم تذكر اين نكته لازم است و آن اينكه در اطراف علم اجمالي آن موردي كه مورد ابتلاء هست و به عبارت ديگر آن موردي كه از آن احتراز مي‌شود، درصورتي موجب انحلال خواهد شد كه به مقدار معلوم بالإجمال در آنجا اين مورد محرز شده باشد؛ يعني اگر فرض كنيد ما علم اجمالي داريم بر اينكه دو ثوب در بين اربعة اثواب قطعاً متنجّس است، بعد نسبت به يك ثوب با شهادت عدلین علم تفصيلي پيدا كرديم حالا يا دليل ما علم باشد كه يقين است يا دليل ما علمي باشد يعني علم تنزيلي باشد شهادت عدلين باشد، اصل مثبت باشد، اصول عمليه باشد، تمام اينها در اين مسئله فرق نمی‌کند، درصورتي اين علم اجمالي منحل مي‌شود كه آن معلوم به تفصيل ما تكافي آن معلوم بالإجمال را كرده باشد. اول علم اجمالي ما به ثوبين تعلق داشت، الآن علم تفصيلي به ثوب واحد است، پس گرچه يك ثوب از تحت اطراف علم اجمالي خارج مي‌شود؛ ولي هنوز ثوب ثاني وجود دارد و آن علم اجمالي به قوّت خودش باقي است و وقتي باقي بود آن استصحاب اشتغال در اينجا موجب بقاء اطراف علم اجمالي در اطراف مورد شبهه است.

بله، اگر آن طرفِ براي علم اجمالي به‌اندازۀ علم تفصيلي باشد آن علم تفصيلي در اينجا تبديل به شك بدوي مي‌شود كه حالا بحثش بعداً مي‌آيد كه چطور تبديل به شك بدوي مي‌شود و در چه صورتي تبديل مي‌شود که اينجا معركۀ آراء است و خلاصه‌ جاي حرف خيلي در اينجا زياد است و اختلاف و اختلاط در صحبت و در مبنا خيلي در اينجا به‌نظر مي‌رسد. ولي عليٰ‌كلّ‌حال آنچه كه مسلّم است درصورت انحلال علم اجمالي بايد آن معلوم بالتفصيل به‌اندازۀ معلوم بالإجمال باشد.

بررسی تطبیق شرط انحلال بر موضوع بحث

حالا صحبت ما در مانحن‌فيه به چه نحو است؟ آيا در مانحن‌فيه آن اوامر و نواهي كه الآن در كتب مضبوط است به مقدار معلوم بالإجمال حكم عقل است يا نه، اين مقدار بيشتر است يا كمتر است؟ بنا بر فرمايش مرحوم آخوند ايشان مي‌فرمايند كه آنچه الآن در دست ماست يا به ميزان معلوم بالإجمال نزد حكم عقل است يا بيشتر از آن مقدار هم هست. اين مسئله مدعاي ايشان است. بنابراين با ظفر به موارد محرزه و متيقنه دراين‌صورت علم اجمالي حقيقتاً منحل خواهد شد.¹ اين كلام ايشان است.

اما آنچه كه به نظر مي‌رسد اين است كه عقل در اشتغال ذمه حكم به ابهام و اجمال نمی‌کند؛ يعني وقتي كه عقل حكم می‌کند در شرع اوامر و نواهي وجود دارد، همين‌طوري نمي‌گويد كه در شرع اوامر و نواهي وجود دارد. بعد آن‌وقت بياییم اين كتب را بررسي كنيم و اوامر و نواهي در اين كتب را استخراج كنيم و حكم به اين موارد متيقنه و شك در موارد مفروضۀ محتمله كنيم، موردي فرضی ممكن است باشد و نسبت به آنها شك شك بدوي بشود، این‌طور نيست؛ بلکه عقل مي‌آيد هر مورد خاص را با توجه به شرائط و ضوابط و مقارنات مدّنظر قرار مي‌دهد و بعد به معلوم بالإجمال حكم می‌کند.

از بین رفتن یا در دسترس نبودن بسیاری از کتابها

با توجه به اينكه ما يك سري اوامر و نواهي داريم كه در كتب اربعه و در غير از كتب اربعه منضبط و ثبت هستند؛ ولي از آ‌ن‌طرف علم قطعي داريم بر اينكه بسياري از كتب ما در ازمنۀ سابقه دستخوش هلاكت و بوار قرار گرفته‌اند. كتب محمد بن ابي عمير همه ازبين رفته است. بسياری از كتبي كه در كتابخانه‌هاي معروف بوده همه طعمۀ حريق شده است. بسياري از كتب الآن وجود دارند و ما از آنها اطلاع نداريم؛ فرض كنيد يك كتاب بيست جلدي است الآن فقط دو جلد آن باقي است. ابن‌سينا غير از شفاء يك كتاب دیگر به نام حكمة المشرقيه دارد که تقريباً حدود بيست جلد است كه فقط يك جلد يا دو جلد از آن الآن موجود است. مي‌گويند که بيشتر از خود شفاء است و ابن‌سينا نظرات مهمش را در اينجا داده است و اين‌هم در آنچه كه به‌نظر مي‌رسد احتمالاً در بعضي از همين كتابخانه‌هاي تركيه هست و اصلاً كسي از آن خبر ندارد. كتاب‌هايي كه در كتابخانۀ اسكندريه طعمۀ آتش قرار گرفت، بسياري از اينها كتاب‌هاي فقهي بوده كه به آنجا رفته بود. الآن بسياري از كتاب‌هاي دست‌نويس ما در كشورهاي ديگر است كه ما از او اطلاع نداريم.

دائي پدر مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ مرحوم ميرزا محمد طهراني يك مستدرك البحار نوشته است طبعاً به رواياتي برخورد كرده که روايات چاپي نبودند، رواياتي بودند که در همين كتب خطي بودند، ايشان اينها را به‌عنوان مستدرك جمع كرده است که حالا مستدرك هم دست ما نيست؛ در بغداد هست و مي‌گويند که در آن كتابخانه ضبط شده و در دست حكومت و اينها است. با توجه به اين قضيه قطعاً عقل حكم می‌کند كه دايرۀ آن معلوم بالإجمال ما از اين اوامر و نواهي كه فعلاً در دست ماست بيشتر است. آن‌وقت چطور شما مي‌گویيد كه آنچه را كه الآن در بين كتب اربعه است يا به مقدار معلوم بالإجمال است يااينكه ازيد از آن مقدار است؟! از كجا شما چنين مسئله‌اي را مي‌توانيد ثبت كنيد؟! تمام كتابهاي محمد بن ابي عمير ازبين رفت، اصول اربعمائه‌اي كه اينها نوشتند الآن فقط چندتا اصل از آن در دست است، خاتمۀ‌ مستدرك را بخوانيد ـ جلد ثالث رحلي ـ مرحوم حاجي نوري كاملاً راجع به اين مسائل اصول اربعمائه بحث مي‌كنند و كيفيت اينكه اينها چطور ازبين رفتند را می‌گویند و اصلاً كتبي در دست ما نيست غير از همين مقداري كه ثابت مانده و مشايخ ثلاثه ـ مرحوم كليني و مرحوم صدوق و مرحوم شيخ طوسي ـ سعي در جمع‌آوري اينها داشتند و خيلي از اينها ازبين رفته‌اند و اگر آنها در دست بودند قطعاً مسائل فقهي ما صورت ديگري پيدا مي‌كرد و اين‌همه تعارضات و اين‌همه مسائل و اينها همه برطرف مي‌شد.

نتیجه: بقای شبهه علم اجمالی بر اشتغال ذمه

بنابراين از اين نقطه‌نظر مي‌توانيم بگوییم که حق با اخباريين است؛ يعني در اينكه عقل حكم می‌کند، عقل همين‌طور كه نمی‌کند فرض كنيد حكم ماقبل شرع را بگيرد و به مابعد شرع سرايت بدهد؛ در ماقبل شرع كه هنوز شريعتي نيامده عقل حكم می‌کند در اين شريعتي كه مي‌خواهد بيايد نواهي و اوامری هست و چشمش را هم ببندد و حالا يك‌دفعه چشمش را باز كند ببيند بله ما كتب اربعه داريم، مستدركش را هم داريم و من‌حيث‌المجموع اين اوامر و نواهي هستند! نه‌خير، عقل مي‌آيد تاريخ را بررسي می‌کند و مسائل را مي‌سنجد، جرياناتي كه قبلاً اتفاق افتاده را بررسي می‌کند، من‌حيث‌المجموع استقلال به اين معلوم بالإجمال پيدا می‌کند كه اين معلوم بالإجمال قطعاً از معلوم بالتفصيل ما بيشتر است، پس وقتي كه بيشتر شد، با توجه به اتيان به اين اوامر و نواهي كه فعلاً وجود دارد شبهه هنوز باقي مي‌ماند؛ شبهۀ علم اجمالي هنوز باقي است كه اين علم اجمالي هنوز اشتغال خودش را نسبت به يك مقدار از اوامر و نواهي دارد.

ما بايد اين مسئله را بررسي كنيم كه هنوز جا براي استصحاب باقي مي‌ماند يعني وقتي كه ما اين معلوم بالتفصيل را اتيان كرديم، صحبت در اين است كه آيا با توجه به آن حجمِ اوامر و نواهي و تكاليف محرِزه، آيا اين مقدار معلوم بالتفصيل تكافي آنها را كرده يا نكرده است؟! استصحاب اشتغال در اينجا جاري است. در اينجا چطور مي‌شود به برائت به شك بدوي حكم كرد؟! حالا در اينكه علم اجمالي منحل مي‌شود يا نه و چطور مي‌شود بعداً صحبتش مي‌آيد اما فعلاً در اصل طرح استقلال عقلي است که اين عقل مستقل به برائت يقيني است، به‌خاطر اين مسئله است كه بله، اگر آنچه را كه از اين مسائل از صادقين و ساير ائمه علیهم‌السّلام به‌دست ما مي‌رسيد محرز بود، ما يقين نداشتيم، در آن موارد مشكوكه قائل به اصل عدم مي‌شديم، که آن عدم وجود زائد در آنجا محكّم است. آيا اضافۀ بر اين مقداري كه الآن هست باز هم هست يا نيست؟! با اصل عدم، آن را دفع مي‌كنيم؛ ولي ما قطع داريم بر اينكه نیست، قطع داريم که به‌واسطۀ ترس و خوف از خلفا و خوف از حكومت بسياري از آن مُثبتَات از نوشته‌ها و مكتوبات تلامذه و اصحاب ائمه همه ازبين رفته است. اين قطع را چه‌كار بكنيم؟! اصل دیگر در اينجا حاكم نيست و اين مقداري كه الآن در دست ما هست مُثبِت اصل نيست كه آن اصل بيايد و غير از آن را دفع بكند چون ما مي‌دانيم بر اينكه قطعاً مسئله در اینجا غير از اين است.

حالا اين طرح براي خود دليل اخباريين با اين كيفيتي كه عرض شد است. يعني با اين وضعيتي كه اخباريين در اینجا مدعي هستند ... گرچه حالا جوابي را كه مرحوم آخوند مي‌خواهند بدهند به انحلال علم اجمالي اين بر تكافي معلوم بالتفصيل با معلوم بالإجمال يا زيادۀ معلوم بالتفصيل بر معلوم بالإجمال مترتب است، اما اگر اخباريين بيايند اين نحو را ادعا بكنند، ديگر دراين‌صورت هيچ دليلي در دست آخوند و غير آخوند و مرحوم شيخ باقی نمي‌ماند. و اين خلاصه يك مسئله است كه البته من به ضرس قاطع و به جزم نمي‌گويم كه حالا حتماً این‌طور بود، لعل اينكه حالا فرض كنيد كتاب‌هاي ابن ابي عمير كه ازبين رفته‌اند نظيرشان در ساير كتب آمده‌اند، بالأخره فقط يك شخص كه نمي‌تواند يك خبر را نقل كند بلکه ممكن است اين خبر را اصحاب ديگر هم شنيده‌اند و آنها را در كتب خودشان آورده‌اند؛ لذا من به ضرس قاطع نمي‌توانم اين حرف را بزنم؛ ولي بالأخره جاي براي علم اجمالي اينجاست؛ يعني انحلال علم اجمالي در آن جايی است كه چنين چيزي باشد. اگر اخباريين يك هم‌چنين مسئله‌اي را بگويند ديگر چيزي در دست ‌آخوند باقي نمي‌ماند و بايد از راه ديگر وارد شد؛ نه‌اينكه از راه انحلال علم اجمالي، چون علم اجمالي در اينجا منحل نمي‌شود.

نحوۀ انحلال علم اجمالي

صور مختلف علم اجمالی

و اما طريق انحلال علم اجمالي در اینجا به چه نحو است؟! ببينيد ما در علم اجمالي صور مختلفي داريم كه هركدام از اين صور حكم خاص به خودش را دارند. اين علم اجمالي ممكن است به دو طرف يا به بيش از دو طرف و به اطراف تعلق بگيرند، شبهۀ ما در علم اجمالي شبهۀ محصوره باشد يا شبهۀ غير محصوره باشد، آن دليل حاكم ـ علم مفصِّل و دليل تفصيلي ـ يا علم باشد يا علمي باشد؛ يعني نازل منزلۀ علم باشد مثل شهادت بيّنه يا قرعه كه در موارد قرعه حكم به قرعه يكي از اطراف را از مورد علم اجمالی خارج می‌کند، همان‌طوري‌كه در مورد غنم موطوئه در بين اغنام حكم به قرعه موجب انحلال علم اجمالي خواهد شد و همين‌طور آن علم تفصيلي يا دليل آن علم، نفس همان دليل معلوم بالإجمال است يا فرق می‌کند؛ به عبارت ديگر جنس معلوم بالإجمال با جنس معلوم بالتفصيل يكي است يا در كيفيت جنس تفاوت می‌کند؛ مثلاً معلوم بالإجمال اين است كه يك ثوب متنجّس در بين ثلاثة اثواب مشتبه است، جنس معلوم بالإجمال نجاست است يعني از نجاسات است؛ ولي معلوم بالتفصيل ما غصبيت أحد الثوبین است یعنی علم تفصيلي پيدا مي‌كنيم بر اينكه يك ثوب معيّن ثوب مغصوب است. در اينجا اين ثوب از اطراف علم اجمالي خارج مي‌شود پس صلاة در اين ثوب موجب بطلان است. حالا كه اين ثوب از اطراف علم اجمالي خارج شد، آيا آن علم اجمالي ما باز منجَّز است يا ديگر از تنجيز بيرون آمد؟! چون آن به ثلاثة اطراف تعلق گرفته بود و الآن يك طرف از اين خارج شده است. اين مواردي است كه براي صور مختلف علم اجمالي ذكر مي‌كنند.

بازگشت به دیدگاه مرحوم آخوند

مرحوم آخوند فرمودند كه علم اجمالي ما در اینجا قطعاً منحل مي‌شود؛ چون معلوم ما با معلوم بالإجمال در اینجا تكافي می‌کند پس اين مورد مشخصاً از اطراف علم اجمالي خارج مي‌شود و چون علم اجمالي ممتنع است كه به طرف واحد تعلق بگيرد، بنابراين شك در آن طرف، شك بدوي خواهد بود مثل شك متحمل ابتدائي و شبهۀ بدوي، درست شد؟! آن يك شخص از اطراف علم اجمالي بيرون مي‌آيد و وقتي كه بيرون آمد علم اجمالي منحل مي‌شود.¹ اين كلام مرحوم آخوند بود.

تقریر اول: خروج وجدانیِ احدالطرفین از اطراف علم اجمالی

دو بيان براي اين مطلب ذكر مي‌كنند؛ بيان اول اينكه مسئله یک مسئلۀ وجداني است؛ يعني انسان اين مسئله را بالوجدان خودش احساس می‌کند. فرض كنيد يكي از مورد شبهه خارج بشود و علم اجمالي كه بايد به دوطرف تعلق بگيرد ديگر به يك طرف تعلق مي‌گيرد؛ چون يك طرف از مورد خارج شد. مثال مي‌زنند به اقل و اكثر استقلاليين که در اقل و اكثر استقلاليين تكليف از يك طرف به احدهما تعلق گرفته است؛ مثل ديني كه زيد از عمرو به گردن دارد، آن دين يا صد تومان است يا صد و پنجاه تومان است، الآن علم اجمالي به يكي از اين دو تعلق گرفته است و اين‌هم اقل و اكثر استقلاليين است. اگر يكي از اين دو را كه آن اقل است ادا كند به مقدار صد تومان رفع تكليف از او شده است، آن‌وقت در مابقي شك می‌کند كه آيا مابقي هم باز دراين‌صورت مورد براي تكليف هست يا نه؟ اصل عدم زائد است و در اينجا محكّم مي‌شود و آن فرد را از اطراف علم اجمالي خارج می‌کند. در اقل و اكثر استقلاليين اتیان به اقل با اصل عدم زياده موجب برائت از اكثر خواهد شد. در اينجا هم همين را مي‌گوییم که وقتي يكي از اطراف علم اجمالي خارج شد، ما شك مي‌كنيم که آيا طرف ديگر با فرض خروج احد الطرفين جزء طرف علم اجمالي هست يا نه؟ در اينجا اصل، اقتضاء عدم او را می‌کند و شبهه، شبهۀ بدوي است. اين به يك تقرير بود.

تقرير دوم: انحلال حقیقی علم اجمالی به دلیل اجتماع مثلین

تقرير دوم كه در اينجا ذكر مي‌شود يك مقدار تقرير دقيق‌تري است و آن مسئله اين است كه در علم اجمالي، علم به يك طبيعت مهمله تعلق مي‌گيرد. آن طبيعت مهمله قابليت صدق براي هركدام از اين دوطرف اجمالي را دارد.

من‌باب‌مثال آن طبيعت مهمله عبارت از متنجّس است؛ هم قابليت صدق را براي اين ثوب دارد و هم قابليت صدق را براي آن ثوب دارد؛ یعنی هم مي‌توانيم بگوییم که هذا متنجّس و هم مي‌توانيم بگوییم که هذا متنجّس علی البدلیة، آن‌وقت ـ حالا راجع به غصبيت بعداً صحبت مي‌كنيم كه در آنجا خود معلوم از نقطه‌نظر جنس تفاوت می‌کند؛ اين معلوم تنجّس است آن معلوم غصبيت است ـ مي‌گوییم که الآن در اينجا علم تفصيلي ما به تنجّس تفصيلي يكي از دو طرفين تعلق گرفته است؛ يعني ما در اينجا دو علم داريم؛ يك علم به اينكه أحدهما متنجّس يك علم تفصيلي داريم به اينكه اين ثوب الآن متنجّس است. الآن اينجا نشسته‌ايم و اين دو ثوب را جلويمان گذاشته‌ايم و مي‌خواهيم راجع به اين دو ببينيم با اين چيزهايي كه خوانده‌ايم چه خاكي باید بر سرمان كنيم! الآن موقع ظهر است حالا با كدام یک از این دو نماز بخوانيم؟! كدام اصل را در اين بيچاره‌ها جاري كنيم؟! اين دوتا هم به عزا نشسته‌اند که اين آقا مي‌خواهد بيايد در اينها اصل جاري كند و مثلاً خير سرش يك نماز مي‌خواهد با اين دوتا ثوبين بخواند! حالا يك‌دفعه بچه‌اي مي‌آيد و كار ما را راحت می‌کند و روی اين ثوب ادرار می‌کند، اين تا آمد ادرار كرد اين‌طرف از اطراف علم اجمالي خارج مي‌شود و پي كارش مي‌رود؛ چون هردو جنس، جنس واحد است. يعني معلوم بالإجمال ما از نقطه‌نظر طبيعت مهمله همان است كه اين علم تفصيلي ما از نقطه‌نظر طبيعت به همان تعلق گرفته است؛ يعني هردو متنجّسٌ. اين از طرف علم اجمالي خارج مي‌شود و وقتي كه خارج شد آن‌وقت در اینجا دو معلوم ما متحد مي‌شوند؛ يعني معلوم بالإجمال ما كه قابليت صدق بر اين را داشت با معلوم بالتفصيل ما در اينجا واحد مي‌شوند. درحالي‌كه نسبت به مورد ديگر اجتماع علمين بنا بر اين نظريه محال است؛ چون نمي‌شود دو علم بر يك امر تعلق بگيرد، دو نجاست و دو تنجّس نمي‌شود در اينجا بر يك شيء تعلق بگيرد. مثل اجتماع مثلين مي‌ماند.

مثلين اين است كه دو حكمِ واحد به ملاك واحد بر يك امري تعلق بگيرد، مانند وجوب كفارۀ صوم در روز به‌خصوص که براي زيد آمده، بعد مثل همين وجوب كفاره دوباره براي اين زيد در اينجا تشریع بشود، اين مثلين است و اجتماع مثلين در محل واحد مانند اجتماع ضدين محال است. در اينجا كه الآن ما يك علم تفصيلي نسبت به اين بول داريم که اين تنجّس در اينجا هست و از آن‌طرف يك معلوم بالإجمال داريم که اين معلوم بالإجمال ما همان تنجّس است و همان تنجّس که در اينجا وجود دارد، ديگر نمي‌شود در امر واحد دو تنجّس بر يك امر خارج تعلق بگيرد چون تنجّس، تنجّس است. وقتي كه لباس نجس مي‌شود ديگر نجس شده است دیگر معنا ندارد بگوییم که لباس نجس شده است و نجس شده است؛ این تنجّس می‌شود دو مثلين؛ تنجّس واحد است، هذا الثوب إما متنجس أو متطهّر، إن کان متنجّساً... ...دو تنجّس که بر یک مورد حمل نمی‌شوند بلکه یک تنجّس است، چون ثوب دو بار متنجّس نمی‌شود. فرض کنید که اگر الآن این ثوب متنجّس شد بعد بول دیگر رویش آمد تنجّس بر تنجّس که نیست، سومی هم که می‌آید بول می‌کند تنجّس عَلی تنجّس عَلی تنجّس نیست؛ بلکه همان تنجّس اول خودش تقبّل حکم است و موجب احتراز است. پس همین که این ثوب الآن متنجّس تفصیلی شد دیگر آن علم اجمالی اول نمی‌تواند با این علم تفصیلی معارضه کند و در عین وجود علم تفصیلی، این مورد مصداقِ أحد الطرفین علم اجمالی واقع بشود، چرا؟! چون اگر با وجود متنجّس بخواهد مصداق واقع بشود لازمه‌اش این است که دو متنجّس بر مورد واحد صدق بکند و هو محالٌ، اجتماع مثلین می‌گویند. وقتی ثوب متنجّس است، دیگر متنجّس است، متنجّس عَلی متنجّس که دیگر نداریم. پس اگر این‌طور است اگر این شیء الآن متنجّس به یک تنجّس شد و بعد متنجّس به خمر شد، این الآن تنجّسش خیلی مؤکد می‌شود! اگر سومی‌ هم آمد روی آن یک کار دیگر کرد این دیگر خیلی تنجّسش عالی می‌شود، چهارمی‌ هم آمد یک طور دیگر این را نجس کرد پس ...! نه، این‌طور که نیست؛ بلکه فرق نمی‌کند، چه این ثوب به بول رضیع متنجّس بشود یا هزار نفر این را نجس بکنند تفاوتی نمی‌کند، با یک مرتبه در آب کر طاهر می‌شود و فرقی بین اشتداد و عدم اشتداد در تنجّس و اینها ندارد.

این امتناعِ اجتماعِ حکمینِ مثلین بر مورد واحد می‌شود. وقتی این‌طور شد ما باید ببینیم کدام یک از علم تفصیلی یا علم اجمالی حاکم بر دیگری است. این مورد در اینجا یا باید مورد علم اجمالی باشد یا باید مورد علم تفصیلی باشد. مورد علم تفصیلی را که داریم بالعیان می‌بینیم و نمی‌توانیم کاری بکنیم؛ این بچه شلوارش را درآورد و ادرار کرد و قشنگ ما را از شبهه درآورد! می‌گوییم که خدا خیرت بدهد! به‌محض تنجّس، علم اجمالی ما منحل می‌شود؛ به‌جهت اینکه دو حکم مثلین بر مورد واحد نمی‌نشیند. پس این مورد قطعاً از اطراف علم اجمالی خارج شد، از آن‌طرف امتناع تعلق علم اجمالی به مورد واحد، ثابت است و علم اجمالی به این دیگر نمی‌تواند تعلق بگیرد، چون این مورد، مورد واحد می‌شود و طرف، طرف واحد می‌شود.

پس علم اجمالی بنا بر فرمایش مرحوم آخوند حقیقتاً منحل می‌شود نه حکماً ـ حکماً و تنزیلاً را بعداً می‌گوییم ـ بلکه حقیقتاً این علم اجمالی در اینجا منحل می‌شود و وقتی که منحل شد دیگر در اینجا شک روی آن است، آن شک هم دیگر شک بدوی می‌شود و در مورد دیگر قاعدۀ برائت خواهد شد. این دلیل مرحوم آخوند است و فیه ما لا یخفی ...

پرسش و پاسخ

تلمیذ: تفصیلی که هست کاری به علم اجمالی ندارد، علم اجمالی منحل به علم تفصیلی خودش باید باشد.

استاد: نه، کاری ندارد علم اجمالی قائل به طرفین است وقتی یکی از دو طرفین ازبین رفت...

تلمیذ: به فرمایش حضرت‌عالی که فرمودید در انائین مشتبهین یکی از آنها را بریزیم اشکال ندارد.

استاد: نه، آن یک مطلب دیگر است می‌خواهیم بگوییم.

تلمیذ: فرق نمی‌کند حالا ما بخواهیم با نجاست یک طرف را خارج کنیم یااینکه با اراقۀ ماء یک طرف را خارج کنیم، فرق نمی‌کند.

استاد: ببینید الآن در اینجا علم اجمالی ما آن مقدار که می‌تواند ثابت کند و مثبِت هست این است که قابلیت برای تعلق به طرفین را عَلی البدلیة دارد، یعنی أحدهما متنجّسٌ؛ هم قابلیت دارد بگوییم که هذا مُتنجّس و هم قابلیت دارد بگوییم که هذا متنجّس علی البدلیة و این علم اجمالی قائم به طرفین است لا بطرف الواحد. بر طرف واحد که اصلاً علم اجمالی معنا ندارد. همین که شما اجمال می‌گویید یعنی طرفین. حالا صحبت در این است که یکی از این طرفین به علم تفصیلی از اطراف علم اجمالی خارج می‌شود یعنی علم تفصیلی داریم. آن مسئلۀ ریختن و اینها یک مسئلۀ دیگر است.

اصلاً اگر شارع می‌گفت که این‌طرف اصلاً داخل در اطراف علم اجمالی نیست، شما چه می‌گفتید؟! وقتی که این‌طرف داخل در اطراف علم اجمالی نشد، یک طرف باقی می‌ماند، امتناع علم اجمالی به طرف واحد هم که محرز است، پس آن منحل می‌شود. حالا چه شارع بیاید بگوید که این طرف جزء علم اجمالی نیست یااینکه شارع بگوید که هذا مُتنجسٌ، وقتی گفته هذا متنجّس با فرض نجاست یقینی به‌واسطۀ علم تفصیلی نجاست محتمل که دیگر بر این صدق نمی‌کند، این مثلین می‌شود. یعنی قابلیت داشته باشد ما به این، به دو عنوان نجس بگوییم، اینکه نمی‌شود بگوییم که هذا متنجّس و متنجّس زائداً و متنجّس ثالثاً و متنجّس رابعاً! وقتی که متنجّس شد یعنی یَجبُ الاحتراز عنه، ما از آن احتراز می‌کنیم. آن علم اجمالی ما قائم به یک طرف بود، یعنی علم اجمالی می‌گفت که من می‌خواهم تنجّس را ثابت کنم می‌گوییم که قبل از اینکه تو بخواهی بیایی به أحد الطرفین تعلق بگیری ما این تنجّس را ثابت کردیم، می‌گوید که دیگر برای من موردی نمی‌ماند که بخواهم ثابت بکنم. این دیگر طرف واحد می‌ماند البته اشکال وارد می‌شود منتها نه از این باب.

تلمیذ: ما با علم تفصیلی قطع به نجاست این ثوب پیدا می‌کنیم اما قطع به عدم نجاست اوّلی پیدا نمی‌کنیم.

استاد: باشد، بالأخره این از مورد شبهه خارج می‌شود، علم اجمالی اول به دو مورد تعلق داشت و این مورد الآن خارج شد پس علم اجمالی به چه تعلق گرفته است؟!

تلمیذ: خارج می‌شود از جهت اینکه ما قطع به نجاست دومی ‌پیدا کردیم.

استاد: دوتا نجاست که نداریم، یک نجاست داریم.

تلمیذ: ما دوتا نجاست اینجا داریم. دوتا حکم نداریم دوتا نجاست که داریم یعنی این ثوب به دوتا نجاست آلوده شده و یکی‌اش محتمل است یکی هم قطعی است دوتا مجمل است دوتا نجاست که داریم. پس احتمال اوّلی سر جای خودش باقی است.

استاد: نه دیگر، چرا سر جای خودش باقی باشد؟!

تلمیذ: یعنی احتمال اینکه به نجاست اوّلی آلوده شده باشد این سر جای خودش هست.

استاد: فرض ما این است الآن که این متیقن النجاسة هست آیا ممکن است همین متیقن النجاسة، نجس بالإجمال باشد یا نه؟!

تلمیذ: نجس بالإجمال به نجاست اوّلی است.

استاد: بله، عیب ندارد به نجاست اوّلی. پس همین که ممکن است به نجاست اوّلی باشد آن‌وقت در عالم واقع یا این نجس است یا آن نجس است، این مورد که ممکن است به آن نجاست اول متحمل باشد، این از مورد علم اجمالی ما خارج می‌شود، وقتی خارج شد، احتمال دارد همین باشد دیگر، یک وقت می‌گوییم که نه، وقتی که ما علم تفصیلی داریم باز آن ابهام در ابهام خودش باقی می‌ماند، کاری به این نداریم. ما می‌گوییم که این‌طور نیست که کاری نداشته باشیم.

اینکه اول ما بین این دو گیر کردیم، به‌خاطر این است که دلیل دوم نیامد، چون هنوز دلیل فاصل نیامده ما الآن متحیریم که این نجس است یا این نجس است؟! اما اگر یک دلیل فاصل آمد و این را کنار گذاشت آیا احتمال می‌دهیم متنجّس همین باشد یا نه؟! پس این احتمال از اول بود یا نبود؟! این احتمال اول نبود. یعنی این تساوی طرفین محتملُ النجاسة که اول داشتیم، یعنی اول پنجاه پنجاه بود پنجاه‌تا این متنجّس است پنجاه‌تا هم این متنجّس است، بعد از علم تفصیلی این پنجاه‌تا دیگر نیست این بیست‌تا شد. چون احتمال نجاست در این، موجب می‌شود به‌واسطۀ علم تفصیلی از طرف علم اجمالی خارج بشود و با خروجش از علم اجمالی، احتمال نجاست این را تضعیف کرده است نه‌اینکه این در مرحلۀ پنجاه هنوز باقی مانده است بلکه این را خارج کرده است؛ یعنی الآن ما احتمال می‌دهیم هم این نجس معلوم بالإجمال است و همین هم نجس معلوم بالتفصیل است. بنابراین چقدر برای این باقی می‌ماند؟! پنجاه درصد یا نه؟! دیگر بیست درصد باقی می‌ماند که شک بدوی می‌شود.

تلمیذ: مگر نقص پیدا نمی‌کند.

استاد: درصورتی علم اجمالی ما محرز و مثبت بود که به قوّت خودش باقی باشد و الآن قوّتش ازبین رفت و شک بدوی شد. مثل اینکه الآن یکی از نقاط این ثوب نجس است، فرض کنید حالا بگوییم که به اندازۀ یک نعلبکی این لباس نجس است و نمی‌دانم کجایش هست، احتمال می‌دهم مثلاً اینجاست. اینجا را می‌شوییم، وقتی که اینجا را شستیم آیا آن احتمالی که نسبت به همۀ اطراف مساوی بود همان مساوی الآن هست یا مساوی دیگر ازبین رفت؟!

تلمیذ: ازبین برود. ولی احتمال بود ما دیگر قطع به طهارت آن شقّ بعدی پیدا نمی‌کنیم.

استاد: قطع پیدا نکنیم، همان شبهۀ بدوی برای ما کافی است. علم اجمالی وقتی منحل بشود و بدوی باشد، مثل این است که شبهه، شبهۀ ابتدائی بشود. در شبهۀ بدوی و ابتدائی شما برائت جاری نمی‌کنید؟! طهارت جاری نمی‌کنید؟! در این جاری نمی‌کنید، چرا جاری نمی‌کنید؟! چون احتمال نجاست در همۀ اطراف مساوی است؛ پنجاه درصد اینجا، پنجاه درصد اینجا، همۀ اینها پنجاه درصدی است. منظور از پنجاه درصد نیم نیم است. ممکن است در اینجا باشد. ما اصلاً علی شیر خدائی آمدیم این مقدار از لباس را از تحت شبهه خارج کردیم و وقتی خارج کردیم آیا در تمام اینها آن احتمال سابق هست یا کم شد؟ کم شد، درحالی‌که علم اجمالی تا وقتی منجّز بود که آن احتمال شبهه به قوّت خودش باقی باشد.

تلمیذ: در اینجا هم هست دیگر.

استاد: نه حالا بروید فکر کنید. اشکالی که به اینجا برمی‌گردد به طبیعت مهمله است، راجع به آن بروید فکر کنید. به این چیزها اشکال حل نمی‌شود. اصلاً در خود طبیعت مهمله خلط شده و طبیعت مهمله به اینجا نمی‌گویند. این بندگان خدا چون با منطق و فلسفه و اینها خیلی آشنا نیستند خلط می‌کنند.

اللهم صل علی محمد وآل محمد