165

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی

از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

15059
مشاهده متن

پدیدآورآیت‌اللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی

گروهعنوان بصری

مجموعهریاضت نفس

تاریخ 1430/03/17


توضیحات

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی، از تنظیم خواسته‌های جسمی تا مقابله با میل به شهرت و جلب توجه دیگران را دربرمی‌گیرد. گفتار با سفارش امام صادق درباره خوراک آغاز می‌شود و توضیح می‌دهد که خوراک نمونه‌ای از میدان گسترده‌تر تربیت نفس است. سپس بحث درباره حقیقت وحی و تفاوت الفاظ قرآن با سخنان دیگر، زمینه‌ای برای توضیح نسبت طهارت نفس با دریافت و بیان حقیقت فراهم می‌کند. نمونه امانت‌داری در دریافت هزینه نشان می‌دهد که چگونه رد کردن توجیه‌های نفس و چشم پوشیدن از سود ناحق، گامی در اصلاح نفس است. در ادامه، این مرتبه با مقام طهارتی سنجیده می‌شود که در آن اندیشه تحریف حقیقت پدید نمی‌آید. در پایان، سخن از رعایت آسایش همسایگان و سنجیدن رفتارهای جمعی با معیار عقل و شرع، دامنه اجتماعی همان مراقبت را روشن می‌کند.

/24
پی دی اف پی دی اف موبایل ورد صوت

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

1
  •  

  • هو العلیم

  •  

  • ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی

  • از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

  •  

  • شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 165

  •  

  • بیانات

  • آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

  • قدس الله سرّه

  •  

  •  

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

2
  •  

  •  

  • أعوذ بالله من الشیطان الرجیم‌

  • بسم الله الرّحمن الرّحیم‌

  • الحمدلله ربّ العالمین

  • و الصلاة و السلام على سیّدنا و نبینا ابی‌القاسم محمد

  • و على آله الطیبین الطاهرین

  • و اللعنة على اعدائهم اجمعین إلى یوم ‌الدین

  • ‌ 

  •  

  • امام صادق علیه‌السّلام در سفارش خود به عنوان بصرى مى‌فرمایند: 

  • «ثَلاثَةٌ فى‌ ریاضَةِ ‌النّفس؛1 سه چیز در ریاضت نفس است» و آن سه چیز را در مبحث مأکولات مى‌شمارند.

  • ریاضت یعنی مقابله با خواست‌های نفسانی

  • عرض شد که مسئلۀ ریاضت که عبارت از حرکت و گردش و مقابله با خواست‌هاى نفسانى است، این اختصاص به مأکولات ندارد، بلکه در یک قالب کلى، خود حضرت این مطالب را بیان کردند، منتها از آنجایى که به‌طورکلى و به‌حسب غالب، مردم نسبت به مأکولات آنچه باید و شاید مورد توجه قرار نمى‌دهند، از اینجا حضرت یک تنبیه و تذکّرى راجع به این مطلب بیان مى‌کنند که حالا إن‌شاءالله ما در آتیۀ نزدیک نسبت به این مسئله توضیحاتى خواهیم داد و آن روشى را که در کیفیت غذا خوردن و کمیت آن مورد رضاى اولیاء الهى است، بیان خواهیم کرد.

  • در مسئلۀ ریاضت همان‌طورى که قبلاً خدمت رفقا عرض شد ریاضت از «راض، یروض، روضاً و ریاضةً» به معناى گردش کردن و حرکت کردن است و این حرکت و گردش در هرجایى ممکن است، چه در موقعیت‌هاى مناسب و چه در موقعیت‌هاى نامناسب. منتها در مبحث ریاضت نفس، صحبت از این است که این حرکت و گردش و کلنجار رفتن با نفس نسبت به آن مطالبى است که مورد اشتیاق و تمایل نفس است و انسان باید در ارتباط با این مطلب، راه و اتجاه خودش را انتخاب کند و درنظر بگیرد.

  • عمومیت ریاضت نسبت به تمامی مسائل فردی و اجتماعی و عدم انحصار آن نسبت به مأکولات

  • نفس نسبت به مطالب متعددى اشتیاق و تمایل دارد، در مسائل جسمى و بدنى، آن امورى که مورد التذاذات نفسانى است از نکاح و ازدواج و همین‌طور مأکولات و مشروبات، اینها چیزهایى است که نفس نسبت به آنها ابراز تمایل و اشتیاق مى‌کند و همین‌طور از مشاهدۀ مناظر جمیله و روائح مستحسنه و دلخواه و مسموعات، صداهاى زیبا [لذت می‌برد] که اگر خدا بخواهد راجع به اینها هم صحبت خواهد شد و این که خود صوت چه میزان در حرکت انسان، تأثیر مثبت دارد، یا مناظر جمیله در کیفیت تلطیف روح، چقدر مى‌تواند مؤثر باشد، یا روائح خوشبو چه میزان مى‌تواند در آماده‌سازى و مهیا کردن فضا براى توجه، مؤثر باشد، انسان در فضایى باشد که رائحۀ خوشبو داشته باشد یا در فضایى باشد که رائحه، رائحۀ نامناسب و قبیحه‌اى باشد، اینها چقدر مى‌توانند تأثیر بگذارند! صداها چقدر مى‌توانند در نفس انسان مؤثر باشند و همین‌طور نسبت به موسیقى و حرمت آن که چگونه مى‌تواند از حرکت انسان جلوگیرى کند و همین‌طور دیدن‌ها و نظره‌ها که چه‌بسا بعضى از اینها مى‌تواند حرکت نفس را به‌سوى تجرد تسریع کند و یا از حرکت نفس به‌سوى تجرد ممانعت به‌وجود آورد و وقفه ایجاد کند، اینها مطالبى است که مربوط به امور فیزیکى است که به بدن انسان برمى‌گردد، صوت، رائحه، بوى خوش، چشیدنى‌ها، مسموعات، محسوسات و لمس‌ها و همین‌طور مأکولات و مشروبات. و نفس در مقابل اینها نسبت به امورى هم اشتیاق و التذاذ دارد:

    1. بحار الأنوار، ج ‌1، ص 226؛ مشکاة الأنوار، ص 327:
      «ثَلاثَةٌ مِنها فی‌ ریاضَةِ النَّفس.»

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

3
  • شخصیت‌طلبى، محبوب شدن در میان اقران و امثال، مورد توجه قرار گرفتن، صیت و شهرت او در همۀ آفاق پیچیدن، معروف شدن، مشهور شدن، اسم او را در همه‌جا بردن، نام او را در همه‌جا ذکر کردن، از یاد و خاطرۀ او در همه‌جا تجلیل کردن.

  • معروف شدن بزرگ‌ترین آفت برای دین و سعادت انسان

  • خدا گذشتگانِ همه را رحمت کند، مرحوم والد ـ رضوان ‌الله تعالی علیه ـ چند بار به من این مطلب را به صور مختلف و به اشکال مختلف فرمودند، مخصوصاً در ‌دو سه سال آخر حیات ایشان، البته باز بعد از این هم ایشان این مطالب را به انواع مختلفى به من تذکر مى‌دادند، بعدازظهرى بود که من خدمت ایشان رسیدم، قضیه‌اى پیش آمده بود و اتفاقاً کسى از آن مسئله اطّلاع نداشت و من به‌واسطۀ آن قضیه که در شرف انجام بود، خب طبعاً وضعیتم تغییر پیدا مى‌کرد و شهرتى پیدا مى‌کردم. هیچ‌کس از آن مسئله مطلع نبود، یعنى هیچ احدى مطلع نبود، همین‌که بعدازظهر طبق معمول خدمت ایشان رسیدم، ایشان از آن اطاق آمدند که به اطاق دیگری بروند، در همان حال به من برخورد کردند بعد از سلام و علیکی که کردیم، ایشان به من فرمودند: «فلانى! اگر خیر دنیا را مى‌خواهى ناشناخته بمان و اگر خیر آخرت را مى‌خواهى ناشناخته بمان.» ایشان این را گفتند و به دنبال کارشان رفتند! خب من متوجه شدم که مسئله به چه قضیه‌اى برمى‌گردد، مطلب ایشان به چه مسئله‌اى برمى‌گردد. و بعد واقعاً متوجه شدم و دیدم که بزرگ‌ترین آفت براى دین و سعادت انسان، همین مسئله است، مسئلۀ مشهور شدن و معروف شدن.

  • البته خب یک وقت خواست خدا است که انسان معروف و مشهور بشود، این مطلبى است، خواست خدا است بر این که این‌طرف و آن‌طرف صحبتى بشود، این مطلبى است، اما یک وقت نه، انسان خودش براى این مطلب قدمى برمى‌دارد، انسان خودش هم براى صیت و شهرتش کارى را انجام مى‌دهد (انسان هم خودش یک چیزیش مى‌شود! خیلى لرى و خودمانى!) و بعد به‌حساب خدا مى‌گذارد، خودش یک چیزیش مى‌شود ولی مى‌گوید: «خواست خدا بود! تکلیف بود! چه کنیم دیگر؟! چاره‌اى نبود!» نه آقاجان خواست خدا نیست، خواست خودِ سرکار است. خواست خدا این نیست، خواست خدا این است که شما در خانه‌ات بنشینى و به هیچ کارى هم دست نزنى، منتها ما تصور مى‌کنیم که تمام لوح و قلم باید در اختیار ما باشد و جبرائیل و میکائیل به فرمان ما باشند! مطلب این‌طور نیست.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

4
  • طالبین حق و حقیقت، مخاطبین آیات قرآن کریم و کلام معصومین و اولیای الهی

  • علىٰ‌کلّ‌حال تمام این بدبختى‌هایى که براى حرکت انسان و سعادت انسان به‌وجود مى‌آید و خسرانى که نصیب انسان مى‌شود، برای همین مسئله است. نفس نسبت به این امور احساس لذت مى‌کند، نسبت به شهرت احساس لذت مى‌کند؛ مى‌گویند: «در فلان مجلس بودیم اسم شما در آن مجلس برده شد و از شما تعریف شد»، آدم لبخندى مى‌زند و اگر در ظاهر هم یک‌خرده اخم کند و بگوید: «نه، چرا؟» ولى در باطنش مى‌گوید: «خب الحمدلله که اسم ما در آنجا هست و مطلب ما در آنجا مطرح شده.» یا می‌گویند: «در فلان‌جا بودیم صحبت شما بود» یا مثلاً «فلان آثار شما در فلان‌جا دیده شد.» اینها چیزهایى است که انسان خوشش مى‌آید و حالا یا در ظاهر نیشش باز مى‌شود یا در باطن نیشش خیلى بیشتر باز مى‌شود، اینها تفاوتی نمى‌کنند، مطلب یکى است، تفاوت فقط در ظاهر و باطن است، ولى اصل مطلب یکى‌ است. اگر در جایى صحبت شد و مسئله مطرح شد و تعریف شد، انسان باید این را از خدا بداند نه از خود و اگر در جایى مطرح شد و انتقاد و مذمت شد، انسان نباید ناراحت بشود. بعضى‌ها به بنده گفتند که «آقا نسبت به فلان کتاب شما در فلان‌جا این نظر را مى‌دهند و این حرف‌ها را مى‌زنند!» من گفتم: من که این کتاب را براى اینها ننوشتم که بخواهم ناراحت بشوم که حالا نظر آنها نسبت به این کتاب، نظر خوبى نیست. و اگر نظر آنها نظر خوبى باشد من باید تعجب بکنم! من این کتاب را که نوشتم و این صحبت‌هایى را که در اینجا کردم، اینها مربوط به این دسته از افراد است و آنها هم خوشحال خواهند شد. مرحوم آقا ـ رضوان‌ الله تعالی علیه ـ نوشتارى داشتند و در این نوشتار صحبت در این بود که «خلاصه خیلى‌ها نمى‌توانند این مطالب را قبول کنند»، ایشان مى‌فرمودند:

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

5
  • قبول نمى‌کنند که خب نکنند، مگر ما این مطالب را براى آنها نوشتیم که حالا نمى‌خواهند قبول کنند؟! (این را مرد عارف و ولىّ الهى مى‌گویند، مسئله را از خود نمى‌بیند، مطلب را از جاى دیگری مى‌بیند) ما این مطالب را براى کسانى نوشتیم که دریچۀ قلب خود را بر روى واقعیات نبسته‌اند! (مى‌بینید چقدر مسئله، مسئلۀ مهمی است!) ما این مطالب را براى کسانى نوشتیم که راه خود را با خدا مسدود نکرده‌اند، ما براى آنها نوشته‌ایم. خب اگر آنها آمدند و خواندند و انتقاد و مذمت کردند، جاى تعجب است!

  • و اگر نه، افراد دیگرى که دل خود را بسته‌اند و نمى‌خواهند حقیقت را بشنوند و واقعیت را ببینند، تا چشمشان مى‌خواهد به آن واقعیت بیفتد، چشم را مى‌بندند و سراغ عکس دیگر و یک مطلب دیگری مى‌روند، تا در جایى مى‌خواهد صحبتى بشنوند که با آن افکارشان مخالف است، پیچ را مى‌بندند و سراغ صحبت بعدى مى‌روند، این افراد باید هم مذمت بکنند، این یک چیز طبیعى است، فرمول، فرمول خیلى ساده و طبیعى است.

  • قرآن کریم براى چه کسی آمده است؟ آیا براى کافران آمده؟! نه، آیا براى مشرکان آمده؟! نه. نه‌اینکه مقصود از کافران و مشرکان اینهایی هستند که [در کشور‌های دیگر هستند،] نه، مقصود از کافران و مشرکان آنهایى هستند که کفر و شرک و چشم‌بستن بر روى حقایق را در دل خود تثبیت مى‌کنند، به‌عبارت دیگر مى‌خواهند خواب باشند، نه‌اینکه خوابند، خود را به خواب مى‌زنند، قرآن براى اینها نیامده است، والله و بالله قسم که یک حرف از حروف قرآن براى این افراد نیست، چرا؟ چون نقض غرض است؛ ﴿لَّا يَمَسُّهُۥٓ إِلَّا ٱلۡمُطَهَّرُونَ * تَنزِيلٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾؛1 «این کتاب، کتابى است که از ناحیۀ پروردگار آمده و با طهارت آمده است»، از اولِ ﴿بِسۡمِ ٱللَهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾ آن تا آخرِ سورۀ ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾، این در مقام طهارت و عصمت آمده است، این حروف براساس طهارت در این عالم نزول پیدا کرده است. اگر این حروف در آن عالم بالا بود، آیا ما از این مطالب اطّلاع داشتیم؟! نداشتیم؛ اگر اینها بر نفس پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نازل نمى‌شد، آیا ما از این حقایق مطلع بودیم؟! خب نبودیم؛ اگر اینها در همان مرتبۀ قدس و طهارتِ سرّ در لوح محفوظ باقی‌می‌ماند، در آنجا که عالم، عالم حقایق است نه عالم حروف، اگر این قرآن در همان مرتبۀ حقیقت خودش مستقر بود، آیا ما به آن حقایق آنجا مطلع مى‌شدیم؟! نمى‌شدیم، پس آن وقایع و آن حقایق با تغییرش به‌صورت لفظ و کلمات، [در این عالم برای ما نازل شده‌اند و ما آنها را مشاهده می‌کنیم.] شما از طهران، از شهرستان‌هاى دیگر حرکت کرده‌اید و براى زیارت حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها در درجۀ اول، و بعد براى شرکت در این مجلس در درجۀ دوم، به قم آمده‌اید، مراتب باید محفوظ باشد، کسى که مى‌خواهد به قم بیاید و در این مجلس شرکت کند، قصد اول او نباید این مجلس باشد، باید زیارت حضرت معصومه باشد، آن مهم و اصل است و این فرع است، این در زیرمجموعۀ آن حقیقت قرار دارد، اگر این زیارت حضرت معصومه انجام شد، ما از این مجلس هم بهره‌مند مى‌شویم، والاّ اگر حضرت معصومه را زیارت نکردیم، مطلقا از این مجلس بهره‌مند نخواهیم شد! هدف اصلى از آمدن به قم باید زیارت حضرت معصومه باشد و بعد در کنار برکات حضرت معصومه، خب بالأخره کنار هم مى‌نشینیم و صحبتى مى‌کنیم و چندجمله‌اى رد و بدل مى‌کنیم و رفقا و دوستان را مى‌بینیم و مورد لطف دوستان و رفقا هم قرار مى‌گیریم، این یک مطلب دیگرى است، رفقا باید این مسئله را توجه داشته باشند. این مسافتى را که طى کردیم و تا اینجا آمدیم، تمام این مسافت، حقایق و وقایع خارجیه بود، ما در طی این مسافت، بیابان، کوه، صحرا، ابر و ماشین دیدیم، فرض بکنید باد و طوفان و باران و برف و خورشید و گرما دیدیم، خیلى چیزهای دیگر دیدیم، تا اینجا خیلى مسائل بود، حالا مى‌آییم آن مطالب و آن حقایقى را که در طول این مسیر با چشم دیدیم، آن مطالب را تبدیل به حرف مى‌کنیم. آن کوهى را که با چشم دیدیم، آن کوه الآن تبدیل به کاف و واو و ه مى‌شود، این کاف و واو و ه حرف نیست، واقعیتى است که چون نمی‌شود این واقعیت را آورد و در این مجلس قرار داد، این حروف، نماینده و وکیل آن واقعیت خارجى است که مورد مَرئىٰ و مَسمَع ما قرار گرفته، شنیدیم، دیدیم، لمس کردیم و الآن داریم آن حقایق را به‌صورت حرف بیان مى‌کنیم.

    1. سوره واقعه (56) آیه 79 و 80.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

6
  • حکایت کردن همۀ حروف و کلمات قرآن کریم از واقعیات موجود در نفس پیغمبر

  • تمام این حروفى که بر زبان پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم جارى شده است، ﴿بِسۡمِ ٱللَهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾ یعنى با و سین و میم و الف و لام و نون، کاف، صاد، ضاد، شین، تا و...، تمام این حروفی که بر زبان پیغمبر جارى شده است، از واقعیتى حکایت مى‌کند که آن واقعیت الآن در نفس پیغمبر است، اینهایى که مى‌گویند که «خود کلمات بر نفس پیغمبر آمده است بدون اینکه آن واقعیت در پشت این حروف براى آن حضرت مجسم بشود»، آنها هیچ معرفتى از حقیقت وحى ندارند، حقیقت وحیى که بر رسول خدا مى‌آید، با آن حروفى که ما مى‌شنویم، از زمین تا عرش خدا فرق دارد! این قرآنى را که ما الآن قرائت مى‌کنیم، این فقط حروف است، کوه، دشت، آسمان، دریا، جبرائیل و میکائیل و عوالم ربوبى در آن نیست، همۀ اینها حروف است، این حروف نمایندگى و وکالتِ از آن حقایقى را دربردارد که آن حقایق بر قلب رسول خدا نازل شده است، رسول خدا از آن حقیقت، با این لفظ دارد براى من و شما این مطلب را بیان مى‌کند.

  • فرق آیات قرآن کریم با اقوال دیگر از پیامبر و ائمه و اولیای الهی

  • البته بین این الفاظ قرآن کریم و بین سایر الفاظى که رسول خدا در موارد دیگر بیان مى‌کنند، فرق است، در موارد دیگر خب حضرت حکایت از واقع مى‌کنند، در موارد دیگر حضرت خبر از قضیه‌ای‌ مى‌دهند، در مواقع دیگر حضرت یک مطلب خارجى را بیان مى‌کنند، حضرت در جریان جنگ موته در مدینه نشسته بودند و قضایاى جنگ موته را براى مردم بیان مى‌کردند،1 هیچ‌کدام آنها آیۀ قرآن نیست، کلماتى عادى است مثل سایر کلماتى که انسان در طول روز و شب در وقایع خارجى و روزمره در معاشرت و محاورات خود این کلمات را بیان مى‌کند. آن واقعیت خارجى و آن واقعیتى که بر قلب رسول‌الله نسبت به قضایاى واقعیه در مراتب مختلف [نازل می‌شود، آن با آیات قرآن کریم فرق می‌کند.] این یک مطلب خیلى دقیق و ظریفى است که فضلا و رفقایى که اهل معنا و اشارات هستند مى‌توانند روی این مطلب تأمل کنند و به آن برسند که علت فرق بین این کلمات قرآن با کلمات دیگر رسول خدا، با اینکه هر دو حکایت از واقعۀ خارجى و آن حقیقت خارج مى‌کند، چیست؟ و این مطلب در کلمات بزرگان و عرفا هم همین‌طور است، آن مطالب بزرگان و عرفائی که اینها در کتب خودشان ذکر کردند، مگر آنها حالات خودشان را به‌ قلم و بیان درنیاوردند؟ آنها هم همان مطالب و مشاهدات خودشان را به این کیفیت بیان کردند، پس فرق بین قرآن و آن کلمات اولیاء الهى و عرفاء بالله چیست؟ آیا در این است که این کلمات به‌صورت خاص جمله‌پردازى شده و به شکل خاص درآمده که الآن ف باید اول باشد و بعد ت باشد؟! آیا نمى‌شود اول ت و بعد ف باشد؟! آیا فرق، این است؟! خب این که چیز مهمى نیست، خب این همین ترکیب و مونتاژى است که یک شاعر در اشعار خودش انجام مى‌دهد، مطلبى را مى‌خواهد بیاورد، مفهومى را مى‌خواهد ذکر بکند، این مفهوم را گاهى در سه چهار خط و سطر بیان مى‌کند، گاهى همین مفهوم را فرض بکنید که در یک خط شعر بیان مى‌کند.

    1. الخرائج و الجرائح، ج 1، ص 166.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

7
  • تجلیل مرحوم علاّمه طهرانی از اشعار خواجه حافظ شیرازی

  • مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مى‌فرمودند که «بعضى از اشعار جناب حافظ ـ رضوان الله تعالی علیه ـ احتیاج به یک جلد کتاب، شرح دارد»؛ در آن قصیدۀ اولش که می‌فرماید:

  • الا یا ایها السّاقى ادِر کأساً و ناولها‌***که عشق آسان نمود اول ولى افتاد مشکل‌ها‌
  • تا به اینجا می‌رسد که:

  • به بوى نافه‌اى کآخر صبا زان طرّه بگشاید***ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها
  • بعد می‌رسد به اینجا که:

  • به مى‌ سجاده رنگین ‌کن گرت پیرمغان گوید***که سالک بى خبر نبود ز راه و رسم منزل‌ها
  • ایشان فرمودند که «این یک شعر؛1

  • به بوى نافه‌اى کآخر صبا زان طرّه بگشاید***ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها
  • یک کتاب، شرح دارد»! خب حالا من نمى‌توانم به اندازۀ یک کتاب شرح بدهم، خیلى بتوانم شرح بدهم یک ساعت راجع به این قضیه براى رفقا صحبت بکنم، یک ساعت که یک کتاب نمى‌شود، فوقش چهل یا پنجاه صفحه مى‌شود، ولى آن‌طور که آن شخص، آن بزرگ و عارف مى‌فهمد که در هر کلمه کلمه‌اى که آمده، مرحوم خواجه حافظ چه اعجازى کرده است، [آن را که من ادراک نمی‌کنم.]

  • من یک وقت راجع به همین یک شعر داشتم فکر مى‌کردم، گفتم خب ما هم یک‌خرده فکر کنیم ببینیم حالا چه چیزى نصیبمان مى‌شود، همه‌اش به این امید ننشینیم که ببینیم [دیگران چه گفته‌اند،] من واقعاً دیدم هرچه دارد فکرم جلو مى‌رود به جایى نمى‌رسد! یعنی مدام دارد جلو مى‌رود جلو مى‌رود و اصلاً به جایى نمى‌رسد که بایستم و بگویم این منظور خواجه است و در آنجا توقف کنم، تا متوجه مى‌شدم که خب این دیگر بالاترین معنا است، یک‌دفعه می‌دیدم عجب یک‌هم‌چنین افق دیگرى‌ هم در اینجا پیدا شد و به آنجا که وارد مى‌شدم مى‌دیدم نه، باز هم مطلب بالاترى هست! و خلاصه ماندم و دیگر رشتۀ تفکر و تأمل را رها کردم. همین‌قدر به شما بگویم که ایشان تمام قوس صعود و نزول را در این یک خط شعر بیان کرده‌اند! تمام آمدن ما، ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ﴾2 را، کیفیت آمدن از بهشت در این دنیا و گندم خوردن و دور افتادن و بعد دنبال آن هدف رفتن و درد فراق و هجران کشیدن، به‌خاطر آن وصل، آن عشق و آثار و تبعاتش را تحمل کردن و صدماتى که در این راه نصیب مى‌شود و مسائلى که در این راه هست، همۀ اینها را در این یک خط بیان کرده است! خب چه کسی این مطلب را مى‌فهمد؟

    1. دیوان حافظ (قزوینی)، غزل 1.
    2. سوره بقره (2) آیه 156. الله شناسى، ج ‌3، ص 198:
      «تحقیقاً ما همگى مِلک طلق خدا هستیم، و تحقیقاً ما همگى به‌سوى وى رجعت مى‌نماییم.»

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

8
  • هزاران هزار نفر مى‌آیند و شعر حافظ را هم مى‌خوانند و با موسیقى هم مى‌خوانند و با دلنگ و دلونگ مى‌خوانند و اصلاً نمى‌دانند که خواجه از آنها بیزار است و آنها را تا روز قیامت لعنت مى‌کند که اشعارى که آن اشعار را باید با روح و ریحان به مردم جلوه داد، دارند با تار و طنبور‌ براى مردم مى‌خوانند! آقا شعر تار و طنبورى خیلى زیاد است! از این بند تنبونى‌ها! چرا دیگر آدم بخواهد سراغ شعر حافظ بیاید و آنها را با آلات موسیقى ملوّث کند و آنها را خراب کند و ازبین ببرد و مشوّه بکند؟! چرا انسان این کار را انجام بدهد؟! انسان مى‌تواند همین اشعار را با بهترین و زیباترین صدا بخواند، چه اشکالى دارد؟! صدا هرچه زیباتر باشد بهتر است، حالا فرض کنید که صداهاى دیگرى ضمیمه بشود، خود این صدا و نغمه، نیازى به چیز دیگرى ندارد، انسان بیاید اشعار را با صدای زیبا و خوش بخواند. اتفاقاً بزرگان به شنیدن صداى خوش خیلى راغب بودند و خیلى آنها را مؤثر مى‌دانستند، إن‌شاءالله این بحثش برای وقت و فرصت خودش بماند، و مضراتى که همراه با صداى خوش به‌واسطۀ موسیقى براى انسان پیدا مى‌شود، این هم طلب رفقا باشد تا إن‌شاءالله وقت خودش برسد.

  • این شعر که داراى این مرتبۀ عالى است، این شاعر آمده این مفاهیم را جمع کرده، این حقایق را جمع کرده و آن را در این قالب بیان کرده، بنابراین آیا باید بگوییم قرآن هم مثل همین اشعار است و خب حالا قرآن در یک مرتبۀ بالاترى است؟! نه، این نیست. الآن از نظر حکم شرعى آیا ما مى‌توانیم بر این حروف و کلماتى که از بزرگان آمده، دست بى‌وضو‌ بگذاریم؟ خب بله، انسان مى‌تواند بی‌وضو بر این کلمات دست بگذارد، حالا البته به‌خاطر احترام و ادب و اخلاق، صحیح نیست، کلام بزرگان، کلام اولیاء الهى محترم و معزز است و انسان باید با طهارت با آنها برخورد کند، ولى از نظر حکم شرعى ظاهرى ما نمى‌توانیم روى آیات قرآن دست بى‌وضو بگذاریم ولى روى اشعار مى‌توانیم بگذاریم، خب این دیگر یک چیز طبیعى است و حکم ظاهرى است، چرا ما نمى‌توانیم روى کلمات قرآن دست بى‌وضو بگذاریم؟ آیا این یک حکم ظاهرى است؟! آیا منشأ و دلیل ندارد؟! یا اینکه نه، این حقیقت و حقایقى که الآن به‌صورت این الفاظ نازل شده است، این الفاظ به‌نحوی ترتیب یافته است و این ترتیبش هم نه‌اینکه جبرائیل آن را مثل شاعر ترتیب کرده و مونتاژ کرده، نه‌خیر، نه میکائیل اینها را مونتاژ کرده، نه جبرائیل و نه عزرائیل و نه خود پیغمبر، مونتاژ کنندۀ این حروف، نفس ذات پروردگار است، همان ذاتى که آن حقایق را در آن عوالم ربوبى به‌واسطۀ ظهور اسماء و صفات کلّیۀ خودش به منصۀ ظهور و تحقق و تکوین درآورده است، آن حقایق از آنجایى که تمام مراتب عالم وجود را مى‌گیرد، در نزولش به قلب رسول‌الله با این کیفیتِ حروف نازل شده است، نه یک کلمه این طرف‌تر و نه یک کلمه آن ‌طرف‌تر، به‌نحوى‌که اگر ما بخواهیم دوتا از این کلمات را جایش را عوض بکنیم، همه‌اش به هم مى‌ریزد!

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

9
  • مثلاً در یک آیۀ قرآن هست که: ﴿هُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ﴾1 اگر ما بگوییم: «هو الحکیم العلیم»، کل نظام به هم مى‌ریزد! در یک آیۀ قرآن هست که: ﴿إِنَّهُۥ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرُۢ بَصِيرٞ﴾2 حالا اگر ما بگوییم خب خبیر و بصیر یعنی یکى اینکه باخبر است و یکى هم اینکه بینا است، پس جایش را عوض بکنیم و بگوییم: «بصیرٌ خبیر»، همه ‌چیز به‌ هم مى‌ریزد! یا اینکه من‌باب‌مثال در آیۀ ﴿ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ وَٱلۡمُشۡرِكَٰتِ﴾3 ما بگوییم: المنافقات و المنافقین و یا اینکه ﴿وَٱلۡمُشۡرِكِينَ وَٱلۡمُشۡرِكَٰتِ﴾ را زودتر بیاوریم! نه‌خیر، این‌طور نیست.

  • مسئله از این قرار است که هر آیه از آیات قرآن در انطباقش با آن حقایقى که حکایت از آن حقایق مى‌کند، نظم خاص خود را دارد و فقط کسى مى‌تواند نسبت به این نظم اطّلاع پیدا کند که بر آن حقایق اطّلاع پیدا مى‌کند و کسى که نسبت به آن حقایق اطّلاع پیدا کند، بر فرض اگر او بخواهد آیه‌ای از آیات قرآن را بیاورد هیچ چاره‌اى ندارد جز اینکه اول فا و بعد تا را بگوید، اول منافقین و بعد مشرکین را بگوید و دیگر نمى‌تواند اول مشرکین و بعد منافقین را بگوید، دیگر نمى‌تواند بگوید که «اول خبیر را مى‌گوییم و بعد بصیر را پشت سرش مى‌گوییم، اول حکیم را مى‌گوییم و بعد علیم را مى‌گوییم، خب هر دو یکى هستند، چه فرق مى‌کنند؟!» من بگویم برو در آن گوشه، در مطبخ و آشپزخانه و آن ظرف آب با ظرف دوغ را بردار و بیاور، یا مى‌توانم بگویم برو در آشپزخانه و ظرف دوغ با ظرف آب را بردار و بیاور، هر دو یکى است، فرق نمى‌کند، چون الآن در آنجا دو چیز هست: یکى آب است و یکى دوغ است، چه اول آب را بگویم و چه آب را بعد بگویم، در مسئله تفاوت نمى‌کند، ولى یک وقت مى‌خواهم یک نکتۀ دیگرى را در اینجا بگویم و آن این است که مى‌خواهم بگویم «تو الآن به دو چیز احتیاج دارى: اول باید آب بخورى و بعد از آب، دوغ بخورى، اگر بخواهى اول آن دوغ را بیاشامى این براى معدۀ تو مضر است و موجب تحریک اسید معدۀ تو خواهد شد و به تو ضرر خواهد رساند، اول آب بخور تا به‌واسطۀ خوردن آب، آن اسید معده تخلیه بشود تا بعد که دوغ را مى‌خورى در تو تأثیر سوء نگذارد»، در اینجا آیا مى‌توانم بگویم هرکدام را زودتر خوردى فرقی نمی‌کند؟! نه، این را دیگر نمى‌توانم بگویم، اول باید آن ماده‌اى را که مورد نظر است، در کیفیت ترتیب، مقدم کنم. مثلاً پزشک چند دارو به انسان داده و مى‌گوید: «اول باید این را بخورى و بعد آن را بخورى و بعد هم آن یکی را بخوری»، حالا فرض کنید که انسان از سر خود بگوید: «او که سه‌تا را داده، خب هرکدام را که اول و آخر خوردیم، فرقی نمی‌کند»! [نه، این غلط است.] بر فرض مى‌گویند: «قطره‌ای را که در چشم می‌ریزی، اول این قطره را بریز و چند ساعت بعد آن قطرۀ دیگر را بریز»، تغییر و تبدیل در آن زمان ریختن قطره‌ها، موجب ضرر و خطر است و حتی ممکن است که اصلاً چشم کور بشود!

    1. سوره یوسف (12) آیه 83.
    2. سوره شوری (42) آیه 27. الله شناسى، ج ‌3، ص 170:
      «تحقیقاً او به بندگانش خبیر بصیر است.»
    3. سوره احزاب (33) آیه 73. معاد شناسى، ج ‌9، ص 231:
      «مردان منافق و زنان منافق و مردان مشرک و زنان مشرک‌»

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

10
  • انطباق نفس پیغمبر از نقطه‌نظر مقام طهارت و عصمت با حقایق خارجی

  • حقایق قرآن، آن حقایقى که در آن عالم خارج وجود دارد، آن حقایق مراتب عالم ربوبى است که قرآن کریم بر طبق آن مراتب، در قلب پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نازل شده است و رسول خدا نمى‌تواند [آن حقایق را پس و پیش کند،] البته نه‌اینکه از نظر شرعى اشکال دارد و به‌خاطر حکم شرعى، این را انجام نمى‌دهد، نه، این کار ما است؛ نه به‌خاطر اینکه برخلاف ترتیب آیات و برخلاف رضاى الهى است، لذا کلامى را بر زبان نمى‌آورد و پس و پیش نمى‌کند، نه، آنها مربوط به ما است؛ نه‌اینکه فرض بکنید به‌خاطر اینکه ممکن است که مردم در اشتباه بیفتند، لذا به‌خاطر عدم ورود مردم در اشتباه و هلاک مجبور است بر اینکه آیات را بر طبق نزول براى مردم بیان بکند، نه، همۀ اینها امورى است که ما باید خودمان را با این مسائل تطبیق بدهیم و آن به رسول خدا ارتباط ندارد، نفس رسول خدا نفس مطهر و معصوم است، نفس مطهر و معصوم از نقطه‌نظر مقام طهارت و عصمت، با حقایق مطهره و معصوم خارجى منطبق است و آن نفسى که واقعیات خارجى را همان‌طورى‌که هست مى‌گیرد و در خود نگه مى‌دارد، در مقام بیان آن واقعیت خارجى چاره‌اى ندارد که الاّ و لابد به همان کیفیت بیان کند.

  • من که الآن در مقابل خود سه‌تا ستون مى‌بینم که هرکدام از اینها با دیگرى تفاوت دارد، آنچه را مى‌بینم همین واقعیت خارجى است، آنچه را من در این دیوار از قاب و ساعت و عکس و اعلانات و شعائر و امثال‌ذلک مى‌بینم، اینها به همین کیفیتى است که الآن من دارم مى‌بینم، من همان‌طورى‌که نمى‌توانم این واقعیت‌هاى خارجى را تغییر بدهم، چون من در اینجا نشسته‌ام و این قاب‌هایى که الآن روى دیوار است هرکدام نظم خاص خودش را دارد و دست من نمى‌رسد که آن قاب‌ها را عوض کنم، بله اگر پایین بیایم مى‌توانم، ولى وقتى که الآن در اینجا نشستم نمى‌توانم این قاب‌ها را عوض کنم، بنابراین آنچه در قلب من جا مى‌گیرد، این قاب‌ها، این ساعت، این اشیائى که دارم در مقابل خود مى‌بینم، اینها به همان کیفیتى است که در عالم خارج وجود دارد، بنابراین اگر بخواهم این مسائل و این وقایع خارجى را شرح بدهم، چاره‌اى ندارم جز این که بگویم این قابى که تمام قرآن در این قاب منقوش است، این در اینجا اول است و بعد فرض بکنید که ساعت و بعد عکس و بعد فلان شعر و بعد فلان آیه است و همین‌طور یک‌یک توضیح بدهم براى اینکه صحبت من با آن واقعیت خارجى منطبق باشد. اگر [در بیان ترتیب اینها در گفتن،] بیایم جاى اینها را عوض کنم، خیانت کرده‌ام، اگر جاى اینها را عوض بکنم این حکایت از این مسئله مى‌کند که نفس من، نفس مطهر نیست، نفس خائن است، نفس مکار و منافق است، به‌جاى اینکه بگویم اول این قاب در اینجا قرار دارد مى‌گویم اول ساعت قرار دارد، خب اول ساعت قرار ندارد، اول قاب است و قابش هم با این خصوصیت است. پس اگر من آمدم [در بیان خود،] این واقعیت‌هاى خارجى را تغییر دادم و از آن نظام خودش بیرون آوردم، شما در اینجا متوجه مى‌شوید، شما که دارید نگاه مى‌کنید، شما که چشم دارید، شما که دارید مى‌بینید که من دارم دروغ مى‌گویم، چون اول قاب است و بعد ساعت است، متوجه مى‌شوید پس من نفسم، نفس مطهر نیست، نفس آلوده و خراب است و نفسى است که حقایق را عوض مى‌کند، واقعیت‌ها را عوض مى‌کند. حالا اگر فرض بکنید شخصى که نبیند (نابینا باشد)، او از کجا مى‌فهمد که نفس من نفس آلوده است؟! حالا افرادی که الآن در اینجا هستند چون همه می‌بینند، لذا همۀ اینها اطّلاع پیدا می‌کنند که نفس من آلوده است یا نه، ولی آن کسى که اعمیٰ است، او از کجا اطّلاع پیدا مى‌کند که نفس من آلوده است یا نه؟! او خیال مى‌کند که نفسم پاک است و دارم واقعیت‌ها را شرح مى‌دهم و توضیح مى‌دهم. پس این در اینجا شخصى است که نفس او نفس آلوده است.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

11
  • ریاضت یعنی مقابله با تخیلات و تصورات

  • از این یک مرتبه بالاتر مى‌آییم، یک فردی هست که نفسش نفس خائن و آلوده نیست ولکن نگاه مى‌کند مى‌گوید خب فعلاً که کسى نگاه نمى‌کند، مى‌توانم جاها را عوض بکنم، مى‌توانم این کار را بکنم، با خودش مى‌گوید بکنم یا نکنم؟ او که حالا نمى‌فهمد، این کسی که در اینجا نشسته که نابینا است، براى او چه فرقى مى‌کند که من بگویم اول در اینجا قاب است و بعد ساعت است؟! مى‌گویم اول ساعت است و بعد قاب است، بالأخره هردوی آنها هست دیگر. او (شخص نابینا) مى‌گوید: «به ترتیب براى من بیان کن»، مى‌گوییم: این کسی که نمى‌داند، این کسی که بینا نیست که مچ من را بگیرد و مرا مفتضح کند پس من در سعه هستم و دستم باز است،‌ مى‌گویم: آقا اول ساعت است و بعد قاب است و بعد این عکس است، بعد با خودم مى‌گویم: نه، حالا درست است که او نابینا است ولى بالأخره خلاف، خلاف است، من دارم برای او خلاف بیان کردم، چرا بیایم این کار را انجام بدهم؟! نه، این درست نیست، لذا آن واقعیت را آن‌طورى که هست بیان مى‌کنم. من در اینجا خیانت نکردم ولى باز نفس من، نفس مطهر نیست، چون اول این نیت خلاف در ذهن من آمد ولى خودم آن نیت را اصلاح کردم، نیت خلاف آمد ولى من آن را رد کردم.

  • این‌قدر راجع به این قضیه از رفیقم بگیرم، او که خبر ندارد، فلان مطلب را به من سپرده و گفته برو فلان کار را بکن، او هم که نمى‌داند چقدر پولش مى‌شود، نمى‌داند چقدر خرجش مى‌شود، مى‌گویم فرض کنید که یک میلیون خرجش شده درحالتى‌که پنجاه هزار تومان شده، او هم که خبر ندارد. بنابراین می‌گویم یک میلیون خرجش شده و او هم با رضایت مى‌دهد، بعد با خودم مى‌گویم: «نه، این بد نیست، شاید تا آخر عمر هم نفهمد و متوجه نشود ولى آیا رفاقت این است؟! آیا میزان زحمتى که من کشیدم این است؟! او از این مطالب خبر ندارد، آیا خدا هم خبر ندارد؟ آیا آن ملائکه‌اى که این طرف و آن طرف نشسته‌اند هم خبر ندارند؟ آیا اینها هم اطّلاع ندارند؟» مسئله این است، بعد مدام این طرف مى‌آید، آن طرف مى‌آید، ببینید این را ریاضت مى‌گویند، آن ریاضتى را که عرض کردم که براى حرکت و براى تغییر است، این است، این را ریاضت مى‌گویند. این کلنجار رفتن را ریاضت مى‌گویند. کلنجار رفتن در ذهن، کلنجار رفتن در نفس، کلنجار رفتن با تخیلات و خطورات و تفکراتى که براى انسان مى‌آید، یکى جلو مى‌آید آدم عقب مى‌زند، قضیۀ دوم جلو مى‌آید: «الآن من پانصد هزار تومان قرض دارم، خب چه اشکال دارد؟! بعد هم که به او نگفتم و با او هم که طى نکردم که فلان مبلغ باشد، آن هم که راضى است»، ببینید این جهاتى که مى‌آید و نفس را به آن سمتى که مورد اشتیاق و تمایل او است، مى‌کشد. «خب اگر از اول طى مى‌کردم خلاف بود، باید پنجاه هزار تومان مى‌گرفتم، از اول که طی نکردم، گفتم که من انجام مى‌دهم و بعد هم حدش با خودم است، آن هم گفت: بسیارخوب اگر ده میلیون هم بدهم راضى‌ هستم»، بعد از آن طرف مى‌گویم که «خب حالا واقعاً آیا این کارى که من انجام مى‌دهم، درست است؟! قرض دارى به جاى خود، اما این چه گناهى کرده؟! تو که دارى از این پول مى‌گیرى، این چه گناهى انجام داده؟! آیا حالا که تو قرض دارى، این باید متضرر قرض تو باشد؟! یا اینکه نه، قرض به جاى خودش، ارتباط با این هم به جاى خودش، حق با این به جاى خودش، هرکدام باید در جاى خود قرار بگیرد»، این ریاضت مى‌شود. نسبت به آن ادله‌اى که در آنجا بود غالب مى‌شود، بعد مدام این مى‌آید، دائماً آن مى‌آید، مدام بالا و پایین می‌کند و بالأخره تصمیم مى‌گیرد و مى‌گوید: نه آقاجان! ما دین را به دنیا نمى‌فروشیم، همان پنجاه هزار تومان‌ است، آقاجان این‌قدر زحمت، این‌قدر هم مخارج، پنجاه هزارتومان بده خدا برکت بدهد.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

12
  • ـ:‌ آیا فقط پنجاه هزار تومان؟!

  • ـ: همین‌قدر، من بیش از این نمى‌گیرم و فقط این مقدار را می‌گیرم و بیش از این براى من تمام نشده است.

  • ـ‌: آقا اگر تو ده میلیون هم بگویى من رضایت دارم.

  • ‌ـ: آقاجان تو رضایت داشته باش، من بیش از این نمی گیرم. یک وقت از جیب خودت مى‌خواهى بدهى، مى‌گوییم سمعاً و طاعتاً و روى سرمان مى‌گذاریم، یک وقت می‌گویم: آقاجان من حقم این‌قدر است، بیش از این هم نمى‌گیرم، راضى هم نیستم.

  • بعضى‌ها مى‌گویند که «آقا فرض کنید که ما فلان کار را انجام مى‌دهیم و فلان شخص خودش می‌‌آید پول می‌دهد، آدم می‌رود براى کسى چیزی مى‌خرد و بعد هم او مى‌گوید از جیب خودم به شما مبلغى مى‌دهم.» عجب! یعنى اگر تو به آن شخص یا آن کارخانه یا آن فروشنده یا به آن کسی که مأمور خرید است و مى‌خواهی بروی از او بخری ـ آن چیزی که خیلى‌ها دارند انجام مى‌دهند ـ بگویی اگر یک قران هم به من ندهى من باز هم مى‌آیم از تو مى‌خرم و این خرید را انجام می‌دهم، آیا در این‌صورت باز هم او این مبلغ را به شما مى‌دهد یا نمى‌دهد؟ اگر دیدى نداد، معلوم مى‌شود که کلک است، اما اگر گفت: «نه، آقاجان من این را به شما مى‌دهم مى‌خواهى از من بخر، مى‌خواهى نخر، دیدم آدم خوبى هستى، از شما خوشم آمده می‌خواهم این‌قدر به تو بدهم»، این حلال است و آن اولى حرام است، آن رشوه است و این هبه و انعام است، آن مال، مال سحت است، اگر ندهد جنسش خارج نمى‌شود، اگر ندهد مشکلش حل نمى‌شود، اگر ندهد امضا نمى‌کند، همۀ اینها چیست؟ همه حرام است و همه آتش است که افراد این آتش‌ها را به درون فرو مى‌برند و انسان آثارش را مشاهده مى‌کند. والاّ اگر نه، [به‌خاطر حل شدن مشکل و گرفتن امضا و... نبود، این حلال است.]

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

13
  • اتفاقاً یکى از آشنایان ما بود، در همان زمان شاه، و از همین صاحب‌منصب‌ها بود، او یک روز پیش مرحوم آقاى انصارى ـ رضوان ‌الله تعالی‌ علیه ـ مى‌رود و در آنجا به ایشان این را مى‌گوید که: «آقا گاهى اوقات اتفاق مى‌افتد که ما برای شخصى یا شرکتى کاری انجام می‌دهیم و آنها خودشان به ما هبه‌اى مى‌دهند، [آیا گرفتن آن برای ما جایز است؟»] ایشان به او فرموده بودند:

  • آیا اگر در خانه‌ات هم مى‌نشستى، باز آن شرکت به تو هبه مى‌داد؟! آیا آن فروشنده به شما هبه مى‌داد؟! اگر در خانه‌ات مى‌نشستى، آیا آن هبه را درِ خانه‌ات مى‌فرستاد یا نه، حالا چون بلند شدى و رفتى و آن کار را کردی، آن هم به‌خاطر این که بعد دوباره سراغش بروى و بعد دوباره بیایى و این را استمرار بدهى، این کار را انجام مى‌دهد؟! پس در واقع این هبه دادن، یک نوع رشوه است که دوباره فردا اینجا بیا و جاى دیگرى نرو.

  • این چیست؟ حرام است، این قضیه شوخى ندارد! خیلى حرام در حلال شده است!

  • بعد بالأخره نتیجۀ بحث ما به اینجا مى‌رسد که آیا در این‌صورت که نفس خیانت نکرده [ولی بالا و پایینی کرده و فکر خلافی کرده اما بالأخره آن فکر خلاف را رد کرده،] باز ما مى‌توانیم به این نفس، نفس مطهر بگوییم؟! نه، نمى‌توانیم بگوییم، بلکه این نفس نفسى است که در مقام اصلاح است، بله کار خوبی انجام داده و خدا هم به او توفیق داده، او را به این مرتبۀ از سعادت و صلاح رسانده و با این عملى که انجام می‌دهد، این عمل باعث می‌شود که یک پله رد شود و یک وادى را طى کند و در خودش این مطلب را مشاهده مى‌کند، وقتى که انسان در یک‌هم‌چنین مواردى این عمل (عمل خلاف) را انجام نداد، یک‌دفعه مى‌بیند که حالش عوض شد، حالش فرق کرد، این همان است، این همان ریاضتى است که به‌واسطۀ آن ریاضت موفق شده و رسیده. ولی اگر «این و آن و نه و اشکال ندارد و فلان و این حرف‌ها» پیدا شد، همین‌که آن پول را در جیبش گذاشت مى‌بیند که حالش عوض شد، سنگین شد، آیا این‌طور نیست؟ إن‌شاءالله که تابه‌حال براى کسى از رفقا این مسائل نبوده و از این به بعد هم نخواهد بود، چرا؟ چون همۀ اینها خسارت، بدبختى و هلاکت است، ظاهر جاذبى دارد، اگر جاذب نبود که مردم دنبالش نبودند، ظاهر جاذبی دارد ولى باطنش چیست؟ باطنش کدرورت است، باطنش ضیق و افتادن مشکلات در مسائل است؛ در کار انسان، در برنامۀ انسان و در امور انسان مشکل مى‌افتد، ولى وقتى که انسان عبور کرد و از این مسئله رد شد، مى‌بیند یک طور دیگری است، چقدر باز شده، مى‌تواند یک نفسى بکشد، یک صفا و انبساطى را احساس مى‌کند، این، یک قدم جلو آمدن است، این همان ریاضت است، این یک عبور است، از این مرتبه رد شد و به این مرتبه آمد.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

14
  • حالا بالاتر از اینجا کجا است؟ بالاتر از اینجا که آن مرتبه مربوط به اولیاء الهى است، این است که آنها اصلاً نمى‌توانند خلاف بگویند، یعنى اصلاً در مخیلۀ آنها حتی یک لحظه نمى‌آید که جاى این ساعت و قاب عوض شود و بعد آن را رد کنند، اصلاً نمى‌آید، چرا؟ چون به مقام طهارت رسیده‌اند، کسى که به مقام طهارت برسد یعنى چه؟ ـ دقت کنید چطور مى‌خواهم مثال بزنم ـ یعنی همان‌طورى‌که این قاب اول است و بعد ساعت است، همین‌طور این در دلش است، اول قاب است و بعد ساعت است، همین قاب و ساعت به زبان مى‌آید، همین قاب و ساعت مى‌آید تبدیل به حروف و کلمات مى‌شود، پس نمى‌نشیند فکر کند که اول کدام را بگویم و بعد کدام را بگویم؟ بلکه واقعیتِ خارج در نفس او تبدیل به کلمات مى‌شود بدون اینکه فکر کند که اول این را بگویم به صلاح است یا آن را بگویم؟ بالا و پایینش کنم، کم و زیادش کنم، یک‌خرده تأخیر بیندازم، این را زودتر بگویم، مصلحت را در نظر بگیرم، تمام اینها مربوط به ما است که مى‌خواهیم در مقام اصلاح و تربیت باشیم و باید هم همین‌طور باشد و اشکال ندارد، درست و خوب است، ولى این قانون و قاعده، دیگر مربوط به غیر از محیط و دایرۀ خودش نیست، در آن دایره و مرتبۀ طهارت، یعنى مرتبۀ انطباق نفس با واقعیت، مرتبۀ انطباق نفس با لوح محفوظ، مرتبۀ انطباق نفس با حقایق خارجیۀ ظهورات اسماء و صفات کلّیه، دیگر در آنجا تفکر نیست، چه چیزى را مى‌خواهد تفکر کند؟! چون همان‌طوری‌که خود آن واقعیت خارجیه در نفس است و رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم باید آن واقعیت خارجیه را براى مردم بیان بکند، مردمى که در مقابل رسول خدا نشستند، آنها هم یکى از همین وقایع خارجیه هستند، آیا افکار آنها هم جزء همین وقایع هست یا نه؟ آنها هم هست دیگر، فقط هیکل انسان که نیست، هیکل انسان و جسم انسان یکى از وقایع خارجیه است، افکارى که الآن در این مغز دارد حرکت مى‌کند، آیا آن ‌هم جزء وقایع خارجیه هست یا نیست؟ صلاحى که براى این شخص هست، آیا آن‌ هم جزء وقایع خارجیه هست یا نیست؟ ـ ببینید! مسئله دارد خیلى دقیق مى‌شود، مطلب دارد فرمولى مى‌شود ـ آنچه او باید انجام بدهد، آیا آن ‌هم جزء وقایع خارجیه هست یا نیست؟ کارى که این فرد باید فردا بکند، آیا جزء وقایع خارجیه هست یا نیست؟ آیا مى‌شود یک واقعیت خارجیه در نفس رسول‌الله بیاید و در بقیه نیاید؟! آیا مى‌شود فقط یک حقیقت در نفس رسول خدا بیاید و آنچه مربوط به پنج سال بعد است، نیاید یا نه همه با هم‌ مى‌آید؟ وقتى که همه با هم آمد پس پیغمبر براى چه فکر تقدیم و تأخیر و عوض و بدل را بکند؟! چه چیزی را می‌خواهد عوض و بدل بکند؟! اصلاً مگر مى‌تواند عوض و بدل بکند؟! (البته منظور از می‌تواند نه‌اینکه صحبت، صحبت خواست و اختیار و امثال‌ذلک باشد) مگر رسول خدا مى‌تواند سورۀ حمد را قبل از سورۀ ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ﴾ و توحید بیاورد؟ بر فرض اگر آن (سورۀ توحید) اول آمده باشد، آن اول آمده پس اول باید آن بیاید، چرا؟ چون در نظام نزولِ این حقایق، این سوره باید الآن بیاید، اگر رسول خدا جایش را عوض کند پس کل آن قضایا همه‌اش به‌هم مى‌ریزد، همه‌اش ازبین مى‌رود، در‌حالتى‌که رسول خدا معصوم است و معصوم کسى است که بتواند و شایستگى و قابلیت این را داشته باشد که نفس حقیقة الواقعیه و نفس‌الامر را، آن واقعیت را به کلمات و به حروف دربیاورد، این قابلیت را دارد، بیش از این نه، یعنى آن مرتبۀ تجلى وقایع بر نفس رسول خدا اقتضا مى‌کند که آن مرتبۀ تجلى، به عیناً به این چیزها دربیاید.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

15
  • بحثی راجع به کیفیت نزول آیات قرآن کریم بر رسول خدا

  • در یکى از همین کتاب‌هاى مرحوم آقا که مربوط به مرحوم علاّمه طباطبائى است، مهر تابان، نمی‌دانم در آنجا دیدم یا در جای دیگری، این مطلب هست که یک روز ایشان از مرحوم علاّمه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ سؤال مى‌کنند که:

  • این چه قضیه‌اى بوده که وقتى که آیه‌اى بر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم نازل مى‌شده، اگر ده سال هم از نزول این آیه مى‌گذشت، باز رسول خدا همان آیه را عیناً همان‌طورى‌که بود بیان مى‌کرد و نمى‌گفت که یادم رفته یا فرض بکنید این در آن موقع آمده یا مثلاً آیه را ‌قدرى با تأنى بیان کند یا اشتباهى در کیفیت بیان باشد؟

  • یک ‌بار اشتباه از بیان یک آیه در زمان حیات رسول خدا دیده نشده است، مثلاً فرض کنید 23 سال پیش آیاتى آمده، آن سورى که در مکه بر رسول خدا نازل شد، پیغمبر هم در سال دهم هجرت از دنیا رفتند دیگر، 23 سال طول مى‌کشد، در آن موقعى که رسول خدا مى‌خواهند رحلت کنند به همان مقدار بر آیات قرآن اطّلاع و اشراف و حضورِذهن دارند که در همان موقعِ نزول بوده است. مرحوم آقا از مرحوم علاّمه طباطبائى ـ رضوان ‌الله تعالی ‌علیهما ـ سؤال مى‌کنند که «علتش چیست؟»1 حالا مى‌دانند نه‌اینکه خدای‌ناکرده بنده بخواهم نسبت به این قضیه [جسارتی به ایشان (مرحوم علامه طباطبائی) بکنم،] حالا مقام چه مقامى بوده، ما اطّلاعى نداریم، پاسخى که علاّمه طباطبائى مى‌دهند ـ تا آنجایى که حافظۀ من یارى مى‌کند ـ این است که:

  • نفس رسول‌الله به نحوى بود که این آیات وقتى که در آن نفس حضرت قرار مى‌گرفت، ثبت و ضبط مى‌شد و مى‌ماند و دیگر تغییر و تبدّلى در آن آیات پیدا نمى‌شد.

  • خب طبیعى است وقتى که نفس انسان یک‌هم‌چنین حالتى داشته باشد، خب هرچه هم که بگذرد آن حقایقى که در آن نفس منتقش و حک می‌شود، باقى مى‌ماند و انسان هم به همان کیفیت اول بیان مى‌کند. من یک وقت این مطلب را مطالعه مى‌کردم و مقدارى راجع به این مسئله فکر کردم که آیا تمام مطلب همین بود که ایشان فرمودند یا باز هم جاى صحبت در اینجا و در این وضعیت مى‌تواند وجود داشته باشد؟ خب ما مى‌توانیم بگوییم فرض کنید شخصى که حافظۀ خیلی قوى هم داشته باشد، [او هم مى‌تواند چنین کاری را بکند،] افرادى هستند که حافظۀ خیلى قوى دارند و همین مطلب نسبت به آنها هم محقق است، در تاریخ افرادى بودند که اینها حافظۀ بسیار قوى داشتند، حافظه‌شان قوى بوده، مثلاً راجع به بوعلى نقل مى‌کنند که اصلاً حافظۀ عجیب و غریبى داشته، کتاب قانونى را که در طب نوشت، وقتى که فارغ شد به یکى از این مسافرت‌هایى که در همین ایالات و ولایات مى‌رود، یکى از حکّام از او تقاضا مى‌کند که «افراد جمع بشوند و او براى آنها درس طب بدهد و کتابى باشد که طبق آن درس بدهد» و ایشان‌ مى‌گویند که «من قانون را نوشته‌ام بفرستید آن را بیاورند»، قبل از اینکه آن قانون به دست ایشان برسد، ایشان شروع به درس دادن آن قانون مى‌کند، یک ماه، حالا یا بیشتر یا کمتر مى‌گذرد تا این کتاب به دست ایشان برسد، شاگردان وقتى که تطبیق مى‌کنند مى‌بینند ایشان یک واو از آنچه نوشته، کم و زیاد نگفته، راجع به حافظۀ عجیب و غریب بوعلى این‌طور نقل مى‌کنند،2 بوعلى از نظر خصوصیات ظاهرى و خصوصیات نفسى غیرعادى بوده، هم گوشش و سمعش غیرعادى بوده، هم چشمش غیرعادى بوده و هم حافظه و استعداد‌ش غیرعادى بوده است! افراد دیگرى هم هستند که ممکن است مثل او یا حتى بالاتر از او باشند، خب این مسئله را ما مى‌توانیم به این کیفیت توجیه کنیم. بعد من مطلبى به نظرم رسید (گفتم که شاید مطلب گفته نشده، بوده ولی گفته نشده، والاّ ما هم این مطالب را از خود همین بزرگان یاد گرفتیم) و آن این است که فقط این‌طور نبوده که خود آیه در نفس پیغمبر قرار بگیرد و ازبین نرود، نه، این بوده، ولى بالاتر از آن، این است که آن حقایقى که این آیات از آن حقیقت حکایت مى‌کند، آن حقایق در نفس پیغمبر قرار گرفته و آن دیگر مگر مى‌شود عوض شود و تغییر پیدا کند؟! حروف نبوده، شاید الآن اگر در نفس پیغمبر نگاه بکنید هیچ حرفى را نبینید، هیچ کلمه‌اى را مشاهده نکنید، ولى وقتى که آن حضرت مى‌خواهد آن حقایق را بیان بکند، همان آیه‌ای را مى‌گوید که 23 سال پیش نازل شده است، همان را مى‌گوید، چرا؟ چون آن واقعیت در خودش هست، همان واقعیت در نفس پیغمبر است. آیا از اینجا بالاتر هم برویم یا نرویم؟ آیا بالاتر برویم؟ بگویید عیب ندارد بالا برویم، هرجا که شد! واقعیت بالاتر این است که آن حقایق خارجیه، متولدِ خود نفس پیغمبر است نه‌اینکه آن وقایع آمده و در نفس قرار گرفته و او نسبت به این وقایع، اشراف پیدا کرده است.

    1. مهر تابان، ص 157:
      «تلمیذ: این مسئله بسیار عجیب است که رسول الله با آنکه خطّ نداشتند و آیات را خود نمى‌نوشتند، این سوره‌ها و سائر سوره‌ها را بعد از نزول، بدون یک کلمه یا یک حرف کم و بیش مى‌خواندند.
      معلوم است که به‌مجرّد آنکه وَحى نازل مى‌شد، حضرت کُتّابِ وَحى را مى‌خواستند و به آنها بازگو نموده، و آنها مى‌نوشتند؛ و در تمام مدّت عمر آن‌ حضرت دیده نشد که قلمى به‌ دست گیرند و چیزى بنویسند.
      اصولاً آیا مى‌توان این را شدّت قوّه حافظه نامید؟ آیا در تمام دوران بشریّت چنین امرى نظیرش دیده شده است؟ آیا سخنگو و خطیبى، گرچه ماهرترین و پر حافظه‌ترین خطباى جهان باشد، بدون ضبط سخنان خود به نوشتن، و یا به آلت ضبط صوت، توانسته است فقط دو دقیقه عین عبارات انشاء شده خود را در هنگام خطابه و سخن گفتن، بعداً بدون یک حرف پس و پیش یا کم و زیاد بازگو کند؟ این خود یک معجزۀ بسیار عجیب و غریب و آشکارى است.
      علامه: ”آرى مطلب همین‌طور است که مى‌گویید! رسول الله آیاتِ قرآن را بدون یک حرف پس و پیش، و یا کم و زیاد مى‌خواندند؛ و حتّى چه‌بسا مردم، قرآن را که از حفظ مى‌کردند، در نزد رسول الله تصحیح مى‌نمودند.
      و از قرآن گذشته، آن‌ حضرت عینِ عباراتى را که سال‌ها قبل فرموده بودند، در موضع حاجت بازگو مى‌کردند؛ کأنّه این عبارت را در همین ساعت فرموده‌اند.
      ...
      آرى، این احاطه بر ملکوت است و سیطره بر عالم معنى، و ربطى به قوّه حافظۀ مادّیّه ندارد؛ یعنى قوّه حافظه‌اى که در بدن، و به بدن تعلّق دارد، گرچه اصل قوّه حافظه مجرّد است“.»
    2. سیف الأمة و برهان الملة، ص 193.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

16
  • بروز و ظهور تمام عوالم وجود از دریچۀ نفس پیغمبر

  • عرض کردم شما از شهرتان و از همان بلد سُکنیٰ‌تان حرکت کردید و در اینجا آمدید براى اینکه به زیارت حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها نائل بشوید، مسائلى را دیدید، در راه مسائلى بود، آیا این بود یا نه؟ «از این پل عبور کردیم، این کوه بود، این رودخانه این مقدار جریان آب داشت و تا اینجا بالا آمده بود»، دارید براى من بیان مى‌کنید، من باور نمى‌کنم، مى‌گویم: مگر مى‌شود یک‌هم‌چنین رودخانه‌ای که آب در آن نیست، بالا بیاید؟! می‌گویید:‌ «آقا بیا ببین، من خودم دیدم.» می‌گویم: نمی‌شود. شما چه‌کار مى‌کنید؟ دست من را مى‌گیرید و به همان‌جا مى‌برید و مى‌گویید: «نگاه کن.» یعنى چه؟ یعنى همان‌طورى‌که من این واقعۀ خارجیه را با چشم خودم دیدم، حالا تو هم خودت بیا ببین. پس وقتى که من آن را مى‌بینم مانند او مى‌شوم، این واقعۀ خارجى در دل و نفس هر دو نفر ما نقش بسته است، ولیکن ما که مولِّد این رودخانه نیستیم، ما که مولد این کوه نیستیم، ما که این دشت و صحرا را به‌وجود نیاورده‌ایم، ولى نفس رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم این نیست، نفس رسول خدا این است که آن حقیقت ولائى و واسطیت فیض در مقام واحدیت که محل ظهور اسماء کلّیه است که از مقام احدیت، آن اسماء انتزاع مى‌شود و بیرون مى‌آید، به آن مرتبۀ بروز اسماء از احدیت (که احدیت مقام هوهویت است) مقام واحدیت گفته مى‌شود، نفس رسول خدا همان مقام واحدیت است که تمام عوالم وجود از آن دریچۀ نفس رسول خدا و آن جنبۀ نورانیت بروز و ظهور خارجى پیدا کرده است.

  • مقام وحی یعنی همان مقام عصمت مطلقه

  • حالا کسى که در یک‌هم‌چنین موقعیتى هست، آن‌وقت مى‌شود بگوییم که آن وقایع در او پس و پیش مى‌شود؟! آن که دیگر معنا ندارد. دیگر عقلاً این مطلب ممتنع است، چون خود او این واقعیت را بعد از آن واقعیت و این پدیده را بعد از آن پدیده و این حادثه را بعد از آن حادثه و تمام حوادث را از دریچۀ نفس خود اخراج کرده است و بیرون آورده است و الآن بر طبق آن حقایق، کلمات و حروف را بیان مى‌کند، آن‌وقت چطور مى‌شود آن حروف با این حقایق منافات داشته باشد؟! اینجا است که به این مرتبه، مقام عصمت و طهارت مطلقه مى‌گویند. 

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

17
  • پس مقام عصمت و طهارت مطلقه این نیست که کلماتش با آن واقعیت تطبیق کند، این است که خود آن نفس، عین آن واقعیت است، خود آن علم، عین آن واقعیت است، خود آن ادراک و شعور، عین آن واقعیت است، این مقام طهارت و مقام عصمت مطلقه مى‌شود، این مقام، همان مقام وحى است!

  • عدم فهم افراد، عامل اساسی در طرح اشکالات بر مسئلۀ وحی

  • آن‌وقت ببینید حالا چه مى‌گویند؟! می‌گویند: «رسول خدا اشتباه مى‌کرده! رسول خدا بر طبق فرهنگ زمان خودش حرف زده! آن زمان پیغمبر در چادر بوده و...»! چه کسی گفته که پیغمبر در چادر زندگى مى‌کرده است؟ پیغمبر در خانه زندگى مى‌کرد. می‌گویند: «چون آن موقع چادر بوده، در آیات قرآن هم لفظ چادر آمده»! خب احمق! پس این قصرى که ما در [آیات قرآن کریم داریم،] قصور و قصر مشید و... داریم1 و این آیاتى که راجع به قوم شداد و عاد و... داریم،2 اینها را چه مى‌گویى؟! یعنى اینها نمى‌فهمیدند؟ می‌گویند: «چون آن زمان زمانی بوده که مردم در چادر زندگی می‌کردند، [این آیات مربوط به آن موقع است!]» چه کسی گفته همه در چادر زندگى مى‌کردند؟! چهارتا و نصفى بیشتر در چادر زندگى نمى‌کردند، همه در خانه و قصر و باغ‌ها و امثال‌ذلک زندگى مى‌کردند، این دروغ‌ها چیست؟ و بعد هم «این آیات مربوط به آن موقع است و الآن که فرض کنید آسمان‌خراش و این حرف‌ها هست، پس الآن مطلب چیز دیگرى است»! پس اگر خدا مى‌خواهد بگوید که براى ما در بهشت حورالعین هست فرض کنید باید بگوید که در بهشت هم برج‌هاى نیویورک و برج دوقلو ـ که آن را با هواپیما زدند و ویران کردند ـ و از همان آسمان‌خراش‌ها گذاشته و آن‌وقت حورالعین‌ها را در آنجا گذاشته! خب بابا آن حورالعینى که کله‌اش به طاق بخورد، آن که به‌درد ما نمى‌خورد، همان خیمه‌اش بهتر است، چون در آنجا (برج و...) جاى نفس کشیدن و این حرف‌ها نیست، آخر برجى که درست مى‌کنند دو متر و سى سانت یا دو متر و چهل سانت بیشتر طاق ندارد، [خب این چه فایده‌ای دارد؟!] این بازی‌ها و مزخرفات برای چیست؟ برای این است که نفهمیدند و همه چیز را با ماده و مادیات سنجیدند.3

    1. سوره نساء (4) آیه 78: ﴿أَيۡنَمَا تَكُونُواْ يُدۡرِككُّمُ ٱلۡمَوۡتُ وَلَوۡ كُنتُمۡ فِي بُرُوجٖ مُّشَيَّدَةٖ﴾. الله شناسى، ج ‌1، ص 371:
      «هر کجا بوده باشید، مرگ شما را در مى‌گیرد و گرچه در قلعه‌ها و قصرهاى مستحکم باشید!»
      سوره حج (22) آیه 45: ﴿فَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَا وَهِيَ ظَالِمَةٞ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا وَبِئۡرٖ مُّعَطَّلَةٖ وَقَصۡرٖ مَّشِيدٍ﴾. افق وحى، ص 546:
      «چه‌بسا از قُرى و دهکده‌هائى که آنان را هلاک نمودیم درحالی‌که بر خود ظلم مى‌نمودند و سقف‌ها را بر سرشان خراب نمودیم و چاه‌هائى که آنها را رها نموده و قصرهائى که ساخته و پرداخته شده بود و صاحبان آنها دیگر در میانشان نبودند.»
    2. سوره اعراف (7) آیه 74: ﴿وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ جَعَلَكُمۡ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعۡدِ عَادٖ وَبَوَّأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورٗا وَتَنۡحِتُونَ ٱلۡجِبَالَ بُيُوتٗا﴾. افق وحى، ص 546:
      «یاد آورید زمانى را که شما را پس از انقراض قوم عاد در جایگاه آنان مستقرّ نمودیم، خانه‌هاى خود را در سرزمین هموار در شکل قصرها بنا نمودید و کوه‌ها را جهت بناى خانه‌هاى خود مى‌تراشیدید.»
      سوره حجر (15) آیه 82: ﴿وَكَانُواْ يَنۡحِتُونَ مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتًا ءَامِنِينَ﴾؛ سوره شعراء (26) آیه 149: ﴿وَتَنۡحِتُونَ مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا فَٰرِهِينَ﴾.
    3. جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به افق وحى، ص 350 ـ 372 و ص 542 ـ 547.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

18
  • می‌گویند: «ائمّۀ ما علم غیب ندارند و رسول خدا در آن موقع اشتباه کرده و احکام باید عوض بشود و این احکام دیگر برای این زمان نیست»! و بعداً هم که دیدید که گفتند که «ائمّه قولشان حجّیت ندارد»! و بقیه هم اضافه کردند که «اصلاً ائمّه گناه هم مى‌کردند و بعد هم توبه مى‌کردند! از دعاهایشان پیدا است که ”خدایا من این گناه را کردم، خدایا من را ببخش، من فلان کردم“!» گفتم: خب پس بفرمایید گناه کبیره هم مى‌کردند! یعنى کار جامعۀ علمى ما به اینجا رسیده که به فرمایش امام رضا علیه‌السّلام که می‌فرمایند: «عقول کاملینِ از شما، توهم مقام ما را هم نمى‌کند»1 یعنى عقل کاملینِ از شما نسبت به آنچه ما داریم، وهم و خیال است، آن‌وقت افراد باید بیایند با این خزعبلات و مزخرفات خودشان، براى ما این چیزها را بیاورند!

  • این حقایق حقایقى است که به‌صورت کلام در نفس پیامبر ظاهر مى‌شود.

  • بازگشت ریاضت به تمام آثار وجود از نظر ظاهری و باطنی

  • این ریاضتى را که بزرگان نسبت به امور، بیان کرده‌اند، این ریاضت همان‌طورى‌که عرض شد به تمام آثار وجود، چه از نظر ظاهرى و فیزیکى و چه از نظر باطنى، به همۀ آنها برمى‌گردد، یعنى ریاضت در برابر شخصیت، ریاضت در برابر صیت، ریاضت در برابر جلب نفوس، ریاضت در برابر مشهور شدن، ریاضت تمام اینها را دربر مى‌گیرد و همین‌طور نسبت به مسائلى که مربوط به بدن و آنچه مربوط به امور مادى و جسمانى است.

  • قبل از پرداختن به آنچه امام علیه‌السّلام مى‌فرمایند که حالا به آنها می‌رسیم، در وهلۀ اول، مطلب ما مربوط به مسئلۀ ازدواج است. چون دو نکته، در وضعیت انسان به‌خصوص وضعیت سالک، تأثیر بسیار قویم و عجیبى دارد که یکى مسئلۀ نکاح و ازدواج است و آن جوانب و شوائب این مسئله و آنچه مربوط به این قضیه است و این که دیدگاه اسلام نسبت به این مسئله چگونه است؟ دیدگاه اسلام نسبت به تعدد ازدواج چگونه است؟ دیدگاه اسلام نسبت به دوام یا منقطع بودن این مسئله چگونه است؟ در چه زمینه‌هایى انسان مى‌تواند نسبت به این مسئله اقدام کند؟ در چه زمینه‌هایى نمى‌تواند اقدام کند؟ در کجا براى او مفید است و در کجا براى او مضر است و در کجا او را متوقف مى‌کند؟ در چه مواردى موافق با رضاى الهى است و در چه مواردى موافق با رضاى نفس است؟ و به‌خصوص این قضیه از آنجایى که نه‌تنها نسبت به وضعیت ظاهرى انسان بستگى دارد، بلکه نسبت به تعلقات و سلائق و حرکت و افکار و نگرش انسان هم تأثیر بسیار مهمى دارد! من نظرم این بود که امروز به‌طورکلى بحث را نسبت به این مسئله انجام بدهیم که مطلب به‌طورکلى به راه دیگرى رفت و مسئله به‌صورت دیگرى درآمد. البته این قضیه با یک جلسه تمام نمى‌شود، فروعات مختلفى دارد که باید به آن پرداخته بشود و به‌طورکلى از دو دیدگاه، یکی دیدگاه فقهى و شرعى و دیگری دیدگاه اخلاقى و سلوکى مورد بحث قرار بگیرد که بحث راجع به هر دو دیدگاه بسیار مهم است، چون بنده مى‌بینم این مسئله خیلى مبتلابه است، سؤالاتى که مى‌شود، اشکالاتى که پیش مى‌آید، نزاع‌هایى که مى‌شود، اختلافاتى که در اینجا در همۀ سطوح هست و خب بعضى از اینها ناشى از عدم اطّلاع بر موازین است و بعضى هم ناشى از بعضى از کوتاهى‌ها است و بعضى از اینها هم ناشى از بالا بودن توقع‌ها است و یا من‌حیث‌المجموع بعضى از اینها مربوط به مسائل اجتماعى است، در این مسئله باید صحبت بشود که رفقا اطّلاع داشته باشند هم از نقطه‌نظر فقهى و شرعى که مطلب چگونه است و هم از نظر سلوکى که حال که از نقطه‌نظر فقهى حکم خاصى دارد، آیا آن حکم فقهی با حکم اخلاقى و سلوکی هم منطبق است یا ممکن است متفاوت باشد و در صورت تفاوت، مراحل تفاوتش چگونه است؟ از نظر اهتمام در این قضیه، احتمال دارد که چند جلسه‌اى از جلسات ما را به خود اختصاص بدهد تااینکه بعد إن‌شاءالله به بحث مأکولات و... که امام صادق علیه‌السّلام فرمودند، بپردازیم. إن‌شاءالله در جلسۀ بعد اگر خداوند توفیق داد و حضور رفقا و دوستان بودیم به این مطلب (ازدواج) مى‌پردازیم.

    1. عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، ج 1، ص 219.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

19
  • مبانی سلوک و شرع براساس موقعیت‌ها و ظروف عقلانی

  • مسئله‌اى که در اینجا به‌خاطر موقعیت فعلى و وضعیتى که هست، باید به آن توجه بشود، مربوط به روزهاى آینده و مراسم و مسائلى است که در پیش است. همان‌طورى‌که رفقا اطّلاع دارند مبانى سلوک و شرع براساس موقعیت‌ها و ظروف عقلانى است و ما در این قضیه، جاى‌جاى ملاحظات شرع را مشاهده مى‌کنیم، احکامى که در اینجا هست، مسائلى که هست، بیاناتى که از اهل شرع به‌دست ما رسیده است، چه در مناسبات اعیاد و چه در مناسبات عزا و امثال‌ذلک، همۀ اینها براساس‌ مبانى عقل و آن اتجاهى است که ما را به‌سمت آن مبانى توحید و معارف الهى می‌کشاند، در این مسائل، آن اتجاه درنظر گرفته شده است نه‌اینکه آن مسائل براساس غلبۀ احساسات و سلیقه‌هاى عامیانه و عوامانه و کودکانه باشد، نه، مسئله، مسئلۀ عقلانى است، مسئلۀ توحید و رسیدن به معارف است، و در ملاحظات شرع باید آن مطالب درنظر گرفته بشود.

  • البته خب افرادى هستند که اصلاً خیلى از این مطالب را قبول ندارند و به راه خودشان مى‌روند، خب عرض کردم که راه براى همه باز است و انتخاب براى همه هست و در اینجا هیچ مضایقه‌اى از طرح مطلب نیست و انتخاب با خود فرد است که چه چیزى را انتخاب کند.

  • بی‌اساس بودن عنوان عید برای نوروز

  • ما در شرع، عیدی به نام عید نوروز نداریم، این عید مربوط به ماقبل اسلام و مربوط به زرتشتى‌ها است و از سنن جاهلیت است، همراه با کارهایى هم که انجام مى‌شود و آثار و مصیبت‌هایش را هم خود ما داریم مشاهده مى‌کنیم و واقعاً دولت و حکومت باید براى این آثار مخربى که ما مى‌بینیم هر سال هم این قضایا و مسائل و مشکلات دارد مدام روز به روز بیشتر مى‌شود، یک فکر جدى داشته باشد! خب معنا ندارد که فرض بکنید آدم بیاید با این کیفیت و با این وضعیت، دست به کارها و اعمال کودکانه که موجب تألم افراد و ازبین بردن امنیت جامعه و انسان‌ها است، بزند و افراد و مسئولین هم همین‌طور بایستند و تماشا کنند و نگاه بکنند! 

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

20
  • وظیفۀ مسئولین حکومت اسلام، مقابله با اعمال ازبین برندۀ امنیت فردی و اجتماعی افراد جامعه

  • باید نسبت به این مسئله اقدام جدى بشود و اگر یک عده مى‌خواهند از اصول انسانى تخطى کنند، باید برخورد بشود. ممکن است یک عده دیوانه و از افراد اوباش نخواهند بر طریق انسانیت و حرکت در اجتماع حرکت کنند، این وظیفۀ مسئولین است که بیایند جلوگیرى کنند، نگاه کردن در اینجا [خطا و اشتباه است؛] گفت:

  • ترحم بر پلنگ تیزدندان***جفاکارى بود برگوسفندان1
  • ممنوعیت ترویج سنن باستانی نوروز از دیدگاه عقل و شرع

  • چقدر واقعاً از این کارهاى وحشى‌گرى و واقعاً جنون‌آمیز، هر ساله خسارات به افراد وارد مى‌شود و واقعاً از این اعمال شنیع و قبیح و وقیحى که ما مشاهده مى‌کنیم که غیر از غلبۀ حیوانیت و بهیمیت و جنون، هیچ عاملى نمى‌تواند داشته باشد و هیچ داعى دیگری ندارد، چقدر از جنین‌ها سقط مى‌شود، چقدر از افراد به بیمارستان‌ها مى‌روند، چقدر از ناراحتى‌هاى مختلف برای افراد پیدا مى‌شود؟! یعنى که چه؟! براى چه؟! واقعاً براى چه؟! واقعاً آیا شخصى که یک جُو انسانیت داشته باشد، دست به یک‌هم‌چنین کارهاى شنیعى مى‌زند که امنیت را از همۀ افراد سلب مى‌کند؟! امنیت را از جامعه سلب مى‌کند؟! آتش درست ‌می‌کنند و ترقه و می‌زنند و می‌کوبند و خراب و تخریب می‌کنند! خب مگر اینجا جنگل است؟! مگر اینجا قانون، قانون جنگل است؟! خب بلند شو برو در بیابان آتش بر سرت بزن و بمیر، کسى با تو کارى ندارد، بلند شو برو در بیابان و خودت را از کوه به پایین پرت کن، کسى کارت ندارد، بلند شو برو در بیابان خودت را آتش بزن و منفجر کن، به جهنم، به درک! یک جامعه هم از دست تو راحت مى‌شود و امنیت به جامعه برمی‌گردد. براى چه بلند مى‌شوى مى‌روى در کوچه و خانه‌هاى مردم، در خیابان، در ماشین و امثال‌ذلک این کارها را انجام مى‌دهى؟! این کارها یعنى چه؟! آخر به تو حیوان هم مى‌شود گفت؟! واقعاً من تعجب مى‌کنم از افرادى که این افکار را ترویج مى‌کنند و اینها را سَنبُل روشنفکرى و احیاء سننِ باستان مى‌دانند! گور پدر این باستان و سنن باستانى که غیر از مصیبت و بدبختى براى مردم چیزى به ارمغان نیاورده‌اند! آیا این حکم اسلام است؟! اسلامى که پدر ما به آن مبلّغ که در همین قم در حسینیۀ مرحوم آیة‌الله مرعشى منبر رفته بود، فرموده بودند: ...، (آن مبلّغ و آن شخص بزرگ که از دوستان مرحوم پدرمان بود، مرحوم آیة‌الله حاج میرزا حسن نورى‌ همدانى، خدا رحمتش کند، مرد بسیار بزرگى بود، اهل معنا بود، اهل صدق بود، اهل صفا بود و براى خدا کار مى‌کرد، منبرهایش براى خدا بود و مرحوم آقا مى‌فرمودند که «او براى خدا این منبرها را مى‌رود، این تبلیغاتی که انجام می‌دهد براى خدا است.») یک روز ایشان (‌مرحوم نوری) به مشهد مشرّف شده بودند‌ و بعد به خدمت مرحوم آقا رسیده بودند، بنده در آن مجلس نبودم ولى دوستانى که در آن مجلس بودند نقل کردند که:

    1. گلستان سعدی، باب هشتم، حکمت 48.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

21
  • صحبت از فلان کتابى بود که علیه ولایت درآمده بود، مرحوم نوری گفتند: «ما رفتیم و در همین حسینیۀ مرحوم آقاى نجفى ده روزی (حالا یا ایام فاطمیه بوده یا ایام ماه صفر) راجع به این قضیه صحبت کردیم و بلندگو هم بود و خیلى صدا مى‌رفت و خیلى خوب بود!»

  • ایشان داشتند براى مرحوم آقا تعریف مى‌کردند، تا گفتند که بلندگو بود و صدا می‌رفت، ایشان (مرحوم آقا) فرمودند: «بله آقا؟! آیا بلندگو در آنجا بوده؟! براى چه بلندگو بوده؟! چرا باید بلندگو باشد؟!»

  • یک‌دفعه اصلاً ایشان وا رفت! مرحوم آقا گوش دادند، گوش دادند تا به اینجا رسید که بلندگو در آنجا بود و صدا هم در کوچه و خیابان بود و مردم خیلى اجتماع کرده بودند، یک‌دفعه مرحوم آقا فرمودند:

  • «به چه دلیل شرعى بلندگو گذاشته بودند که صدا به آن اطراف برود؟! مگر در آنجا منازل نیست؟ مگر در آن منازل افراد زندگى نمى‌کردند؟ اگر مریضى در آنجا بود، آیا صداى شما براى آنها ایجاد مزاحمت نمی‌کرد؟!»

  • این را اسلام مى‌گویند، اسلامی که تحمل صداى بلند یک بلندگو را ندارد، بلندگو نه آن ترقه‌هاى صاعقه‌وار که نماز آیات دارد! آن هم بلندگویى که دارد از خدا، پیغمبر و معارف براى مردم مى‌گوید و چه‌بسا افرادى که در منازل هستند استفاده مى‌کنند و گوش مى‌دهند، ولى تمام اینها نمى‌ارزد که یک مریض، یک بچۀ‌شیرخوار، یک فردى که نیازى به استراحت دارد، در منزل از صداى بلندگو خوابش نبرد، آن سخنرانی نمى‌ارزد و ارزش ندارد! این اسلام است. حالا آیا این اسلام دارد در میان ما پیاده مى‌شود؟! این را اسلام مى‌گویند. اگر همسایه یهودى باشد، حرام است که صداى بلندگو را بلند کنید، خدمتتان عرض کردم، اگر همسایه مسیحى باشد، حرام است صداى بلندگو را بلند کنید، فرق نمى‌کند، حقوق همه محترم است، همه انسان هستند، حقوق همه باید محفوظ باشد، یهودى باشد، مسیحى باشد، گبر باشد، کمونیست باشد، هر کسی که مى‌خواهد باشد، مریض باشد، صداى بلندگو نباید بلند شود، بلندگو را در خود خانه بگذارند و آن‌قدر هم صدایش را بلند کنند تا همه کر بشوند! خودشان می‌دانند! اما چرا باید این صدای بلندگو بیرون برود و باعث مزاحمت براى همسایه باشد؟! آن‌وقت ما که یک‌هم‌چنین احکام اسلامى را داریم، مى‌گویند: «بلند شوید و بیایید احیاء سنن، سنت‌ها و روش‌هاى نیاکان خودمان را بکنید»! آیۀ قرآن چه مى‌فرماید؟ ﴿أَوَلَوۡ كَانَ ءَابَآؤُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ شَيۡ‍ٔٗا وَلَايَهۡتَدُونَ﴾؛1 «اگر پدران اینها عقل هم نداشته باشند شما باید دنبال این بى‌عقل‌ها بروید که اینها این کار را انجام داده‌اند؟!»

    1. سوره بقره (2) آیه 170.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

22
  • بنابراین آنچه ما در اسلام داریم، عید، عید قربان است، عید، عید فطر است، عید، عید غدیر است، عید، عید ولادت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است که یکى ‌دو روز دیگر است، عیدى است که ﴿لَقَدۡ مَنَّ ٱللَهُ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذۡ بَعَثَ فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡ أَنفُسِهِمۡ﴾؛1 این عید، عید است که «خدا بر مردم، بر این رسالت پیغمبر، بر آمدن پیغمبر منت گذاشته، بر اینکه همه را نجات داد و به آن مرتبۀ أعلیٰ و عالى رساند»، عید، عید غدیر است، عید ولایت است، عید، عید ائمّه علیهم‌السّلام است،2 اما دیگر عید نوروز را ما از کجا داریم؟! عید نوروز چیست؟! سال برگشته و سر جاى اولش آمده، پس عید بگیریم و خوش باشیم! عید بگیریم که زمین یک دور، دور خورشید چرخیده! خب حالا عید بگیریم، دست بزنیم! واقعاً بنشینیم فکر کنیم، حالا صرف‌نظر از این، اصلاً بر فرض که پیغمبر فرمودند که «یک سال که گذشت، شما عید بگیرید»، اگر از پیغمبر سؤال بکنیم: این یک سال که گذشته، عیدش براى چیست؟ پیغمبر به ما چه جواب مى‌دهد؟ خب یک سال گذشت که گذشت، من الآن چه‌کار کنم؟ خب یک سال گذشت. وانگهى این یک سال گذشتن را چرا ما از اول نوروز قرار بدهیم؟ از اول زمستان قرار بدهیم، زمستان به زمستان، یک سال مى‌شود، خب اول زمستان جشن بگیریم، نوروز ما را اول پاییز قرار بدهیم، اتفاقاً خیلى هم قشنگ است! برگ‌هاى درخت زرد است و مى‌ریزد و منظرۀ خیلی قشنگى هم دارد، اول تابستان قرار بدهیم، بالأخره میوه‌ها و هندوانه و خربزه می‌آید و خلاصه اهل معنا، اینها به این منویات بهتر مى‌رسند! یعنى چه اول سال باید اول نوروز باشد تااینکه یک سال گذشته باشد؟! اینها چیزهایی است که اصلاً با قاعدۀ عقلى جور درنمى‌آید! بنابراین باید به این مطلب توجه داشته باشیم. ظهور ما در اجتماع نباید به‌عنوان فردى باشد که از این قضیه خوشحال است و این را عید گرفته است. صلۀرحمی که مى‌کنیم، این صلۀ ‌رحم اشکال ندارد، رفتن به این‌طرف و آن‌طرف اشکال ندارد، مسافرت اشکال ندارد، بالأخره فرصتى برای تعطیلی به‌دست آمده، ولکن بروز و ظهور نباید به این کیفیت (خوشحالی و عید گرفتن این ایام) باشد، اگر به این کیفیت باشد، مخالف با دستور شرع و مبانى اهل شرع خواهد بود.

    1. سوره آل‌عمران (3) آیه 164.
    2. الخصال، ج ‌2؛ ص 394؛ روضة الواعظین، ج ‌2، ص 392؛ إقبال الأعمال، ج ‌1، ص 464.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

23
  • إن‌شاءالله از خداوند بخواهیم که خداوند ما را نسبت به حقایق بینا و بصیر کند و توفیق عمل بر آنچه مورد رضاى الهى است را به ما بدهد. إن‌شاءالله اگر خداوند توفیق بدهد بنده قصد دارم که به زودى زود، راجع به این مسئله رساله‌اى بنویسم و در آنجا مطالبى را خدمت رفقا و دیگران بگویم و احادیث مجعوله و من‌درآوردى که متأسفانه مرحوم آقا شیخ عباس هم در مفاتیحش1 از این مطالب نقل کرده، باید در آنجا نقل بشود.2 بنده قبل از تألیف این قضیه، این را خدمتتان عرض بکنم که طبق تحقیقى که انجام دادم، بیش از 24 نسخۀ خطىِ مدرک این روایت را دیدم و براى من مسلّم شد که این روایت، روایت جعلى است و اصلاً صحت ندارد. إن‌شاءالله توضیح بیشتر را بعداً به‌طور مبسوط خواهیم گفت.

  • حدیث موسی ‌بن‌ جعفر علیهماالسلام مبنی بر امحاء عید نوروز توسط اسلام

  • این مسائلى که نقل مى‌شود، اینها سند ندارد و روایت همان است که امام موسى ‌بن ‌جعفر علیهماالسّلام فرمودند در وقتى که منصور دوانیقى آن حضرت را براى مراسم عید نوروز خودش در مدینه دعوت کرد، چون بالأخره از زمان عبدالملک مروان از این سنن فُرس به آن منطقه سرایت کرده بود، تاریخ مفصلى دارد که چطور به‌واسطۀ آمدن بعضى از ایرانیان در دربار حکومت بنى‌مروان، کم‌کم این آداب عجم وارد دستگاه خلافت بنى‌مروان و بعد هم بنى‌عباس شد و بسیارى از آنها کارهایشان را براساس آن سیره و روش‌هایى که از آداب فُرس گرفته بودند، انجام مى‌دادند، منصور دوانیقى موسى ‌بن‌ جعفر را براى آمدن به مراسمى که تشکیل داده بود، دعوت مى‌کند، حضرت در جواب مى‌فرمایند:

  • إنّى فَتَّشتُ الاخبار عَن جَدّى رَسول‌الله صلّى‌الله‌علیه‌وآله فَلَم أجد لِهذا خبراً و إنّه سُنَّهُ لِلفُرس‌ و مَحاها الاسلامُ و معاذالله أن نُحیى ما مَحاهُ الِاسلام؛3

  • «من اخبارى را که از جدم رسیده، تفتیش و بررسى کردم (حضرت که نیاز به تفتیش اخبار ندارند، حضرت برای او دارند بیان مى‌کنند) و اثرى از این عید نیافتم، این عید از سنن فُرس است و این سنت‌ها را اسلام محو کرده است و معاذالله از این که ما آنچه را اسلام محو کرده است، احیاء کنیم.»

    1. مفاتیح الجنان، ص 298.
    2. بحمدالله این تألیف با نام نوروز در جاهلیت و اسلام به زیور طبع آراسته و منتشر شده است.
    3. . مناقب آل أبى‌طالب علیهم السلام، ج 4، ص 318.

ریاضت نفس در زندگی فردی و اجتماعی - از میل به شهرت تا رعایت حق دیگران

24
  • این کلام، کلام موسى ‌بن‌ جعفر است که مرحوم ابن ‌شهرآشوب در کتاب مناقب خودش هم ذکر کرده است و کسى که أدنىٰ معرفتى به احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام دارد و شامۀ او أدنىٰ تقربى به ذائقه و رایحۀ حدیث و شرع دارد، او مى‌داند که این حدیث، حدیثى است که باید از معصوم صادر شده باشد، نه آن حدیث قلابى و جعلى که خواهید دید که چه چرندیاتى در آن حدیث، آن شخصِ ناشى بیان کرده است، مرتیکه مدام از این چرندیات در این روایت چپانده است، خیلى عجیب است! «کسى که‌ روز اول فلان کار را انجام ندهد ننه‌اش مى‌میرد، روز دوم خاله‌اش مى‌میرد، روز سوم زنش مى‌میرد و...» البته حالا روز سومش بد نیست، لابد روز چهارم هم شوهرش مى‌میرد، آنها (زن‌ها) هم مى‌گویند این روز چهارمش خوب است، علىٰ‌کلّ‌حال هر کسى طبق آنچه مى‌خواهد تفسیر کند! چرت‌ و پرت‌هایى در آنجا هست که حالا اگر شما این رساله را دیدید متوجه خواهید شد که اینهایى که اینها را درآوردند، متأسفانه ناشى هم بودند و نتوانستند خوب جعل حدیث بکنند.

  • إن‌شاءالله خداوند به همۀ ما توفیق بدهد و ما را بر صراط اولیاء و بزرگان دین موفق بدارد.

  • اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد