پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهریاضت نفس
تاریخ 1429/11/09
توضیحات
ریاضت شرعی در این گفتار به معنای هماهنگ کردن عمل با رضای خدا و مهار خواستههای نفس است. بحث از سفارش امام صادق درباره غذا خوردن هنگام اشتها آغاز میشود و سپس توضیح میدهد که انباشتن معلومات، حتی معلومات دینی، بهخودیخود رشد معنوی نمیآورد. از همینجا اهمیت تحقیق پیش از اعتماد به ظاهر افراد و استفاده از فرصت جوانی برای عمل به تکلیف روشن میشود. گفتار در ادامه با نمونههایی از نماز، سادگی مسجد و رعایت آسایش همسایگان نشان میدهد که شیوه انجام هر عبادت در اثر آن نقش دارد. پس از اشاره به عمل به دستور در حج، بحث به توصیه آغازین درباره خوراک برمیگردد و اعتدال را در کنار پرهیز از محرومیت خودخواسته قرار میدهد. در پایان، صداقت در موقعیت دشوار نمونهای روشن از مخالفت با هوای نفس و رسیدن به مقصود ریاضت معرفی میشود.
هو العلیم
معنای ریاضت شرعی در زندگی روزمره چیست؟
پیروی از رضای خدا در عبادت و معاشرت
شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 161
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذبالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین
و الصلاة و السلام على سیّدنا أبىالقاسم محمّد
و على آله الطّیّبین الطّاهرین
و اللّعنة على أعدائهم أجمعین
امام صادق علیهالسّلام به عنوان فرمودند:
«أمّا اللَّواتى فِى الرّیاضَةِ فَإیّاکَ أن تَأکُلَ ما لا تَشتَهیه، فإنَّهُ یورِثُ الحِماقَةَ و البَلَهَ.»1
اهمیت ریاضت در رشد و ارتقاء انسان
در جلسات گذشته خدمت رفقا عرض شد که مسئلۀ ریاضت یک مسئلۀ حیاتى و سرنوشتساز در زندگى انسان و در رشد و ارتقاء و رسیدن به فعلیتها است و اگر این مسئله نباشد زندگى انسان تباه است و آن اثر بر آن مترتب نیست و مىشود گفت فقط یک زندگى حیوانى بدون هیچگونه هدف و بدون هیچ فعلیت و وصول به مرتبۀ صلاح، براى انسان حاصل مىشود. و قدر و موقعیت انسان در هنگام رفتن از این دنیا، به میزان همان فکر و فهم و ادراکى است که در آن موقع دارد، در عالم پس از مرگ، به اندازۀ سر سوزنى اضافه نمىشود. فقط و فقط یک نکته براى انسان در گذر از این دنیا به آن طرف باقى مىماند و آن نکته این است که قبل از انتقال، دیدگان مادى ما در این دنیا، چشمان برزخى و قلبى ما را نسبت به مسائل آن طرف بسته است و ما جز این ماده و دنیا و گذران شب و روز، چیزى را احساس نمىکنیم، اگر هم احساس کنیم بعضى از مطالبى است که شاید در خواب براى ما منکشف شود، همینقدر بهطور اجمال همۀ ما مىدانیم که خبرى هست، نهتنها ما، یهودىها هم مىدانند، نصارا هم مىدانند، بودیسمها هم مىدانند، هندوها هم مىدانند، همه مىدانند که در آن طرف خبرى هست، مگر افرادى که خب اینها بهطورکلى منکر همه چیز بشوند، مثل مادیون و طبیعیون، و حتى مسائل عالم خواب را هم منکر بشوند و آن را ناشى از یک نوع تخیلات بدانند، گرچه تخیل، تخیلى باشد که صبغۀ واقعیت داشته باشد. آن مقام دیگر، مقام انکار است و در آنجا بحثى نیست. ولى بهطورکلى همۀ افراد از هر دین و مذهب و ملت، به این مسئله معترف هستند که مطلبى ماوراء این دنیا هست که از دیدگان مخفى است و انسان بهواسطۀ انتقال از این دنیا، چه در خواب و چه در بیدارى بهصورت کشف و انکشاف، و چه در هنگام فوت، به آن مطالب خواهد رسید، در همین حد، ولی بیشتر نه.
عدم ارزش انسان بهواسطۀ جمعآوری اطلاعات حتی اطلاعات دینی و مذهبی
لذا کسانى که در این دنیا فقط بهدنبال جمع معلومات هستند و اینکه اطّلاعات و مسائلى را بهدست بیاورند، فرقى نمىکند که آن مسائل، مسائلى باشد که مربوط به کسب و تجارت و کار و مسائل مربوط به بدن و عالم ماده باشد یا مسائلى باشد که مربوط به شرع و دین و تکلیف است، در همۀ اینها، حکم، واحد است، ترقى و تکامل نفسى، در جمع این مطالب وجود ندارد، فقط ذهن و فکر انسان از یکسرى مسائل انباشته مىشود، همین؛ الآن این میکروب چیست؟ و علت نشر و نموّش چیست و در چه محیطى پرورش پیدا مى کند؟ تکثیر این میکروب در فلان درجه از حرارت چقدر است؟ و چه چیزی مىتواند ضدّ حیات این باشد و چه دارویى مىتواند با این مقابله کند؟ فقط در همین حد و بیش از این ما نمىتوانیم بر وجود خود چیزى را اضافه کنیم، چه اینکه این مطالب در کتاب قرار بگیرد، بر ارزش کتاب هیچ چیزی اضافه نمىکند؛ و چه اینکه این مطالب درون نوار و... قرار بگیرد، بر ارزش آن نوار، هیچ چیزی افزون نمىشود؛ و چه این مطالب، در ذهن آدمى مستقر بشود، بهاندازۀ سر سوزنى بر ارزش و میزان و مقدار انسان اضافه نمىکند، هرچه مىخواهد باشد، همین است. این که خدمت رفقا عرض کردم صرفاً جمع مطالب و انباشته شدن اطّلاعات در درون ذهن و نفس است، چه اینکه این مطالب مربوط به مسائل مادى و علوم مادى و تجربى بشود و چه اینکه این مطالب به علوم ریاضى که خارج از علوم تجربى است، مربوط بشود و چه اینکه این مطالب حتى به علوم و تکالیف الهى و شرعى و دینى مربوط بشود. صرف اطّلاع، بر ارزش انسان اضافه نمىکند.
لذا ما مىبینیم افراد مختلف در مواضع مختلف داراى چهرههاى مختلف هستند، منبابمثال در یک صنف، هم افرادى پیدا مىشوند که داراى اخلاق و رفتار و شیوۀ انسانى هستند، و همینطور افرادى هم پیدا مىشوند که داراى فرهنگ منحط و خلاف ارزش و روش نامناسب هستند. در صنف دیگر همینطور و در صنف دیگر هم همینطور و در همۀ اصناف همینطور.
این همه جنایتکارانى که در طول تاریخ پیدا شدند، اینها افراد بیسوادى نبودند و بسیار هم باسواد بودند و بلکه سوادشان در سطح اول از اطّلاعات اهل دنیا بوده است، منتها چون داراى نفس منحطى بودند، چون داراى قلب ظلمانى بودند، چون داراى روح آغشته به دنیا و کثرات و تعلقات بودند، این سواد و اطّلاعات را در اهداف ناشایست و نامناسب بهکار مىگرفتند و هرچه اطّلاع بیشتر باشد، خطر براى بهکارگیرى آنها بیشتر خواهد شد! فرض کنید یک فرد عادى و معمولی و بیسواد اگر بخواهد جایى را تخریب کند، نهایتاً یک کلنگ دست مىگیرد و درى را خراب مىکند، ولى فردى که مهندس فضایى است اگر بخواهد جایى را تخریب بکند، موشکى درست مىکند و شهرى را به هوا مىبرد! این بهخاطر آن میزان اطّلاع و معلوماتى است که بین این دو هست، هم او تخریب مى کند و هم آن تخریب مىکند، یک فرد بىفرهنگ و بىاطّلاع خیلى بخواهد کار خراب بکند فرض کنید در میان خانواده و محلهاش مىتواند آشوب و بلوا بهپا کند، اما یک فرد مطلع با نفس خبیث مىتواند دنیایى را تخریب کند و دنیایى را به اضمحلال و انحراف و نابودى روحى و معنوى بکشاند.
لزوم عدم توجه به ظاهر آراسته به شرعِ افراد، در مواجهه و دل سپردن به آنها
لذا انسان نمیتواند [فقط به ظاهر نگاه بکند.] از این باب است که گفتهاند و در کلمات ائمّۀ ما علیهمالسّلام در این مسئله روایات و احادیث بسیاری داریم که فوراً نگاه به ظاهر نکنید، نگاه به قیافۀ شخص نکنید، نگاه به سر به زیر انداختن نکنید، نگاه به سکوت نکنید، نگاه به لبخند و تبسم و ابتسام او نکنید، نگاه به سایر مسائلى نکنید که آنها براى جلب نفوس، حیلهها و دامهاى مناسبى است و افراد عادى و متوسطالحال، در دام این شباک قرار مىگیرند و بهدنبال آن فرد و افراد مىروند و بعد از گذشت زمان متوجه مىشوند که چه را باختهاند و چه سرمایهاى را ازدست دادند در وقتى که دیگر راه رجوع وجود ندارد، عمر و سرمایه رفته است و مىگویند: بفرمایید، وقت دیگر تمام شد! لذا بروید و تحقیق کنید و فقط به ظاهر نگاه نکنید، به احوال شخص نگاه کنید.1
من واقعاً تعجب مىکنم، در بعضى از اوقات آنچنان مطالب سخیفى از بعضى از افراد مىشنوم، از افراد بهظاهر موجه و معنون، که حتى افراد منحطّ جامعه شرم دارند یکهمچنین کلماتى از دهان خود خارج کنند! این نشان مىدهد که این معلومات و گذران سن و این انباشته شدن مطالب، حتى روایات اهلبیت علیهمالسلام و کلمات بزرگان، بهاندازۀ سر سوزنى در ارتقاء معنوى و رشد روحى تأثیرى نداشته است، سن به نود سال رسیده، اما اخلاق او بهاندازۀ اخلاق یک لات است و این در همان سطح باقى مانده است؛ ظاهر، ظاهر مناسبى است ولکن فکر و نیت او، نیت ظلمانى است و کدورت دارد. در جلسۀ گذشته برخی از این مطالب خدمت رفقا عرض شد.
اینها چیزهایى است که انسان را به این نقطه وامىدارد. پس مطلب، مسئله و گیر در کجا است؟ حالا بر فرض که مطلب از مسائلى است که امروزه متداول است، در امور تجربى و امروزى است، خب این درست است و مسئلهاى نیست، مطالبى مربوط به این دنیا است، فرض کنید که اگر این فرمول و این فرمول در کنار هم قرار بگیرد نتیجهاش این خواهد شد، بسیارخوب، ولى صحبت در این است که پرداختن به مسائل دینى و مطالب روحانى و اطّلاعات و کسب علم در امور معنوى، این دیگر چرا؟ این دیگر چه اثرى باید داشته باشد و چرا اثر بر آن مترتب نمىشود و چرا انسان در آن مرحلۀ انحطاط اخلاقى قرار مىگیرد که اى کاش در سن بیست سالگى و بیست وپنج سالگى بود و سنش به هشتاد و نود سالگى نمىرسید تا این مطالب از دهان و قلم او خارج بشود؟! چرا؟!
لزوم تأمل و دقت نسبت به دیدهها و شنیدهها
در جلسۀ گذشته خدمت رفقا عرض کردم این مطالبى که نسبت به اولیاء خدا در کتب نوشته شده است و چهبسا گاهی در السنه و محاورات از آن صحبت مىشود و چهبسا در ملأ عام، اهانتها بهایننحو انجام مىشود، اینها افراد عادى نیستند، افراد صاحب عنوان و داراى علم و امثالذلک هستند، منبابمثال فردى را که مرحوم آیةالله سیّد احمد خوانسارى در موارد عدیده، ایشان را از مفاخر عالم تشیّع بهشمار مىآورد، آنوقت فلان آقا در کتابش مىگوید که «او جزء عرفاى کذابین است»، ببینید تفاوت باید چقدر باشد؟! چقدر انحطاط اخلاقى و ظلمت نفسانى و اعوجاج باید وجود داشته باشد که شخصى یکهمچنین تعبیرى مىآورد و فرد دیگر یکهمچنین تعبیر دیگرى مىآورد! در گذران این مدت از عمر، بر فضایل اخلاقى و صفات این شخص چه چیزی اضافه شده است که الآن از قلم او اینچنین مزخرفاتى تراوش مىکند؟! چه چیزی اضافه شده است؟! چه بهدست آورده است؟! در این مجامع علمى چه چیزی را کسب کرده است؟! باید به این مطلب رسید و انسان باید فکرش را باز کند، ما با چهارپایان فرق داریم، خدا براى ما دوتا پا قرار داده است نه چهارتا، چهارتا را رویش آجر و هندوانه مىگذارند، چون چهار پا دارد، روى او بار مىبندند و هندوانه مىگذارند. خدا به ما دوتا پا و دوتا دست و یک مغز داده است که فکر کنیم و بسنجیم، زود فریفته نشویم، به شایعات و تبلیغات و افراد و اطرافیان دل نسپاریم، به مطالبى که گفته مىشود زود توجه نکنیم، بلکه پیگیرى کنیم.
﴿إِنَّ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡبَصَرَ وَٱلۡفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنۡهُ مَسُۡٔولٗا﴾؛1 در روز قیامت خداوند از یکیک آن خمیرمایهها و آن مواد لازم و اولیه و وسائل و وسائط روشن شدن حقیقت و باز شدن مسئله و نورانى شدن طریق براى انسان، از انسان سؤال مىکند، به تو چشم دادیم چرا چشمت را بستى؟! آیا تابهحال هیچوقت شده است شما وقتى که به یک نهر آبى مىرسید بگویید حالا که به اینجا رسیدم، تا حالا چشمم باز بوده است و حالا مىخواهم ببندم و بقیۀ راه را با چشم بسته بروم؟! خب مىافتید و غرق مىشوید. هیچ تا حالا شده است که وقتى که شما دارید در کنارى مىروید، در بیابانى مىروید و به شما گفتند که «اینجا چاه و درّه و سنگ است و پرت مىشوید و مىمیرید»، با اینکه این را به شما گفتند، آیا تابهحال دیده شده که شما چشمتان را ببندید؟! نه، چرا؟ چون جانتان را دوست دارید و نمىخواهید بمیرید. چطور شد این مسئلۀ دین و حیات ما اینقدر بىاهمیت باشد که همینطور بگویند: «این آقا آدم خوبى است دنبالش برو!» ما هم چشمبسته [بهدنبال او برویم؟!] خب بنشینیم فکر کنیم و تأمل کنیم [و بعد اقدام کنیم.]
لزوم عدم توجه به ظواهر افراد بدون در نظر گرفتن باطن آنها
| اى بسا ابلیس آدم روى هست | *** | پس به هر دستى نباید داد دست2 |
ظاهر، ظاهر خوب، ولکن باطن، باطنى است که از دیدگان ما مخفى است. بله، اولیاء خدا و افراد کارکرده و افرادى که تا حدودى چشمشان نسبت به مسائل باز شده است، آنها اگر یک نگاه کنند مىفهمند، آنها اشکالى ندارند. اما ما که دیدگانمان نسبت به این مسائل بسته است، ما که از ظاهر، فقط حسن و جمال ظاهر را مىفهمیم نه بیشتر، ما که از قدمهاى آرام، فقط تواضع را استنباط مىکنیم نه بیشتر، ما که از ظاهرى آراسته، فقط باطنى ستوده را ادراک مىکنیم، ما باید متوجه باشیم و بهدنبال هر مسئلهاى نرویم و بهدنبال هر مطلبى نرویم و هرکجا که ندایى برخواست، به آن ندا لبیک نگوییم، صبر کنیم. چه خبر است؟! خدا به تو عقل داده است، یک ساعت دیگر صبر کن، تا فردا صبر کن و روى قضیه فکر کن، دو روز فکر کن، یک هفته فکر کن، براى چه زود تصمیم میگیری و چرا عجله میکنی؟! چرا کسى پیش انسان بیاید و علیه فرد دیگرى حرف بزند و انسان فوراً قبول کند؟! انسان فکر مىکند و راجع به آن تأمل مىکند و مىرود تا جایى که وسع دارد و به نتیجه مىرسد و به آن مقدارى که توانست از حقیقت بهدست بیاورد، به همان مقدار خداوند از او تکلیف مىخواهد و به همان مقدار تکلیف دارد، به شرطى که در ادعاى خود صادق باشد، نخواهد خودش را گول بزند و نخواهد قضایایى را که برایش پیش مىآید، یکى را بگیرد و یکى را از چشمش بگذراند، نخواهد با مسائلى که روبرو مىشود و با آنها برخورد مىکند، آنها را به دیدۀ اغماض نگاه کند و از آنها رد بشود، نه! مسئله، مسئلۀ حیاتى و جدّ و سپردن است، سپردن دل و دین به فردى که او مدعى براى راهنمایى است! از زمان خلقت آدم تا قیام امام زمان علیهالسّلام که دیگر در آنجا مسئله تمام است و بساط این حرفها دیگر همه برچیده مىشود، ما در طول زمان دیدیم و مىبینیم و خواهیم دید که چهبسا ظواهرى آراسته اما داراى چه باطنى؟! ظاهر آراسته، اما دروغ مىگوید؛ ظاهر آراسته، اما تهمت مىزند؛ ظاهر آراسته، اما منافق است، منافق! ظاهرى که اصلاً انسان باور نمىکند! جداً باور نمىکند! عجب! اصلاً مگر این آدم دروغ مىگوید؟! اصلاً از این آدم ترک اولىٰ سرنمىزند! کراهت سرنمىزند! آنوقت یکمرتبه چنان دروغهاى عجیب و غریبی میگوید که میگوییم: عجب! این چه دنیایى است؟! این چه اوضاعى است؟! این چه بساطى است؟!
اینها از کجا آمده است؟ از همین آمده است که ما گول ظاهر را خوردیم، ما گول اسباب و وسائط فریبنده را خوردیم، بزرگان هزار بار به ما گفتند که «به ظاهر افراد نگاه نکنید» ما باز نگاه کردیم، هزار بار به ما گفتند: «داخل چاه نیفت» باز هم افتادیم، هزار بار گفتند: «بابا حالا که چشم دیدن باطن را ندارى، حالا که نمىتوانى آن خباثت نفس را از بصیرت باطن و قلبت بفهمى، اقلاًّ بایست، اقلاًّ صبر کن»، دیگر نگو این هرچه هست درست است، دیگر نگو این کارش درست است، دیگر نگو این حرف ندارد، صبر کن و تأمل کن، به پروندهاش نگاه کن، به سابقهاش نگاه کن، به دوستانش نگاه کن، و این طرف و آن طرف تحقیق کن.
الآن فرضکنید که یکی برای خواستگارى دختر ما مىآید، آیا ما همینطوری تا در را باز کرد مىگوییم: «بفرمایید» یا نه، مىرویم اینطرف و آنطرف تحقیق مىکنیم که خالهاش کیست؟ عمهاش کیست؟ رفیقش کیست؟ کجاها مىرود؟ کجاها درس مىخواند؟ کجا کار مىکند؟ با چه دوستانى سر و کار دارد؟ در چه محافل و مجالسى شرکت مىکند؟ همینطوری که نمىگوییم بفرمایید!
لزوم استفاده از تمامی اوقات زندگی در همان وقت مخصوص خودش
این هم همین است، بلکه این بالاتر و دقیقتر است و خطر آن بیشتر است! انسان یکمرتبه نگاه مىکند مىبیند که تمام وقت ازبین رفت، ده سالش رفت، پانزده سالش رفت، بیست سالش رفت، خب این وقت دیگر برنمىگردد، اگر بخواهد براى بقیۀ از ایامش کار بکند، آن یک مطلب دیگر است، اما این مدت رفت و آنچه رفته، دیگر برنمىگردد. خداى متعال براى رشد و تکامل انسان در هر سنى یک پروندۀ خاصى را قرار داده است، در سن بیست سالگى، انسان باید در راه تکامل باشد، اگر آن بیست سالگى بگذرد، آثار رشد بیست سالگى، دیگر در سى سالگى پیدا نخواهد شد، براى سى سالگى پروندۀ خاص خود را دارد، این نفس انسان مانند بیمارى مىماند که هروقت جلوى آن بیمارى را گرفتى، [از پیشرویی آن جلوگیری کردی. ولی اگر جلوی آن را نگیری، پیشروی میکند و تو را ازبین میبرد.]
بعضى از بیمارىها هستند که با دارو خوب نمىشوند ولى دارو همینقدر جلوى پیشرفت آنها را مىگیرد، در بعضى از بیمارىهاى چشمى و قلبى و تنگى عروق و امثالذلک، مىگویند: از قبل باید پیشبینى کرد، انسان از قبل باید غذا را تنظیم کند، از قبل نباید چربى و... بخورد، چرا؟ چون وقتى که جدارۀ رگ گرفت، دیگر باز نمىشود. بله، انسان باید از گرفتگىِ بیشتر جلوگیرى کند، ولى وقتى که از سنین طفولیت یک برنامه و رژیم غذایى مىدهند و مىگویند که این رژیم غذایى باعث مىشود که در استمرار این مسئله تا هفتاد سال هم که بگذرد، این قلبش اصلاً گرفتگى پیدا نکند، یک میل هم نگیرد، یک میل هم پلاکت به آن جمع نشود، چرا؟ چون از قبل پیشبینى شده است. در بیمارىهاى چشم همین است، مىگویند از اول این غذاها را بخورید تااینکه به این بیمارى مبتلا نشوید، ولى وقتى که شدى از همانجا باید جلوى پیشروى را گرفت.
نفس انسان در موقعیت رشد و رسیدن به فعلیت، در هروقت یک برنامه و پرونده و فایل دارد، اگر شما به آن اهتمام نکردید، آن دیگر بسته مىشود، سر مرتبۀ بعد میآید، در سى سالگى ارتباط انسان با خدا یک قسم دیگر است، غیر از بیست سالگى است، غیر از پانزده سالگى است، غیر از هجده سالگى است، در سن شصت سالگى ارتباط انسان با خدا بسیار ضعیفتر از ارتباط او در سن بیست وشش سالگى و بیست وهفت سالگى است، گرچه در آن موقع ارتباط قطع نمىشود ولى جریان آب کم مىشود، این لوله مدام بسته مىشود و آن فشارى که قبلاً داشته است و آن موقعیتى که داشته است، [دیگر به آن کیفیت قبل نیست.]
آمادگى تلقى مطالب در جوانها
لذا امیرالمؤمنین علیهالسّلام مىفرمایند: «عَلَیکُم بِالأحداث؛1 سراغ جوانها بروید.» این براى چیست؟ این براى همین است، جوان آمادگى تلقى مطالب را بیشتر از یک فردى دارد که سنى از او گذشته است، چون صاف است، هنوز با دنیا آغشته نشده است، هنوز با دنیا مخلوط نشده است و هنوز به آنچه ما به آن تعلق پیدا کردیم، تعلق ندارد.
در جلسات گذشته خدمت رفقا عرض کردیم که چرا بچهها اینقدر به توحید نزدیک هستند؟ چون هنوز از دنیا چیزى نفهمیدند، از مرگ چیزى نفهمیدند، اصلاً نمىفهمند مرگ چیست! بچۀ ده ساله، دوازده ساله، سیزده ساله بلند مىشود مىرود و خودش را مىاندازد و مىکشد، نمىفهمد مرگ چیست، این که هنر نیست، چون اصلاً نمىداند مرگ چیست! هنر آن است که آدم سى ساله، سی وپنج ساله، چهل ساله، پنجاه ساله، با فکر و درایت به این مسئله اقدام کند، آن هنر مىشود.
در زمان جنگ جهانى دوم، آلمان اصلاً یک لشگری از بچهها بهوجود آورد، بچههاى ده ساله، چرا؟ چون بزرگترها که اصلاً نمىتوانستند بروند، وقتى که قواى متّفقین در بِرلَن آمدند، مخصوصاً قواى روس، فقط و فقط به بچههاى هشت ساله و ده ساله جایزه مىدادند و اینها خودشان را به تانکها مىزدند و به این وسیله جلوى هجوم اولیۀ ارتش روس را به برلن، همین لشکر ده دوازده سالۀ آلمان گرفت، خب بزرگترها نمىرفتند و خودشان را به کشتن نمىدادند.1 ولى بچه چه مىفهمد؟! مىگفتند: «تفنگ دستت بگیر و برو بزن»، بچه تعلق ندارد، به دنیا تعلق ندارد، هنوز زن ندارد که بهواسطۀ عشق و علاقۀ به زنش نیاز داشته باشد به اینکه در این دنیا زندگى کند و از مرگ بهراسد، بچه ندارد تااینکه بهواسطۀ تعلق به بچه و نگرانى از آیندۀ بچه و زندگى بچه، خود را از بعضى از خطرات دور نگه دارد، احساس وجود و استقلال ذاتىِ در وجود ندارد، اصلاً وجودى براى خودش نمىفهمد، بچهها چه مىفهمند؟!
عدم تعلق به دنیا در بچهها و اطفال
آدم وقتى که بزرگ مىشود، دائماً مىگوید: «من هستم، من آینده مىخواهم، من زن مىخواهم، من شوهر مىخواهم.» بعد بچه پیدا مىکند و میگوید: «باید دنبال منزل برویم، باید دنبال زندگى و کار برویم.» ببینید! مدام دارد تعلق پیدا میکند، کثرت پیدا مىکند. تابهحال، بچه در وحدت بود، چیزى نمىفهمید، ادراک نداشت، فقط یک مادر مىفهمید و حتی پدرش را هم نمىشناخت، همین! مادر به او شیر بدهد، تمام شد، تمام دنیا و آخرت ما همین مادر است که ما را تغذیه مىکند و تمام شد، وقتى که بزرگتر مىشود خب بیشتر به مادر انس مىگیرد، بزرگتر مىشود پدر با او ورمىرود، با او بازى مىکند و او را بالا و پایین مىاندازد، به پدر علاقه پیدا مىکند، مىبینیم تعلقش اضافه شد؛ اگر برادر داشته باشد آنها وارد صحنه مىشوند و نسبت به آنها محبت پیدا میکند و محبت او فروع دیگرى پیدا مىکند، مىبینید این فروع مدام کثرت پیدا کرد. و بعد برایش توپ مىخرند و اسباببازى مىگیرند، تعلقش به آنها پیدا مىشود، ولى هنوز باز هم در وحدت است.
خدا رحمت کند، من این مسئله را بارها از مرحوم والد راجع به مرحوم حداد شنیدم، ایشان (مرحوم والد) بارها این مسئله را فرمودند، اگر اشتباه نکنم خود من هم از ایشان (مرحوم حداد) شنیده بودم که ایشان یک دفعه مىفرمودند:
من در استقلال ذاتى و تفکر به خود و برداشت از موقعیت خود و وجود خود، گاهى از اوقات مىبینم حتى از بچهاى که تازه به دنیا آمده، کمتر هستم.
یعنى این مرد بزرگ در یکهمچنین وضعیت روحى و ارتباط تجردى قرار مىگیرد [که هیچ تعلقی را برای خودش احساس نمیکند،] البته این براى همۀ اولیاء الهى هست، آنهایى که به مرتبۀ فنا مىرسند قطعاً باید این مرتبه را طى کنند و بدون طى این مرتبه، انسان به آن فناى ذاتى نمىرسد.
بچه از دنیا و خدا و پیغمبر و بهشت و آخرت چه مىفهمد؟! فقط یک مادر مىفهمد دیگر، هیچ چیز دیگری نمىفهمد، همین، مادر او را در سینه بگیرد و او را تغذیه کند، شیر بدهد، تمام تعلق بچه همین است، نگاه به این بچه مىکنید مىبینید اصلاً هیچ تعلقى ندارد، انگار هوا است، مثل هوا مىماند، از خودش استقلال ندارد، از خودش منیت ندارد، «من هستم، دست به من نزن، عقب بنشین، جلو نیا»، نه! این بغلش مىکند، آن بغلش مىکند، اصلاً نمىفهمد چه کسی بغلش کرده است، اصلاً خودش را نمىبیند، اصلاً به خودش نگاه نمىکند، فقط دردش این است که گرسنه که شد یکى به او شیر بدهد، حالا مادر شیرش بدهد یا اینکه فرض کنید با شیشه به او شیر بدهند، براى بچه فرقى نمىکند، یک چیز در شکم ما برود خدا را شکر، همین، بچه دیگر غیر از آن هیچ ادراک و شعور بر وجود خود را ندارد، نه از مادر چیزى مىفهمد، نه از پدر مىفهمد، نه از برادر مىفهمد، نه از خواهر مىفهمد، نه از قوم و خویش مىفهمد، هیچ چیز را نمىفهمد. آنچه را مىفهمد فقط گرسنگى و سیر شدن است، غیر از این چیز دیگری نمىفهمد.
ایشان (مرحوم حداد) مىفرمودند که «من در این حالات حتى بهاندازۀ این بچه هم در خودم چیزى نمىبینم، یعنى هیچ، هیچ نمىبینم، بچه وقتى که گرسنه مىشود اقلاًّ شیر مىفهمد و شروع به گریه کردن مىکند، یعنى به من شیر بدهید گرسنه هستم.» ایشان مىگوید: «من در آن وضعیت اصلاً خودم را پیدا نمىکنم تااینکه بگویم من چه کسی هستم، من پسر چه کسی هستم، برادر من چه کسی است، مادرم چه کسی است، زنم چه کسی است، بچهام چه کسی است»، این چه کسی مىشود؟ این آن ولىّ الهى میشود که متحقق به تمام مراتب فعلیت شده است، این آن است.
این بچه وقتى که بزرگ مىشود طبعاً هر مقدارى که بالاتر مىآید، تعلقش که به افراد بیشتر مىشود، احساس وجودش بیشتر مىشود، آن احساس وجود، او را از انتقال از این عالم به عالم دیگر باز مىدارد و کمکم، کمکم تازه مرگ را مىفهمد ولى هنوز قرص نشده، هنوز محکم نشده، هنوز این ادراک در شراشر وجود و نفسش جا نگرفته، لذا مىگویند: «در مقابل دشمن برو!» مىگوید: «کو؟ یک تفنگ بدهید، هفت تیر بدهید تا بروم»، حالا دشمن کجا است؟ آیا بالاى کوه است، آیا...؟ برای او فرقى نمىکند. ولى به یک آدم سى ساله و چهل ساله مىگویند: «برو» مىگوید: «کجا بروم؟» مىبینیم ایستاده و میگوید: «نمىخواهم بروم و براى چه بروم؟ حساب دارد، کتاب دارد، آیا اگر خودت باشى مىروى؟ خب بلند شو و خودت برو، چرا به من مىگویى برو؟ هر دو انسان و بشر و مثل هم هستیم، خب خودت برو!» مىگوید: «نه، تو برو»، مىگوید: «نه، تو برو، اگر قرار به رفتن است خب تو برو»، ولى او (بچه) نه! مىرود.
اثر متفاوت تکالیف شرعی بر انسان در زمانهای مختلف زندگی
حالا این بچه وقتى که بزرگ مىشود آن حالات تعلق و کثرات، کمکم، کمکم پیدا مىشود تا به مرحلۀ تکلیف مىرسد، تازه به مرحلۀ تکلیف هم که رسیده هنوز خیلى مانده، ادراک او هنوز کامل نشده است. آیا یک نوجوان پانزده ساله از نقطهنظر ادراک تکلیف، از نقطهنظر ادراک وضعیت خود با یک آدم سى ساله یکى است؟! آیا با آدم چهل ساله یکى است؟! ادراک موقعیت و اطرافیان و جوانب یکى نیست، تفاوت مىکند. از اینجا است که خداى متعال مىفرماید: تا جوان و نوجوان هستی شروع کن، فرصت را ازدست نده، به تکالیف برس، نمازت را بخوان، این نمازى که الآن در سن پانزده سالگى مىخوانى اثرى دارد که نماز در چهل سالگى آن اثر را ندارد، قضیه این است. این روزهاى را که در پانزده سالگى و هفده سالگى مىگیرى اثرى دارد که آن روزه در پنجاه سالگى ندارد.
بله، براى کسى که در راه باشد و به همین مسیر پیش بیاید، در آن پنجاه سالگى و شصت سالگى هم در همان مرتبه به همان فعلیت خواهد رسید. ولى وقتى که شخصى همۀ عمرش را به این غفلات و دنیا گذرانده باشد و شب را به روز آورده باشد و روز را به شب برساند و نمازى هم بخوانیم بس است دیگر، چیز دیگرى هم از ما نخواستهاند، در رسالۀ عملیه نوشته نمازت را بخوان و روزهات را بگیر، مگر از ما طلب دارند؟! چقدر از ما میخواهند؟! صبح بلند شدیم دو رکعت خواندیم و حالا مىخواهیم بخوابیم، خواندیم دیگر، خدا دیگر چه مىخواهد؟! چهار رکعت نماز ظهر و عصر را خواندیم و مغرب و عشاء را خواندیم و تمام شد و دیگر مسئلهاى نداریم. نه! این نیست!
لزوم انجام تکالیف شرعی طبق نظر شارع مقدس
خدا مىفرماید: نماز بخوان، ولى من هر نمازى را قبول ندارم، نمازى که از در وارد بشوى و کتت را یک طرف بیندازى و در دستشویى بروى و وضو بگیرى و صاف مهر را بردارى و نماز بخوانى، من این را قبول ندارم، بله، تو را جهنم نمىبرم ولى این نماز را قبول ندارم، نمازى را از تو قبول دارم که مىآیى قشنگ مىنشینى استراحت مىکنى و مخدرۀ مجللۀ مطوّله و... براى شما یک شربت مىآورد ـ اگر بیاورد، برای ما که تابهحال از این خبرها نبوده، ما تابهحال به چنین نمازى موفق نشدیم، إنشاءالله از این به بعد شاید موفق بشویم ـ یک شربت مىآورد و به شما خیر مقدم مىگوید: «بیرون بودى، زحمت کشیدى، از شما ممنون و متشکر هستم» و چیزهاى دیگر! و بعد هم از شما پذیرایى مىکند، یک ربع مىنشینى و رفع خستگى مىکنی و از ایشان اجازه مىطلبید که آیا اجازه مىفرمایید دو رکعت نماز بخوانیم؟ او هم مىگوید: «بفرمایید! تا من مىروم سفره را آماده کنم شما هم برو و به نمازت بپرداز.»
اینها را که مىگویم دستور اسلام است منتها حالا بالأخره هم توفیق مىخواهد و هم یکخرده شانس! این را هم میخواهد.
خصوصیات لازمه برای اقامۀ نماز
بعد آدم بلند مىشود مىرود نمازش را میخواند، البته انسان باید اطاق اختصاصى نماز داشته باشد نهاینکه هرجایى نماز بخواند، آنجا تلویزیون روشن است و خِرّ و خِرّ و قِرّ و قِر و موسیقى و فلان پخش مىکند و آقا هم اینجا دارد نماز به کمر مىزند! نه آقاجان! این درست نیست، باید تلویزیون را خاموش کنى، موسیقى حرام است، خاموش مىکنى و دیگر هم روشن نمىکنى، بلند مىشوى مىروى در اطاقى که براى نماز اختصاص دارد، سجاده پهن مىکنى، سجادۀ سفید نه از این رنگى رنگىها که معلوم نیست آدم مىخواهد به مهر نگاه کند یا به مخملهاى این سجادهها!
رفقا گاهى از این سجادهها برای ما مىآورند! من که برای نماز این سجادهها را نمىاندازم! سجاده باید سفید باشد، چیزى نباید نمازگزار را از توجه به مهر به این سمت و آن سمت منصرف کند، رنگهاى مختلف و نقشهاى مختلف در سجاده، ذهن را متوجه مىکند، تا متوجه کرد تمام شد، باختی! وقتى که انسان مىخواهد نماز بخواند...، حالا البته این مسائل مىآید، شما امروزه نگاه کنید و فرق بین نیایش و عبادت در اسلام و نیایش و عبادتى که در یهودیت و نصرانیت است را ببینید، بروید کلیساها را ببینید، حالا الحمدلله مساجد ما هم کلیسا شده است و دست کمى از آنها ندارد، فرهنگ ما هم مثل آنها شده است! کلیساها را بروید تماشا کنید، هرچه نگاه مىکنى سقف بالا است، آن یکى یک کلیسا مىسازد مىگوید شصت متر ارتفاع دارد! یک کلیسا در آفریقا در کشور ساحل آج ساختهاند، در شهرى که بنده هم خودم به آنجا رفتهام و دیدهام، شصت متر ارتفاع بین زمین و بالا است، افتخار آن سازنده این بود که این چهارده متر از کلیساى سنپیتر داخل واتیکان، بزرگتر است، این افتخار سازندهاش بود که در اینجا نماز خوانده مىشود، صلیبى در آنجا گذاشتهاند که دو متر ونیم طول صلیب است و از طلا است، صلیب از طلا در آنجا براى همین گذاشتهاند، افرادى که در آنجا مىروند، کشیش که در آنجا مىرود، مىرود در یک مقام عظیم و بلند مىایستد و احاطه بر افرادى دارد که در آنجا هستند، این عظمت، چشم افراد را خیره کند و نفس آنها بهواسطۀ توجه به این عظمت پوشالى و توخالى و پوچ و مجاز، خاضع بشود و پایین بیاید! کشیش بالا برود و مردم پایین بیایند، تمام اینها روى حساب است، نقشهایى که دور این کلیساها هست، تمام اینها آن هنر و عظمت و ارزش و قیمت ظاهرى و دنیوى را به رخ بازدید کنندگان و کسانى که در آنجا شرکت مىکنند بکشد و آنها را در برابر این هنر خاضع کند، در اینجا کجا از خدا خبرى است؟! شما که همهاش دارید هنر نشان مردم مىدهید پس خدا کجا است؟! خدا کجا است؟! ارتفاع شصت مترى براى آن کسى که عبادت مىکند به چه درد مىخورد؟! شصت متر از زمین تا آن گنبد ارتفاع است، حالا مىگوییم ششصد متر، خب چه شد؟! اصلاً یک کلیسایى بسازیم که سقفش به ابر بچسبد، حالا آیا عبادت در آنجا بالاتر مىرود؟! آیا انسان در آنجا به خدا نزدیکتر مىشود؟! این برای چیست؟ چون [عقل و معرفت] نداریم و چون در واقعیت قرار نگرفتیم و دستمان از واقعیت خالی است، به این چیزها متمسک مىشویم و مدام سقف را بالا مىبریم و ریزهکارى و نقش و نگار ایجاد مىکنیم، ما (مسلمانان و شیعیان) هم مبتلا به این مسئله شدیم! مگر خداوند در این نقش و نگار است؟! مدام بالا ببریم و ستون بالا ببریم و سر ستونها بالاتر برود و افتخار کنیم بر اینکه این کلیسا چهارده متر از کلیساى اصلى که پاپ اعظم آنجا را اداره مىکند بالاتر است! دلمان را خوش کنیم، چه فرق مىکند؟!
من شنیدم در یکى از همین مدارس علوم دینیه در یکى از این شهرستانها، گنبدى ساختند که الآن هم هست، از یک نفر که در آن مجلسى که بانیان در آنجا بودند، شنیدم که بانیان صحبت مىکردند و افتخار آن بانیان این بود که «این گنبد از گنبدهای تمام مدارس علمیه در سراسر دنیا بزرگتر است»! خب این که همان شد، حالا چون گنبد بالاتر است آیا این علوم اهلبیت بیشتر در کلهات فرو مىرود؟! این گنبد را براى چه مىخواهى؟ مىخواهى زیر آن بایستی و درست را بخوانى دیگر، فرضاً این گنبد پنج متر از آن گنبد در فلان کشور بلندتر است، خب هست که هست، اصلاً پنجاه متر بلندتر باشد، آیا بهتر درس مىخوانى؟! آیا قال الصّادق و قال الباقر را بهتر مىفهمى؟ ببینید! تفکر یکى است و هیچ فرقى نمىکند، منتها ما آن نصرانى را مسخره مىکنیم اما این مسلمان را مسخره نمىکنیم، هر دو یکی است، خب چه فرقى کرد؟! چه تفاوتى مىکند؟!
دستورات اسلام راجع به مجالس ترحیم و تشییع جنازه و نحوۀ ساخت قبرستانها
در زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در تابستان به مشهد مقدس مشرّف شده بودم، یکى از علماى قم هم که به مشهد مشرف شده بود به دیدن مرحوم آقا آمده بود، ما هم نشسته بودیم، زمان، زمان حکومت بعث و صدام بود، در آن زمان سابق، صحبت این بود که این آقا شروع به اظهار ناراحتى کرد ـ آن عالم هنوز حیات دارد ـ و میگفت:
«آقا چه کردند! قبرستان وادىالسّلام نجف را خراب کردند و مىگویند وسطش جاده درست کردند، قبرها ازبین رفته است!»
خیلى ناراحت بود، داشت گریهاش مىگرفت! میگفت که
«قبرها ازبین رفته، آسفالت کردند و خانه درست کردهاند و...!»
وقتى که همۀ این حرفها را زد، یکدفعه آقا فرمودند:
«مگر با قبرستان تختفولاد اصفهان این کار را نکردند؟!»
این شخص خودش اصفهانى است، یکدفعه ماند! قبرستان، قبرستان است دیگر. فرمودند:
«مگر در قبرستان تختفولاد جاده نکشیدند و مگر جوب آب راه نینداختند؟!»
آیا در قبرستان باید جوب آب راه انداخت و درخت کاشت؟! آیا در قبرستان باید گل گذاشت؟! الآن این قبرستان بهشت زهرایى که ما داریم، آیا این واقعاً قبرستانى است که ائمّه فرمودند؟! آیا این درست است؟! قبرستان باید جایى باشد که شخص وقتى که در آنجا میرود براى فاتحۀ اهل قبور برود (نه براى زدن و براى مراسم و فلان و این حرفها) باید در آنجا براى شادى روح مردگان و از این دنیا به آن دنیا منتقل شدگان و آن کسانى که دست نیاز به ما زندهها براى فرستادن هدایا دارند برود و برای آنها فاتحه بخواند، نهاینکه دستهگل جلوی مردگان بگذارند، تمام اینها خلاف شرع است، گل با جنازه بردن، جلوى مرده گل گذاشتن، تمام اینها از فرنگ آمده و خلاف شرع است، گل نباید گذاشته شود، باید جنازه عادى برده شود، فقط لا إله الاّ الله باید گفته شود. تعریف کردن از مرده و سوابقش را بیان کردن و تابوتهاى کذایى درست کردن و طاق شالها بستن، ما در اسلام هیچکدام اینها را نداریم، فقط و فقط تشییع جنازۀ ساده و گفتن لا إله الاّ الله و مُحَمَّد رَسولُ الله و بعد عبرت گرفتن از این مردهاى که الآن دارند خاکش مىکنند. ما در اسلام و شرع اینطور دستور داریم که مردگان را تشییع کنید و انسان باید پشت سر جنازه حرکت کند نهاینکه جلوى جنازه حرکت کند، یک وقت جلوى جنازه نروید، این کار کراهت شدید دارد. و الآن برخلاف سنت پیغمبر رسم شده است که صاحبان عزا در جلوى جنازه حرکت مىکنند، این سنت خلاف شیوۀ پیغمبر است، کراهت شدید دارد که شخص مشیّع جلوتر از جنازه حرکت کند، و تربیع مستحب است به این عنوان که انسان بیاید یک گوشۀ جنازه را از سمت راست بگیرد و بعد از سمت چپ و بعد این طرف و بعد آن طرف برود، فقط به همین مقدار و بقیۀ افراد از پشت سر حرکت کنند، ما در اسلام این را داریم و اضافۀ بر این را نداریم. گل گذاشتن در قبرستانها و درخت کاشتن در قبرستانها، تمام اینها خلاف است. وقتى که شخصى در قبرستان مىرود باید برای طلب رحمت برود، بزرگداشت و مزرگداشت و این حرفها را نداریم، ترحیم و طلب رحمت و طلب مغفرت و فاتحه خواندن، همین! آیا ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ﴾1 بلد نیستیم؟ باید در آنجا برویم و برای گذشتگان ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ﴾، ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾،2 ﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ﴾3 بخوانیم، باید ببینیم آنها الآن چه مىخواهند؟ آنها الآن به چه نیاز دارند؟ آیا به دستهگل ما و کاشتن درخت سرو و چنار نیاز دارند یا به خواندن فاتحه و سورۀ حمد و ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ﴾ و قرائت قرآن و اهداء نماز؟!
الآن شما در وادىالسّلام نجف بروید، إنشاءالله خدا زیارت عتبات را قسمت کند که بروید و ببینید که آیا رفتن در قبرستان وادىالسّلام انسان را به یاد مرگ مىاندازد یا رفتن در بهشت زهرا؟! کدامیک ما را به یاد مرگ مىاندازد؟! آیا دیدن آن وضعیت، انسان را به یاد آخرت مىاندازد و در زندگى انسان تغییر ایجاد مىکند و چکش را بر این مغز مىزند که مواظب باش، یا اینکه رفتن به بهشت زهرا و بَهبَه چه دستهگلى آوردند و اینکه سازمانها آمدند و آنجا را قشنگ درست کردند و...؟! انگار آن مردۀ بیچارهای که آن زیر است نیاز به این گلها و درختها دارد.
ایشان فرمودند که
«مگر در تختفولاد اصفهان این کار را نکردند؟! چه فرقی دارد؟ مگر در تختفولاد اصفهان بزرگان و اولیاء خدا دفن نشدهاند؟!»
امتیاز قبرستانهای وادیالسلام نجف و تختفولاد اصفهان
هروقت که مرحوم پدر ما به اصفهان مىرفتند ـ سه دفعه یا چهار دفعه رفتند ـ به زیارت تختفولاد اصفهان میرفتند و به ما هم توصیه میکردند که هروقت رفتید به زیارت تختفولاد بروید، مرحوم میرفندرسکى، مرحوم بیدآبادى، مرحوم آخوند کاشى، جهانگیرخان قشقایى ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعین ـ که اینها از بزرگان و اولیاء خدا بودند، چه از فقهاء صالحین که اینها در همین تختفولاد اصفهان دفن شدند و واقعاً وقتى که انسان در آنجا مىرود احساس مىکند که حالش تغییر پیدا مىکند.
ایشان فرمودند:
«این هم همان است، حالا چون آن را حکومت بعث انجام داده ما مدام لعن و نفرینش مىکنیم! بابا این هم که همان است، اگر اشکال در تخریب قبرستان و جادهکشى باشد، خب همهجا همین است و تفاوت نمىکند.»
دستورات اسلام در مورد نحوۀ ساخت مساجد
ما باید به اصل نگاه کنیم نه به ظواهر و خصوصیات فریبنده. این از آنها [(این از نصارا و کلیساهای آنها)]، اما در اسلام چه؟! یک مسجد هم پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مىسازد، آیا مسجد با ارتفاع شصت مترى میسازد آن هم با نقش و نگارها و منبتکارىها (و به قول بعضىها میلمیل جلو رفتنها) و آینه و...؟! نه، یک دیوار این طرف و یک دیوار این طرف و چهاردیوارى و تمام، سقف هم نباید داشته باشد، گفتند: «یا رسول الله سقف را که دیگر باید داشته باشد!» حضرت فرمودند: «حصیر بکشید، فقط براى جلوگیرى از باران مقدارى آنها را اصلاح کنید که باران نریزد.»1 حتى نباید دیوار از شانههای مصلی بالاتر باشد.
آن کلیسا آنطور مردم را به خدا دعوت مىکند و این مسجدى که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم مىسازد، اینطور مردم را به خدا دعوت مىکند، حالا ما در کدامیک از این دو مکان خود را به خدا نزدیکتر مىبینیم؟!
آنجا اصلاً خدایى وجود ندارد و فقط عکس و مجسمه است، فقط عکس است، عکسهای بسیار عالى و هنرمندانِ بسیار وارد و بسیار زحمت کشیده، همان مجسمهاى که در آنجا براى حضرت مریم سلاماللهعلیها ساختهاند، فقط 27 سال طول کشید که این مجسمه ساخته شد، درجهیک، اصلاً شما در هنر در دنیا نظیرش را ندارید، مىگویند: «قیمت ندارد»، خب بله! اما ثُمَّ ماذا؟! به قول ما «آخرش که چه؟!» خب چهکار کنم؟! حالا فرض کنید که تراشیدن این مجسمه و هنر 270 سال طول کشیده باشد، خب این به من چه مربوط است؟! مگر این مرا به خدا نزدیک مىکند؟! دو مجسمۀ لخت درست کردند، حضرت عیسى و مریم، آیا این حضرت عیسى شد؟! آیا این احترام به حضرت عیسى شد و این بالابردن مقام و موقعیت حضرت عیسى شد یا اهانت به حضرت عیسى علیٰ نبینا و آله و علیه السلام است؟ و چیزهاى دیگر!
خصوصیات لازمه برای مساجد
یا اینکه آدم بیاید در آن مسجد [مدینه و به یاد خدا بیفتد،] البته نه این مسجد مدینه که فعلاً هست، اینطوری با این همه زرق و برق و تشکیلات! توجه کنید! مسئله قاطى نشود، رسیدن به مسائل بهداشتى، مسائل امنیتى، مسائل رفاهى، این از اوجب واجبات است اما نه دیگر پرداختن به نقش و نگار و دنگ و فنگ و این حرفها، این دو مسئله باید از هم متفرّق باشد. بله، باید بهترین دستگاههاى تهویه را براى این مساجد بیاورند، از همهجا بهتر و از همهجا بالاتر، این مساجد باید از همهجا نظیفتر باشد (که متأسفانه نیست) که شخصى که مىخواهد در آنجا نماز بخواند، احساس راحتى کند نه احساس خفقان که بخواهد هرچه زودتر از مسجد بیرون بیاید! باید احساس راحتى کند که نمازش را قدرى بیشتر طول بدهد و قدرى بیشتر توجه داشته باشد نهاینکه بهواسطۀ عدم رعایت نظافت افراد، شخص مجبور بشود نمازش را سریعتر بخواند و از آنجا بیرون بیاید! این کجا دستور اسلام است؟! کجاى این مسجد مسجدى است که انسان را به خدا نزدیک مىکند؟!
آن مسجدى که انسان را به خدا نزدیک مىکند، مسجدى است که انسان در آنجا حواس و فکر و خیال و توجهش غیر از خدا به جاى دیگر منعطف نشود، الآن در مساجد عکس و آیه و شعر و تابلو میگذاریم، شخص مىآید در مسجد نماز بخواند یکىیکى اینها را نگاه مىکند و مىخواند و...! ما در اسلام اینها را نداریم، مسجد باید تمامش سفید باشد و هیچ چیز نباشد، حتی آیۀ قرآن هم نباید نوشته باشد، حالا آیۀ قرآن عیب ندارد یا روایت از امام علیهالسّلام اشکال ندارد، اما تابلو مىزنند نماز غفیله این است، چراغ روشن است که امام جماعت در رکعت سوم است! والله ما در زمان پدرمان نماز مىخواندیم ولی مسجد چراغ و تابلو نداشت، همین نماز را مىخواندیم. شخص نمازگزار حواسش باشد که چه زمانی چراغ روشن مىشود! آیا شخص مصلّی به مهر نگاه بکند یا به تابلو نگاه بکند؟ چراغ مدام روشن مىشود: رکعت اول و دوم و سوم و چهارم! تمام اینها خلاف است و باید برداشته شود. مصلّى وقتى که در مسجد نماز مىخواند فقط باید به مهر نگاه کند و چیزى ذهن او را نرباید و از توجه به معبود منصرف و منحرف نکند، بابا مسجد با مجلس عروسى فرق مىکند مثلاً! با تالار و تئاتر فرق مىکند، با مجالس لهو و لعب فرق مىکند! ما همان مطالب را بهصورت دیگر در اینجا آوردهایم، خب همۀ اینها خلاف است.
انسان باید آن حالت و آن وضعیت را که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده است که آنطور نماز بخوان، [اجرا بکند.] مسجد زرق و برق نداشته باشد، چراغش جلب توجه نکند، نور کافى، مفید، فرحانگیز، حال انسان را عوض کند، نور شدید و کم نباشد و مناسب باشد و جلب توجه نکند، در مساجد نباید عکس و... باشد، عکس ساختگى امیرالمؤمنین و امام حسین علیهماالسّلام و این عکسهاى قلابى را که تراشیده و زائیدۀ قلم نقاش از روى تخیلات است، در مساجد مىزنند! کدامیک از اینها شرعیت دارد؟! کجا عکس امیرالمؤمنین و امام حسین این بود؟! در مسجد که نباید عکس باشد. گذاشتن عکس در مسجد از اشدّ مکروهات است که الآن متأسفانه دارد اعمال مىشود، تابلوها و پرچمها و...، انسان مىتواند اینها را بیرون مسجد هم ببرد، بسیارخوب، مسجد صحن دارد و فرض بکنید جا و فضاى دیگرى ممکن است که داشته باشد، انسان چیزهایی که لازم و ضروری است، آنها را [در آنجا قرار بدهد.] اما فضاى مسجد نباید فضایی باشد [که ذهن مصلی را از توجه به خدا منحرف کند.]
﴿إِنَّمَا يَعۡمُرُ مَسَٰجِدَ ٱللَهِ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ﴾؛1 عمران مساجد به درست نماز خواندن است، به اولِ وقت، نماز خواندن است، به اذان گفتن است، موذن بیاید اذان بگوید آن هم اذان با صداى عادى نه با بلندگوهاى گوشخراشى که تا دهتا محله مىرود و افراد مریض را دچار سکته مىکند، تمام اینها حرام است، وقتى که مبلِّغ و خطیب دارد در مسجد صحبت مىکند نباید صداى او به بیرون مسجد برود، ایجاد زحمت کردن براى بیماران شرعاً حرام است، بلندگو را فقط در مسجد و در محدودۀ مسجد بگذارید، آنهم نهاینکه گوشهایتان کر شود، نه، صدا، صداى عادى باشد، آنهایى که مىخوانند، مدام دهانشان را جلو مىآورند که در و دیوار میخواهد منفجر بشود! اینکه ذکر مصیبت و تبلیغ نیست. مردمى که در اطراف مسجد خانه دارند، اینها باید از فعالیتهاى مسجد در امنیت باشند نهاینکه در ناراحتى باشند و لعن و نفرین کنند، تمام این لعن و نفرینها در فضاى ملکوتى و صور مثالى مسجد تأثیر سوء خواهد گذاشت، آدم در آن مسجد مىرود، مىبیند حال به او دست نمىدهد! چرا؟ چون آن مریض دارد لعن مىکند، چون آن کسى که در دوتا خانه آن طرف است، دارد لعن مىکند و مىگوید: برای من مزاحمت ایجاد کردید، مگر من در جوار این مسجد نیستم و مگر من آدم نیستم؟! حالا همسایۀ مسجد مسلمان نباشد، اصلاً یهودى باشد، نصرانى باشد، آیا آدم هست یا نه؟ هر کسی که مىخواهد باشد، تفاوت نمىکند، انسان است.
ما تمام این مسائل را فداى ظواهر کردیم، مسجد اینجا درست شده است برای اینکه بگوییم ما مسجد داریم، ما یک مسجد در این میدان شهداء درست کنیم و بعد بگوییم اینجا که مسجد داریم باید [صدای بلندگو] تا آن میدان بالایى هم برود و همه بفهمند که ما در اینجا مسجد داریم! از اول، این نقشه، نقشۀ غیر خدا مىشود و غیر خدا در آن آمد، «بدانید که ما در اینجا مسجد داریم! بدانید که ما در اینجا مسجد درست کردیم! بدانید که اینجا خبرى هست، از آنجا به اینجا بیایید، آن مسجد را خالى کنید و در مسجد ما بیایید و مسجد ما را پر کنید.»!
الآن این قضیه به یادم آمد، زمان مرحوم آقا یک شب که ظاهراً شب شنبه بود، ظاهراً ایام محرم و صفر هم بود و معمولاً واعظ و مداح برای ذکر مصیبت میآمد، اتفاقاً افراد هم کم مىآمدند و مسجد قائم، مسجد پدرمان، افرادی که شرکت میکردند کم بودند و براى صحبتهای منبرى شاید پنجاه نفر مىنشستند و براى ذاکر شاید بیست نفر و سى نفر و گاهى هفت هشت ده نفر بودند، همچنین خیلى زیاد هم نبودند، چون آنجا کسبه و بازاریها بودند و شب به منازلشان مىرفتند. هنوز ذاکر براى ذکر مصیبت نیامده بود، یکدفعه دیدیم یک بندهخدایى که منزلش روبروى مسجد بود و از همان کارکنان ادارات دولتى زمان شاه بود، آمد و به یکى از همین افرادى که متصدى مسجد بود، رو کرد و گفت که «به این افرادى که در این مسجد هستند بگویید که اینها به منزل ما بیایند»، در منزلش روضه بود، گفت: «چرا؟» گفت: «یکى از آقایان، از بزرگان و معنون ـ که حالا اسم نمىبرم ـ آمده است و ما در آنجا جمعیت نداریم، به اینها بگویید که به آنجا بیایند.» این گفت: «ما هم در اینجا جمعیت مىخواهیم!» آن بندهخدا هم آدم سادهاى بود، خدا او را رحمت کند و بیامرزد، مؤذن هم بود، به او مشهدی میرزا مىگفتند، شاید رفقایی که از قبل بودند یادشان بیاید؛ آدم خیلى صاف و سادهاى بود، یکدفعه دیدیم سر و صدا از حیاط مسجد بلند شد! ما هم کوچک بودیم، سنّمان ده دوازده سال بود، رفتیم دیدیم که این دوتا در صحبت هستند، او مىگوید: «فلان» و این هم مىگوید: «فلان» و جنگ مغلوبه شده و بالا گرفته و مىگوید: «تو اینهایى را که در مسجد هستند بیاور خانۀ ما که خانۀ ما پر بشود» و او هم مىگوید که «ما خودمان اینجا نیاز به مستمع داریم، ما در مسجد آبرو داریم»! اینها چیست؟ این بازىها چیست؟ خب حالا این بندهخدا آدم سادهاى بود اما آن آقا چه با آن وضعیت و...؟!
آقا براى امام حسین علیهالسّلام روضه درست کردى، هر کسی که مىخواهد بیاید و هر کسی که نمیخواهد نیاید، آقاى فلان هم آمده که آمده، حالا اگر فرض کنید که صد نفر مىآمدند در حیاطت مىنشستند آیا آنوقت یک طور دیگر خدمت ایشان عرض ارادت مىکردى و حالا باید سرت را پایین بیندازى که کسى نیست؟! آیا ما اینطور نیستیم؟ آیا ما الآن به این نحو نیستیم؟ آیا شعائر دینى ما به این وضعیت نیست؟ آیا شعائر مذهبى ما به این وضعیت نیست؟ آیا ما به کثرت نگاه نمىکنیم؟ آیا ما به خدا نگاه مىکنیم؟ به شما عرض کردم که پدر ما در مسجد مىرفت نماز مىخواند و موقع نماز ظهر دو نفر پشت سرش بودند، مىگفتند: «صبر کنید آقایان بیایند.» مىفرمودند: «ما نماز مىخوانیم هر کسی که مىخواهد اول وقت برسد، زودتر بیاید.» با دو نفر نماز ظهر را شروع مىکردند و نماز عصر بیست نفر، سى نفر و چهل نفر مىشدند. او به خدا نگاه مىکند؛ ما به دنیا نگاه مىکنیم و به کثرت جمعیت نگاه مىکنیم، ولى او به خدا نگاه مىکند.
لزوم حرکت سالک طبق برنامه و دستور شرع
خدا مىفرماید: از اول که براى حرکت آمدى، از اول که شروع کردى، باید طبق برنامه و دستور بیایى، نمازت باید طبق دستور باشد، روزهات طبق دستور باشد، نماز همانطوری که گفتم، به همان وضعیت، إنشاءالله خدا قسمت همه بکند! روزه باید به همین کیفیت باشد و براى خدا باشد، غیر خدا نباید در آن دخالت داشته باشند، حالا بعد مسائلی راجع به آن عرض خواهد شد.
لزوم تحصیل استطاعت برای حج از ابتدای زمان بلوغ
حج باید براى خدا باشد، از وقتى که بچه به بلوغ مىرسد باید در صدد رفتن او به حج باشید چون حج از اول بلوغ براى انسان واجب مىشود نه در هفتاد سالگى، در پانزده سالگى حج واجب مى شود، منتها انسان باید براى تهیۀ استطاعت تلاش کند، نهاینکه خود را به زحمت بیندازد، نه! ولکن پول بیخود خرج نکند و حیف و میل نکند و براى رفتن فرزند بالغ او [به حج] ولو بعد از چهار پنج سال، استطاعت حاصل کند، تحصیل استطاعت واجب شرعى است، نهاینکه حج متوقّف بر استطاعت است هر وقتى که استطاعت پیدا شد، نه، اینطور نیست، گرچه استطاعت شرط براى حج است ولى تحصیل استطاعت واجب است، انسان باید خودش دنبال استطاعت برود و حالا بعد از یک سال شد یا بعد از سى سال شد، این دیگر در دست انسان نیست. انسان باید تکلیف خود را انجام بدهد.
ریاضت یعنی انجام تکالیف شرعی طبق فرمایش امام علیهالسّلام
انسان باید اینها را طبق دستور انجام بدهد، باید حضور قلب داشته باشیم، باید به شرایط عمل کنیم و نباید به سایر مسائل و به حرفهای این و آن گوش بدهیم، در زندگى باید از عقل و علم تبعیت کنیم، همۀ اینها دستورات است و به عمل به این دستورات، ریاضت مىگویند.
پس ریاضت چه شد؟ ریاضت عبارت است از اینکه انسان از هنگام بلوغ [به تکالیف شرعی عمل بکند.] ریاضت به غذا نخوردن و ترک حیوانى نمىگویند، حالا راجع به اینها بعداً صحبت مىکنیم، ریاضت به دورى گزیدن از اجتماع نمىگویند، ریاضت بهدنبال کسب و کار نرفتن نمىگویند، همۀ اینها حرفهایى مندرآوردى است که افرادِ از خدا بىخبر علیه عرفان پخش مىکنند. ریاضت به اطاعت از تکالیف شرعى است آنطور که امام علیهالسّلام فرموده است؛ به این ریاضت مىگویند. و در هر موقعیت، نماز طبق دستور شرع و امام علیهالسلام باشد، روزه طبق دستور امام علیهالسلام باشد، حجى که انجام مىدهیم طبق دستور امام علیهالسلام باشد، آن ریاضت مىشود.
استحباب باقی ماندن در لباس احرام در فاصلۀ بین عمره و حج در حج تمتع
ما دو سال پیش به حج مشرّف شدیم، مستحب است که انسان در بین عمره و در بین حج، در همان لباس احرام باقى باشد و مستحب اکید هم است، و این کار حال انسان را از هنگام احرام به حال حج منتقل مىکند، آنوقت اثرش در حج ظاهر مىشود، این مستحب است،1 ما و رفقایمان محرم نبودیم ولی در لباس احرام باقی مانده بودیم، سر و صدا از اینطرف و آنطرف بلند شد و شنیدیم که میگویند: «این بدعت است و فلان است»! عجب! آیا دستور شرع بدعت شد؟! افراد غیر مطلع و درس نخوانده که متصدى اعمال مردم شدهاند، سنت مؤکدۀ شرع را بدعت مىنامیدند! وقتى که یکى از آنها کسی را پیش من فرستاد، من گفتم به این آقا بگویید برود درس بخواند بعد بیاید مسئولیت بپذیرد! خب حالا یکى به این استحباب عمل نمىکند اشکالى ندارد، ولى به یکى که عمل مىکند چرا ایراد میگیرید؟! مستحب است که انسان در بین عمره و حج، در لباس احرام باقى باشد، بروید در کتب نگاه کنید، بعد نیایید بگویید که بدعت است، امام علیهالسّلام فرموده است نه بنده. حج را آنطورى که امام علیهالسّلام فرموده انجام بدهید نه آن که بنده و امثال بنده با فکر و تخیلات، اینطرف و آنطرف مطرح مىکنیم، نه! آنطورى که امام علیهالسّلام مىفرماید.
خمس و زکات را آنطورى که امام علیهالسّلام فرموده، امر به معروف و نهى از منکر را آنطورى که امام علیهالسّلام فرموده است، آنطور امر به معروف و نهى از منکر بشود، کسى که امر به معروف مىکند باید خودش اطّلاع کافى از مسائل حلال و حرام داشته باشد، از موضوعات مختلف، از ادراک جریانات مختلف باید اطّلاع داشته باشد نهاینکه هر کسى بلند شود بگوید: «این کار را بکن و...»! بابا تو چه کسی هستى؟ تو خودت چه اطّلاعى دارى؟! دو کلمه حرف مىزنى مىماند! هر کس باید حریم خود را نگه دارد.
اگر انسان فقط به آنچه از ناحیۀ شرع مقدس بر زبان ائمّه علیهمالسّلام آمده است عمل بکند ـ نه هر کسى که بیاید و ادعایى بکند ـ به آنچه در روایات و کتب احادیث و اخلاقى ما موجود است عمل بکند، این فرد به آن نقطه و مقصد واقعى و فعلیت مطلقه خواهد رسید، به این ریاضت مىگویند.
پس ریاضت چه شد؟ ریاضت که خدمت رفقا عرض کردیم، إنشاءالله در یک موقعیت اوسع از آنچه در روایت از امام صادق علیهالسّلام آمده، گرچه در سایر فقرات این مسئله به چشم مىخورد، ولیکن ما قرار شد به یک شکل وسیعتر این مسئلۀ ریاضات را در زمینههاى مختلف، در زمینۀ غذا، معاشرت، کسب علم و ارتباطات شخصى و ارتباطات اجتماعى، طبق آنچه از ناحیۀ معصومین علیهمالسّلام بهدست ما رسیده است، براى رفقا و دوستان بیان کنیم، این شخص با این وضعیت، فردى است که داراى ریاضت است، حالا در یک موقع غذا کمتر مىخورد و در یک موقع بیشتر مىخورد و در یک موقع این کار را مىکند، همۀ اینها بسته به مواردى است که انسان باید در آن موارد ببیند چهکار مىکند.
امام صادق علیهالسلام: «تا اشتها ندارى و احساس نیاز به غذا نمىکنى، غذا نخور»
بله، فردى که سالم است، خب این خیلى چیزها مىتواند بخورد، فردى که مریض است، خب نمىتواند بخورد، انسان در هر موقعیتى یک وضعیت خاصى دارد. شما فرض کنید که غذاى ظهرتان از مواد چربى و پروتئین زیاد است و شب مىبینید میل به غذا ندارید، آیا دوباره همان غذاى ظهر را تکرار مىکنید یا نان و پنیر و سبزى و از این چیزها مىخورید یا اصلاً چیزى نمىخورید؟ مىگویند: «یک سیب بخور بس است دیگر»، حالا امشب را فعلاً با ریاضت بگذران، این که چیز مهمى نیست و این که دیگر ریاضت نشد، یا اینکه انسان باید حتماً همان غذاى ظهر یا غذاى سنگینتر را موقع شب تکرار کند؟! خب در دلش مىماند و هزارتا سم ایجاد مىکند، غذایى را که انسان در شب با حال سنگینى بخورد، این در کبد به سم تبدیل مىشود و پدر سلولها و بدنش را در مىآورد و سلامتیش را به خطر مىاندازد، بزرگان مىگویند در غذا خوردن رعایت حال و روح و نشاط خود را بکن، حالا آیا این ریاضت شد؟!
امام صادق علیهالسّلام همین را مىفرمایند: «تا اشتها ندارى و احساس نیاز به غذا نمىکنى، نخور.» این ریاضت مىشود. خود حضرت مىفرمایند:
وأمّا اللواتى فى الریاضَةِ فإیّاک أن تَأکُل ما لاتَشتَهیه؛
«آن سه چیز که مربوط به ریاضت نفس است، اولش این است که لا تَشتَهیه، یعنى تا احساس نیاز نمىکنى غذا نخور و دست دراز نکن.»
و حکما و اطباء قدیم و جدید هم همه همین را مىگویند، قاعدۀ عقلایى این را اقتضا مىکند.
بنابراین ریاضت یک امر بسیار مهمى که براى ما تصویر شده و مىگویند: فلانى باید ریاضتکش باشد، این به این نحو نیست که فرد تصور کند حالا فرضکنید اگر بخواهد راه خدایى برود باید خود را اصلاً از جامعه و از زندگى جدا کند، از همهچیز جدا کند و نعمتهاى الهى را بر خود حرام کند و خودش را از بسیارى از نعمتها محروم کند، نه، این نیست، آنچه ما احساس مىکنیم که براى روحمان و نفسمان و سلامتىمان [مفید است، باید به آن بپردازیم،] این مهم است. چقدر همین مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به بنده راجع به غذا تأکید کردند! خب ما در آن موقع چیزهایى در سرمان بود، فکرهایى در سرمان بود، ایشان چقدر مىفرمودند: «باید کارى انجام بدهى که وقتى سنى از تو مىگذرد، تو بارکش بدنت نباشى، بلکه بدن بارکش تو باشد.» چقدر واقعاً این حرف، حرف حکیمانه و عقلایى و منطقى است که یک عارف الهى مىگوید! مىگوید: اگر شما از غذا کم بگذارید، اگر آن مواد لازم را به بدن نرسانید، بعداً مبتلا مىشوید و وقتى که مبتلا شدید باید از این دکتر به آن دکتر و از این آزمایشگاه به آن آزمایشگاه ـ دیگر حالا هر چیزی درآمده ـ و از این عکسبردارى به آن عکسبرداری بروید! در اینصورت شما حمّال بدن شدهاید، این بدن را که باید براى کسب معنویت، علوم، رشد، ترقى، مسائل مختلف، مسائل اجتماعى و... صرف کنید، باید مدام دو ساعت در مطب فلان دکتر براى نوبت بنشینی! خب این حمّال است دیگر! حمّال به چه کسی مىگویند؟ حتماً که نباید شما یک کیسه برنج بردارید تا بگویند حمّال، اینکه بدن، شما را در اختیار خود گرفته است و او شما را به اینطرف و آنطرف مىکشاند، [یعنی شما حمال بدنتان هستید،] اگر نروى صدایش درمىآید و شروع به داد و بیداد و فریاد کردن مىکند، از اینجا صدا درمىآید، از قلب صدا درمىآید، از کبد صدا درمىآید، از کیسۀ صفرا صدا درمىآید و یکییکی صدا درمیآید، صدا هم که درآمد که دیگر نمىشود خاموشش کرد و باید بهدنبالش رفت و زیر تیغ عمل و جراحى و اینطرف و آنطرف رفت، خب از اول نکن. امام صادق علیهالسّلام فرمودند: از اول نکن، از اول درست غذا بخور و آنچه را نیاز دارى بخور. وقتى که اطبا تو را از فلان غذا نهى میکنند، گوش بده، خیلى بر معدۀ خودت هموار نکن، معده میزانى دارد، کششى دارد، بیش از آن میزان، غذا بار نکن که معده مجبور به کشش بشود، وقتى که کشش پیدا مىکند به دیافراگم و قلبت فشار وارد میکند و اشکال از آنجا پیدا میشود، نه! همان میزان و حجمى که دارد همان میزان یا یکخرده کمتر، که فشار بر آن وارد نشود و بتواند به موقع شیرهاش را ترشح کند و این غذا را هضم کند، آنوقت شما در عبادتت هم احساس نشاط مىکنى. اما اگر غذا زیاد خوردى، نمىفهمى چطورى نماز خواندى و آن نماز دیگر فایده ندارد. بعضى از رفقا در مورد روزه به من مىگفتند: «آقا ما چطوری سحری بخوریم؟» گفتم: طوری سحرى بخورید که اقلاًّ از ظهر به بعد مقداری گرسنگى را احساس کنید نهاینکه تازه موقع غروب که مىشود براى تحلیل آنچه در سحر خوردید مجبور به شرب ادویه و دارو و... باشید، آن دیگر روزه نیست و انسان از روزه چیزى نمىفهمد و از روزه احساسی نمىکند و دیگر با آن روزه براى انسان حالى نمىماند. انسان در غذا خوردن باید بهنحوى رعایت اعتدال را بکند، البته خب این مسئلۀ غذا خوردن و... الآن در وقتش نبودیم که گفتیم و فقط بهعنوان مثال گفتیم، مسائل متعددى در زمینههاى مختلف هست که در تشریح مصادیق ریاضت که ریاضتى که امام علیهالسّلام مىفرمایند چه مصادیق کاربردى و اجتماعى و شخصى دارد که رعایت این مسئله انسان را به همان مسیر واقع مىکشاند، [در این باره بعداً مطالبی را بیان خواهیم کرد.]
ریاضت یعنی مخالفت با هوای نفس
در یک کلمه ریاضت عبارت از مخالفت با هواى نفس است، این ریاضت مىشود، آن کسى که مخالفت با هواى نفس را مىکند؛ نفس مىگوید: «زیاد بخور»، خب کم بخورد، نفس مىگوید: «فلان کار را انجام بده»، نگاه مىکند مىبیند صحیح نیست، انجام ندهد. کار خیلی سختى هم نیست، نفس مىگوید: «الآن این حرف را بزن و این تهمت را به رفیقت بزن و این دروغ را بگو تااینکه قبولت کنند»، مىگوید: نه، دروغ حرام است، خلاف شرع است، یک مسلمان، یک یهودى، یک نصرانى، چه برسد به یک شیعۀ امیرالمؤمنین (واویلا! واویلا!) دروغ نمىگوید، مکر ندارد، نفاق ندارد. این ریاضت مىشود.
«فلان موقعیت را به تو پیشنهاد مىکنیم، باید این کار خلاف را انجام بدهى»، عقل مىگوید: نکن، امام علیهالسّلام مىگوید: نکن، خدا مىگوید: نکن، وجدان مىگوید: نکن، انسان بگوید: چشم، این ریاضت مىشود، نهاینکه ریاضت ریاضتى باشد که به ما گفتند! آنچه مخالفت با هواى نفس و موافقت با رضاى خدا است، این اسمش ریاضت است. ببینید چه راحت! خیلى راحت است.
واقعاً اگر انسان در موقعیتى قرار بگیرد و بهجاى دروغ گفتن، صدق داشته باشد، آیا بیشتر کیف نمىکند؟ خب ما چقدر بدبخت هستیم، چقدر بیچاره هستیم که آرامش نفسمان را [ازبین میبریم!] واى الآن که این دروغ را گفتم، بالأخره روزی پخش میشود، فلان جا [پخش میشود.] مدام اینجا را مىبندیم، سوراخ آنجا را مىبندیم و...، خب بابا از اول نگو! از اول صاف بیا صادق باش، راحت باش، دیگر نه شب قرص اعصاب مىخورى، نه در خواب پشتک و ملّق مىزنى و نه به این و آن بهخاطر آن دروغى که گفتى مجبور میشوی که صد هزارتا دروغ دیگر بگویى! چون اینها را باید بگوییم دیگر، یک دروغ که مىگوییم مجبور مىشویم که بعد هم یک دروغ دیگر بگوییم، یکی این طرف بگوییم، یکی آن طرف بگوییم. از اول راست مىگوییم، از اول صادقانه هستیم و آنچه خداوند گفته مىگوییم و با سربلندى هم هرجا بخواهیم مىرویم.
من که الآن در موقعیتى نیستم، خودم را یک طور دیگر به شما معرفى بکنم و بگویم: من فلان وضعیت را دارم، خب این حرف را که به شما زدم، فردا مىگویند: «آقا این حرف را که زدی دلیلت چیست؟» خب یک دروغ هم فردا مىگویم، ولى اگر از اول گفتم که من این هستم و وضعیت و موقعیتم این است، خب همیشه هم همین را مىگویم.
بعد از جریان مرحوم آقا خیلی مسائل اتفاق افتاد. رفقا مىدانند که چه مسائلى اتفاق افتاد؟! آمدند و گفتند: «شما که الآن مىگویید ایشان به رحمت خدا رفتند و وصى نداشتند، حالا آیا شما خودت وصى هستى؟» گفتم: نهخیر، گفتند: آیا نیستى؟!» گفتم: نهخیر، گفتند: «پس چه؟!» گفتم: هیچ، من که وصى نیستم، خیلی صریح مىگویم که نیستم، نه وصى ایشان هستم و نه خلیفه هستم و نه هیچ چیز دیگرى، الآن مىگویم و گردنم هم بلند است و صاف راه مىروم. حالا اگر بگویم نهخیر هستم! باید چه بگویم؟ باید دروغ بگویم که ایشان روزى درِ گوش من گفتند که «فلانى تو وصى من هستى ولى بعد از من بگو»، این یک دروغ شد! یکی دیگر سؤال میکند، میگویم: بله یک دستخطى هم هست که فعلاً گم شده و باید پیدایش کنم، این دو دروغ شد! یکى دیگر مىآید سؤال مىکند، میگویم: بله ایشان در خواب [فرمودند] و بله فلان و بله و بله و... و هزارتا دروغ باید درست کنم بهخاطر اینکه آن دروغ اول را توجیه کنم. خب از اول مىگویم: نهخیر، نیستم، گفتم: نیستم، گفتند: «پس وصى ایشان کیست؟» گفتم: هیچکس، گفتند: «مگر مىشود؟» گفتم: حالا که شد، مگر دین خدا متوقّف بر این است که حتماً یک وصیی باشد؟ نه، این همه اولیاء خدا و بزرگان از دنیا رفتند و وصى نداشتند و پدر ما هم یکی از آنها، چه کسی گفته است که حتماً ایشان باید بعد از خودش وصی داشته باشد؟! این حرفها چیست؟ این چرند و پرندها چیست که حتماً اگر کسى از دنیا رفت یکى را خلیفه و جانشین بگذارد؟ مگر اینجا سلطنت است؟! مگر اینجا حکومت است؟!
آدم از اول راست مىگوید و همیشه هم سرش بلند است و با صداقت هم است. ما از صداقت چه کم دیدیم که حالا مجبوریم این همه به مردم دروغ بگوییم؟! چه ضررى از صداقت به ما رسیده است که مجبوریم با مردم نفاق کنیم؟! چرا راست نباشیم؟! چرا صادق نباشیم؟! آیا اگر من صادق باشم، رفیقم بیشتر به من اعتماد مىکند یا اینکه دروغ بگویم؟ بالأخره یک روز پخش مىشود دیگر، مسائل که اینطور نمىماند.
دیگر وقت گذشت و ما هم خسته شدیم و باز طبق معمول قرار بود مطالب دیگرى بگوییم که به نظرمان رسیده بود ولی مسئله به جاى دیگرى رفت. آنچه بزرگان، اولیاء الهى و عرفاء بالله در تزکیۀ نفس و سلوک إلَىالله گفتند که «شرط اول براى سلوک، ریاضت است»، این ریاضت عبارت از موافقت با رضاى الهى است؛ فقط در دو کلمه، همین، ولى چه دو کلمهاى؟! چه دریایى در تحت این لفظ از معانى قرار دارد، آن دیگر ما در حدود سعۀ خودمان مىآییم مقداری از آن را با رفقا مطرح مىکنیم و در میان مىگذاریم.
إنشاءالله امیدواریم که خداوند همۀ ما را مورد لطف خودش قرار دهد؛ و فهم ما را باز کند؛ و براساس باز شدن فهم، توفیق متابعت از علم و یقین را به ما عنایت کند.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد