توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین مبحث «امکان استعدادی» و تفاوت بنیادین آن با «امکان ذاتی» می‌پردازند. بحث با این محور آغاز می‌شود که موجودات مجرد و ابداعیات، به دلیل عدم نیاز به ماده و زمان، بدون هیچ پیش‌شرطی از مبدأ فیاض فیض می‌گیرند و نوع آن‌ها منحصر در شخص است. در مقابل، موجودات مادی برای تحقق، نیازمند شرایط، معدات و بستر زمان هستند تا استعداد لازم برای پذیرش صورت جدید را پیدا کنند. استاد با بررسی تفاوت‌های ساختاری میان مجردات و مادیات، به این نتیجه می‌رسند که اختلاف در خصوصیات افراد، ناشی از اسباب خارج از ذات است. در نهایت، با طرح مباحثی پیرامون قدرت نفس در ایجاد صور و بدن‌های متعدد، این نکته روشن می‌شود که بدن تنها مرآت و واسطه‌ای برای ظهور روح است و با رسیدن نفس به مراتب بالای تجرد، محدودیت‌های زمانی و مکانی برای آن مرتفع می‌گردد.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین مبانی فلسفی پیرامون کیفیت خلقت عالم ماده و مفهوم «مادة المواد» می‌پردازند. بحث با نقد برخی برداشت‌های نادرست از عناوین دینی و تبیین معنای بدعت آغاز شده و در ادامه به پرسش‌های بنیادین درباره نحوه افاضه فیض از جانب واجب‌الوجود به موجودات مادی و مجرد اختصاص می‌یابد. استاد با تفکیک میان عالم مجردات و عالم ماده، توضیح می‌دهند که چگونه فیض الهی در عالم مجردات بدون نیاز به زمان و مکان محقق می‌شود، در حالی که تحقق موجودات مادی نیازمند علل معدّه و شرایط زمانی است. در این مسیر، رابطه میان صورت و ماده، نقش هیولای اولیه در خلقت اجسام و چگونگی تنزل وجود از مراتب تجرد به مرتبه کثرت و ماده بررسی می‌شود. در نهایت، این بحث به حل شبهات پیرامون سبق زمانی و علیت در خلقت عالم ماده و تفاوت دیدگاه الهیون و طبیعیون در این زمینه می‌انجامد.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق کیفیت ارتباط میان موجودات حادث و مبدأ قدیم هستی می‌پردازند. بحث با بررسی تفاوت تحقق اجمالی و تفصیلی اعیان اشیاء در علم ربوبی آغاز شده و با تحلیل جایگاه قوابل و علل معدّه در تحقق خارجی موجودات ادامه می‌یابد. استاد با تفکیک میان عالم مجردات و عالم ماده، به این پرسش پاسخ می‌دهند که چگونه با وجود اراده واحد الهی، نظام علیت و تدرج در عالم ماده معنا پیدا می‌کند. در ادامه، ماهیت معلوم بالذات و بالعرض و چگونگی اشراف بر حقایق عالم در قالب کتاب مبین تبیین می‌شود. در نهایت، با طرح مباحثی پیرامون طی‌الزمان و امکان مشاهده حقایق غیبی، این نکته روشن می‌گردد که محدودیت‌های زمانی، حجاب‌های ادراکی ما هستند و نه نقص در نظام خلقت، و تمامی این مراتب در عین کثرت، تحت اراده واحده الهی محقق شده‌اند.

توضیحاتاین جلسه به بررسی کیفیت ارتباط میان علت و معلول در موجودات مادی و مجرد می‌پردازد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با تبیین تفاوت میان ابداعیات که بدون واسطه و زمان محقق می‌شوند و حوادث مادی که مشمول قاعده ماده و مدت هستند، به تحلیل امکان استعدادی می‌پردازد. بحث اصلی بر این محور است که آیا تحقق یک پدیده مادی، لزوماً نیازمند طی شدن تمام مراتب طولی علیت در بستر زمان است یا خیر. در این راستا، دیدگاه مرحوم علامه طباطبایی درباره اعجاز و حذف زمان توسط اراده ولیّ مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد. استاد با رد لزوم طی شدن سلسله علل مادی در اعجاز، تبیین می‌کند که اراده ولیّ می‌تواند بدون حذف قانون علیت، زمان را از میان برداشته و صورت جدیدی را در خارج محقق سازد. در نهایت، بر این نکته تأکید می‌شود که وجود مادی، کیفیت متنازله وجود مجرد است و استمرار آن نیز همواره وابسته به سلسله علل طولی است.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دیدگاه مرحوم آخوند ملاصدرا پیرامون نحوه فیضان وجود بر ممکنات می‌پردازند. بحث اصلی حول این محور است که چرا در مبدعات و مجردات، صرفِ امکان ذاتی برای تحقق و استجلاب فیض الهی کفایت می‌کند، اما در حوادث زمانی و مادی، علاوه بر امکان ذاتی، نیاز به امکان استعدادی و شرایط خاص زمانی است. در ادامه، این مسئله با رویکردی انتقادی نسبت به پاسخ مرحوم علامه طباطبائی به هانری کربن درباره تقدم روح بر جسم بررسی می‌شود. استاد با نقد نگاه محدود به روایات، بر ضرورت درک صحیح از علم عنائی حق و وجود مجتمع اشیاء در وعاء دهر تأکید می‌کنند. در نهایت، تبیین می‌شود که تدریجی‌بودن حوادث مادی به نقصان ذاتیِ خودِ ماده بازمی‌گردد، نه به تعدد اراده‌های الهی؛ چرا که اراده حق در خلقت، واحد و دفعی است و ظهورات آن در عوالم مختلف متفاوت است.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق مفهوم «امکان استعدادی» و جایگاه آن در نظام هستی می‌پردازند. بحث با تفکیک میان امکان ذاتی و امکان استعدادی آغاز می‌شود؛ امکان ذاتی وصفی عقلی و مشترک میان تمام ممکنات است، اما امکان استعدادی به کیفیت وجودی و آمادگی‌های خارجیِ موجودات مادی برای پذیرش فیض الهی بازمی‌گردد. استاد با نقد دیدگاه‌های نادرست درباره عالم تقرر ماهوی، تأکید می‌کنند که اختلاف در مراتب وجودیِ موجودات، نه به نقص در فاعلیتِ واجب‌الوجود، بلکه به تفاوت در قابلیت‌های قوابل مربوط است. در ادامه، سیر حرکت جوهری و چگونگی تبدل صور ماهوی با تکیه بر اراده واحده الهی بررسی می‌شود. این جلسه در نهایت به این نتیجه می‌رسد که اگر امکان استعدادی نبود، باب فیض و استمرارِ نزول برکات در عالم ماده بسته می‌ماند و بسیاری از حقایق در کتم عدم باقی می‌ماندند.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی مبحث «فیاضیت پروردگار» و نسبت آن با حدوث و استمرار عالم ماده می‌پردازند. بحث با نقد دیدگاه‌های موجود درباره لزوم دوام فیض در حوادث زمانی آغاز می‌شود و این پرسش کلیدی مطرح می‌گردد که آیا انقطاع فیض در برخی مراتب یا برهه‌ها، نقصی بر ذات باری‌تعالی وارد می‌کند یا خیر. در ادامه، تفاوت میان اوصاف ذاتی همچون علم و قدرت با اوصاف فعلی مانند اراده و مشیت تبیین شده و این نکته مورد تأکید قرار می‌گیرد که اراده، امری متجدد بر ذات است و نه لازمۀ آن. در نهایت، با عبور از نگاه تاریخی و طولی به خلقت، این نتیجه حاصل می‌شود که فعل و مشیت الهی عین حکمت و مصلحت است و استمرار یا عدم استمرار فیض در مصادیق مادی، هیچ‌گونه نقص یا کمالی را برای ذات غنی و صمد پروردگار ایجاد نمی‌کند.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق جایگاه امکان استعدادی در عالم ماده و تفاوت آن با امکان ذاتی در مجردات می‌پردازند. بحث با بررسی قانون قوه و فعل آغاز شده و این نکته تبیین می‌شود که چگونه تمام موجودات، اعم از مجردات و مادیات، در سیری استکمالی به سوی فعلیت‌های بالاتر در حرکت هستند. در ادامه، با استناد به مبانی حکمت متعالیه، نسبت میان حدوث زمانی و حدوث ذاتی اشیاء بررسی شده و این حقیقت روشن می‌شود که هرچه از منبع هستی دورتر شویم، مراتب ضعف و امکان شدت می‌یابد. بخش پایانی جلسه به تبیین معنای ابتهاج ذات در خداوند و چگونگی بروز کمالات الهی در مظاهر هستی، به‌ویژه در واقعه عاشورا، اختصاص دارد تا نشان دهد چگونه کثرات عالم، جلوه‌گاه وحدت و کمالات بی‌پایان الهی هستند.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق مراتب وجود و تفاوت‌های بنیادین میان مبدعات و مادیات می‌پردازند. بحث با نقد دیدگاه‌های رایج درباره ماهیت و جنس و فصل آغاز شده و با بررسی چگونگی انحصار هر نوع از مبدعات در فرد خود ادامه می‌یابد. استاد در ادامه با بهره‌گیری از مثال‌های روشن، به تبیین کیفیت اشتداد وجودی در عالم ملائکه و عقول پرداخته و مفهوم صادر اول و عالم عماء را بازخوانی می‌کنند. در بخش پایانی، ضمن تفکیک میان حرکت در ذات و حرکت در آثار، به پرسش‌های پیرامون امکان استعدادی و ذاتی پاسخ داده شده و بر این نکته تأکید می‌شود که کمال و فعلیت در مراتب وجودی، مستلزم تغییر در ذات پروردگار نیست، بلکه تجلیات و ظهورات در اعیان ثابته است که در مسیر بی‌نهایتِ کمال در حرکت‌اند.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق تفاوت‌های مبنایی میان امکان ذاتی و امکان استعدادی می‌پردازند. بحث با تعریف امکان ذاتی به عنوان حیثیت فقر و احتیاج ماهیت به مبدأ هستی آغاز می‌شود و در ادامه، امکان استعدادی به عنوان مرتبه‌ای از فعلیت خارجی که ماده را برای رسیدن به کمالی خاص آماده می‌کند، معرفی می‌گردد. استاد با تحلیل دقیق این دو مفهوم، نشان می‌دهند که چگونه امکان ذاتی، ملاک فقر و انفصال از مبدأ غناست، در حالی که امکان استعدادی، خود نوعی فعلیت در ظرف خارج محسوب می‌شود. در این مسیر، رابطه میان بُعد از منبع وجوب و پیدایش کثرات و اختلافات در عالم ماده تبیین شده و در نهایت، با تأکید بر لزوم بهره‌گیری از فرصت‌های عمر، اهمیتِ تمرکز بر اهداف متعالی و پرهیز از حسرت‌های دنیوی به عنوان توصیه‌ای اخلاقی در پایان جلسه مطرح می‌شود.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به نقد و بررسی فرضیه نسبیت انیشتین و ادعای بازگشت به زمان گذشته از طریق حرکت با سرعت مافوق صوت می‌پردازند. بحث با تبیین مبانی این فرضیه و نحوه سنجش سرعت اجسام در فیزیک آغاز می‌شود. در ادامه، استاد با تفکیک میان «زمان اعتباری» که بر اساس حرکت وضعی زمین و قراردادهای بشری شکل می‌گیرد و «حقیقت حرکت» که قائم به خود شیء است، استدلال می‌کنند که افزایش سرعت، تأثیری بر ماهیت زمان ندارد و نمی‌تواند انسان را به گذشته بازگرداند. در بخش پایانی، تفاوت ادراک زمان در عالم ماده با عوالم مثال و برزخ بررسی شده و با ارائه مثال‌هایی از تجربیات روحی، تبیین می‌شود که چگونه زمان در ارتباط با نفس انسان می‌تواند دچار بسط یا قبض شود، در حالی که زمانِ جاری در خارج، مسیر خود را طی می‌کند.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق تفاوت‌های مبنایی میان «امکان ذاتی» و «امکان استعدادی» می‌پردازند. بحث با بررسی جایگاه هیولا به عنوان ماده‌المواد و منشأ جهات شرور و اعدام آغاز شده و به تحلیل چگونگی صدور موجودات از عقل فعال می‌رسد. در ادامه، استاد به نقد دیدگاه‌های مختلف پیرامون اشتراک لفظی یا معنوی این دو مفهوم پرداخته و با تکیه بر مبانی صدرالمتألهین، تفاوت‌های ساختاری آن‌ها را از منظر ظرف اتصاف (ذهن یا خارج) و نسبت آن‌ها با وجود و ماهیت تشریح می‌کنند. این جلسه با هدف رفع ابهام از برهان‌های فلسفی پیرامون حدوث زمانی و مسبوقیت ماده بر صورت، به تبیین این نکته می‌پردازد که چگونه امکان ذاتی به ماهیت تعلق می‌گیرد و امکان استعدادی به وجود خارجی، و در نهایت با تأکید بر اشتراک معنوی این دو مفهوم، به پرسش‌های شاگردان در خصوص نحوه انطباق این مفاهیم بر مصادیق پاسخ می‌دهند.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق تفاوت میان دو مفهوم «امکان ذاتی» و «امکان استعدادی» می‌پردازند. بحث با بررسی چالش‌های اشتراک لفظی و معنوی در اطلاق واژه امکان آغاز شده و با تحلیل دقیق تفاوت میان مجاز و حقیقت در توسعه معانی ادامه می‌یابد. استاد با تفکیک میان ماهیت و وجود، توضیح می‌دهند که چگونه امکان ذاتی به ماهیت اشیاء بازمی‌گردد و همواره با آن‌ها همراه است، در حالی که امکان استعدادی به کیفیت وجودی و ظرفیت‌های فعلی یک موجود در خارج تعلق می‌گیرد. این جلسه با هدف رفع ابهام از نسبت میان این دو مفهوم و پاسخ به پرسش‌های پیرامون نحوه اطلاق این واژگان بر مصادیق مختلف، از جمله صیغه‌های امر و تفاوت‌های ماهوی موجودات، به بررسی دقیق مبانی فلسفی می‌پردازد تا مخاطب بتواند مرز میان قابلیت‌های ذاتی و استعدادهای اکتسابی را در نظام هستی بازشناسد.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق تفاوت‌های میان امکان ذاتی و امکان استعدادی می‌پردازند. بحث با بررسی ماهیت امکان استعدادی به عنوان یک کیفیت خارجی و حالت تهیؤ در موجودات آغاز می‌شود. استاد با تفکیک میان امکان ذاتی که وصف ماهیت است و امکان استعدادی که وصف عین خارجی است، به نقد دیدگاه‌هایی می‌پردازند که این دو را از باب اشتراک لفظی می‌دانند. در ادامه، سیر بحث به چگونگی اتصاف موضوعات به امکان استعدادی و نقش شرایط زمانی و مکانی در تحقق استعدادها می‌رسد. این جلسه با تبیین این نکته به پایان می‌رسد که اوصافی نظیر شدت و ضعف، تنها به مستعد و وجود خارجی تعلق می‌گیرند و امکان استعدادی در واقع وصفی به حال متعلق است که به واسطه رابطه میان موضوع فعلی و مآلِ آن، به موضوع نسبت داده می‌شود.

توضیحاتآیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق تفاوت‌های میان امکان ذاتی و امکان استعدادی می‌پردازند. بحث با بررسی اتصاف ماهیت به امکان ذاتی آغاز می‌شود و این نکته مورد تأکید قرار می‌گیرد که ماهیت به‌لحاظ استواء طرفین نسبت به وجود و عدم، موضوع برای امکان ذاتی است. در ادامه، دیدگاه‌های مختلف پیرامون امکان استعدادی و نسبت آن با مستعد و استعداد مورد واکاوی قرار می‌گیرد. استاد با نقد دیدگاه‌هایی که امکان استعدادی را صرفاً یک امر اعتباری یا مجازی می‌دانند، به تحلیل کیفیت انتساب ماهیت به وجود و تفاوت میان وجود تبعی و وجود اعتباری می‌پردازند. در نهایت، این نتیجه حاصل می‌شود که امکان استعدادی نه یک امر مجزا و بی‌ارتباط، بلکه دارای اشتراک معنوی با امکان ذاتی است و هر دو به مفهوم تساوی طرفین بازمی‌گردند که در مصادیق مختلف، از جمله کیفیت‌های مزاجی خارجی، جاری می‌شود.

توضیحاتفصل (17) في أن الممكن قد يكون له إمكانان و قد لا يكون‏ درس 4