پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهریاضت نفس
تاریخ 1430/05/14
توضیحات
اصالت معنا در مکتب توحید، معیار داوری و رفتار با دیگران را تغییر میدهد. گفتار با توضیح همیاری بهعنوان مبنای روابط اجتماعی آغاز میشود و نشان میدهد که دوستی و دشمنی چگونه میتوانند داوری ما را درباره یک رفتار یکسان عوض کنند. سپس با نمونهای از احساس مسئولیت امیرالمؤمنین در برابر ستم به یکی از مردم، بحث از داوری شخصی به مسئولیت اجتماعی میرسد. در ادامه، مبارزه با خودخواهی به پایبندی به تعهد، اقرار به خطا و جبران خسارت و آبروی دیگران پیوند میخورد. سخنران آنگاه دو جنبه احکام را توضیح میدهد: قانون برای حفظ حقوق و امنیت، و اخلاق برای گشودن راه گذشت و اصلاح در موقعیت مناسب. در پایان، نمونهای از عذرخواهی و پیشنهاد جبران خسارت نشان میدهد که پاسخ نیکو چگونه میتواند از ادامه خصومت جلوگیری کند و زمینه همکاری را به وجود آورد.
هو العلیم
اصالت معنا در مکتب توحید و رفتار اجتماعی
از جبران خطا تا جایگاه عدالت و گذشت
شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 168
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرّحمن الرّحیم
و صلّى الله على سیّدنا و نبّینا ابیالقاسم محمّد
و على آله الطّیبین الطّاهرین
و اللعنة على اعدائهم اجمعین إلى یوم الدین
تعاضد بقاء و تعاون در حیات، مبنای تشریع ادیان الهی مخصوصاً دین اسلام
در جلسۀ گذشته خدمت رفقا عرض شد که مبناى تشریع ادیان الهى بهخصوص دین متکامل اسلام، بر تعاضد و مساعدت و همیارى و تعاون در حیات است نه براساس تنازع در بقاء و مقابله و مخالفت در استیفاء حقوق، و این براساس مکتب مادهگرایى مىتواند توجیه پیدا کند که مسئلۀ تنازع در بقاء بهواسطۀ آن جنبۀ مادهگرایى است که بر انسان حکومت مىکند و [همچنین بهواسطۀ] غفلت از جهت معنوى است، زیرا اگر انسان به جهت معنوى توجه کند، آن حیثیت معنوى و روحانى و الهىِ مسئله براى او اصل قرار مىگیرد و جنبۀ مادى، فرع واقع مىشود و این گذر حیات و اعتباریت دنیا، جایگاه خودش را به او نشان خواهد داد و بهواسطۀ فهم و ادراکِ صحیح از این مسئله، وضعیت رفتار او تغییر پیدا خواهد کرد و در کردار و اعمال و گفتار او تفاوت پیدا خواهد شد، همانطوریکه این قضیه براى خود انسان در طول زندگى بسیار اتفاق مىافتد؛ وقتى که انسان با یک نفر در عالم رفاقت و محبت سیر مىکند مىبینیم کیفیت گفتار و رفتارش حتى در صورت بروز لغزش از او، بهنحوى است و اگر خدا نکند که روزی این محبت تبدیل به خصومت بشود، ممکن است که همان کردار انجام بشود و همان لغزش از آن شخص [بروز کند] ولى ما مىبینیم که دیگر آن کلمات عطوفانه و رئوفانه و با ملایمت و با رئونت1 از این شخص سرنمىزند! انسان مىرود جستجو و بررسى مىکند که مطلب از چه قرار است، چه اتفاقى افتاده است، مىفهمد که هیچ اتفاقى نیفتاده، فقط این دوتا بههم زدند، نه او از آن روشى که داشته دست برداشته و نه این به وضعیت دیگرى است، فقط آن محبت جاى خودش را به خصومت داده است. پس هرچه اتفاق مىافتد در این درون اتفاق مىافتد نه در برون، نقش برون در رفتار انسان، نقش کمرنگى است، آنچه تعیین کنندۀ حرکات و کلمات و افعال و اقوال انسان است، آن جنبۀ درونى او است که نسبت به یک مسئله چه حالتى و چه توجهى دارد.
دوتا بچه را فرض بکنید که دارند با هم بازى مىکنند، هردو بچه هستند و بچه تقصیر ندارد، اگر قرار باشد که انسان بخواهد تقصیر را براى فردى قرار بدهد خب تقصیر برای آن فردى است که در رفتار خودش، کارها را از روى اختیار و فکر و تأمل انجام مىدهد ولى دوتا بچۀ پنج، شش ساله وقتى که دارند در یک جا حرکت مىکنند و برحسب اتفاق کارى انجام مىشود، لیوانى را مىشکنند، شیشهاى را مىشکنند، فرض کنید در عالم بچگى چیزى را ازبین مىبرند، اگر این را بچۀ خود انسان انجام بدهد، انسان در دلش نسبت به او حالت خاصى دارد ولى اگر این را بچۀ همسایه انجام بدهد یا بچۀ فردى که انسان با او چندان میانۀ خوبى ندارد، خب با او میانۀ خوبی ندارد، این بچه چه گناهى کرده است؟! این بچه که در اینجا در این ارتباطات نقشی ندارد، آدم شروع مىکند و میگوید: «اى فلان شده! این هم از شومى این خانواده است و این هم از بدبختى است که به سر ما مىآید، این از خودشان این هم از بچهشان، براى ما زندگى نگذاشتهاند»! خب بابا این که همان است، تفاوتى نکرده، هردو بچه هستند، هردو هم پنج ساله و هر دو هم یک کار انجام مىدهند و یک نقش را ایفا مىکنند.
لزوم برگشت مسائل به جنبۀ الهی و عقلانی نه جنبۀ مادی و ماتریالیستی
این نکته، نکتۀ بسیار مهمى است که چطور مبنا در رفتار انسان، باید به جنبۀ عقلانىِ مظاهر عادى، ارجاع و برگشت داده بشود نه به جنبۀ مادى قضایا و به جنبۀ ظاهرى آنها. متأسفانه ما در خیلى از مجامع حتى در مجامع دینى هم این مسئله را مشاهده مىکنیم که همۀ معیارها، معیارهاى مادى و ـ چنانچه در جلسۀ قبل گفته شد ـ ماتریالیستى است، یعنى دیدگاهها براساس ماده و روابط ماده و خودى و غیرخودى بودن، شکل پیدا مىکند، نه براساس منطق و واقع و حقیقت امر. و بهواسطۀ آن جهت است که انسان در رفتارش و در صحبتش و در مسائل اجتماعى، اینگونه بروز و ظهور پیدا مىکند و چهبسا این قضایا و این مطالب به جهات بسیار ناپسند و زشت و قبیح و وقیحى منتهى مىشود. اما در دیدگاه اهل توحید و ادیان الهى مسئله به شکل دیگری است، مسئله بر آن حیثیت عقلانى و منطقى و الهى امور و اوضاع دور مىزند، قضاوتهایى که انجام مىگیرد، آن قضاوتها براساس جنبۀ روحانى و الهى است نه براساس جنبۀ مادى.
توحید و کفر، تنها ملاک در مرزبندی بین حکومت اسلامی و حکومت کفر
در قضاوتهاى اهل توحید، خودى و غیرخودى راه ندارد، در حکمهاى اهل توحید، خودى بودن و غیرخودى بودن، جایگاهى ندارد، این نوع قضاوت، قضاوت کفر است و قضاوت شرک است و قضاوت الحاد است و قضاوت اهل زندقه است. در مکتب اسلام، مسئله به ایمان برمىگردد، آن ایمان اگر در غیرخودى بود، او خودى است، و اگر غیرایمان در خودى بود، او ناخودی و غیرخودى است. لذا ما مىبینیم که مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در سخنانشان نسبت به مرزبندى قلمرو اسلام، مرز را مرز خاکى و تپه و خار و سیم خاردار نمىدانستند، مرز در حکومت اسلام، مرز توحید و کفر است، در هر منطقه از مناطق دنیا که در آن منطقه، پرچم توحید باشد، خواه آن منطقه زیر سلطۀ حکومت کفر باشد، آن منطقۀ خاص، مرز اسلام است و هر منطقهاى که جامعۀ آن منطقه، خارج از لواء توحید باشد گرچه در جنب حکومت اسلام باشد، او خارجى است گرچه در جوار حکم حکومت و مرز اسلام باشد،1
وظیفۀ حکومت اسلام دفاع از مسلمانان بدون لحاظ مرز جغرافیایی و ملاحظات سیاسى
و در هرجا که مسلمانى هست بر حکومت اسلام واجب است که از آن مسلمان در صورت مورد تعدى و مورد تجاوز غیر و کفر قرار گرفتن، دفاع و حمایت کند گرچه آن جامعه در اقصىٰ نقاط عالم باشد، تفاوتى نمىکند، چه آن مسلمان، در نزدیک باشد، در خاورمیانه باشد یا در غیرخاورمیانه باشد، یا در بلاد آفریقا باشد یا در بلاد آمریکا باشد، یا در سایر جاها باشد، وظیفۀ حکومت اسلام دفاع از مسلمان بدون مرز و بوم و بدون ملاحظات سیاسى و منافع سیاسى است. این وظیفۀ حکومت اسلام است و باید این مطلب را رسماً اعلان کند و باید این مطلب را بهعنوان یک حکم واقعىِ ضرورى و بتّى مورد عمل قرار بدهد، این همان دیدگاه توحید در روابط بینالملل در حکومت اسلام است.
کیفیت دیدگاه و عملکرد امیرالمؤمنین علیهالسلام نسبت به افراد جامعه اعم از مسلمان و غیر مسلمان
حالا مطلب که از اینها بالاتر است، این حداقل چیزى است که انسان مىتواند در اینجا مدّنظر قرار بدهد، امیرالمؤمنین علیهالسّلام که پا را فراتر از این گذاشته است، در قلمرو اسلام که به یک زن یهودى تعدّى مىشود و طلاى او را از پا یا دست او درمىآورند و به یغما مىبرند، امیرالمؤمنین آنقدر ناراحت مىشود که براى مردم سخنرانى مىکنند و مىفرمایند: «اگر انسان از این مصیبتى که وارد شده است بمیرد، روا است»؛1 [مصیبت این است] که در زیر حکومت و لواى اسلام، یک زن یهودى که خود را در ملجأیت و پناه اسلام قرار داده است و با این دیدگاه دارد در شب سر را به متکا مىگذارد و روز را در پناه دولت اسلام شروع مىکند و با این دیدگاه دارد روزگار خود را مىگذراند، [مورد تعدی قرار میگیرد،] من که على هستم و حاکم بر مسلمین هستم، در قبال این تعدى و تجاوزى که به یک زن یهودیه در بلاد حکومت من که حکومت اسلام است دارد انجام مىشود، چه جوابى به خدا بدهم؟! واقعاً این مسئله، مسئلۀ عجیبى است! این مطلب، مطلب خیلى عجیبى است که امیرالمؤمنین میفرمایند و کسى این مطلب را ادرک نمىکند مگر اینکه خود او در همان حال و هواى امیرالمؤمنین علیهالسّلام باشد، او ادراک مىکند، کسی این مطلب را ادراک نمىکند مگر اینکه از همان مَشرَب و منبع، به مُدرَکات و مفاهیم الهى رسیده باشد و در تحت آن ولایت، به مقام ولایت و به مقام توحید و عرفان رسیده باشد، او مىتواند این مطلب را بفهمد.
دیدگاه اولیای الهی نسبت به نحوۀ ارتباط با افراد جامعه براساس مکتب توحید نه براساس مکتب ماتریالیستی
و ما این مسائل را در زمان حیات مرحوم والد احساس مىکردیم، مطالبى که به نظر و اعتقاد ما اصلاً هیچ ربطى به ایشان نداشت، مطالبى که ما با آن همه ادعا و مدّعا و...، خیلى این مطالب را بهنظر نمىآوردیم، جریانى که براى بندهخدایى اتفاق افتاده بود و اصلاً ارتباطى به ایشان نداشت، مسئلهای که اتفاق افتاده، فرض بکنید قضایاى روزمرهاى که اتفاق مىافتد و براى ما عادى است و ما چندان به آنها توجه نمىکنیم و وقتى که مىبینیم وقتش گذشته، مىگوییم: وقتش گذشته و دیگر پیگیرى ندارد، چرا انسان بخواهد آن مطالب را پیگیرى کند، اما ما مىدیدیم که ایشان این مطلب را در دفترچهشان نوشتهاند و ما را صدا مىکردند که «بیا برو و به این مطلب برس و آن را پیگیرى کن و جوابش را برای من بیاور» و تا ما نمىرفتیم و انجام نمىدادیم و به آن مطلوبِ ایشان نمىرسیدیم، ایشان آن را خط نمىزدند! گاهى اوقات مىشد که من یکى دو روز دیرتر به ایشان مىگفتم [که من آن کار را انجام دادم،] من وقتى که مىآمدم و سر دفترچۀ ایشان مىرفتم که ببینم ایشان آن را خط زده، مىدیدم که ایشان هنوز خط نزده، بعد ایشان به من مىفرمودند:
چرا شما مطلب را زود به من نمىگویید؟ تا وقتى که این نکته در اینجا نوشته است، ذهن من مشغول است و اگر شما نیایى بگویى ذهن مرا مشغول نگه داشتهاى!
و من دو روز ذهن ایشان را مشغول نگه داشته بودم، یعنى مسامحه کرده بودم و نرفته بودم [به ایشان بگویم که آن کار را انجام دادم.] و ما مىدیدیم که نه، مطلب طور دیگری است، خلاصه مسئله این نیست که «برو این را انجام بده و بعد هم دنبال کارت برو»، یعنی دیگر حالا [مسئلهای نیست، نه،] ایشان مىنوشتند و ما مىبایستى که نتیجۀ مطلب را به ایشان گزارش مىدادیم، اگر طبق مراد و مقصود، انجام گرفته بود، خط مىزدند والاّ مىفرمودند: «دوباره باید بروى و این کارِ خودت را که بهطور ناقص انجام دادهاى، تصحیح کنى»، حالا آنجا دیگر کار ما درمىآمد، این که حالا رفتیم و یک کارى انجام دادیم و از خودمان کم کردیم یا زیاد کردیم یا اصلاً ندانمکارى کردیم و...، [مسئله این نبود،] ایشان مىفرمودند: «نه، آن که من گفتم باید بروى انجام بدهى و باید خودت بروى و درستش کنى»، بعد مىرفتیم و انجام مىدادیم و بعد که گزارش مىدادیم، ایشان با مداد روی آن را خط مىزدند که این کار انجام شد. حالا همینطور کار بعدى و بعدى.
این مسئله از چه روحیهاى و از چه نفسى حکایت مىکند؟ چیزی که اصلاً بهنظر ما یک مسئلۀ بسیار عادى و طبیعى مىآید. و ما باید از این تجربهها و الگوها در زندگى خود استفاده کنیم و آنها را بهکار ببندیم و نسبت به دیگران و صحبتهایى که مىکنیم و در کردارمان و رفتارمان، باید اینها مدّنظر قرار بدهیم و اینها را اسوه قرار بدهیم تا بتوانیم به نتیجه برسیم.
اهمیت تأثیر اولیۀ اعمال بر نفس خود انسان نه دیگران و اجتماع
این دیدگاه اهل عرفان و اهل توحید نسبت به این مسئله است که انسان آن دیدگاهش براساس ماده نیست، براساس این چند روز گذشتن دنیا نیست، براساس چهار سال حکومت کردن نیست، براساس دو روز رفتن و پشت یک میز نشستن نیست، بابا این میز را دو روز دیگر از تو مىگیرند، باید بر این اساس باشى که این عملى را که الآن داری انجام مىدهى، این کارى را که دارى مىکنى، این خلاف شرعى را که الآن دارى انجام مىدهى، این مطلبى را که الآن مىگویى، این افشاء سرّى را که الآن دارى مىکنى، این آبرویى را که الآن دارى مىبری، حالا صرفنظر از این که بله، این کار شما براى دیگران چه هدیهها و تحفههایى است (و مىگویند: بفرمایید! این هم از اوضاعی که ما داریم همه را به آن اوضاع دعوت میکنیم) حالا اینها بماند، این قضیه در پروندۀ شما ثبت خواهد شد، حالا چه این که افراد دیگر، مغرضین و آنهایى که دنبال بهانه و این چیزها هستند، مطلع بشوند یا مطلع نشوند، اصلاً بر فرض که هیچکس از این قضیه مطلع نشود، این عملى را که شما انجام مىدهید، این عمل در نفس شما بهعنوان یک عمل ماتریالیستى و مادهگرایى ثبت خواهد شد! براى آن چه فکرى کردهاید؟! یا این که نه: «بگویید آقا! همۀ اینها حرف است و ما هم به اینها کارى نداریم و باید بر خر مراد سوار بشویم»! آن یک مطلب دیگرى است که در آن صورت انسان مىفهمد که تکلیفش چیست.
خلاصه قضیه این است که خودمان را نمىتوانیم گول بزنیم، خداوند راه را نشان داده، چاه را نشان داده، بىراهه را نشان داده، اگر سرمان را در گونى بکنیم چشممان را بستیم، دیگران ما را مىبینند، دیگران همه سرشان را در گونى نکردهاند، دیگران همه سرشان را مثل کبک در برف نکردهاند، دیگران هم عقل دارند، یونجه نخوردهاند و مىدانند و در محاسبه درمىآورند، و براساس آن محاسبه با ما رفتار مىکنند، حالا مدام ما بالا برویم و پایین بیاییم، دائماً بگوییم ما این هستیم و آن هستیم، خیلىخوب این این هستیم و آن هستیم، این برای ما است، اما دیگران نسبت به ما چه قضاوتى مىکنند؟ دیگران که این رفتار ما را مىبینند و هر روز براى هم نقل مىکنند و نُقل مجالسشان است، آنها چه تفکرى دارند؟ باید به آن مسئله بپردازیم.
اصالت باطن و معنا، تنها مبنای ادیان الهی
این مطلب مطلبى است که باید براى اهل معرفت و اهل توحید و اهل سیر مورد توجه قرار بگیرد که مبناى در اسلام و همینطور همۀ ادیان الهى، براساس اصالت به باطن و اصالت به معنا و اصالت به غیب است نه براساس اصالت ماده و نه براساس وعدههاى دروغ و نه براساس گولزدنها و فریبدادنها و به دو روزِ دنیا نگاه کردنها؛ قضیه براساس آن جنبۀ معنا و آن جنبۀ الهىِ قضیه است، روى آن اساس، حضرت موسى علیٰ نبینا و آله و علیه السلام نازل شده است، روى آن اساس، حضرت عیسى علیٰ نبینا و آله و علیه السلام نازل شده؛ ﴿لِتُخۡرِجَ ٱلنَّاسَ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ﴾1 خداوند متعال در سورۀ ابراهیم علیٰ نبینا و آله و علیه السلام راجع به حضرت موسى مىفرمایند: «ما موسى را فرستادیم تااینکه اینها را از ظلمت به نور خارج کند»، کدام نور؟! مگر نور با دروغ مىسازد؟! مگر نور با تهمت مىسازد؟! مگر نور با افشاء سرّ مردم مىسازد؟! مگر نور با از سرّ مردم سردرآوردن به انواع و وسایل مىسازد؟! کدام نور؟! کدام ظلمت؟! از چه ظلمتى درآمدیم؟ آیا ظلمت فقط همین بت را پرستیدن است؟! این که ظلمت نیست، این بت را یک تیشه در سرش بزنى، خُرد مىشود و به زمین مىافتد، آن ظلمتى که بت نفس و بتهاى نفس را در درون خود مىپروراند، آن ظلمتى که با هزار تیشه و کلنگ و وسایل مخرب و دینامیت، شما نمىتوانید آن بتها را در دل خودتان ازبین ببرید، حضرت موسى نوید داده است که این ظلمت را تبدیل به نور بکند، این ظلمت، والاّ بله، خود حضرت ابراهیم رفت و همۀ آن بتها را شکست و وقتى که مردم آمدند به مردم فرمودند: «نگاه کنید آن بت بزرگ زده و آنها را خُرد کرده و خراب کرده»،2 آیا با این بتشکستنِ حضرت ابراهیم، قضیه تمام شد؟! آیا دیگر همۀ دنیا را توحید گرفت؟! آیا دیگر سر شیطان بریده شد؟! آیا دیگر در آنجا ظالمى نیست؟! نه، تازه همۀ بتها را که شکسته آمدهاند و مىگویند که «ما باید اعدامش کنیم! چرا زدی بتها را شکستی؟» خب اگر قرار بود که با ازبین رفتن بت، دیگر مسئله ختم بشود و خاتمه پیدا بکند، دیگر هیزم جمع کردن و آتش زدن و حضرت ابراهیم را در درون آتش انداختن، چه معنایی دارد؟3 تازه اول اشتعال آن بتها شروع شد: «بَه، این را نگاه کن، جوان یک قد الف آمده و تمام دین و اوضاع و زندگىِ ما را بههم ریخته، زده همۀ بتهای ما را شکسته! اصلاً چه کسی به تو گفته که به آنها دست بزنى؟ تو غلط کردى! تو از پیش خودت آمدى این کار را کردى، آیا اجازه گرفتى؟ نگرفتى؟»! تازه آن بتهاى درونى شروع به حرف زدن مىکنند که «تو چه کسی بودى که آمدى یکهمچنین کارى را کردى؟ بیخود کردى که یکهمچنین کارى را کردى! تو چه کسی بودى که آمدی به آن ناموس ما که دین و مذهب و ملت ما که آن فرض کنید از همین بت و... است، تجاوز کردى؟ هیزم جمع کنید و منجنیق بیاورید و او را در آتش بگذارید که این بتهاى درون و نفس ما خداىناکرده نمیرند! این بتها همیشه زنده بمانند! این بتها همیشه نفَس بکشند! این بتها در سلامتى و صحت بهسر ببرند! غذاى آنها را آماده کنیم.»
حفظ بت درون، مبنای تمامی حکومتهای ظالم
تمام حکومتهاى ظلم و تمام قضاوتهاى ظلم که در طول تاریخ انجام شده است و مىشود و تا زمان ظهور حضرت ارواحنافداه انجام خواهد شد، همه براى این است که مىگوییم: «ما مىخواهیم آن بتها را نگه داریم»! سیدالشهدا علیهالسّلام را براى چه کشتند؟ براى اینکه مىگفتند: «ما مىخواهیم این بت را نگه داریم، این وضعیت خود را مىخواهیم نگه داریم»، اگر امام حسین با یزید بیعت مىکرد، خب یزید تمام حکومت را به حضرت مىداد: «خب چه عیب دارد؟! این که با ما راه آمده، این که با ما کنار آمده، این که آمده بیعت کرده، جلوى جمعیت دست ما را بوسیده و گفته که شما خلیفۀ بعد از رسول خدا بر من هستى و ولایت بر من دارى و هر کارى مىتوانى انجام بدهى، [حالا اشکالی ندارد که از طرف ما حکومت کند.]» خب یزید دیگر چه مىخواست؟! از این بالاتر دیگر چه مىخواست؟! به همه هم مىگفت: «پسر پیغمبر را دیدید؟ دیدید آمدند تسلیم شدند، دیدید آمدند در اینجا سر سپردند، دیدید آن شاخ و شانههایى که براى ما مىکشیدند دیگر همۀ آنها تمام شد؟» یکدفعه این عملى که انجام بشود، آن بتى که در درون نفس یزید است، یکدفعه 150 متر بالا مىرود، اگر اینقدر بود، حالا مناره مىشود، اگر مناره بود فرض بکنید ساختمان صد طبقه میشود، همینطور بالا مىرود تا به ابرها مىرسد و بالا و بالا تا به خدا مىرسد! مىگوید: «بَه، تو یکى و من هم یکى، بیا با هم زورآزمایى کنیم، ببینیم تو قوىتر هستى یا ما قوىتر هستیم؟ ببین که ما چه هستیم؟!»
هارون بر تخت سلطنت نشسته بود ـ ببینید این قضیۀ این بت تا کجا رفته است! ـ و مىگفت: «اى ابر در هر کجا مىخواهى ببار که از تحت سلطنت من خارج نیستى! (ببینید چه خبر است!) اى خورشید هرجا مىخواهى بتاب که از حکومت من خارج نیستى»!1
حال توحیدی امیرالمؤمنین علیهالسلام، نتیجۀ ازبین بردن بت نفس
این حالتى که این هارون الآن در اینجا دارد و این وضعیتى که دارد، با آن وضعیتى که امیرالمؤمنین علیهالسّلام دارند جنگ میکنند، کفشش را دارد وصله مىکند و مىدوزد که در جنگ از پایش درنیاید،1 آیا این دو یکى است؟! هارون میگفت: «اى ابر هر جا مىخواهى ببار! اى خورشید هر جا مىخواهى بتاب! اى ماه هر جا مىخواهى نورافشانى بکن! و امثالذلک»، آن کسی که کفشش را در حال جنگ دارد مىدوزد و حکومت هم میکند، اول آن بت نفسش را میراند و بعد به حکومت کردن آمد، آن را سر بُرید، در نفس على دیگر بتى وجود ندارد که بخواهد سر بلند کند، بخواهد نفَس بکشد، نفْس على بهواسطۀ سربریدن آن بت، خدا در آنجا پا گذاشت، حالا چه به او حکومت بدهند چه حکومت ندهند، چه یکى دیگر بالا برود، چه بگویند: «از تو که على هستى یک نفر عالمتر هم آمده، برفرض یک نفر از تو عالمتر آمده، بهتر صحبت مىکند، بهتر جواب مردم را مىدهد و بهتر مردم دورش را گرفتهاند»، او مىفرماید: «خب عالمتر آمده، بسیارخوب، آمده که آمده، ما هم پیشش مىرویم و ما هم استفاده مىکنیم»، حال امیرالمؤمنین این است، والله قسم امیرالمؤمنین این بود که اگر میدید و احساس مىکرد که یک نفر در یک نقطۀ دنیا یک کلمه و یک کلام بیشتر از او مىدانست حرکت مىکرد و مىرفت و جلوى او زانو مىزد و از او کسب علم و کسب فیض مىکرد، این حال حال على بود، ولى کسى نبود که از على بالاتر باشد، کسى نبود که از امیرالمؤمنین بالاتر باشد. مىدانید چرا علی این کار را مىکرد؟ چون هم آنچه مربوط به خود او بود و هم آن حصّهاى که مربوط به دیگرى بود، منشأ همه را یکى مىدید، نه خود را مىدید و نه او را مىدید، مىگفت: «او از خود ندارد و من هم از خود ندارم، پس چرا و برای چه براى خودمان خرج کنیم؟! وقتى که این برای یکى دیگر است، دیگر چرا براى او خرج نکنیم؟! وقتى که پول برای یکى دیگر است چرا آن پول را در جیب خودمان بگذاریم؟! چرا بهحساب خودمان بگذاریم؟! چرا امضا بهحساب خودمان بکنیم؟! چرا بهحساب او امضا نکنیم؟! این حال، حالِ امیرالمؤمنین علیهالسّلام بود. او آمد آن بت را ازبین برد، وقتى که ازبین برد حالا مىگویند: «در خانهات بنشین» مىگوید: «باشد»، مىگویند: «بلند شو بیا حکومت کن» مىگوید: «باشد»، مىگویند: «وزیر شو» مىگوید: «باشد»، «رئیس شو» «باشد»، هیچکدام از اینها، اصلاً بلند شو به جاى دیگر برو که از همه جا دور باشى، مىگوید: «باشد، باشد، باشد، باشد»، تمام این باشدها، همه مساوى با هم بدون یک ذره کم و زیاد، همهاش «باشد»، تمام شد. این بت نفس مُرد، ولکن بت نفسِ ما هر روز رشد مىکند و بحمدالله دائم ترقى مىکند و روزى ده متر و بیست متر و صد متر بر قد و قامت رعناى او اضافه مىشود و مدام مطالبات جدید و خواستهاى جدید و توقعات جدید براى این بتِ ما پیدا مىشود: «آن را نمىتوانم ببینم، آن حرف را نباید بزند، این شخص نباید آن کار را بکند، این به آنجاى من برمىخورد و...»، این بتهایى که در درون در حال رشد کردن است، مرا و وضعیت مرا به یک مادهگراى محض تبدیل کرده است، دیدگاه دیگر دیدگاه مادى شده، حکم، حکم مادى مىشود، نظریه، نظریۀ مادى مىشود، رأى، رأى مادى مىشود، همه براساس ماده توجه مىشود. براساس مصلحت توجه مىشود.
اصالت معنا شاخصۀ مکتب توحید و مادهگرایی شاخصۀ مکتب کفر و نفاق
چندى پیش بود قضیهاى در یک جا اتفاق افتاده بود، فردى در حضور جمعیت حرفى زده بود و بعد معلوم شده بود که حرف، خلاف است، آن حرف اهانت به یکى از بزرگترین علما و بزرگان بوده، وقتى که سراغش رفتند که «خب شما این حرف را زدید، [اما قضیه] اینطور است» گفت: «اشتباه کردم، آمدند به من مطلب را اینطورى گفتند»! خب حالا که مسئله را به شما اینطورى گفتند، همانطورىکه جلوى جمعیت آمدى آبروى آن فرد را بردى و رأى و نظر به مخالفت و انحراف از دین را نسبت به او دادى، خب حالا هم در میان جمعیت بیا و بگو که آمدند شیطنت کردند، بیا بگو که آمدند و خلاف به من گفتند و من براساس این خلاف، این حرف را زدم. اما تا الآن ایشان این حرف را نزده است! این چیست؟ آیا این رأى، رأى الهى مىشود؟! نه، این مىشود ماده و ماتریالیستى، هر کسی که مىخواهد باشد باشد، آبروى یک مؤمن را بردى، باید در جلوى جمعیت هم بیایى و اعادۀ حیثیت کنى، چرا آن موقع نمىآیى؟ آیا بهخاطر اینکه الآن آن شخص در قید حیات نیست؟! نه، خدا که هست، ملائکۀ این طرف و آن طرف تو که هستند، فردا چه؟! اگر امروز سرت را پایین بگذارى ـ که إنشاءالله پایین مىگذارى ـ همین فردایش همان آقایى که راجع به او این کار را کردی، گریبانت را مىگیرد که چرا شما این را نگفتى؟ در این امتحانى که خدا برایت پیش آورد، [چرا از عهده برنیامدی؟!] اولاً اشتباه کردى که نرفتى تحقیق بکنى و صورت مسئله را خوب ببینی، بهصرف دو نفر آدم دروغگو و حقهباز و منافق آمدى همچنین مطلبى را گفتى، آن اشکال اول، خیلىخوب نسبت به آن اشکال اول تو حرفى نداریم. ولى بعد که متوجه شدى، وقتى که آمدند مطلب را برایت روشن کردند، وقتى که آمدند آن کتاب را جلویت گذاشتند و این صفحه و آن صفحۀ بعد را به تو نشان دادند، وقتى که فهمیدى اشتباه کردى، چرا نیامدى جلوى افراد و بگویى و اعتراف کنى که براى من شیطنت کردند؟! چرا نمىکنى؟ آیا بهخاطر اینکه آنها زنده هستند؟ آیا بهخاطر اینکه با آنها کار دارى؟ آیا بهخاطر اینکه جزو اعوان و... تو هستند؟ آیا بهخاطر این است؟ خب این ماتریالیستى محض مىشود، این مادهگرایى محض مىشود، این مکتب کفر و نفاق و زندقه مىشود، این مکتب، مکتب توحید نیست.
لزوم پایبندی انسان به تعهدات خود با دیگران
در مکتب امیرالمؤمنین علیهالسّلام اگر این اشتباه و این خطا را نسبت به یکى دیگر کردی، فردا باید بیایی و بگویی، چون این قضیه پخش شده، باید بیایى اعلان کنى که من اشتباه کردهام، بسیارخوب این امتحانى که برایت پیش آمده، از این امتحان رد میشوی و نمرۀ قبولى مىگیرى. ولى تو الآن در این امتحان رفوزه شدى و نمرۀ صفر آوردى، دو روز دنیایت مىگذرد، فردا را که خودت قبول دارى چه مىکنى؟! این مسئلهاى است که ما باید به فکر باشیم، ما به دیگران نباید کار داشته باشیم، هر کسى پروندۀ خودش را مىگیرد و مىرود، ما باید به فکر باشیم که جایگاه ما در کدامیک از دو گروه و دو دسته است، دیدگاه ما نسبت به مسئله چطورى است؟
در زمان سابق و در زمان خود مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ اتفاقاً از این مسائل خیلى اتفاق مىافتاد، فردى کار خلافى انجام داده بود، برخلاف قرارى که گذاشته بود، با شخص دیگرى عهدى کرده بود و پیمانى بسته بود، بعد به هر صورت، حالا یا تقصیر داشت یا تقصیر نداشت، خلافش انجام میشد و پیش ایشان مىآمدند و ایشان مىفرمودند که:
این حق در اینجا با ایشان است و شما در اینجا تخلف کردى و ازجمله کارهایى که باید انجام بدهید چند مسئله است: (حالا من بهطور مجمل مىگویم) یک: تمام ضررهاى مادى را که بهواسطۀ این تخلفِ شما متوجه این شخص شده است، باید بپردازید. دوم: باید بروید اعلان کنید و آن آبرویى را که از ایشان در میان بازار ازدست رفته (فرض کنید شخص کاسب بود) اعاده کنید.
این قضیه اتفاق افتاده بود، بنده خودم در یکى از این موارد شاهد بودم که در یکى از شهرستانها خب دوستان بودند، قضیهاى اتفاق افتاده بود و هر دو با هم در طهران در منزل آمده بودند و مرحوم آقا هم نسبت به آنها حکم مىکردند که چه باید بکنید. میفرمودند که:
شما باید بروید در بازار اعلان کنید که «کار ایشان درست بوده و من خلاف کردهام.» عیناً باید این حرفها و این کلمات را بزنید، بروید و بگویید که «ما تخلف کردیم و ما برخلاف تعاهدى که با هم داشتیم عمل کردیم و ایشان کارش درست بوده است.»
حالا این مسئله گفته شده، حالا چطورى آدم بیاید این قضیه را پیاده کند؟ حالا شخص صاحب مکنت، صاحب اعتبار و صاحب شؤونات، بازار روی او حساب مىکنند، کسبه روی او حساب مىکنند، حالا این باید بلند شود و اینطور بگوید، در بازار او را شاگرد مرحوم آیةالله انصارى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىدانند، تمام اینها را باید [کنار بگذارد و بگوید که من اشتباه کردم و...،] ایشان (مرحوم آقا) مىفرمایند: «نه شاگرد آقاى انصارى بودن براى من مهم است، نه ریش داشتنت براى من مهم است، نه پیر بودنت مهم است، نه عصا دست گرفتنت مهم است، نهاینکه پشت سرت نماز مىخوانند مهم است، نهاینکه مردم تمام اماناتشان را مىآورند به تو مىسپارند مهم است، هیچ براى من مهم نیست، آبروى یک مؤمن رفته و تو باید بروی آبرویش را اینطورى کسب کنى، والسّلام.» این چه مىشود؟ این عارف بالله مىشود، عارف بالله به این مىگویند، هیچ چیزى برایش مهم نیست. اگر این را انجام دادى آنوقت است که خود مرحوم انصارى هم در مردم اعتبار پیدا مىکند! ببینید چقدر قضیه دقیق است، حالا اگر ما بگوییم: «نه، قضیه به آقاى انصارى برمىگردد، نه، صدایش را درنیاوریم و نگوییم، آبرو مىریزد»، تمام شد، باختیم.
شاخصۀ مکتب توحید: لزوم تحصیل رضای الهی نه صلاحاندیشىهاى ظاهرى و مادهگرایى
هیچ چیزى براى همین مرحوم انصارى با آن همه مقام و عظمت و جایگاه قربى که نزد پروردگار دارد، بالاتر از این که خودش و شاگردانش پا جاى پاى على علیهالسّلام بگذارند نیست، هیچ چیزى بالاتر از این نیست. و بالاترین هدف این است که پا جاى پاى على باید گذاشته بشود، تمام شد. و اگر غیر از این بشود: «آى آنطور است، مردم چه مىگویند؟» پا جاى پاى عمر گذاشتیم، حالا مىخواهیم شاگرد آقاى انصارى باشیم یا غیر آقاى انصارى، آن دیگر تفاوتى نمىکند. در مکتب عرفان و مکتب توحید، صلاحاندیشىهاى ظاهرى و مادهگرایى وجود ندارد، این عمل خلاف است، باید بگویید، به هر کجا منتسب هستى و ارتباط داری، خب ارتباط داشته باش، «اگر این را بگویم به دستگاه ما برمىخورد، اگر این را بگویم دشمن شاد مىشود»، خب بشود چه اشکال دارد؟ دشمن شاد بشود، دشمن براساس بغضى که دارد اصلاً منتظر به این است که تو کار خلافى بکنى، آیا شاد شدن دشمن براى ما مهمتر است یا تحصیل رضاى خدا در متابعت از حق؟ کدام مهمتر است؟ آیا آبروى مؤمنى را بردن در پیشگاه خدا مهمتر است یا این که بگویند فلان شخص اشتباه کرده؟ «اگر جلوى جمعیت بگویم که اشتباه کردم، خیلى بد است، به مقام و موقعیت این مسئولیت لطمه مىخورد، به این جو و اتمسفرى که در اینجا ایجاد شده برمىخورد، مردم مىفهمند که ما هم اشتباه مىکنیم، ما نباید اشتباه کنیم»! یعنی چه نباید اشتباه بکنیم؟! خب اشتباه مىکنیم دیگر، مگر شما امام هستی؟! مگر شما معصوم هستی؟! مگر من و شما امام زمان هستیم که نباید اشتباه بکنیم؟! مگر من و شما معصوم هستیم که نباید اشتباه بکنیم؟! نه آقا، من و شما مثل بقیۀ مردم و حتی پایینتر هم هستیم و خیلى همچنین به خودمان [افتخار] نکنیم، نه آقاجان، مردم از ما خیلى بهتر هستند و نفوسشان بهتر است و مطالبشان به خدا نزدیکتر است و دلشان نزدیکتر و صافتر و این حرفها است، این خبرها نیست، ما خیلى گیر داریم و خیلى حکایاتی از این قضیه داریم، خیلى حکایات و قصصى در این باره داریم که گیر خیلى زیاد است.
در مکتب امیرالمؤمنین علیهالسّلام ماده جایى ندارد، مصلحتِ ماده جایى ندارد، مصلحت دنیا جایى ندارد، حالا آن مىخواهد ارتباطى به یک مرجع تقلید داشته باشد یا ارتباطى به یک عارف داشته باشد و ارتباطی به مرحوم انصارى و غیرانصارى و مرحوم قاضى داشته باشد، هیچ فرقى نمىکند، خلاف، خلاف است، باید جبران بشود، حق، حق است باید اعلان بشود، تمام شد، این که «اگر الآن من این را بگویم پس فرض بکنید در آنجا [قضیه به فلان مطلب برمیگردد»، این دلیل نمیشود که ما حق را نگوییم.] بله، یک وقت مطلبى است که گفتن ندارد، چیزى فاش نشده، مسئلهاى گفته نشده، دلیلى ندارد که انسان بگوید، بهقول معروف مىگویند: «دروغ حرام است ولى هر راستى که واجب نیست»، نه، بحث آنجا نیست. بحث آنجایى است که مطلبى فاش شده، مطلبى گفته شده، مسئلهاى برخلاف مطرح شده و آبرویى رفته، از مؤمنى حیثیتى سلب شده، در آنجا چه این شخص در قید حیات باشد یا در قید حیات نباشد، الآن که آن شخص زنده است و دارد تو را در آن طرف مىبیند، این یک، خدا هم همیشه زنده است، خدا که دیگر قید حیات و غیرحیات ندارد، اینجا را باید چه کرد؟! لذا بنا در ادیان الهى براساس آن جنبۀ واقعیت و روحانیت مسئله است نه براساس ماده و نگرشهاى مادى.
لزوم وضع قانون و لزوم پایبندی به قانون برای جلوگیری از هرج و مرج در جامعه
در مسئلۀ ازدواج که صحبتش در جلسۀ قبل مطرح شد، مطلب از دو دیدگاه مورد بررسى قرار مىگیرد: یکى از دیدگاه حکم ظاهر و حکم قانونى و قانون بتّى و جزمى و ظاهرى. و یکى هم از دیدگاه معنوى، یعنى همین دیدگاهى که با این دیدگاه، اسلام ما را به جلو مىبرد و آن مراتب عالیه را بر این دیدگاه مترتب مىکند. بهطورکلى در احکام اسلامى ما دو دیدگاه مشاهده مىکنیم، مخصوصاً در احکام جزایى و در مسائل حقوقى و روابط اجتماعى این دو دیدگاه وجود دارد: یکى دیدگاه حکم ظاهرى و حکم قانونى است که این مسئله طبعاً باید وجود داشته باشد و بدون آن جامعه دیگر قوام ندارد. [و یکی هم دیدگاه معنوی.] اگر در جامعهاى قانون نباشد، آن جامعه جنگل مىشود، جنگل است و هیچ حساب و کتابى [وجود ندارد، آن هم] با وجود این حیوانهاى دوپایى که ما مشاهده مىکنیم و خودشان را گل سرسبد عالم وجود از اول خلقت میدانند ـ بهقول امروزىها همان انفجارِ Big bang که خودشان دارند مىگویند ـ تا وقتى که کل این عالم صورت دیگرى پیدا بکند، این حیوانِ دوپا خودش را از همۀ این مخلوقات و مصنوعات خدا جلوتر مىبیند! اگر در همین مملکت، در همین ایران یک ساعت قانون را بردارند، مثلاً دولت بیاید مردم را امتحان کند و بگوید که یک ساعت، فرض کنید روز شنبه از ساعت دوازده تا ساعت یک، ما قانون را برداشتیم، یعنى هر کسى هر کارى که کرد هیچ مسئولیت جزایى و حقوقى ندارد، اگر کسى با هر کسى خُرده حسابى داشته باشد یک چاقو یا هفتتیر بلند کند بزند، تق، او را دراز به دراز در خیابان بخواباند، هیچ مسئلهای نیست، یک ساعت ما قانون را برمىداریم، نسبت به تعدیات به زن و تجاوزات به عنف، سرقتهاى از اموال دیگر، هرچه باشد، امتحان است دیگر، مگر ما مسلمان نیستیم؟ مگر شیعه نیستیم؟ اگر دولت بیاید اعلان کند که «در این مملکت (مملکت 2500 سالۀ تاریخ تمدن کوروش و داریوشی که به این افتخار مىکنیم، بحمدالله تمدنهاى باستان و داستان و چرند و پرند و مزخرف و از این مسائل، در این مملکت 2500، 2600، 3000 سالۀ ما با این تمدن کهن) فردا روز شنبه از ساعت دوازده تا ساعت یک، قانون را برداشتیم و هر کسی هر کاری که کرد، کرد، جزایی در کار نخواهد بود» آنوقت ببینید که چه خواهد شد؟ یک امتحان است دیگر، آیا [دولتمردان] این کار را مىکنند یا نمىکنند؟! مىگویند: «اصلاً مگر ما دیوانه شدهایم که بیاییم یکهمچنین کارى انجام بدهیم؟!»
نظیر این کار در سوئیس بعد از جنگ بینالملل دوم اتفاق افتاد که شش ساعت قانون را برداشتند و در آن شش ساعت دیگر زبان من الکن است از اینکه چه جنایاتى در این شش ساعت انجام گرفت! که بعد هم ارتش آمد و دخالت کرد و مملکت را به نظم خودش برگرداند! آن شهرِ کذاى مهد تمدن، این هم از ما ایرانیان! یعنی اگر فردا بیایند یکهمچنین کاری انجام بدهند، هیچ شوخى هم نداریم که آنها مسیحى هستند، آنها یهودى هستند، نه ماى شیعۀ مدّعى، آخر چیزهایى که آدم دارد با چشمش مىبیند، چه چیزی را انکار کند؟! تمام بشر را در وضعیت امروز، قانون نگه داشته، اگر این قانون برداشته بشود چه خواهد شد؟! آخر همه که در این مملکت سلمان و ابیذر نیستند، قانون هست و ما داریم مثل چه و چه به جان همدیگر مىپریم! چه کارها که دیگر انجام نمىدهیم! و با وجود قانون چه فجایعى که از ما سر نمىزند! حالا اگر این قانون برداشته شود؛ دیگر نه کلانترى وجود داشته باشد، نه نیروى انتظامى وجود داشته باشد، هیچ، به همه بگویند: «این یک ساعت خلاص هستید، بروید هر کارى دلتان خواست بکنید»، چند نفر هستند که در این مملکت به وجدانشان پاىبند باشند؟! چند نفر؟! نشان بدهید! آیا ده نفر پیدا میشود؟! حالا شاید بیشتر باشد من نمىدانم، چند نفر پیدا مىشوند که به وجدانشان متعهد باشند؟! به آن مبانى فطرى که خدا این داخل [(مغز و قلب)] گذاشته پاىبند باشند؟! به آنچه از ناحیۀ الهى بر تکتک ما فرض است، پاىبند باشند؟! در این یک ساعت چند نفر هستند که پایبند باشند؟ یک ساعت قانون را لغو مىکنند، بیست سال باید جبران کنند!
یک قضیه جلوى چشم خود من در مشهد در زمان گذشته و در زمان مرحوم آقا که ما مشهد بودیم، اتفاق افتاد، یک شب ـ قضیۀ خیلى عجیبى بود ـ افرادى که نمیدانم از کجا آمده بودند و بعداً گفتند که «براى تخریب بودند»، نمىدانم، یک عده از همین افراد بىبندوبار و... آمدند و شروع به زدن و شکستن و بانکها را آتش زدن کردند! آن شب، شب عجیبى بود، ما روى پشتبام رفته بودیم و تماشا مىکردیم، از تمام این مشهد دود به هوا مىرفت، از تمام این اطراف! از جملۀ برکات آن شب این بود که مردم ریختند و تمام این مغازهها و بازارها و [صندوقهای] پول را تاراج کردند! و آن یکی یخچال ببر، آن یکی فلان ببر، آن یکی کیسه و گونی برنج ببر! مىگفتند: «کوپنها را، همه را یکجا اعلام کردهاند»! خودم شنیدم که داشتند یخچال را دو نفرى مىبردند و یکی مىگفت: «بدو کوپنها را یکجا اعلام کردهاند»! این چه کسی است؟ این همان است که مىرود در مسجد نماز مىخواند! چه کوپن را اعلام کردند؟! بدبخت! این مال مردم است! حالا برفرض که این قضیه اتفاق افتاده، افتاده که افتاده، آیا تو باید از حدود قانون خارج بشوى؟! این مالى را که الآن دارى مىبرى، مال چه کسی است که دارى مىبرى؟! صاحبش چه کسی است که دارى برمىدارى مىبرى؟! ببینید! اعلان نکردند که یک هفته، یک ساعت قانون نیست، نه، خود مردم احساس کردند که قانونى وجود ندارد: «بریزیم دیگر هر کارى که خواستیم بکنیم، صندوقها را ببریم، پولها، چکها و سفتهها را ببریم»، هر کسى به اندازۀ خودش، به هر مقداری. پس آن تشیّعات کجا است؟! آن نمازى که مىخوانى کجا است؟! آن سینهزنىِ روز عاشورای تو کجا رفت؟ اینها کجا رفت؟! «کوپن اعلام کردند»، خب بکنند، به تو چه ربطى دارد؟! در خانهات بنشین، هر کسى که کوپنش اعلام شده مىرود مىگیرد، تو چرا راه مىافتى؟! کوپن تو را که اعلام نکردند که داری [این کار را] میکنی! حالا چرا ما مدام سراغ این و آن و دشمن و فلان برویم و مدام براى خودمان این طرف و آن طرف، دشمن [درست کنیم؟!] بابا همینجا، همین افراد، در همین [مملکت،] باید در یک مملکت قانون وجود داشته باشد، تازه اینها کسانى بودند که فقط آمدند ارزاق را بردند، همۀ اجناس را حراج و تاراج کردند و برداشتند بردند، اگر مسئله از این بالاتر بشود، اگر آنهایى بیایند که خداىناکرده بخواهند دست به مسائل دیگری بزنند، آن موقع چه خواهد شد؟!
وجود حکم قصاص و رجم در شریعت اسلام
فلذا در آیۀ قرآن مىفرماید: ﴿وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ﴾1؛ «حیات شما و زندگى شما در قصاص است.» اگر این قانون قصاص برداشته بشود، اینهایى که مىگویند: «قصاص خلاف انسانیت است»، آنها بیایند به این مسائل و مطالب نگاه کنند، بیایند این مسائل را ببینند! آنهایى که مىگویند که «قصاص برخلاف کذا است»، وقتى که آن شخص در صورت کسی اسید مىپاشد و آن بیچاره را تا آخر عمر بدبخت مىکند، چطور آن موقعى که این کار را مىکند نمىروید به او بگویید که این کار تو کار یک حیوان است، کار یک ببر است، کار یک یوزپلنگ است، کار یک حیوان وحشى است؟! [حالا آیا فقط] آن موقعى که موقع قصاص مىشود، آن موقع انسانیت شما گُل کرده است و این عمل را عمل غیرانسانى مىدانید؟! آن وقتى که شخصى مثل حیوان، تجاوز به عنف مىکند و بعد او را سربهنیست مىکند، چطور در موقع پاى چوبۀ دار رفتن، این را خلاف قانون و خلاف انسانیت مىدانید و آن موقع به او نمىگویید که رفتى مثل حیوان این عمل خلاف را انجام دادى (که حیوان هم این کار را انجام نمىدهد) تو الآن مرتکب این جنایت شدى و بعد او را ازبین بردى، سر او را بریدى، آنوقت موقع دار زدن، این عمل، عمل غیرانسانى مىشود، دیگران بد مىگویند، دشمن بد مىگوید؟! دشمن چه کسی است؟ این حرفها چیست؟ آیۀ قرآن مىفرماید: ﴿وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ﴾ مىفرماید: «اى آدمها اگر شما آدم بودید که من قانون قصاص را نمىآوردم! شما آدم نیستید! مجبور هستم براى حفظ جامعه، قانونِ قصاص بیاورم»، اگر این قانون قصاص نباشد تکلیفش همین است، وضعیت همین است.
مىگویند: «در اسلام سنگسار نیست!» نهخیر، در اسلام سنگسار هست و از احکام ضرورى هم هست و هیچکس هم نمىتواند این را انکار بکند و قطعاً اتفاق افتاده، در زمان امیرالمؤمنین علیهالسّلام هم اتفاق افتاده، در زمان خلفا هم اتفاق افتاده است،2 همهجا هم نقل کردند، بیخود هم ما نیاییم همۀ احکام تاریخى را انکار بکنیم، با انکارِ ما چیزى درست نمىشود، حالا مىخواهد بقیه بدشان بیاید یا مىخواهد خوششان بیاید، این که ما بیاییم و از حکم اسلامى عقبنشینى کنیم، بهخاطر اینکه [بقیه بدشان نیاید، این اشتباه است.]
میگویند: «در اسلام احکام رجم و سنگسار هست و احکام سنگسار برخلاف انسانیت است»، چطور آن وقتى که آن شخص در منزل فردی مىرود و به ناموس دیگرى تعدى مىکند، آن موقع به او نمىگویید که این کار تو کار غیرانسانى است و کار حیوان و کار یک فرد متجاوز است و از کرامت انسانى به دور است و تو خود را از کرامت انسانى بیرون آوردى؟! چرا آن حرف را نمىزنى؟! اگر این قضیه براى فرض کنید همین ارتباطات خلاف شرعِ غیر تعدى به حقوق دیگران باشد، خب سنگسار نیست؛ ﴿ٱلزَّانِيَةُ وَٱلزَّانِي فَٱجۡلِدُواْ كُلَّ وَٰحِدٖ مِّنۡهُمَا مِاْئَةَ جَلۡدَةٖ﴾ بعد تازه در اینجا دارد: ﴿وَلۡيَشۡهَدۡ عَذَابَهُمَا طَآئِفَةٞ مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ﴾1 وقتى که دارند این شخص زانی را شلاق مىزنند، مردم را صدا کنید که بیایند و ببینند که قضیه این است، اگر دست از پا خطا بکنید، در جامعه به این قضیه مبتلا مىشوید، به حد مبتلا مىشوید، باید طبق قوانین فطرى حرکت کنید، تعدى بکنى سزایت این است، تازه این در چه صورتى است؟ در صورتى است که چهار نفر بیایند شهادت بدهند و چه کنند! چه زمانی یکهمچنین قضیهاى اتفاق مىافتد که چهار نفر بیایند شهادت بدهند و با این وضعیت و با این کیفیت باشد؟! اما همین اسلام با این همه رأفت و عطوفتى که دارد، با این همه مسائلى که دارد که واقعاً انسان از این میزان رأفت اسلامى مبهوت مىشود، کمترین و کمترین رأفت، کمترین که چه عرض کنم، حالا خیلى مسائل بوده، خب براى امام علیهالسّلام این کمترین است، امام خیلی بالاتر [از اینها را انجام میداده است ولی همین امام با این رأفت زیاد، در قضیۀ قصاص و رجم و... اغماض و چشمپوشی نمیکردند.]
تجلی اسم رئوف پروردگار در نفس ائمه علیهمالسلام
سیدالشهدا علیهالسّلام از مکه حرکت مىکنند و بهسمت کربلا میآیند، در بین راه لشگر حر مىآید که جلوى حضرت را بگیرد، لشگرى که مدتى راه آمده، آبش تمام شده، خود آنها، همه تشنه، همۀ اسبها تشنه، همه از حال رفتهاند، همه بىرمق هستند، مشخص مىشود که اینها از طرف ابنزیاد آمدند که جلوى سیدالشهدا را بگیرند که یا اینکه حضرت را ملزم به بیعت کنند یا اینکه منتظر بشوند ببیند دستور چه مىرسد، خب اگر ما در یکهمچنین وضعیتى بودیم چه مىکردیم؟ تا [میدیدیم که اینها تشنه هستند و رمق ندارند،] فرصت را ازدست نمىدادیم و مىگفتیم: یک حمله بکنیم، هزار نفر هم که همراهمان هستند، آنها هم هزار نفرند، در تعداد هم که مساوى هستیم، با اولین ضربه، تمام اسبهای آنها از کار مىافتند، مسئله تمام مىشود و راه خودمان را مىرویم، اما حضرت چه فرمودند؟ قبل از اینکه به این منزل برسند به تمام افراد فرمودند: «مشکها را پر از آب کنید.» مىگویند که «یابنرسولالله براى چه مشکها را پر از آب کنیم؟» مىفرمایند: «حالا بعد به شما مىگویم، به وقتش خواهید فهمید.» همۀ مشکها را پر از آب مىکنند، اضافۀ بر آن مقدار نیازشان هم آب برمىدارند، وقتى که مىآیند، مىفرمایند: «حالا آن مشکها را به اینها بدهید و به آنها آب بدهید»،2 این اسلام است.
نمونههایی از عطوفت و رأفت امیرالمؤمنین و سیدالشهدا علیهماالسلام در جریان صفین و عاشورا
کار امیرالمؤمنین علیهالسّلام را در جریان صفین خدمتتان عرض کردم، معاویه میآید راه را میگیرد و بعد شریعه را میبندد، حضرت مىآید آن را باز مىکند و وقتى که باز مىکند، اصحاب مىگویند: «تلافى به مثل کنیم» و شرعاً هم حضرت مىتواند تلافى به مثل کند، ﴿وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ﴾؛ او این کار را کرد تو هم این کار بکن، تازه مسئلۀ جنگ است و آن هم کفر است، تفاوت نمىکند، حضرت مىفرمایند: «در کار ما نامردى نیست، این کار نامردى است، شریعه را باز کنید، ما مردانه مىجنگیم، شکست خوردیم شکست خوردیم، پیروز شدیم پیروز شدیم، ما در کارمان نامردى نیست»!1 این مسائل و این خصوصیات است که ما را نسبت به على گیج و مبهوت مىکند!
همین اسلام با این رأفت و عطوفت، با این موقعیت، در جریان کربلا که اتفاق افتاده، چه کسى باعث شد که این جریان اتفاق بیفتد؟ مگر حر بن یزید ریاحى نبود؟ این حر بن یزید ریاحى آمد راه امام حسین علیهالسّلام را بست، آنجا حتى صحبت امام حسین بالا رفت و صحبت بین حر و بین امام به تندى کشید، و بالأخره قرار بر این شد که راهى انتخاب کنند و بیایند تا وقتى که دستور برسد،2 تمام این جریانات کربلا زیر سر حر بن یزید ریاحى بود، اگر او نبود این قضیه اتفاق نمىافتاد و حضرت به همان راه یمن ادامه مىدادند، در یمن شیعیان بودند، میرفتند و از حضرت حمایت مىکردند و تمام میشد و مسئله صورت دیگرى پیدا مىکرد. وقتى که حر در روز عاشورا فهمید که اى داد بیداد چه کاری کرده! هیچ، تمام شد، آتش به جانش افتاد که تمام این قضیه [را من پیش آوردم،] پیش عمر سعد آمد و گفت: «آیا جدى مىخواهى جنگ کنى؟ من گفتم: قضیه شوخی است و طورى درست میشود و بالأخره صحبت میکنند و قضیه حل میشود.» عمر سعد گفت: «بَه، سى هزار لشگر را برای چه به اینجا آوردهام؟! کمترینش این است که دستها قطع بشود و چه بشود!»3 حر دید نه، مطلب طور دیگرى شد که فکر آن را نمیکرد، خودش را بین بهشت و جهنم و در خط و پل صراط دید، این طرف بهشت، این طرف جهنم، خب بخواهد پیش امام حسین علیهالسّلام برود معلوم است چند نفر ماندهاند، از اول و تا آخر قضیه، همهاش شصت، هفتاد تا بیشتر نماندند، مشخص است مسئله به کجا خواهد رسید، صبح عاشورا که شد، در همان حملۀ اول که تیر زدند، سى نفر از اصحاب امام حسین علیهالسّلام همانجا افتادند! چندتا ماندند؟ چهلتا، در همان اول که کنار خیمه ایستاده بودند که محافظت بکنند، با تیراندازیِ اول سى نفر افتادند، حر آمد دید نه، قضیه قضیۀ ماتریالیستى و دنیاگرایى و مادهگرایى است، مسئله شوخى ندارد، حساب کرد، چرتکهاش را انداخت ـ خوب است که انسان وقتى که چرتکه مىاندازد درست بیندازد، مهرهها را پس و پیش نکند ـ دید این دو روز دنیا [ارزش ندارد،] خب حالا برفرض که تو آمدى بیست سال، سى سال دیگر هم زندگى کردى، تمام شد، از عزرائیل که نمىتوانى فرار کنى! آن هم چه وضعیتى؟ چه حساب و کتابى دارد؟ تمام کسانى که در کربلا آمدند و قتلۀ کربلا بودند، به چند سال نرسید که حساب همۀ اینها رسیده شد، در همین دنیا حسابشان رسیده شد! از آن طرف خب این پسر پیغمبر است، بىگناه است، مظلوم است، اصلاً حق با او است، راست مىگوید که «معنى ندارد که من با یزید بیعت کنم، آن صلح بین معاویه و برادرم مدتش تا وقتى بود که معاویه زنده بود، حالا هم که او به درک واصل شده، خیلیخوب تمام شد، حکومت برای من است، خلافت برای من است و باید به من برگردد، امامت برای من است و من بیعت نمىکنم.»
حر آمد همۀ اینها را رسید، شفاعت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را حسابرسى کرد، آن دنیا را حسابرسى کرد، اخروى بودن و ابدى بودن آن مسئله را حسابرسى کرد، همۀ اینها را با چرتکه یکىیکى انداخت و همه را حسابرسى کرد، همه را در این ماشینحسابش زد و دید نه، اینها با هم نمىخواند، مادهگرایى با غیرمادهگرایى با همدیگر نمىخوانند، اینجا از خدا مدد خواست، خدا هم کمکش کرد و آن نور را در قلبش انداخت، آمد و یکطرفه کرد و پیش پسرش و غلامش رفت و گفت: «ما دیگر رفتیم خداحافظ» و پیش امام حسین علیهالسّلام آمد، تمام این جریانات زیر سر او بوده، حالا حضرت چطورى از او استقبال کردند؟ انگار نه انگار این کارى انجام داده! «بَهبَه خوش آمدى، بَهبَه اصلاً حرفش را هم نزن»، گفت: «من اینطور کردم» حضرت فرمودند: «اصلاً حرفش را هم نمىخواهد بزنى.»1 واقعاً چه واقعیتى باید در پس پرده و در درون سیدالشهدا علیهالسلام باشد تا اینطور برخورد باشد؟! این چه واقعیتى باید باشد؟! غیر از همان جنبۀ الهى بودن نفس که دیگر بتى در این نفس قرار ندارد، وجود ندارد، غیر از همین ظهورِ تام پروردگار و اسم رئوف پروردگار که در این نفس بهتمام معنىالکلمه تجلى کرده و تمام افراد را مشمول عطوفت و رأفت خودش قرار داده، منتها کسى نمىآید، همه را [مشمول این عطوفت] قرار داده و مىفرماید: «هر کسى هر کارى انجام داده، اینجا بیاید، ما همه را مثل دریا مىشوییم که برود، هر کسى هر خلافى کرده بیاید اینجا توبه بکند و توبۀ واقعى بکند، ما همه را رد مىکنیم که برود و خودم هم ضمانت مىکنم، خودم هم روز قیامت هستم و خودم پاى حساب و کتاب میآیم و به حسابرسی میرسم.» این را سیدالشهدا مىفرماید.
تأمین امنیت و آسایش برای همۀ افراد جامعه، مهمترین وظیفۀ حکومت
با این رأفت اسلامى و با این وضعیتى که ما نسبت به حکّام و امامانمان در حکومت اسلام و در ارتباطشان با مردم در تاریخ خواندهایم، با این وضعیتی که ما میبینیم، ولی در مسئلۀ قصاص و قانون و تعدى به حقوق غیر، در آنجا مطلقا رحمى وجود ندارد، به حق غیر که تجاوز مىکنى باید مورد مجازات و مورد عقاب قرار بگیرى، هیچ در آنجا مسئلۀ [گذشت مطرح نیست.] اگر مسئله بین خودت و بین خدا بود، مىشد کارى کرد، ولى آنجایى که آمدى و از حد خودت پا را فراتر نهادى، تو با این عمل خلافى که دارى انجام میدهى، الآن به حق شوهرت تجاوز کردى نه به حق خودت تنها، خودت که هیچ، و تو مردی که دارى با این زن خلاف مىکنى، نه به حق او که به حق شوهر او الآن دارى تعدى و تجاوز مىکنى، پس سزاى تو در این موقع و در این خصوصیت، رجم است و باید آنقدر سنگسارت کرد تااینکه تو در زیر سنگ بمیرى و مخفى بشوى، ﴿وَلۡيَشۡهَدۡ عَذَابَهُمَا طَآئِفَةٞ مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ﴾ مؤمنین را هم باید جمع کنند که ببینند: بفرمایید، حواستان باشد، مواظب باشید که اگر بخواهید به حق دیگران تعدى کنید، سزاى شما این است. نه اینکه یواشکى پشت زندان بروند و اعدامش کنند، نهخیر، باید بیایند و در قبال همه سنگسار کنند تا همه ببینند، البته نشان دادنش از وسایل ارتباطات جمعى لزومى ندارد و ضرورتى ندارد، فقط اعلان بشود، چون بالأخره بچه و غیر بچه، افرادى که طاقتِ تحمل و دیدن ندارند، خب صحیح نیست که یکهمچنین مناظرى دیده بشود، ولى باید مؤمنین را جمع کرد و پخش کرد و اعلان کرد که ما این هستیم.
اجرای حکم قصاص و رجم از مهمترین عوامل تأمین آرامش و آسایش در جامعه
اگر این سنگسار انجام بشود دیگر چندتا مثل این قضیه اتفاق مىافتد؟ چندتا اتفاق مىافتد؟ در قضیۀ بریدن دست، براى کسى که دزدى مىکند، یک وقت کسى مالى را از کنار خیابان برمىدارد، نه، دست او را نباید برید، هرچقدر هم مىخواهد قیمت داشته باشد، ولى یک وقت نه، کسى وارد منزل دیگران مىشود و به حریم دیگران تجاوز مىکند، حریم امنى که حکومت اسلام آن حریم را براى تکتک افراد جامعه تضمین کرده، این حریم را تضمین کرده، اگر تضمین نکند هر مردى باید بلند شود کنار کوچه برود و جلوی در منزلش از شب تا صبح بخوابد! این مردی که الآن مىخواهد در منزلش استراحت کند، چراغ را خاموش کند و با راحتى بخوابد، خودش، زنش و بچهاش مىخواهند استراحت کنند، این بهخاطر چیست؟ بهخاطر حریمى است که خداوند آن حریم را براى تکتک افراد جامعه فرض کرده، واجب کرده و او قرار داده و حکومت اسلام ـ و سایر حکومتها که خب آنها حکومتهاى دنیوى هستند ـ موظف است از این حریمى که خدا، حق ما قرار داده، دفاع کند و حمایت کند و این حریم را نگه دارد. با وسایل مختلف، با اجهزۀ مختلف و با نیروهای مختلف این حریم را نگه دارد.
حالا دزدى مىآید و به وسیلۀ وسایلى که در اختیار دارد، وارد این حریم مىشود، در را باز مىکند، قفل را باز مىکند، در را مىشکند، از دیوار بالا مىرود، مىرود داخل حریم مىشود و بعد آن را برمىدارد، این فرد اگر در منزل، مورد تهاجمِ صاحبِ منزل قرار گرفت و به قتل رسید، خونش هدر است، خونش پاى خودش است، چشمش درآید مىخواست نرود، این حریم را نفی کرده و حکومت باید به شدت با این فرد برخورد بکند، دست بریدن که سهل است، خیلى بدتر از اینها مىبایست به سرش بیاید، حالا خدا فرموده: «دستش را ببر و بقیه هم ببینند»، ببینند که اینجا قانون است، اینجا خودى و غیرخودى ندارد، همه این قانون و رعایت قانون را ببینند. و بعد هم نرود دوباره دستش را در بیمارستان بخیه و پیوند بکند، نهخیر، آن دست را ببُرند و نباید دوباره این بخیه و... انجام شود، و خلاف است این که مىگویند: «دوباره مىتواند دست خودش را بخیه کند»، نهخیر، جایز نیست. دست بریدن، بریدن است و قطع کردن و جدا کردن است، حالا بعضىها مىگویند: «در همان بیمارستان از این طرف قطع مىکنند و از آن طرف پیوند مىکنند»! آنوقت دیگر خیلى خندهدار مىشود! این احکام، احکام خندهدارى است! بله داریم که اگر خود به خود، خودش جوش خورد، دوباره نیازى به قطع کردن نیست، خود به خود غیر از این است که دیگران بیایند این کار را برایش انجام بدهند. حالا اگر قرار است این حکم انجام بشود و دزد بفهمد که اگر بخواهد با سلاح وارد مغازۀ جواهرفروشى بشود، دستش قطع خواهد شد، چندتا از این سرقتها در این مملکت انجام مىگیرد؟ آنوقت دیگر آیا نیازى به این همه داربستها هست؟! آیا نیازى به این همه آهنکشىها هست؟! نیازى به این همه دزدگیر گذاشتنها و... هست؟! آیا نیازی هست یا نه؟!
چند سال پیش بود من به دیدن یکى از دوستان در یکى از همین کشورها رفته بودم ـ به دبى برای دیدن یکی از دوستانمان، دکتر سجادى رفته بودم ـ سه چهار روز در منزل ایشان بودیم، وقتى که آمدیم من دیدم که در کنار منزل، در همان قسمت بیرونى، خیلى وسایل هست، کامپیوترى آوردهاند و آنجا گذاشتهاند و هنوز داخل منزل نیاورده بودند، وسایل ماشین و غیر ماشین، آنطورى که من نگاه کردم در همان قسمت حیاط بیرونى ـ نهتنها فقط منزل او، سایر جاهاى دیگر و منازل دیگر هم همینطور و به همین کیفیت بود ـ تقریباً مبالغى حدود ده، بیست میلیون وسایل آنجا بود، من دیدم آمد و به داخل منزل رفت و در داخل منزل دیدم که در باز است، گفتم: درِ بیرون را نبستید! گفت: «نه نمیخواهد ببندیم.» گفتم: بابا این همه وسایل هست. گفت: «آیا تو خیال کردى اینجا ایران است که دزد درِ ماشین را باز کند و ضبط را بردارد و بدزدد؟! نه بابا! اینجا صاف دست دزد را قطع مىکنند و برو و برگرد هم با کسی ندارند.» ده، بیست میلیون جنس شب تا صبح در باز بود و این در خانه دارد با آرامش مىخوابد! خداوند اینطور امنیت داشتن را، حقِ براى ما قرار داده است.
حالا اگر فرض کنید این قانون بخواهد انجام بشود، دیگر چندتا دزدى در این مملکت مىشود؟ آیا دیگر کسى درِ ماشین را خرد مىکند؟! آیا این قفلهاى کذایى را دیدهاید؟ این قفلهاى اینقدرى که به صندلى و دستگیره و... میزنند! دیگر چیزى نمانده که چرخ ماشین را به تیر چراغ برق ببندند! از آن قفلها بیاورند! [اگر این قانون انجام بشود،] آیا دیگر این حرفها هست؟ جداً آدم تأسف مىخورد، تأسف مىخورد از اینکه این فرهنگ اسلام، این وضعیت، این افراد، آخر اینطور مردم بخواهند احساس ناامنى بکنند! خیلى جاى تأسف است، ولى در سایر موارد، در جاها و کشورهاى دیگر اصلاً از این خبرها نیست، از این حرفها نیست! خب چه کسی اولىٰ است به اینکه به این مطالب عمل بکند؟ قانونى که در اسلام وضع شده و مىگوید: «دست دزد که متجاوز است باید قطع بشود، به حریم غیر تجاوز کرده و آمده وارد منزل شده، آمده درِ ماشین را باز کرده، آمده و برده، باید دستش قطع بشود» تااینکه افراد بدانند مسئله، مسئلۀ دو روز ماندن در زندان نیست و بعد هم با چندتا پرونده و تشکیک در پرونده و بعد هم خارج کردن، مسئله حل نمىشود، مىگوید: خب اینقدر که ما درآوردیم، یکخردهاش خرج میشود و بقیهاش تا آخر عمرمان هست! نه، دستت را قطع مىکنند و همه هم مىبینند، شوخى هم نداریم، این حکم، حکم اسلام است.
لحاظ دو جنبۀ قانونی و اخلاقی از طرف شارع مقدس در وضع احکام اسلامی
پس حکم اسلام، حکم ظاهر، مخصوصاً در مسائل جزایى و حقوقى، قضیه براساس قانون است. اگر قرض مىدهید، در قرض نباید ربا باشد، نه آن شخصى که قرض مىگیرد جایز است که قرض را بهاضافه بگیرد که حرام است و نه آن کسى که قرض مىدهد الزام به گرفتن ربح و بهره مىکند، هر دو حرام است و اگر این انجام بشود ربا است و ربا آتش است و طبق آیۀ قرآن ﴿إِنَّمَا يَأۡكُلُونَ فِي بُطُونِهِمۡ نَارٗا﴾؛1 «اینها در دلشان آتش مىخورند و خودشان متوجه نیستند که چه انجام مىدهند»، این از این طرف، از آن طرف یک مطلب دیگر هم دارد که اگر شخص قرض دهنده از پیش خودش یک مقدار اضافه بدهد، این بهتر است، تشکرى کرده باشد، یک اظهار لطفى است، این دیگر قانون نیست، این چیست؟ این آن حکم ماوراء قانون، حکم اخلاقى، حکم روابط انسانى، حکم مافوق احکام ظاهرى مىشود، اگر اضافه بدهى بهتر است. اول مىگوید: اگر شرط اضافه کنى حرام است و خدا هم پدرت را درمىآورد، ولى خودت یکخرده اضافه بده، بالأخره فرض کنید مدتى پول پیشش نبوده و مىتوانسته کارهایى با آن بکند، ما از تو نخواستهایم ولی بالأخره خودت اخلاقت کجا رفته است؟ آن انسانیت خودت الآن چه شده است؟ از این طرف در مورد قصاص مىفرماید: ﴿ٱلنَّفۡسَ بِٱلنَّفۡسِ وَٱلۡعَيۡنَ بِٱلۡعَيۡنِ وَٱلۡأَنفَ بِٱلۡأَنفِ﴾؛2 «بینى در مقابل بینى و چشم در مقابل چشم و کسى که کسى را بکشد باید جزا بشود» از آن طرف مىفرماید: و ان تَعفوا فَهُوَ خَیرٌ لَکم؛ اگر ببخشید براى شما بهتر است»3 [بهره] براى آخرتتان بیشتر است، بالأخره آن شخص خلافى کرده، گناهى مرتکب شده، حیوانیت به خرج داده و فردى را به قتل رسانده ولى اگر شما بیایید به آن زن و بچهاش رحم کنید، به آن پدر و مادرش رحم کنید، آنها که گناه نکردهاند، [این برای شما بهتر است،] و البته در او احساس ندامت را هم ببینید، والاّ اگر نه، یارو همچنین مثل شاخ شمشاد آمد و گفت که «باید ببخشى والاّ همکارهاى من، کسان من مىدانند چه به سرت بیاورند!» آنطور نه، باید صاف بزنید و به حسابش برسید و دراز به دراز او را در وسط خیابان بخوابانید.
در زمان امیرالمؤمنین علیهالسّلام یک آدم گردن کلفتى در کوفه بود و این به یک نفر سیلى زده بود و به آنجا پرتش کرده بود، آن شخصِ بىنوایى بود، اما این آدم، هم داراى مکنت بود و هم از نظر قواى ظاهرى، فرد قوىاى بود، آن شخص با این وضعیت پیش امیرالمؤمنین علیهالسّلام آمد و حضرت فرمود: «صدایش کنید بگویید بیاید.»
اولاً یکخرده دیرتر آمد، حضرت فرمود: «چرا دیر آمدى؟» گفت: «نشد»، (خب حالا در خدمت هستیم!) بعد حضرت جلو آمدند و فرمودند که «چرا اینطور کردى؟» گفت که «خب بالأخره شده دیگر، حالا چه؟» حضرت فرمودند: «حالا که اینطور صحبت مىکنی، همینجا بایست» و به طرف رو کردند و فرمودند: «تو حق دارى مثل همان سیلى که به تو زده یکی به او بزنى و هم مىتوانى ببخشى.» آن شخص مقدارى ترسید از این که حالا اگر بخواهد او را بزند بعداً مورد تعدى قرار بگیرد، (آخر اینها که آدم نیستند بعد بلند مىشوند دوباره زحمت ایجاد مىکنند!) این احساس را کرد و گفت: «نه، یا على بخشیدم.» آن هم که فهمید قضیه چیست خندهاى به امیرالمؤمنین علیهالسّلام کرد و گفت: «بفرمایید.» حضرت فرمود: «کجا مىروى؟ پا شو بیا! این از حقش گذشته من که نمىتوانم از حقم بگذرم.» حضرت سیلی به او زدند و فرمودند: «این حق من است تا دیگر از این غلطها نکنى، آن قصاص قضیهاش فرق مىکرد، خیال نکن حالا با شاخ و شانه کشیدن و اشاره کردن که بابایت را درمىآورم، او از حقش گذشت، نه، از على نمىتوانى بگذرى، منِ بهعنوان حاکم اسلام و بهعنوان فردى که تضمینکنندۀ امنیت جامعه هستم، تو را قصاص میکنم»، (نه یکى، بلکه چندتا سیلى از این طرف و آن طرف، چپ و راست به او زدند و خلاصه به حسابش رسیدند) و فرمودند که «حالا برو.»
در حکومت اسلام حق تعدى ندارى، حق ندارى به کسى تعدى بکنى، خیال نکن گردنت کلفت است، خیال نکن پول دارى، خیال نکن غلام و عشیره دارى، هرچه مىخواهى داشته باشی، تمام کرۀ زمین هم در اختیارت باشد، در برابر عدالت یکسان هستى. عدالت باید انجام بشود. این چه مىشود؟ این میشود حکومت اسلام، این میشود حکومت عدل، این میشود حکومت امیرالمؤمنین علیهالسلام که در یکهمچنین وضعیتى، انسان احساس امنیت مىکند. بله، اگر ما نسبت به آن فرد دیدیم که آثار ندامت و پشیمانى هست، از وجناتش پیدا است و واقعاً پشیمان شده و امثالذلک، آیۀ قرآن مىگوید: «و ان تَعفوا فَهُوَ خَیرٌ لَکم»، نه نسبت به آدم متجرّى که «خب این یکى را رد شدیم و دومى هم ممکن است پیدا بشود و از دومى هم حلالیت مىگیریم و ممکن است دومی هم ببخشد»، نه، براى حفظ جامعه باید آن آدم را ازبین برد.
عفو و گذشت، اصل و اساس در وضع احکام اسلامی
بنابراین در اسلام نسبت به خیلى از احکام دو حکم وجود دارد:
حکم اول، حکم بتّى و قطعى و جزایى و حقوقى است که نسبت به آن امرى که انجام مىشود، محقق است.
حکم بعدى که روى این مسئله مىآید، حکم عفو و گذشت و اغماض است که در همه حالى نسبت به آن توصیه مىشود، البته عرض کردم در مواردى که انسان احساس کند که با این عفو و اغماض، آن شخص متجرّىتر نمىشود بلکه به صلاح مىآید و اظهار پشیمانى و ندامت مىکند.
لذا در آیۀ شریفه مىفرماید: ﴿وَلَا تَسۡتَوِي ٱلۡحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُ﴾، در آن قضیهای که مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در کتاب انوار ملکوت خود ذکر کردند، ایشان فرمودند: «من تفأل به قرآن زدم»، اینطور که به نظرم مىرسد ظاهراً همین آیه آمده بود، خب رفقا مراجعه کنند،1 ﴿وَلَا تَسۡتَوِي ٱلۡحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُ ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ﴾؛2 «هیچوقت حسنه با سیئه برابرى نمىکند، کار بد را با خوبى پاداش بدهید»، ناسزا را با ناسزا پاداش نده، ناسزا را با کرامت پاداش بده، با عبور و غمض عین3 پاداش بده، حالا شخصى حرفى، مطلبی را راجع به تو گفت، خب شما برو، در نظر نگیر، اشتباه کرده، سهو کرده، حالش خوب نبوده، عصبانى بوده، شما که عصبانى نیستى، شما که الآن حالت خوب است، شما که الآن آرام هستى و آرامش دارى، چرا مثل آن پاداش بدهى که بعد او هم در مقابل و در مسئلۀ تقابل، تقریباً سیکل معیوبى همینطور بهوجود بیاورد، نه، ﴿ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ﴾؛ «آنطورى که احسن است انجام بده» نه مساوى، بهطور مساوى انجام نده، اگر بهطور مساوى انجام بدهى که خب تو هم مثل او شدى. نتیجهاش چیست؟ ﴿فَإِذَا ٱلَّذِي بَيۡنَكَ وَبَيۡنَهُۥ عَدَٰوَةٞ كَأَنَّهُۥ وَلِيٌّ حَمِيمٞ﴾؛4 نتیجه این است که آن کسی که بین تو و بین او دشمنى است، او تبدیل به یک دوست و رفیق شفیقی براى تو خواهد شد، ﴿حَمِيمٞ﴾ یعنى شفیق، بسیار داراى محبتِ گیرا و خیلى صمیمى، تبدیل به آن خواهد شد. بعد مىفرماید که «این مسئله را افرادى که داراى حظّ عظیم هستند مىتوانند ادراک کنند»؛ ﴿وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٖ﴾؛5 کسى که داراى حظّ بزرگ و نصیب بزرگى است، داراى نصیب بزرگى از ایمان و از ارتباط با غیب، از دیدگاه ماوراء مادهگرایى است، آن شخص آن را نگاه مىکند که این پاداشى که من الآن بهایننحو مىدهم، به من برمىگردد، من عبور مىکنم، من به نتایجى مىرسم، چرتکۀ من این را مىاندازد، ماشینحسابِ من الآن این را مىاندازد که من باید بگذرم و عبور کنم، آن شخص هم پیش او احساس خجالت مىکند: «ببین، نگاه کن، من این حرف را پشت سرش زدم، این کار را کردم، اما این چه حرفی براى من زده؟! من آن کار را کردم، اما این شخص اینطور جواب من را داده»، هروقت او را مىبیند احساس خجالت و شرمندگى مىکند. یا اینکه نه بلند شود و برود [و جواب او را بدهد و در نتیجه او هم دوباره جواب این را بدهد و مسئله به کدورت بیشتری منجر بشود.]
قضایا خیلی اتفاق میافتد، به اتفاق بعضى از دوستان در یک جا بودیم، ما در آنجا معمم بودیم و در ماشین نشسته بودیم، کنار پمپ بنزین ایستاده بودیم و یک شخص دیگر مىخواست خارج از نوبت بیاید و بنزین بزند، آن شخص همینکه آمد حرکت کند این یکخرده جلو رفت و اینها به هم زدند، حق رفتن با آن بود ولى بالأخره اگر این آهسته مىرفت، آن به این نمىخورد، بعد آن شخص در دلش مسئلهاى پیدا شد، من دیدم به آن شخص دیگرى که همراه او بود گفت: «صبر کن حالا در جاده که رفتیم من با او تسویه حساب مىکنم، حالا صبر کن! فعلاً [بگذار از اینجا بیرون برویم!]» من به این راننده رو کردم و گفتم: پیاده شو برو از او معذرتخواهى بکن و بگو که هر مبلغى که هست بگو که همین الآن نقداً خدمتتان بدهم، این شخص پیاده شد، همین رانندهاى که از دوستان بود، رفت و آن رانندهاى را که در آنجا بود صدا کرد و جلو رفت و کیفش را درآورد، من دیدم که کیفش را درآورد، گفت: «ببین آقاجان! حق با تو است، گرچه بنزین زدن نوبت من بود ولى علت تصادف من بودم، هرچه خسارت ماشین شما است از این کیف بردار.» من داشتم مىدیدم، یکدفعه دیدم همینطور دارد نگاهش مىکند، گفت که «نه، برو»، هرچه اصرار کرد او گفت: «نه، برو»، خلاصه خسارتی نگرفت، بعد وقتی که این شخص آمد به من گفت: « او این حرف را به من زد: ”همین مردانگیات ما را زمین زد.“» من خودم دیدم که داشت به او مىگفت که در جاده برویم با هم تسویه حساب بکنیم! حالا فکر نمىکند بابا در این ماشین زن و بچه است، در آن ماشین هم همینطور، خب اگر این هم به آن دنده بیفتد چه خواهد شد؟! ببینید! این مقام مقام چیست؟ تلافى به مثل است. این آیه میفرماید: نه، ﴿ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ﴾؛ «برو و کار را به طریق نیکو و بهتر انجام بده.» گفت: «همین مردانگیات ما را زمین زد» و بعد این را خودم شنیدم که آن شخص دیگر که به آن راننده مىگفت: «چه شد؟» گفت: «نه، مسئله حل شد و تمام شد.» خب این بهتر بود یا اینکه نه، آن که مىشنیدیم که «حالا که قرار است در جاده به ما نشان بدهى، پس بیا من هم به تو نشان بدهم!» خب تمام جاده در اختیار این چند ماشینى مىشود که مىخواهند به همدیگر نشان بدهند! حالا چه میخواهند نشان بدهند؟! میخواهند مردانگیشان را نشان بدهند که کدام نسبت به آن یکى جلوتر است! دیگر خدا مىداند که چه خواهد شد؟!
بنابراین اصل و اساس، اصلاً براساس گذشت است، یعنى براساس اغماض است و براساس ندیدن است. روى این جهت حکم ازدواج در اسلام بر این اساس است، یعنى ما دو حکم در ازدواج داریم که البته دیگر در این مجلس نمىرسیم، مجلس را هم بیش از این طول ندهیم، چون ایام، ایام فاطمیه است و تقاضا کردیم که ذکر مصیبت حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها را هم داشته باشند که به برکات توسل به آن حضرت مستفیض بشویم، در نیت داشتم که امروز آن مسئلۀ ازدواج را در این دیدگاه مطرح کنم، اما آن مقدمهاى که عرض شد، آن مطلب به طول انجامید، در اسلام در مسئلۀ ازدواج یک حکم ظاهرى داریم، احکام قانونى داریم، مسائل حقوقى خودش را داریم که هرکدام در جایگاه خودش نسبت به این قضیه صحبت خواهد شد، البته تا حدودى که فقط بیان مسائل کلى باشد و بعد ما به این مطلب مىپردازیم که بناى اسلام در ازدواج، اصلاً براساس مسائل قانونى نیست، براساس مسائل ماوراء قانون است، آنچه ماوراء قانون نسبت به مسائل ائتلاف و محبت و پیوند زندگى بین دو فرد و کیفیت نگرشى است که این دو نفر باید در ادامۀ حیات و زندگى نسبت به هم داشته باشند، [باید ببینیم که] از دیدگاه اسلام چه نگرش و دیدگاهى نسبت به مسئلۀ ازدواج هست؟ إنشاءالله لولاالبداء این مطلب براى جلسۀ آینده بماند.
امیدواریم که خداوند همۀ ما را مشمول لطف و توجهات خودش قرار بدهد که ما به آن مسائل اساسى و آن بینش حقیقى که از دیدگاه اهل معرفت و اهل توحید براى ما روشن مىشود (نه از سایر دیدگاههاى دیگر و نه از سایر مکاتب دیگر و نه از سایر سلیقهها و افکار دیگر) برسیم. اهل توحید هستند که این دیدگاه را به ما ارائه مىدهند، امیدواریم که خداوند ما را نسبت به این مسائل آشنا و موفق به انجام آن بنماید.
اللهم صلّ على محمّد و آل محمّد