پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهریاضت نفس
تاریخ 1429/12/28
توضیحات
پایداری در راه حق در این گفتار معنای عملی ریاضت شرعی را روشن میکند. بحث از سفارش امام صادق درباره غذا خوردن هنگام نیاز شروع میشود و به این پرسش میرسد که چرا پیمودن راه خدا به ریاضت نیاز دارد. ابتدا از پایبندی به راهی سخن میرود که درستی آن را تشخیص دادهایم. سپس بحث درباره توجه به معنای کلمات نماز و شرح روایت سلمان و ابوذر نشان میدهد که آدمی چگونه میتواند از ظاهر و پیشداوری عبور کند و ظرفیت فهم خود را گسترش دهد. رفتار امام علی پس از جنگ جمل و ایستادگی امام حسین در برابر بیعت اجباری، دو نمونه از عمل به وظیفه بر پایه همین آزادگیاند. در پایان، سخن به مراقبات محرم و صفر میرسد و توضیح میدهد که زیارت عاشورا و حضور با اخلاص در مجلس عزاداری چگونه میتوانند فرصتی برای سنجش و تغییر رفتار خودمان باشند.
هو العلیم
پایداری در راه حق و معنای ریاضت شرعی
از آزادگی در تصمیم تا اخلاص در عزاداری
شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 163
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذبالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرّحمن الرّحیم
الحمد لله ربّ العالمین
و صلّى الله على سیّدنا و نبیّنا أبىالقاسم محمّد
و على آله الطّیّبین الطّاهرین
و اللعنة على أعدائهم أجمعین الی یوم الدین
ضرورت ریاضات نفسانیه در مسیر سیر و سلوک الهی
در جلسۀ قبل راجع به این فقره از امام صادق علیهالسّلام که مىفرمایند:
أمّا اللَواتِى فِى الرّیاضَةِ فَإیاکَ أن تَأکُلَ ما لا تَشتَهیهِ، فَإنَّهُ یورِثُ الحِماقَةَ و البَلَه؛1
«قبل از اینکه میل و اشتها به مرتبۀ نیاز برسد، شما از خوردن پرهیز کنید.»
راجع به کیفیت و کمیت و وقت و موعد تغذیه و هدف از تغذیه، خدمت رفقا و دوستان عرض شد که راجع به این صحبت خواهد شد. و ما پیش از آنکه به این مطلب بپردازیم، راجع به اصل ریاضت که آیا بهطورکلى این ریاضت لازم هست یا نیست، [باید مطالبی را خدمت رفقا عرض کنیم.] بعضىها شفاهاً یا کتباً از ما سؤال کردند که آیا حالا نمىشود انسان بدون ریاضت به آن مقامات برسد؟! آیا حتماً باید با ریاضت برسد؟ حالا اینها تصورشان از ریاضت، سختى و مشقت است.
ریاضت یعنی تنظیم امور برطبق رضای الهی
نه، [منظور از ریاضت،] مشقت نیست، منظور، ترتیب امورى است که انسان بر وفق آن امور، کار خودش را تنظیم و برنامهریزى کند و منطبقِ با آن برنامه حرکت کند و کسى نتواند او را از پیروىِ آن برنامه باز دارد، که همۀ مسئله به این سومى برمىگردد، چون انسان خودش گاهى اوقات یک برنامهریزى مىکند: فلان کار را انجام بدهد، فلان مسئله و مطلب را بگوید، نسبت به فلان کار اقدام کند، ولى در بین راه ممکن است که افرادى بیایند و ممانعت کنند، وسوسهاش کنند، سنگ جلوى پا بیندازند، حتى ممکن است که او را تهدید کنند، ولى انسان وقتى که تشخیص یک مسیر صحیح را مىدهد، نباید دیگر به چیزى فکر کند، نهاینکه بخواهد فکر بکند و بعد حالا نسبت به آن تصمیم بگیرد.
اهمیت احترام به پدر و مادر
اگر نظر رفقا باشد من یک مرتبه این قضیه را خدمت رفقا عرض کردم که در زمان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ ایشان یک روز به منزل ما تشریف آورده بودند، براى صرف ناهارى که اقربا و منتسبین دعوت بودند، به ایشان هم عرض کرده بودیم و ایشان هم به آنجا تشریف آورده بودند، اتفاقاً یک قضیۀ جالبى در ارتباط با همین مسئله (دعوت) اتفاق افتاد که الآن به نظرم آمد که اگر این مسئله را خدمت رفقا عرض کنم، بد نیست؛ ما در خدمت ایشان نشسته بودیم، صحبت از این بود که اگر فرزند بخواهد پدر یا مادرش را به منزل دعوت کند، چگونه این مطلب را اظهار کند؟ آیا بگوید ما شما را دعوت مىکنیم که فلان روز براى صرف ناهار یا شام یا صبحانه تشریف بیاورید؟! آیا به این نحو بگوید یا اینکه اصلاً دعوت کردن در اینجا صحیح و درست نیست؟!
اعتقاد بنده این بود که: اصلاً دعوت کردن در اینجا یک نوع اهانت تلقى مىشود که انسان به پدرش بگوید براى فلان روز ما شما را دعوت مىکنیم که به منزل تشریف بیاورید. نظر بعضى از افراد دیگر که در آنجا در حضور ایشان بودند این بود که «نه، بالأخره انسان که میخواهد آنها را دعوت کند، خب چطوری باید بگوید؟ بالأخره به یک نحوى و به یک عبارتى باید این دعوت را بگوید دیگر.» من مىگفتم: نه! ما هزار قِسم عبارت داریم، اصلاً لازم نیست به عبارت دعوت باشد. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىخندیدند، خلاصه در مباحثات ما سکوت کرده بودند و مىخندیدند! تااینکه بالأخره ما غلبه کردیم. بعد مرحوم آقا فرمودند:
این درست مىگوید، فرزند نباید پدر را دعوت کند، منزل فرزند، منزل پدر است و پدر بر فرزند ولایت دارد، دعوت کردن یعنى غریبه، همانطوریکه انسان فرض کنید که رفیقش یا غریبه را براى مجلس، براى ناهار دعوت مىکند، خب آن به جاى خود.
من در اینجا یکمرتبه این قضیه را از مرحوم والد به نظرم آمد که خدمت رفقا عرض کنم تا بدانیم که مسئلۀ پدر و مادر شوخى نیست، مسئله، مسئلۀ جدى است و یک واقعیت است، تا این حد!
بعد خود مرحوم آقا فرمودند: «خب نظر تو در این قضیه چیست؟» گفتم: نظر من این است که انسان بیاید اطّلاع بدهد و بگوید که ما فلان روز قوم و خویشها را گفتیم که به آنجا بیایند، حالا هر طورى که نظر شما است. فرمودند: «بله این خوب است و به این کیفیت صحبت کردن اشکال ندارد.»
علىٰکلّحال ایشان به آنجا (منزل ما) تشریف آورده بودند و یکى از بستگان سببى که نشسته بود این مطلب را مطرح کرد که «آقا حالا ما وضعیتمان عوض شده، حال و هوایمان عوض شده، ارتباط ما با شما براى فامیل مشخص شده است...»
خب بسیارى از افراد بودند که اینها در همان زمان سابق با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ چندان میانهاى نداشتند و ایشان را صوفى مىدانستند، اگر نظر رفقا باشد بنده ظاهراً در جلد اول این مسئله را آوردم که ایشان را صوفى و درویش مىدانستند، مرحوم آقا مىفرمودند:
خب درویش سبیل دارد، کشکول دارد، مو تا اینجا دارد، تبرزین دارد، ما که اصلاً نمىدانیم تبرزین چیست! کشکولمان کجا بود؟! سبیلمان کجا بود؟! درویشها تا اینجا سبیل میگذارند.1دستور اسلام در مورد کیفیت بلند کردن محاسن و سبیل
درویشی در باطن نه درویشی در ظاهر
من درویشها را دیدهام، حتى اقطاب آنها را هم که معمم بودند دیدهام که سبیل بزرگی داشتند، یک مرتبه در یک جا بودیم و قضیهای را براى رفقا عرض کردم که مربوط به اقطاب همین سلسله بود و سبیل تا اینجا داشت! و اتفاقاً کتابى را هم از ایشان دیدم و در آنجا ایراد گرفته بودند که «این سبیل گذاشتن اشکال دارد، چرا شما انجام میدهید؟» ایشان جوابى که داده بود، جواب صحیحی بهنظر نمىرسید، ایشان در آنجا نوشته بودند که «دینى را به موئى نبستهاند که حالا شما دارید ایراد میگیرید!» ولى پاسخ این مسئله این است که: بله، دین را به موئى نبستهاند، ولى دل و نفس و وضعیت شما را که به مو بستهاند! اگر مىگویى نه! خب برو بزن، کارى ندارد، این قیچى، بردار و سبیلت را بزن، پس دل و نفس شما را بستهاند! ولى دین را نبستهاند، این درست است.
انسان باید برطبق قانون عمل کند، وقتى که در شرع سبیل گذاشتن کراهت شدید دارد، چرا انسان مخالفت کند؟! آیا درست است که شما که بهخصوص در یکهمچنین زیّ هستید و عمامه و کذا دارید، حالا مردم از شما یکهمچنین چیزى را ببینند؟! این کار یعنی چه؟! حالا آدم چه را مىخواهد اثبات کند؟ چه مىخواهد بگوید؟ حالا که چه؟ آیا میخواهد بگوید من درویش هستم؟! خب در دلت درویش باش. انسان باید درویش باشد، بله، من هم مىگویم که انسان باید درویش باشد، ولى درویش در دل، نه درویش در گِل؛ درویش در باطن، نه درویش در ظاهر. درویش یعنى از خودت بیرون بیا، فقر داشته باش، آن جامۀ فقرى که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم بر خود پوشید و فرمود: «الفقرُ فَخرى؛1 فقر فخر من است» برو آن جامه را بپوش، نهاینکه کلاه کذا و تبرزین کذا و قیافهاى که بخواهى خودت را [درویش جا بزنی!] همین قیافهات را که عوض کردى، از درویشى خارج شدى و اهل دنیا شدى! اهل دنیا چند قِسم است، منبابمثال بعضىها ریش مىتراشند و اهل دنیا هستند، و بعضىها ریش را آنقدر دراز مىکنند که به پا مىرسد و آنها هم اهل دنیا هستند. آنچه ما در مورد محاسن داریم این است که «یک قبضه باشد»،2 حالا فرض کنید بنده محاسنم را تا این پایین دراز کنم، خب این یعنی چه؟! مىخواهم به افراد چه چیزی را نشان بدهم؟! این غلط است، باید هر چیزى به حسابش و بهاندازه باشد، آن چیزى را که انسان بهجاى پرداختن به واقع، مىخواهد به خود بپردازد، آن دنیا مىشود، حالا هرچه مىخواهد باشد. شمایى که الآن برخلاف روایات، داری سبیلت را بلند مىکنى، دارى به خود مىپردازى، اگر مىخواهى [بفهمی که داری به خود میپردازی،] بلند شو برو سبیلت را بزن، مىبینى که نفست یک جورى شد! آخ! امروز عوض شدم، آخ...! این آخ آخها چیست؟ بهخاطر این است که درویش نیستى، درویشیات قلابى است، درویش واقعى آن درویشى است که طبق دستور عمل کند، باطنش را متصل به خدا کند، قلبش را از ماسوىالله تهى کند، حالت فقر و نیاز را در دل بهوجود بیاورد، اما اینکه بخواهد دل را متوجه ظاهر کند، دل را متوجه لباس و کیفیت ظهور خاص در میان افراد بکند، این خودش توجه به ماسوىالله است، این خودش جدا شدن از فقر است، این خودش دور افتادن از همان مکتب و مرام است. ببینم شما که الآن این کار را انجام مىدهى، آیا امام صادق علیهالسّلام هم این کار را مىکرد؟! آیا امام صادق هم سبیلش را تا چانهاش مىآورد یا امیرالمؤمنین علیهالسّلام این کار را مىکرد یا اینکه این کار را امام رضا علیهالسّلام مىکرد یا نه شما دارى این کار را مىکنى؟! شما در مقابل آن مکتب دارى مطلب جدیدى عرضه مىدارى که ما این هستیم! اشکال ندارد که انسان بعضى از مطالب را که بهنظرش مىرسد، مطالب صحیح و راه و روش صحیح، چه در زى و در چه اطوار، اینها را انجام بدهد، در صورتى که از ناحیۀ شرع خلافى براى آن نیامده باشد، مخالفتى از ناحیۀ ائمّه علیهمالسلام بر آن نیامده باشد، این اشکال ندارد، ولى با توجه به این مسائل و نادیده گرفتن مصادر و آنچه از ناحیۀ بزرگان رسیده است، همۀ اینها خلاف است. سبیل گذاشتن، خلاف است و برخلاف سنت و احادیث است و انسان نباید این کار را انجام بدهد، چنانکه تراشیدن ریش، آن هم خلاف است و البته تراشیدن ریش حرام است ولکن گذاشتن سبیل حرام نیست و کراهت شدید دارد.3
لزوم توجه بنده به خداوند در حین نماز خواندن
انسان باید طبق دستور و آنچه به او گفتهاند عمل بکند و بداند یک عملى که انجام بدهد و این عمل برخلاف نفسش باشد، از دهها نماز و صدها نماز که براساس توجه دل به این ظواهر انجام مىدهد، تأثیرش بیشتر است! آیا شما خیال مىکنید همینطور نماز خواندید و رفتید و «الصَّلاة قربانُ کلِّ تقىّ»؟!1 آیا رفتید و آمدید و به بالا رسیدید؟! آیا رفتید و مراتب را طى کردید؟! نه آقاجان! نماز این کار را انجام نمىدهد. نماز این کار را انجام مىدهد در صورتى که این نماز براساس توجه بنده به خدا باشد نه براساس توجه بنده به خود. وقتى که من به خود توجه دارم، حالا مدام نماز بخوانم؛ وقتى که من به لباسم توجه دارم، حالا مدام نماز بخوانم؛ وقتى که به قرائت خودم توجه دارم [حالا مدام نماز بخوانم!]
من یک جا دیدم که امامجماعتى داشت نماز مىخواند و در بلندگو هم پخش مىشد و داشت اداى کیفیت بعضى از همین امامجماعتهاى کشورهاى دیگر را درمىآورد! گفتم: بَهبَه عجب نمازى! عجب خدایى! عجب وضعیتى! آیا در خانهات هم همینطورى نماز مىخوانى؟ آیا در خانهات که هستى و کسى نیست و کسى نمىشنود هم همینطورى نماز مىخوانى؟ شاید انسان آن موقع هم براى تمرین و... پیش خودش تمرین کند تااینکه بیرون بتواند اینطورى بخواند! حالا این نماز چیست؟ هیچ! فقط یک صورت و شکل و نمای ظاهرى دارد، همین! غیر از این چیزى نیست. تازه بعد از نماز، ضبط را روشن مىکند که بیبند آنطورى درآمد یا نه؟ در ﴿وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾، در ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾، آیا بالا بردن و پایین آمدن صدایش همانطورى شد یا نه؟ آن را مىگذارد و این را هم مىگذارد و با هم مقابله مىکند و رفع اشکال مىفرماید! تصحیح در صوت و صعود و نزول مىفرماید! اینها چیست؟ همۀ اینها دنیا است، همۀ اینها دنیا است، همۀ اینها توجه به ماسوىالله است، همۀ اینها توجه به غیر خدا و توجه به ظواهر است و تأثیرى در آنجا ندارد.
آقا بیا عادى نماز بخوان حالا یا از شما عکس مىگیرند یا نمىگیرند، شما بیا نمازت را بخوان، در خانه چطورى نماز مىخوانى؟ حالا اگر عبایت کنار رفت، خب رفت که رفت، به جهنم، این که اینقدر درست کردن ندارد! صافش کنیم، این طرفش کنیم، این حرفها را ندارد. نمازى را که انسان مىخواند، در آن نماز نباید به غیر از خدا و آن مسائل و مطالبى که در حال نماز دارد آن مطالب را ادا مىکند، توجهى داشته باشد؛ وقتى که دارد به ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ﴾ توجه مىکند، درست بگوید، با خدا شوخى نکند، به جدّ بگوید، تصور نکند که ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ﴾1 [را همینطوری دارد میگوید!]
بحثی راجع به قصد حکایی و قصد انشائی در هنگام خواندن نماز
این که بعضىها مىگویند:
ما ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾ را واقعاً نمىگوییم که قصد کنیم واقعاً خدا را داریم عبادت میکنیم، وقتى که اینطور نیستیم بنابراین نباید قصد جدى کنیم، باید قصد حکایى و إخبار کنیم، إخبار از این که فرض کنید ما دستور داریم که ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾ را بگوییم و الآن هم طبق دستورمان داریم عمل مىکنیم.
این نماز، ربات است، این نماز نیست.2 به آن مقدارى که مىتوانید باید ﴿إِيَّاكَ﴾ را درست بگویید، نیت کنید که خدا اضافه کند، بله، این اشکال ندارد، مىگوییم: خدایا ما نمىتوانیم آن ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾ى را که امیرالمؤمنین علیهالسّلام گفت بگوییم، واقعاً هم نمىتوانیم، تا روز قیامت هم نمىتوانیم، آن ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾ی را که امام صادق علیهالسّلام به خدا عرضه داشت، آن ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾ را ما نمىتوانیم بگوییم، خُب یک در میلیونش را که مىتوانیم بگوییم، مىگوییم: خدایا ما الآن این را نمىتوانیم بگوییم ولکن ما این را مىگوییم و تو جامۀ حقیقت به آن بپوشان، خودمان را جلو ببریم، خودمان را در پیشگاه خدا دستکم نگیریم، موقعیت خودمان را در پیشگاه خدا دستکم نگیریم و از این دستکم گرفتن مأیوس نشویم، نه، بدانیم که خدا به ما لطف دارد، خدا ما را عزیز دارد و خدا ما را موفق کرده است که الآن در کنار او بایستیم، مىتوانستیم این کار را نکنیم، خیلىها هستند که توفیق براى این دو رکعت نماز را پیدا نکردند و نخواهند کرد، حالا که این توفیق براى ما پیدا شده چرا از این سفره استفاده نکنیم؟! چرا بهتر فایده و نفع نبریم؟! چرا آنطورى که بزرگان فرمودهاند، [عمل نکنیم؟! بزرگان فرمودند:] «وقتى که مشغول به نماز مىشوید، باید این معانى را به واقع و به حقیقت ادا کنید تا با اتصال به ملکوت این الفاظ و وصل شدن باطن و مثال و بالاتر از مثال که ملکوت است که بالاتر از جنبۀ مثالى و صورى است، خودتان را به مفاهیم و به معانى این کلمات وصل کنید، داخل بروید و مقدارى نزدیک بشوید.»
فرض کنید شما اگر بخواهید یک نماز بخوانید، از ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ اینطور نیت بکنید که ما که بلد نیستیم خدا را حمد بکنیم، خب این که هیچ! ﴿ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾، خب ما که معانى ﴿ٱلرَّحۡمَٰنِ﴾ و ﴿ٱلرَّحِيمِ﴾ را آنطورى که بقیه فهمیدند نمىفهمیم، خب این هم که هیچ! ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ * ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ﴾؛ «خدایا ما را به راه راست هدایت کن»، خب ما که در راه راست هستیم، این که دیگر هدایت بکن ندارد، بعد از تشیّع و این وضعیتى که داریم، خب مگر مسئلهاى بالاتر از این هم هست؟! ﴿صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ﴾؛1 «راه همانهایى که به آنها نعمت دادى و آنها را از گمراهان قرار ندادى»، خب اگر ما به این نیت نماز بخوانیم چه شد؟ چهار رکعت گذشت، بهجای چهار رکعت اگر چهل رکعت هم بخوانیم چه نتیجهاى بعد از این نماز براى ما پیدا میشود؟! چه حال و هوایى پیدا کردیم؟! بعد از نماز چه تغییرى در خود پیدا کردیم؟! مگر نفرمودند: «وقتى که نماز مىخوانید بعدش ببینید آیا تبدل حالى برایتان پیدا شده یا نشده؟ اگر شده، خدا را شکر کنید و اگر نشده بدانید که این نمازى را که خواندید، این نمازى بوده که از روى عادت خوانده شده است»؟ مگر این حرفها را نزدند؟ خُب با خواندن این نماز و با این کیفیت، آیا انسان به این مرتبه مىرسد؟! با این نحوه که ما که نمىتوانیم ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾ بگوییم، چون پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مىگفت ما هم مىگوییم، چارهای نداریم، اگر نگوییم نمازمان باطل است، سورۀ حمد را حتماً باید بخوانیم، او (رسول خدا) مىگفت ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ﴾، ما هم مىگوییم، او مىگفت ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ﴾، ما هم مىگوییم، او مىگفت ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾،2 ما هم مىگوییم، خب همین، او مىگفت و ما هم مىگوییم! خب اگر یک بچه هم بگوید، همین است؛ اگر یک نوار هم بخواند، همین است؛ اگر یک سىدى هم بگذارید، همین است؛ اگر ضبط هم بخواهد بخواند، همین است؛ من هم بخوانم همین است! آن ضبطى که الآن دارد مىگوید: ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ﴾، آیا چیزى مىفهمد؟! آیا مطلبى را ادراک مىکند؟! آیا عبودیتى را مىفهمد؟! یا فرض بکنید که ضبط که دارد ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ را مىگوید، آیا معناى حمد را مىفهمد؟! آیا معناى شکر را مىفهمد؟! چه مىفهمد؟! صد دفعه هم بگوید باز همان آهن و سیم و پلاستیک است، خبرى نیست، این که فرمودند: «شما بگو» این چه نمازى است؟! رفقا دارند توجه مىکنند که من منظورم چیست!
بزرگان مىفرمودند: وقتى که نماز مىخوانید، باید به قصد انشاء بخوانید و به قصد اینکه الآن این نماز بر تو نازل شده است و الآن تو متوجه این نماز شدهاى و الآن تو مکلف به این نماز شدهاى و الآن سورۀ حمد بر تو نازل شده است و خدا مىفرماید: این را که من بر تو نازل کردم حالا بیا این را براى من بخوان، من به تو یاد دادم که بگویى ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ﴾، آیا حالا مىگویى بلد نیستم؟! من به تو یاد دادم که بگویى ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ﴾، آیا حالا مىگویى از من برنمىآید؟ من به تو یاد دادم که چگونه خودت را در معرض هدایت قرار بدهى، ﴿صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ﴾؛ خدایا من را در این نماز در راه کسانى قرار بده که بر آنها نعمت کردى، خب بله در آن راه قرار بده، یعنى استمرار ببخش، من را از این راهى که الآن در این راه قرار دارم، به این طرف و آن طرف منحرف نکن! دائماً انسان باید از خدا بخواهد و دائماً انسان باید این مسئله را طلب کند.
پس شما خیال کردید که چه؟ آیا نماز یک مسئلهاى است که بیا دو رکعت بخوان و رفع تکلیف شد و برو دنبال کارت؟! نماز همهاش دعا و خواست است، خدایا مرا در راه عرفاى الهى خودت قرار بده، ﴿صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ﴾، ﴿أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ﴾ چه کسانى هستند؟ به روایت صریح از رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم: «صراطُ علىّ؛1 صراط، صراط على است و شیعیان على»، شیعیان على چه کسانى هستند؟! سلمان، ابوذر، مقداد، محمد بن أبیبکر، اینها هستند، خدایا ما را در آن راه قرار بده! آیا ما در راه سلمان هستیم؟! واقعاً الآن به خودمان فکر کنیم، آیا هستیم یا نیستیم؟! آیا ما در همان افق حرکت مىکنیم؟! آیا افکار ما در همان افق است؟! اگر الآن، همین امروز، روز جمعه، سلمان بیاید پیش ما بنشیند و با ما صحبت کند، آیا به ما نمىخندد؟! خب او یک شیعه و ما هم یک شیعه دیگر، او یکى و ما هم یکى، اگر از کیفیت توحیدمان بپرسد، از کیفیت شناخت امام بپرسد، [آیا به ما نمىخندد؟!]
دو نحوه معنا نسبت به عبارت «لو علم ابوذر ما فى قلب سلمان لَقتلَه او کفَّره»
بابا! سلمان آمد دو کلمه با ابوذر حرف زد، ابوذر دوام نیاورد و داشت سیمها قاطى مىشد! بلند شد رفت پیش پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و گفت: «نگاه کن ببین سلمان دارد چه مىگوید؟!» حضرت به سلمان فرمودند: «بابا با او مدارا کن، چه خبر است؟! این تحمل ندارد.» ابوذر با آن مقامش، با آن وضعیتش! این کلام، کلام پیغمبر است:
لو عَلِمَ أبوذر ما فى قَلبِ سلمانَ لَقتلَه او کَفَّره؛1 «اگر اباذر مىدانست که در دل سلمان چیست و سلمان در چه افکارى است و در چه افقى است و به چه مطالبى معتقد است، اگر مىدانست [او را میکشت یا او را تکفیر میکرد.]»
آیا ما تابهحال راجع به این قضیه تصور کردیم؟! شما الآن تصور کنید، خب آن اطّلاعاتى را که تابهحال از دین و پیغمبر و معاد و مبدأ و ولایت و... به ما دادهاند، خب ما بلد هستیم دیگر، مگر چیز دیگرى هم هست؟ تازه آنچه اباذر در قلبش هست اگر ما مىدانستیم، ما این بلا را سرش درمىآوردیم! ما چه مىدانیم؟! ما از ولایت چه مىدانیم؟! ما از حقیقت امام علیهالسّلام چه مىدانیم؟! ما از کیفیت ربط چه مىدانیم؟! بعد از گذشت هفتاد سال از سنّمان، تازه مىگوییم: «امام اشتباه مىکرد و مطالبش اشتباه بود و مسائلش با علوم امروز مخالف بود»! دست شما درد نکند! خب حالا آیا این خندیدن ندارد؟! حالا واقعاً آیا این خندیدن ندارد؟! نهتنها بعضى بلکه همۀ افراد و اشخاص [اینطور میگویند!] من مىخواستم این قضیه را در آخر صحبتم بگویم ولى حالا در ابتدا پیش آمد.
ما به مشهد مشرّف شده بودیم، یک روز شخصى به دیدن مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ آمده بود، یکى از بزرگان اهل علم بود که الآن فوت کرده و به رحمت خدا رفته است، در ضمن صحبت، بحث از مسئلۀ ولایت امام علیهالسّلام شد، البته صحبت روى مسئلۀ ولایت فقیه رفت و بالنسبه، ولایت امام هم در آنجا مطرح شد و ایشان از افتخارات علمى و آن یافتههاى سالها درس و تحقیق خودش در روایات، این را نقل مىکرد که:
اگر امام علیهالسلام به یک نفر بگوید برو زنت را طلاق بده یا از شوهرت طلاق بگیر، این امام اصلاً از امامت ساقط مىشود و دیگر نباید به این امام توجه کرد! یعنى اگر الآن امام زمان علیهالسّلام تشریف بیاورند و به یک نفر بگویند که دیگر از این به بعد ادامۀ زندگى براى شما و براى عیالتان صلاح نیست و باید از هم جدا بشوید، همینکه این حرف را زد، دیگر امام زمان نیست! چرا؟ چون امر به خلاف شرع کرده است! ادامۀ زندگى دست ما است، شرع این ادامۀ زندگى و ازدواج را در اختیار ما قرار داده، اگر بخواهیم زندگى مىکنیم و اگر نخواهیم جدا مىشویم، مگر امام مىتواند چنین حکمی بکند؟! مگر امام مىتواند خلاف شرع حکمی را بیان کند؟! اصلاً اصل امامت بر این است که امام مطابق با شرع عمل کند، اگر امام یک روز حرف خلافى زد، حرف مخالف با شرع زد، چگونه آن حجیتى که براساس آن حجیت، کلام امام علیهالسّلام تنفیذ دارد، آن حجیت باقى و برقرار مىماند؟! چگونه اینطور مىشود؟!
مرحوم آقا فقط نگاه مىکردند و مىخندیدند، چه بگویند؟! مىخندیدند، البته نه طورى که او خیال بکند که مطلب غیر از این است. آدم گاهى اوقات از روى استهزاء خنده مىکند، و گاهى اوقات هم نه، واقعاً خندهاش مىگیرد! سن ایشان (آن عالم) در آن موقع 70 یا 75 سال بود، آن موقع بعد از این همه درس خواندن و این همه احادیث و...، انسان بگوید که اگر امام اینچنین حرفی را بگوید، از امامت ساقط مىشود! آیا این صحیح است؟! این میزان معرفت ما به امام است! که خب البته اگر رفقا این مسئله را مطالعه کرده باشند، نمیدانم در جلد اول یا دوم اسرار، من راجع به این قضیه صحبت کردهام.1
حالا واقعاً اگر سلمان بیاید و در اینجا بنشیند و راجع به اعتقادات ما صحبت بشود، آیا به ما نمىخندد؟! خب حالا اگر سلمان یکى از آن مطالبى را که در ذهن و دل دارد و به آن مسائل رسیده است ـ نهاینکه از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم یا از امیرالمؤمنین علیهالسّلام شنیده باشد، خودش رفته و رسیده، سلمان اینطور نبود که بشنود، او به مطلب رسیده بود، در باطن به چیزهایی رسیده بود ـ به ما بزند، ما چه وضعى پیدا مىکنیم؟
این را براى این عرض مىکنم که بدانید این روایت معناى دیگرى دارد غیر از آنچه در میان عوام معروف است، آنچه در میان عوام معروف است این است، تفسیرى که راجع به آن مىشود این است که:
اگر اباذر بداند که در قلب سلمان چیست، بهواسطۀ عدم تحمل ادراک این مطلب، یا سلمان را تکفیر مىکند و مىگوید کافر شدى ـ همانطورى که آن عالم گفت: «اگر امام زمان این مطلب را بگوید از امام زمانى ساقط مىشود»، یعنى سلمان را تکفیر میکند، میگوید: برخلاف شرع حرف زدى، برخلاف نصّ صریح قرآن حرف زدى، برخلاف ضرورت حرف زدى و کسى که برخلاف ضرورت، عملى را انجام بدهد و حرفى را بزند، خب این در اینصورت از اسلام سقوط مىکند، خب این معناى «کَفَّره» است.
دوم اینکه «لَقَتله»؛ یا اینکه مىآید سلمان را مىکشد، مىگوید: مهدورالدم و مرتد شده، حالا هم که مرتد شد حکمش اعدام است، همانجا شمشیر را برمىدارد و صاف دو نصفش مىکند و او را کنار مىگذارد، چون از اسلام بیرون آمده و حرفى زده که این اصلاً با توحید نمىخواند، حرفى زده که اصلاً با وحدت نمىخواند، اصلاً برخلاف وحدت حرف زده، از وحدت وجود حرف زده! باید اعدامش کرد! این معنای «لَقَتله او کَفَّره» است.
مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ این روایت را طور دیگرى معنا کردند، توجه کنید! من توضیح مىدهم و شما از توضیح من معناى ایشان را ادراک مىکنید:
اگر سلمان بیاید در اینجا بنشیند و یکى از آن اسرارى را که فهم و ادراک آن در تحت سعۀ من نیست، بگوید، از آنجایى که من به سلمان اعتماد دارم و مىدانم که حرف بیخود نمىزند، در اینجا یا مثل آن عالم، اعتمادم ازبین خواهد رفت، چون حرفى برخلاف شرعى که در ذهن دارم و برخلاف مبانى که در ذهن و نفس خودم درست کردم، زده شده؛ چون ممکن است که انسان خیلى چیزها درست کند، این شرعى را که الآن ما در ذهن خود درست کردیم، آیا شرع واقعى است؟! آیا دین واقعى است؟! معارفى را که ما الآن در ذهن داریم، آیا این معارف، معارف واقعى و حقیقى است؟! ما که معتقدیم به اینکه «امام علیهالسّلام از پشت این دیوار خبر ندارد»، آیا این واقعى است؟! ما که معتقدیم به اینکه «امام یک پشه را نمىتواند از روى هوا بگیرد»، آیا این دین واقعى است؟! ما که معترفیم و اقرار مىکنیم و کتاب مىنویسیم که «امام هم ممکن است مانند سایر افراد اشتباه بکند» آیا این دین، دین واقعى است؟! ما که معتقدیم بر اینکه «آن طهارتى که در آیه آمده: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا﴾؛1 اراده و مشیت خداوند تعلق گرفته که شما را به طهارت مطلقه برساند و هیچگونه نقص و شینى نسبت به آن تحقق عصمت مطلقه نباشد که آن عصمت مطلقه مرحلهاى است که در آن مرحله، لایبقى فى الوجود الاّ الله، در آن مرتبه، یعنى از مقام اخلاص و انطباق عمل برطبق رضاى الهى بالاتر رفته، نفس فعل انسان، فعلالله شده است، این را آن مقام طهارت مىگویند؛ ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا﴾ مىگویند که این اراده، ارادۀ تشریعى است، یعنى خدا شما را راهنمایى و هدایت مىکند، اى رسول خدا، اى پنجتن، اى ائمّه، اى سایر افراد، ما شما را راهنمایى مىکنیم، ارادۀ تشریعى ما بر این است که شما به اینجا برسید، اگر کار کردید به مقام قرب مىرسید، اگر کار نکردید به آنجا نمىرسید، دست خودتان است، ارتباطى به ما ندارد.»!
قربان عمهام بروى! خب این اراده که نسبت به همۀ افراد هست، نسبت به شمر و یزید هم خدا یکهمچنین ارادهاى دارد، پس چرا بیاید براى ائمّه علیهمالسّلام این را بگوید؟! چرا راجع به پنجتن در اینجا آمده و این حرف را زده است؟! این گوهر ناسفتهاى که جنابعالى سُفتید، آیا مىدانید که این قضیه به این مطلب برمىگردد و نقض به این مىشود که پس خدا راجع به سایر افراد اراده ندارد! سایر افرادى که آنها به این دنیا آمدند، بهصرف اینکه جزء این گروه نیستند و داخل در این سلسله قرار ندارند، خدا نسبت به آنها اراده ندارد که آنها به مقام طهارت برسند، آنها باید در همان ظلمت بمانند، در همان وضعیت باید قرار پیدا کنند!
همۀ اینها خلاف است، آیا اینها، دین و شریعت واقعى است یا شریعت ساختگى است؟!
اگر ما با یکهمچنین مسئلهاى مواجه شدیم و سلمان آمد یکى از آن مطالبى را که در دل دارد، با ما مطرح کرد، ما در مقابل او چه موضعى مىگیریم؟ همین الآن، روز جمعه، آمد در کنار ما نشست و مطلبى را گفت، خب من که نمىتوانم در اینجا بگویم که او چه مىگوید، نه من خبر دارم و...! اگر خبر هم داشته باشم که نمىتوانم بگویم. حالا فرض کنید اگر سلمان آمد و مسئلهاى، مطلبى، قضیهاى را براى ما گفت که شنیدن این قضیه و شنیدن این مسئله در قواى باطنى و مثالى ما نمىگنجد و نمىتوانیم ادراکش کنیم (درک غلط است، درک نگویید، بگویید ادراک)، یکى از این دو حال را به خود مىگیریم: یا اینکه همان موقع او را از عدالت ساقط مىکنیم و او را به جنون یا خَبَل، بلاهت، یا به ارتداد متهم میکنیم که مرتد شدى، تمام شد، کارت تمام شد! او را متهم مىکنیم و همانجا گردنش را مىزنیم، این «لقتله» میشود، او را مىکشد و او را ازبین مىبرد ـ البته این معنایى که دارم مىکنم، این معنا همان معناى عامیانه است نه آن معنایى را که آن بزرگ فرمود ـ یا اینکه نه، ما از کشتنش صرفنظر مىکنیم و قتلش را به مسائل حقوقى و اداری و قانونى و... محول مىکنیم و نمىخواهیم برای خودمان دردسر درست بکنیم! حالا ما چرا این کار را بکنیم؟! مسئله به مراجع قانونى واگذار بشود و آنها تصمیم بگیرند، ولى حداقل این است که ما او را تکفیرش مىکنیم و مىگوییم این کافر شده است؛ این همان معنا است.
اما ایشان چه مىفرمود؟ ایشان مىفرمود که ما در اینجا یکى از این دو قضیه و مطلب را داریم، یا اینکه او را کافر مىکنیم، چون در تحت مدرکات ما نمىگنجد، همانطوریکه همیشه هم این کار را انجام مىدهیم، بهجاى اینکه خود را ببریم و در تحت آن مرتبۀ شناخت و معرفت او قرار بدهیم، مرتبۀ خود را بر آن مرتبه غلبه مىدهیم و آن مرتبه را ساقط مىکنیم، او را تکفیر مىکنیم!
ما معمولاً کتابهایى را که مىخوانیم، معمولاً به مطالبى که مىرسیم، چگونه نسبت به آنها برخورد مىکنیم؟ آیا برخورد ما منصفانه است؟! آیا از روى تحقیق نگاه مىکنیم یا نه، تا مىبینیم قضیهاى برخلاف نظر ما نقل شده مىگوییم دروغ گفته است؟! تمام شد. هیچ نمىگوییم شاید راست گفته و چون راست گفته بروم ببینم چرا و قضیه کجا است؟ این زحمت را به خود نمىدهیم، زحمت بالا آمدن را به خود نمىدهیم، و این مصیبت است، درد ما و درد اجتماع ما این است که اجتماع ما نمىخواهد خودش را بالا بیاورد، مىخواهد همینجا بماند، مىگوید: من همینقدر هستم و همینجا مىمانم، مىگوییم: بابا بالاتر از این هم وجود دارد، طبقۀ بالاتر، طبقۀ بالاتر، مىگوید: نه! همینقدر است و من مىخواهم همینقدر بمانم، فکرم مىخواهد در همینقدر باشد، ذهنم مىخواهد در همینقدر توقف کند و اصلاً بیش از این نمىخواهم، شما چه مىگویید؟! اصلاً نمىخواهم تو حرف بزنى و مطلب بگویى، من مىخواهم در این حد بمانم، این درد، درد ما است!
شیعۀ امیرالمؤمنین علیهالسلام خودش را در یک حد نگاه نمىدارد و بهجاى بالا کشیدن خود، دیگرى را از بالا به زمین نمىکشاند و بهجاى ارتقاء روحى که او باید پیدا کند، دیگران را از مرتبه ساقط نمىکند.
ما اینطور نیستیم، وقتى که با یک واقعیت برخورد مىکنیم، وقتى که با یک قضیه برخورد مىکنیم، وقتى که با یک معنا برخورد مىکنیم، چگونه جبهه مىگیریم؟ آیا مىگوییم درست است یا نه، تا مىبینیم نمىفهمیم، مىگوییم این دروغ مىگوید، این نفهمیده، این سواد ندارد، این اشتباه کرده؟ حالا فوقش هم بخواهیم خیلى نسبت به او حسن ظن داشته باشیم مىگوییم اشتباه کرده؟! نمىگوییم: عجب! شاید ما تابهحال اشتباه کردیم! این را نمىگوییم؛ عجب! ما اینطورى فهمیدیم، برویم ببینیم قضیه چیست؛ عجب! تابهحال به ما اینطور گفتند، این یک مسئلۀ جدیدى است، برویم ببینیم درست است یا نه، ببینیم واقعیت دارد یا نه، که اگر واقعیت داشت آنوقت بیاییم خودمان را اصلاح کنیم، این کار را انجام نمىدهیم، فوراً مىگوییم دروغ است!
ریاضت یعنی این که انسان در اتجاه با قضایاى واقعى، خود را نبازد
و این را بدانید، در این مسئله، آن ریاضتى را که من خدمتتان عرض کردم، آن ریاضت این است، یعنى انسان در مقابلۀ با حقایق، آن پوششهایى را که تابهحال بر نفس خود بهواسطۀ جریانات مختلف اجتماعى و شخصى و ارتباطهاى خانوادگى و شخصیت و شئونى که آن پوششها را بهواسطۀ آن شئون براى خود قرار داده، آن پوششها مانع از رسیدن به حق نشود، این ریاضت مىشود، لُب و اصل و اساس مسئلۀ ریاضت این است، نه ریاضت به کمخوردن است، نه ریاضت به نخوردن است، نه ریاضت به غار رفتن است، نه ریاضت به مطالب شاق و... انجام دادن است، ریاضت این نیست. آنچه در لسان ائمّه علیهمالسّلام ریاضت است این است که انسان در اتجاه با قضایاى واقعى، خود را نبازد، خدا تو را حر آفرید، خدا تو را آزاد آفرید.
سیدالشهدا علیهالسّلام چه مىفرماید: «لا تَکُن عَبدَ غَیرِک و قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّاً»1 چرا خودت را باختى؟ چرا خودت و آن موقعیت متعالى خودت را که باید به مقامى برسى که مورد غبطه و رَشک ملائکه واقع بشوى، آمدى آن موقعیت را ازدست دادى و به فرومایهترین افرادِ در این دنیا سر تعظیم فرود آوردى؟! چرا؟ براى چه؟ امام حسین علیهالسلام این را مىخواهد بگوید، عاشورا براى این قضیه درست شده است، آیا منِ پسرِ پیغمبرِ با این مقام، بلند شوم زیر سلطۀ یزید بیایم؟! یزید سگباز، یزید قمارباز، یزید شطرنجباز! آیا من باید بیایم و بگویم که خلافت تو را قبول کردم، امر تو امر من است، نهى تو نهى من است؟! (واى واى! واقعاً چه خبر بوده؟ قضیه چه بوده؟!) حکم تو حکم من است؟!
وقتى که یزید براى ولید والى مدینه نامه فرستاد، در آن نامه نوشته بود: «باید از حسین بن على علیهماالسّلام با این مضمون بیعت بگیرى که امر او امر من است، نهى او نهى من است، هرچه را او مىخواهد انجام بدهد باید از طرف من انجام بدهد، من آنچه را مىگویم او باید اطاعت کند، بگویم: بلند شو، بلند شود؛ بنشین، بنشیند، اگر اینطورى بیعت کرد، کرد، اگر نه، سرش را جدا کن و براى من بفرست!2
خب حالا آیا امام حسین علیهالسّلام زیر بار یکهمچنین بیعتى مىرود؟! آیا این دو روز دنیا ارزش این را دارد که انسان زیر یکهمچنین بیعتى را امضا کند؟! «لا تَکُن عَبدَ غَیرِک؛ عبد غیر خودت نباش.» آن هم عبد چه کسی؟ عبد حاکمى که براى رسیدن به خلافت و حکومت خودش، از هیچ جنایتى در این دنیا فروگذار نمىکند، هرچه مىخواهد باشد! باید بروى بیعت او را امضا کنى، باید بروى زیر این سند را مهر کنى! خدا تو را بندۀ من قرار داد! منی که مافوق طبیعتم، مافوق عوالمم، مافوق هرچه مقیّد و محدّد به امکان است، مافوق این قرار داد، مىگویم تو پیش من بیا، با آمدن پیش من، آنوقت تاج افتخار سرت بگذار! آنوقت.
مردم چه مىگویند؟ مردم مىگویند: پیش من بیا، جاى دیگرى نروى، در روضۀ من بیا، در جلسۀ ما بیا، در روز جمعه بهجاى اینکه جاهاى دیگر بروید من بگویم بلند شوید به اینجا بیایید تا شلوغتر بشود، کفشهاى جلوی در بیشتر بشود، ماشینهایى که اینجا مىآیند، همه بیایند ببینید که چقدر اینجا زیادتر شده و افراد بیشتر آمدند!
همۀ اینها چیست؟ دعوت به خود است! این با فیلم و تئاتر تفاوتى نمىکند، چه اینجا فیلم پخش بکنند چه اینجا این مطالب باشد! وقتى که نیت این باشد، مسئله همین است، وقتى که نیت این باشد تفاوتى نمىکند، صورت مسئله فرق مىکند ولی خود اصل قضیه تفاوتى ندارد.
فرمایش پیغمبر مبنی بر تکرار امتحانات امم گذشته در امت اسلام
مگر پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نفرمود: «تمام آنچه در امت گذشته اتفاق افتاده است، [در امت من هم اتفاق خواهد افتاد،]» طابقُ النّعلِ بالنّعل؟1 اگر دوتا دمپایى را کنار هم بگذارید، چه فرقى مىکنند؟! هیچ فرقى نمىکنند، فقط یکى راست است و یکى چپ، حالا در همان سابق بعضى دمپایىها درست مىکردند که چپ و راستش هم یکى بود، «طابقُ النّعلِ بالنّعل» یک میل فرق نمىکند، انحنا همان است، تدویر همان است، شکل همان است، جنس همان است، وزن همان است، همهاش همان است، «والقُذَّة بالقُذَّة» تیرهایى که درست مىکردند براى اینکه کماندارها داشته باشند، همۀ آنها یکسان بود، همۀ آنها یک اندازه بود، بهطورىکه اگر شما هرکدام را بردارید و کنار دیگری بگذارید، تفاوتى برایش قائل نمىشوید، حضرت فرمودند: «آنچه در امم گذشته اتفاق افتاد، همان امتحانات، همان فراز و نشیبها، همانها در امت من اتفاق مىافتد بعینه، بدون اینکه تفاوت داشته باشد.»2
حضرت موسى علیٰ نبینا و آله و علیه السلام از دنیا رفت، اول کسى که در مقابل وصىّ حضرت موسى علیٰ نبینا و آله و علیه السلام قد علم کرد، زن حضرت موسی بود، یک ارتشبد فلان بود! شروع کرد خلقالله را جمع کرد، لابد یکشبه هم چندتا درجه گرفت، آن که پاسبان هم نبود، فردا ارتشبد و فرماندۀ کل قواى لشکر بنىاسرائیل و قبطىها و... شد، حرکت! چه کنیم؟ برویم حکومت را از دست وصىّ حضرت موسى بگیریم، به اینطرف و آنطرف نامهها مىنوشت، افراد به اینطرف و آنطرف رفتند و آمدند در مقابل وصىّ حضرت موسى صفآرایى کردند، خونها ریخته شد، جنگها انجام شد، بالأخره وصىّ حضرت موسى غلبه کرد و او را اسیر کردند و دستگیر کردند و آوردند، وصیّ حضرت موسی فرمود: «به حرمت حضرت موسى آزاد هستى و حساب و کتابت با خدا است.»1
امیرالمؤمنین علیهالسّلام، مجسمۀ صدق و راستی
عین این قضیه بعد از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم اتفاق افتاد، طلحه و زبیر آمدند اطراف جناب ارتشبد عائشه ـ سپهبد هم نه! بالأخره زن رسول خدا را نمىشود به این درجات پایین [خطاب کرد.] نمىدانم آیا بالاتر از ارتشبد هم مقامى هست یا نه؟ من اطّلاع ندارم ـ را گرفتند، گفتند: «بَهبَه نگاه کن، از همان چیزى که مىترسیدیم در آن افتادیم، على خلیفۀ پیغمبر شد!» همان کسی که مىگفت: «عثمان را بکشید» چون سهمش را از بیتالمال قطع کرده بود یا کم کرده بود، در مدینه راه مىرفت و مىگفت: «اقتُلوا نَعثَلاً فَقَدَ کَفَر»2 او را به یک فرد یهودىِ لَنگ تشبیه کرده بود، عثمان هم مىلنگید، بهخاطر همین به او عثمان لنگ مىگفتند، همان شخص شروع مىکند و مىگوید: «على بن أبیطالب، عثمان را به قتل رسانده، قتل به تحریک على بوده»! تهمت شروع مىشود! از راه حق که نمىتوانیم جلو بیاییم، از راه صدق که نمىتوانیم به جنگ على برویم، چون على خودش مجسمۀ صدق است، صدق که با صدق نمىجنگد، راستى که با راستى درنمىافتد، صفا که با صفا درنمیآمیزد و مقابله نمىکند، باید آن که مىخواهد مقابله بکند خلاف باشد، امیرالمؤمنین علیهالسّلام صدق است، پس خلافش باید دروغ باشد، این یک معیار است؛ خلاف صفا باید کلک و نفاق باشد؛ خلاف راستى و درستى باید حقهبازی باشد، آمدند حقهبازى کردند، به امیرالمؤمنین تهمت زدند که «على عثمان را کشته، باید از عثمان خونخواهى کنیم، باید به ما بپیوندید»، به افراد، اینطرف و آنطرف نامه نوشتند که «مِن عائشة، ام المؤمنین (مادر مؤمنین) زوجة رسول الله إلى فلان؛3 زن پیغمبر دارد نامه مىنویسد»، وقتى که نامه به این شخص مىرسید، تکان مىخورد: «عجب! زن پیغمبر آمده یکهمچنین قضیهاى را گفته»، حالا آن احمق بهجاى اینکه بلند شود برود تحقیق کند، فوراً دلش مىسوخت و افراد قبیلۀ خودش را راه مىانداخت! البته بعضىها هم بودند که جواب مىدادند که «برو در خانهات بنشین و صدایت درنیاید»، از این نامهها و پاسخها هم بود، ولى بعضىها هم یک چیزیشان مىشد، بالأخره امیرالمؤمنین است، باید اینجا امتحان بشود، همه باید رو بیایند، همۀ آنهایى که ادعا مىکردند باید رو بیایند و خودشان را نشان بدهند! خدا یک سپبهد عائشه! ببخشید، ارتشبد عائشه را آورد و در آنجا قرار داد و فرمود: این امتحان من، این على و این هم عائشه و این هم امتحان! همه آمدند دو صف شدند، صف دروغگویان، صف حقهبازها، صف متوجهین به دنیا، صف آنهایى که نفسشان نمىتوانست علىِّ مرتضى را قبول کند و تحمل کند، آنها در یک صف قرار گرفتند، و صف افرادى که آنها در طرف دیگر قرار گرفتند؛ البته آنها هم داراى مراتب بودند، صف عمار و مقداد و حذیفه و حبیب و حجر و امثالذلک، اینها هم در آن طرف قرار گرفتند با اختلاف مراتبى که داشتند، جنگ شروع شد و هرچه امیرالمؤمنین سعى کرد که جلوى این جنگ را بگیرد، نشد، برادر عائشه محمد بن أبىبکر را در خیمۀ عائشه فرستاد که برو نصیحتش کن که اگر مىشود برگردد، رفت و او را بیرون کرد! خیلى برخورد کرد و به عائشه گفت: «اى کاش از مادرت به دنیا نیامده بودى که ننگ براى اسلام بشوى و این عار را بر خاندان رسول خدا باقى بگذارى که مردم زن پیغمبر را ببینند که مشمول این آیه میشود: ﴿يَٰنِسَآءَ ٱلنَّبِيِّ لَسۡتُنَّ كَأَحَدٖ مِّنَ ٱلنِّسَآءِ إِنِ ٱتَّقَيۡتُنَّ﴾؛4 اى زنهاى پیغمبر شما مثل بقیه نیستید و با بقیه فرق مىکنید، شما به پیغمبر منتسب هستید، آیا فهمیدید کجا هستید؟ شما زن فلان آدم الوات و... که نیستید، شما زن پیغمبر هستید، ﴿وَقَرۡنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجۡنَ تَبَرُّجَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ ٱلۡأُولَىٰ﴾5 در منازل خود بنشینید و خودتان را بیرون نیاورید، حرمت رسول خدا را حفظ کنید، آیا تو حرمت رسول خدا را حفظ کردى؟!» آیا در اینجا دیگر مىتواند به برادرش بگوید که على عثمان را کشت؟! اینجا دیگر نمىتواند بگوید، چون این برادرش است، انسان مىتواند سر آدمهاى عوضى و آدمهاى نفهم و آدمهاى عامى و آدمهایى را که ساده و... هستند کلاه بگذارد، ولى سر برادرش را که دیگر نمىتواند کلاه بگذارد و بگوید على عثمان را کشت! او گفت که «دیگر حالا مسئله همین است و خلاصه على باید حکومت و دولت را به ما بدهد»! آنجا راستش را به برادرش گفت. امیرالمؤمنین علیهالسلام فرمودند: «خیلىخوب حالا که اینطور است، دیگر چاره نداریم»، جنگ شروع شد و از طرفین کشته شدند، خلاصه امیرالمؤمنین غلبه کرد و عائشه را اسیر کردند و پیش امیرالمؤمنین آوردند، ایشان چه کرد؟ آیا گفت اعدامش کنید؟! آیا گفت دارش بزنید؟! آیا گفت چادر از سرش بردارید تا همه ببینند که چهکار کرده؟! نه، اگر ما بودیم این کارها را مىکردیم! ولى امیرالمؤمنین چهکار کرد؟ یکدفعه یاد پیغمبر افتاد، او به عائشه نگاه نمىکند، او دارد به پیغمبر نگاه مىکند، او به این که این، این کار را کرد نگاه نمىکند، این کار را کرد که کرد، خودش و خداى خودش مىداند، پیغمبر قضیهاش چه مىشود؟ قضیۀ حرمت پیغمبر چه مىشود؟ مسئلۀ مرتبۀ پیغمبر چه مىشود؟ بین این على و بین آنهایى که آمدند بعد از پیغمبر، درِ خانۀ دخترش را آتش زدند، خیلى فرق است! خیلى تفاوت است!
این على شایستۀ خلافت و حکومت است، این على!
امیرالمؤمنین چهکار کرد؟ فرمود:
و أمّا عائشه فقَد أدرَکَها ضعفُ رأىِ النّساء؛ «عائشه ضعف تصمیم زنان، او را به دام انداخت و او را گرفتار کرد.»
فلها بعدُ ذلک حُرمتُها الأولىٰ و الحِسابُ عَلى الله یَعفو عن من یشاء و یعذِّبُ مَن یَشاء.1
رفقا! انسان وقتى که این عبارتها را مىخواند، اصلاً مو بر بدنش راست مىشود! این مرد چه کسی بود؟ در چه افقى بود؟!
حضرت مىفرماید: «این عایشه این کار را کرد، ما را هم به زحمت انداخت، از مؤمنین کشته شدند»، از اصحاب خاص امیرالمؤمنین علیهالسّلام در آن جنگ کشته شدند، خب تقصیر چه کسی بود؟ تقصیر عائشه بود دیگر، در همان جنگ جمل از اصحاب خاص حضرت هم کشته شدند که خب نتیجهاش هم چه شد؟ نتیجهاش هم صفین شد، ولى امیرالمؤمنین به اینها نگاه نمىکند، به زخمهایی که به تنش خورده، نگاه نمىکند، در جنگ که نان و حلوا خیر نمىکنند، یا مثل بعضىها که اینجا بنشینند و بگویند: «موشک بزنید»! نه، خود امیرالمؤمنین در وسط جنگ مىرود و از همۀ افراد هم به دشمن نزدیکتر است، حالا اگر بقیه نمىروند، او نه، او خودش هم شمشیر به دست مىگرفت و خودش هم سوار بر مرکب مىشد، سوار بر قاطر هم مىشد که نگوید من سوار بر اسب شدم! امیرالمؤمنین سوار بر قاطر مىشد!
فرمایش مرحوم علامه طهرانی نسبت به علو جایگاه و مقام امیرالمؤمنین علیهالسلام
یک قضیه یادم آمد بد نیست که بگویم، یک وقت با مرحوم آقا جایى بودیم، در همان سه سال قبل از فوتشان بود، به بیرون مشهد رفته بودیم، یکى دو هفتهاى در همین ییلاقات بیرون مشهد بودیم، چون حال ایشان مناسب نبود و دکترها گفته بودند که بایستى مدتى در بیرون از مشهد باشند، در اخلمد بودیم، یک شب صحبت این قضیه شد و ایشان مىفرمودند که علت اینکه امیرالمؤمنین علیهالسّلام سوار قاطر مىشد چه بود؟ البته من هم در کتابها خوانده بودم که آن قاطر حضرت خیلى قوى بود، گفتم: خب آن قاطر حضرت با بقیۀ قاطرها فرق داشت! ایشان فرمودند:
نه، این براى تواضع بود که امیرالمؤمنین که خلیفه و فرماندۀ قوا و فرماندۀ ارتش بود، در میدان خود را از بقیۀ افراد در سطح پایینتر قرار بدهد! (بعد ایشان این جمله را فرمودند:) این جدّ ما چهکار بود که نکرد؟!
این جمله، جملهاى است که انسان بایستى که در آن فکر کند و آن را بنویسد و در جلوی خود قرار بدهد! واقعاً امیرالمؤمنین چهکاری بود که نکرد؟! چهکارى را زمین گذاشت؟! براى ما که امروز 1400 سال بعد آمدهایم و مىخواهیم فهم داشته باشیم، مىخواهیم خر نباشیم! میخواهیم الاغ نباشیم! ـ توجه مىکنید مىخواهم چه بگویم؟! ـ خب باید به چه کسى نگاه کنیم؟ مىخواهیم حر باشیم، مىخواهیم آدم باشیم! امیرالمؤمنین در این قضیه چه کرد؟ در این جنگ جمل آنچه در تاریخ نوشتند: دهها زخم بر بدن امیرالمؤمنین علیهالسّلام وارد شد! عقب ننشسته بود، نه، خودش جلو بود، عقب نبود که بگوید بفرمایید بروید! نه، خودش جلو بود، دهها زخم بر بدن امیرالمؤمنین وارد شد! حضرت همینطور ایستاده بودند، خون داشت از بدنشان مىرفت و داشتند عائشه را نگاه مىکردند، فرمودند: «دیدى چهکار کردى؟ نگاه به این طرف بکن، نگاه به آن طرف بکن، ببین چه کردى؟!» سرش را پایین انداخته بود و هیچ حرف نمیزد، بعد حضرت فرمودند:
و أمّا عائشه فقَد أدرَکَها ضعفُ رأىِ النّساء؛ «خب بالأخره گرفتار شد.»
فلها بعدُ ذلک حُرمتُها الأولىٰ و الحِسابُ عَلى الله؛
«همان حرمتى که در زمان رسول خدا داشت، الآن هم همان است، حساب که دست ما نیست.»
این «و الحسابُ على الله» بدن انسان را مىلرزاند! باز «و لها بعدُ ذلک حرمَتُها الأولى» خیلى مسئله نیست، این «و الحساب على الله؛ حساب با خدا است نه با منِ على»، من وظیفۀ خودم را انجام دادم، تکلیف خودم را انجام دادم، تا اینجا رساندم، دیگر به من ارتباطى ندارد، خدا مىفرماید: «ای على باید از عائشه بگذرى»، تمام شد، «ای على مطلب را به اینجا رساندى و جلوتر نباید بروى، ای على! به وظیفۀ خودت قیام کردى و اقدام کردى، از این به بعد باید مطلب را به ما بسپارى، ما چه مىگوییم؟ ما مىگوییم: رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم محترم است، باید زنش و زوجهاش هم همان احترام را داشته باشد، حالا او هر غلطى که کرد آیا تو باید بیایى طور دیگرى آن را پاسخ بدهى؟! نه!
و الحسابُ على الله یَعفو عن من یَشاءُ و یُعذِّب مَن یشاء؛
«حساب با خدا است، هر کسی را که بخواهد ببخشد و هر کسی را هم که بخواهد عذاب کند.»
حضرت دستور دادند که بیست نفر زن، نقاب و زىّ مردانه پوشیدند، یعنى با شمشیر و با نقاب بودند، عائشه هم خبر نداشت، آنها به هیکل مرد درآمدند، لابد از همان چفیههاى عربى در آن زمان بوده، و با نقاب و زی مردانه که صورتشان هم معلوم نشود، به آن قیافه حرکت کنند، عائشه را از بصره تا مدینه ببرند ـ دویست فرسخ ـ که در طول راه کسى متعرض عائشه نشود، نفرمودند که خب حالا برو، بلکه عائشه را محفوظ و معزز، تا مدینه رساندند، در تمام طول این مسیر عایشه مدام مىگفت: «این هم على، نگاه کن، زن رسول خدا را در میان بیستتا مردِ نامحرمِ سبیل کلفتِ گردن کلفت دارد راه مىاندازد»! همۀ اینها حرفهای او است، هنوز هم در همان هوىٰ و هوس خودش است، میگفت: «نگاه کن من را با مردها فرستاده! آخر زن پیغمبر را اینطورى مىفرستند؟! آخر آیا زن پیغمبر محترم نیست؟! آیا معزز نیست؟!» تو اگر محترم بودى آیا این بساط را راه مىانداختى؟! تو اگر براى خودت ارزش قائل بودى آیا این اوضاع را درست مىکردى؟! وقتى که به مدینه رسیدند یکدفعه آنها نقاب را برداشتند و عایشه دید که اینها سبیل ندارند، اینها ریش ندارند! آنجا هم دفعۀ دوم سرش را پایین انداخت.
این کار امیرالمؤمنین علیهالسلام است! این کار آن حضرت است!
تفسیر بدیع مرحوم آقای حداد نسبت به عبارت «لو عَلِمَ ابوذر ما فى قَلبِ سَلمانَ لَقتَلَه او کَفَّرَه»
حالا صحبت اینجا بود که اگر فرض کنید که این سلمان بیاید و یکهمچنین مطلبى را به ما بگوید، خب یا ما نفس خود را غلبه مىدهیم و مىگوییم: تو کافر شدى، من درست مىگوییم؛ تو مرتد شدى، من درست مىگویم! و همانجا او را تکفیر مىکنیم، حالا گردنش را نمىزنیم، بالأخره گردنزدن مسئولیت دارد دیگر، تکفیرش مىکنیم و تفکیر کردن هم که راحت است، نه مسئولیتى دارد، نه هیچ چیز دیگرى، فوراً تکفیر مىکنیم، این یک مطلب.
مطلب دوم اینکه نه! نمىتوانیم او را انکار کنیم، سلمان است و کاری هم نمىشود کرد، نمىتوانیم بگوییم [کافر شده است؛] ـ باز هم صد رحمت به این ـ نمىتوانیم بگوییم که این خلاف کرده است! سلمان است، پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم راجع به او چه گفتند! امیرالمؤمنین علیهالسّلام راجع به او چه گفتند! احوالش چطور حکایت مىکند! اطوارش چگونه بوده! جایى براى ما نمانده، نمىتوانیم، سالها با او بودیم، روز و شبها با او بودیم، او را به دیانت و صداقت و علم و معرفت، در بالاترین مرتبه نشاندیم، حالا حرفى زده و ما نمىتوانیم بفهمیم، حالا از دهانش دررفته، حالا چیزی او را گرفته که ما را قلقلکى بدهد، فرض کنید که یکهمچنین مسئلهاى را مطرح بکند، نمىتوانیم تکفیرش کنیم، این چه مىشود؟ از آن طرف هم خودمان نمىتوانیم این مطلب را ادراک کنیم، این کلام او که صادق است و حرفش درست است میآید و پدر ما را درمىآورد! چه مىکند؟ ما را داغون مىکند! چون نمىتوانیم ضعف را متوجه او بکنیم و خودمان هم که نمىتوانیم مطلب را ادراک بکنیم، چهکار مىکنیم؟ میگوییم پس این حرفش یعنى چه؟ پس این مطالبى که تابهحال شنیدم یعنى چه؟ شروع به بازى کردن با فکر میکنیم و سعه و ظرفیت ما به حد هضم مطلب نمىرسد، خودمان ازبین مىرویم، پس «لَقَتله» یعنى خودش، نهاینکه «لَقَتله» یعنى او را مىکشد.
ببینید ایشان چقدر معناى عجیبى کردند! البته از نظر فنى هم این معنا درست است، از نقطهنظر اصولى و فقهى این درست است نه آن معنای اول، این که ایشان مىفرمایند این است که: «اگر اباذر بداند که در قلب سلمان چیست، این دانستن، لَقَتله؛ او را میکشد» نباید بداند، همینکه او بداند که در قلب سلمان چیست ازبین مىرود، به سرش مىزند، دیوانه مىشود، مىافتد، هزارتا مرض برایش پیدا مىشود! چرا؟ چون به او (سلمان) اعتماد دارد و این اعتماد باعث مىشود که خودش ازبین برود، یا اعتمادش را ازدست مىدهد و «کَفَّره»؛ تکفیرش مىکند، خُب آن قسم دوم مسئله، دیگر راحتتر است.
ریاضت یعنی حرکت در مسیر حق بدون توجه به موانع و صوارف راه حق
[حالا برگردیم به آن جریانی که داشتیم نقل میکردیم:] آن شخص [به مرحوم آقا] مىگفت:
آقا ما که در این راه آمدیم، افراد متوجه شدند که ما ارتباط پیدا کردیم، طبعاً حرف مىزنند، طبعاً براى شما مطالبى هست،
و خب همهجا هست، همیشه بوده، در همان زمان بوده، نامههایى که براى ایشان مىفرستادند، صحبتهایى که مىکردند و مطالبى که مىگفتند! کسى که جرئت نداشت بیاید از روبرو حرف بزند، نامه مىنوشت و چه مطالبى را دیگر در آنجا مطرح مىکرد خدا مىداند!
و ما در مقابل اینها مجبوریم که یا جواب بدهیم یا ساکت باشیم یا یک وضعیت دیگرى پیش بیاوریم، حالا نظر شما در این قضیه چیست؟
ایشان فرمودند:
آقاى فلان! وقتى که ما براى درس خواندن رفتیم، این مطالبى را که به شما گفتند، آن موقع بدترش را به ما مىگفتند، ما را درویش خطاب کردند، ما را صوفى خطاب کردند، ما را مخالف و منحرف از اهلبیت خطاب کردند، سلام افراد را از ما قطع کردند، ارتباط افرادى را که با آنها ارتباط داشتیم، از ما بریدند، ولى آقاى فلان! ما یک کار کردیم، ما یک پنبه در گوشمان کردیم، اصلاً نگذاشتیم چیزى به گوشمان برسد تااینکه بخواهیم حالا راجع به آن فکر کنیم.
این چه مىشود؟ این آن حرّیت مىشود، این آن ریاضت مىشود.
پس ریاضت چیست؟ ریاضت این است که انسان مسیر را بگیرد، نه به این طرف نگاه کند، نه به آن طرف نگاه کند، او را ثنا گفتند یا او را مذمت کردند، او را مورد قدردانى و ستایش و حمد و ثنا قرار دادند یا اینکه گفتند: این چه کسی است است؟ این چیست؟ این رفتارش چه است؟ این اینطور است و اینها براى خودشان یک افکار خاصى را دارند و اینها براى خودشان یک شکل خاصى هستند و اینها یک مکتب خاصى جداى از بقیه دارند و امثالذلک، از این خزعبلات که بحمدالله هم کم و بیش پیدا مىشود، انسان باید مسیر را مسیر اهلبیت علیهمالسلام قرار بدهد و از آنجا سر سوزنى تخطى به این طرف و آن طرف نداشته باشد، حالا همسایهاش پشت سرش حرف مىزند، آنقدر بزند تا خسته بشود، آنقدر فلان فامیل بیاید بگوید تا خسته بشود.
آنقدر پشت سر ایشان گفتند، پشت سر بزرگان گفتند، پشت سر مرحوم انصارى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ گفتند، با مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ واى واى که چه کردند! پشت سر مرحوم آخوند ملاّحسینقلى همدانى، پشت سر مرحوم علاّمه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ گفتند، بنده در حضور علاّمه طباطبایى در یک روز پنجشنبه در قم بودم که یک نفر براى ایشان نامهاى نوشته بود و در آن نامه آنچه خودش لایق بود به علاّمه گفته بود! او هم از دنیا رفته، یعنى مرده! [گفتند:] «علاّمه طباطبائی شخصیتی نبود»! مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را در کتابشان جزء عرفاى کذابین آوردند و نویسنده هم هنوز زنده است! «مرحوم آقا جزء عارفان کذاب و دروغگو و استادش هم جزو دروغگوها است»! مرحوم آقایى که مرحوم آیةالله سید احمد خوانسارى به من فرمودند: «من شهادت مىدهم که پدر شما از مفاخر عالم تشیّع است»، این فرد را در کتاب جزء عرفاى کذابین معرفى کردند! حالا بقیه هیچ!
بگویند، بگویند، چه اشکالى دارد؟!
ریاضت چیست؟ ریاضت این است که در راهت برو، چشمت را بر این حرفها ببند، گوشت را بر این مسائل ببند، بر آنچه دیگران مىگویند، ببند. مگر راجع به امیرالمؤمنین علیهالسّلام نگفتند؟! مگر راجع به امام حسن علیهالسّلام نگفتند؟! مگر راجع به امام صادق علیهالسّلام نگفتند؟! مگر نگفتند؟! این همه ما در کتب داریم! راجع به امیرالمؤمنین، چهارصد هزار مثقال نقره به سمرة بن جُندب داد که برود بالاى منبر و بگوید که «على شقىترین فرد دنیا است و از رسول خدا شنیدم که آن آیهاى که آمده: ﴿وَهُوَ أَلَدُّ ٱلۡخِصَامِ﴾،1 ﴿وَيُهۡلِكَ ٱلۡحَرۡثَ وَٱلنَّسۡلَ﴾،2 این آیه راجع به على است»! مرتیکه بالاى منبر رفت و جلوى صدها نفر گفت: «با همین دو گوش خودم و با همین دو چشم خودم از لبان رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم شنیدم که فرمود این آیه دربارۀ امیرالمؤمنین آمده»! آنوقت آن آیهاى که دارد: ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡرِي نَفۡسَهُ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَهِ﴾3 که امیرالمؤمنین علیهالسّلام در آن لیلةالمبیت که در فراش پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم خوابیدند که مشرکین قریش قصد تعرض به آن حضرت را داشتند، این آیه در شأن امیرالمؤمنین نازل شد، او گفت که این آیه راجع به ابن ملجم است!4
چهارصد هزار مثقال! از این پولها خیلى خرج شده، از این مصارف و از این مسائل خیلى خرج شده! ولی همه رفتند، (درد اینجا است!) بهطورىکه وقتى که امیرالمؤمنین علیهالسلام را در محراب شهید کردند، مردم شام مىگفتند: «مگر على نماز مىخواند؟!» آخر این حرف، حرف خیلى عجیبى است! آخر چطور مىشود یک ملت را اینطورى شستشو داد؟! خب بابا این در کلهاش مغز است! ولی آیا این مغز است؟! نهخیر، این کاه است، گچ و آهن و سیمان است! میگوید: «على چطور نماز مىخواند؟! مگر على نماز مىخواند که او را کشتند؟!» کشتن را که نمىشود انکار کرد، بالأخره همه دیدند، اینطور با مردم و با اعتقادات بازى کردند، سفید را سیاه و سیاه را سفید کردند! براى مردم اینطور نشان دادند! اما امیرالمؤمنین چهکار مىکرد؟ کار خودش را مىکرد و به راه خودش مىرفت.
خُب مطلبى که به دنبالش بودیم ناتمام ماند و إنشاءالله تتمهاش براى فرصت دیگر و براى جلسۀ دیگر بماند.
مراقبات ماه محرم و صفر از دیدگاه عرفا و اولیای الهی
ایام ماه محرم است، من مىخواستم در جلسۀ قبل چند مطلب را بهطور اجمال خدمت رفقا بگویم ولى دیگر حال نداشتم.
این چند نکته را نسبت به ایام سوگوارى محرم و صفر خدمت رفقا تذکر بدهم که خب البته رفقا توجه دارند ولى از باب ﴿وَذَكِّرۡ فَإِنَّ ٱلذِّكۡرَىٰ تَنفَعُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ﴾1 تذکرش ایراد ندارد.
و انسان خوب است که در همان راهى حرکت کند که بزرگان به آن راه رفتند و رسیدند، رفتند و رسیدند نهاینکه فقط گفتند.
نظر عرفاء الهى بر مسئلۀ سیدالشهدا، نظرِ غنیمت بوده نه صرف ثواب و احیاء شعائر
در ایام محرم و صفر بهطورکلى دأب و دِیدَن عرفاء الهى و عرفاء بالله و اولیاء الهى نه بر بزرگداشت این مسئلۀ محرم و صفر و نه بر احیاء شعائر بوده، بلکه نظر عرفاء الهى بر مسئلۀ سیدالشهدا، نظرِ غنیمت بود! یعنى چه؟ یعنى همانطورىکه در ماه رجب خدا سفرهاى گسترده، در ماه رمضان سفرهاى گسترده و دعوت کرده، اصلاً این قضیۀ سیدالشهدا علیهالسلام یک مسئلهاى بود که باید افراد بیایند و بقاپند و توشۀ خودشان را بگیرند و آن تحول و دگرگونى که در اوقات عادى براى انسان پیدا نمىشود، در این زمان آن را انجام بدهند! خیلى عجیب است! این قضیۀ سیدالشهدا مسئلۀ عادى نیست و انسان نباید به آن بهعنوان یک کار روزمره و عادت و مثلاً احیاء شعائر نگاه کند، باید خودش را در این قضیۀ عاشورا بیندازد، باید خودش را در این مسئله قرار بدهد، آن مقدارى که مىتواند، هر چقدر فکرش مىرسد، هر چقدر از نظر باطنى مىتواند در این مسئله مایه بگذارد. بهعنوان اینکه در روضۀ سیدالشهدا شرکت کنیم و ثواب ببریم، نرویم، ثواب به ما مىدهند ولى کم مىدهند؛ بهعنوان اینکه بالأخره این شعائر حفظ بشود، به این منوال نرویم، خوب است ولى این برای عوام است؛ به این عنوان که در این مجلس امام حسین علیهالسّلام فرض بکنید که حال آدم عوض مىشود و حال و هوا فرق مىکند، نرویم، نه، به این عنوان برویم که ما در این مجلس مىخواهیم خودمان را در کنار سیدالشهدا قرار بدهیم، اصلاً ما مىخواهیم جزء آن افرادى بشویم که آن شب، شب عاشورا زیر خیمه ماندند، ما خودمان [جزء آن افراد بشویم.] با این نیت برویم نه با نیت اینکه مجلسى بهپا کردیم، نه با این نیت که برویم ثواب ببریم، نه با این نیت که برویم که احیاء شعائر بشود. این درست است که ائمّه علیهمالسّلام فرمودند: «باید ذکر ما حفظ بشود»2 ولى چطورى ذکر باید حفظ بشود؟ با تغییر حال تو ذکر ما حفظ مىشود، نه اینکه رفتن و داد و بیداد کردن!
تأکید بزرگان بر خواندن زیارت عاشورا در دهۀ اول محرم
من حال مرحوم والد و بزرگان را وقتی که در مجلس سیدالشهدا شرکت میکردند، مىدیدم! همینهایى که نوشتند و مىگویند که «این اولیاء خدا ارتباطى با ائمّه علیهمالسّلام ندارند»! این افراد بیایند این را از من بشنوند که هر روز دهۀ عاشورا که مىشد مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به افراد حاضر در آنجا مىفرمودند:
«صبح بعد از نماز صبح زیارت عاشورا بخوانید.»
من حال مرحوم حداد را در موقع نماز و در موقع تشهد میدیدم ـ چون ایشان هر روز بعد از نماز صبح سورۀ یاسین را مىخواندند و بعد هم تعقیباتی و بعد هم دیگر سجادهشان را جمع مىکردند ـ حال ایشان در موقع نماز و قرائت سورۀ یاسین به شکل خاصی بود ولى وقتى که زیارت عاشورا خوانده مىشد ما مىدیدیم که ایشان یک طور دیگری شدهاند، اصلاً ایشان خودش را در کربلا مىگذاشت، در آن واقعه قرار مىداد، معلوم بود، از وَجَنات معلوم بود، نهاینکه فقط گریه و ابراز ناراحتى بکنند و...، ایشان این مسائل را در روح مجرد ذکر کردند،1
لزوم احساس حضور امام در کنار خود، هنگام زیارت و شرکت در مجالس امام علیهالسلام
ما احساس مىکردیم که الآن ایشان خودش را در کنار سیدالشهدا علیهالسّلام قرار داده و انگار اصلاً زیارت عاشورا در حضور حضرت دارد خوانده مىشود، یعنى در همانجا دارد این مسئله انجام مىشود! مرحوم آقا یک چیزى مىفرمودند ـ این را هم از من بشنوید ـ ایشان مىفرمودند:
ما نهتنها این مسئله را در آن زمان احساس مىکردیم، بلکه وقتی که با مرحوم آقاى حداد براى زیارت سیدالشهدا علیهالسلام مىرفتیم، چند نفر بودیم، روزها که به زیارت مىرفتیم، وقتى که وارد حرم مىشدیم ایشان به یکى از همان افرادى که در آنجا بودند مىفرمودند: «زیارتنامه بخوان» وقتى که او زیارتنامه مىخواند براى ما حالى دست مىداد که اگر اشتباهاً در اعراب، فتحه را ضمه مىخواند، ما قادر نبودیم بر اینکه درست بگوییم! یعنى حالى براى ما پیدا مىشد که دیگر غیر از سیدالشهدا، حقیقتى وجود نداشت!
اینطور باید به زیارت سیدالشهدا علیهالسّلام برویم، زیارت باید اینطور باشد، این مسئله، مسئلۀ خیلى بالایى است! این را که من خدمتتان گفتم بروید روی آن فکر کنید، اینطور باید در مجلس سیدالشهدا برویم، سیدالشهدا در مجالس عزایش حضور دارد، البته نه در آنجایى که فقط شعبدهبازى و تظاهر است، نه، آنجا نهتنها پایش را نمىگذارد، بلکه از آن مسائل برىء است! آن مجلسى که از روى اخلاص براى سیدالشهدا برپا بشود نه از روی ریا و تظاهر، حضرت سیدالشهدا و حضرت ابوالفضل علیهماالسلام پایشان را در مجلس ریا و تظاهر نمىگذارند، آن مجلسى که اخلاص در آن باشد، اول اخلاصمان را درست کنیم، صفاى خودمان را درست کنیم، خودمان را با این وضعیت و موقعیت بسنجیم، آنوقت خواهیم دید. وقتى که روضۀ سیدالشهدا را گوش مىدهیم در مغزش برویم که قضیه چه است؟ آیا اگر ما هم بودیم همین کار را مىکردیم؟! آیا اگر ما هم در آنجا بودیم، در همین وضعیت بودیم؟! یا اگر خودمان را نمىبینیم از حضرت تقاضا کنیم، درخواست کنیم، دعا کنیم، طلب کنیم که دست ما را بگیرد، دستگیرى کند. بهجاى داد و بیداد کردن و نعره کشیدن، به مفاهیم روضه و مطالبى که گفته مىشود گوش بدهیم. اگر گریهاى بر ما مىآید گریه را بکنیم، جلوى گریه را نگیریم، باید گریه بشود ولى داد زدن چرا؟! فیلم بازىکردن چرا؟! مجلس را از آن حال و هوا انداختن چرا؟! امام صادق علیهالسّلام که مىفرماید: «خدایا به این نالهها و فریادهایى که در عزاى مصیبت ما است رحم کن»1 [ناله و فریاد واقعی و حقیقی منظور است] نه فریاد تصنعى و تظاهر و نشان دادن به این و آن که ببین من چقدر داد مىکشم! آن فریادى که بىاختیار از دل برآید، خب بله، آن چه اشکال دارد؟! آن نالهاى که بىاختیار از دل دربیاید، نهاینکه خودم داد بزنم که سقف پایین بیاید، نه، آن فایده ندارد، آن حال، صفا و روحانیت مجلس را مىگیرد و تبدیل به یک تظاهر و صحنه مىکند.
بیان مطالب و نحوۀ رفتار امام در مواضع مختلف، وظیفۀ اصلی ذاکر در مجالس امام علیهالسلام
آن کسى که ذاکر است باید برود آن حال و هواى سیدالشهدا را بگوید، صحبتهایى که در آنجا شده، نهاینکه فقط زخم خورد و زمین افتاد، نه، این فایده ندارد، مطالبى که گفته شده، اطوار آن حضرت، رفتار آن حضرت، سخنان آن حضرت، ظرائفى که در اینجا وجود دارد که پرداختن به یکى از آن ظرائف است که انسان را متوجه آن حال و هوا مىکند، والاّ خب بله، تیر خورد و شمشیر خورد و افتاد، خیلیخوب، نهایتش این است دیگر، این که حضرت چگونه بوده و چه وضعى داشته، این مسئله مهم است.
مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند: ـ من خودم این را از مرحوم آقاى حداد شنیدم ـ «من وجب به وجب در صحن سیدالشهدا علیهالسّلام خوابیدهام» در همین صحن، براى چه؟ چون با امام حسین کار دارد، مثل ما که بیکار نیست، با او کار دارد، با او سَر و سِرّ دارد، با او صحبت دارد، با او رفت و آمد دارد، در تعامل است، مىخواهد بهره بگیرد، مىخواهد نیاز خودش را در اینجا زمین بگذارد، مىگوید: «من نیاز ندارم، بروم کجا بخوابم، کجا بخوابم، کجا بخوابم، فلانجا بخوابم، من مىآیم روى این سنگها مىخوابم»، ایشان چیزهایى مىفهمید که این کارها را انجام مىداد.
ممنوعیت طبقهبندی کردن افراد شرکتکننده در مجالس امام علیهالسلام
بنابراین روضۀ سیدالشهدا باید روضۀ بافهم و باادراک باشد. در این جلسات روضه نباید اختلاف باشد: بعضىها هستند که در جلسات دو قسم مىنشینند، یک عدۀ خاص دور مىنشینند، یک عده هم این وسط مىنشینند، اینها بلند مىشوند سینه مىزنند و آنها همینطورى نشستهاند، جلسۀ امام حسین باید یکنواخت باشد، همۀ افراد بیایند [سینه بزنند و همه پیش هم بنشینند،] چه اشکال دارد آنها هم پیش شما بنشینند؟! چه اشکال دارد همه یک شکل بنشینند؟! مگر اینها خونشان فرق مىکند؟! اگر براى سینهزنی بلند مىشوند، همه باید بلند شوند، نهاینکه یک عده بلند شوند و یک عده بنشینند، این دو قسم کردن، اهانت به مجلس سیدالشهدا است، این صحیح نیست. یا همه روى زمین بنشینند [و سینهزنی کنند] یا همه موقع سینه زدن بلند شوند. اگر کسى معمم است بیاید [کنار بقیه] بنشیند، [حالا هر جا که جا هست.] الآن در همین جلسه که ما داریم، شما فضلا و بزرگان را نگاه بکنید، اینقدرى که در وسط این مجلس نشستهاند همینقدر در این دور ننشستهاند، مرحوم آقا مىفرمودند: «فرق بین مجلس ما و مجلس بقیه این است که در این مجلس بین معمم و غیرمعمم فرقى نیست، اگر در دور مجلس جا بود مىنشینند و اگر هم جا نبود، وسط مىنشینند.» ما با ایشان در مجالس ختم مىرفتیم، یک دفعه خودم یادم هست که به مجلس ختم مرحوم آقاى حکیم در بازار طهران رفتیم ـ همان مسجد جامع است یا جمعه است، نمىدانم ـ وقتى که وارد شدیم جا نبود، ایشان به وسط مجلس رفتند و نشستند، دو نفر معمم رفتیم و آن وسط نشستیم، یک نفر از آن آقایان هم نگفت که شما اینجا بفرمایید! یک نفر نگفت! ایشان همان وسط نشستند و بعد هم بلند شدیم رفتیم. خب حالا آیا باید به بنده بربخورد؟! آیا حتماً باید به کنار مجلس بیایم و بایستم و اینقدر صبر کم تااینکه افراد جمع و مچاله بشوند تا جا [برای نشستن من باز بشود؟!] این حرفها را نداریم. اینها چیست؟ اینها از حال آدم مىگیرد، از آن نیت آدم مىگیرد، از آن مرتبهاى که باید در آن مرتبه باشیم کم مىکند، پایین مىآورد و تبدیل به حرکات ظاهر مىکند، تبدیل به عادت مىکند و تبدیل به نمایش ظاهر مىکند.
حرمت استفاده از شیپور و موسیقی و... در دستهجات عزاداری
این دستهجاتى که بیرون مىآید، موسیقى زدن حرام است، در دستهجات طبل و موسیقى و شیپور و...، تمام اینها برخلاف رضاى الهى است و مخالف با رضاى سیدالشهدا علیهالسّلام است، طبل زدن و شیپور زدن و... دیگر چیست؟! ما از این چیزها نداریم، دستهجات باید بیرون بیایند، سینهزنى و زنجیرزنی اشکال ندارد، هیچ اشکال ندارد، اینها بیایند یا اینکه اصلاً نه سینه بزنند و نه زنجیر، فقط حرکت بکنند و در اینجا شعارهایى بدهند، شعارهاى مُحیى، آزادى و واقعى بدهند نه شعارهایى که فرض بکنید که اینها چندان [معنا ندارند.] نوحههایى که خوانده مىشود، نوحههایى باشد که هدف و مکتب حضرت را بیان کند، انسان را زیر و رو کند، حال و هواى انسان را عوض بکند، اینها باید گفته بشود، نهاینکه «زینب بىچادر بیرون آمد و...»! این حرفها چیست؟! این نوحهها چیست؟! نوحههایى باید گفته بشود که آن شخصیت و مکتب و مرام حضرت [را بیان بکند.] و چه خوب است که آن کلماتى که از آن حضرت الآن در تابلوها هست، همانها تبدیل به نوحه و شعار بشود و اینها زده بشود. اگر انسان بخواهد در این تظاهراتِ به عزادارى سیدالشهدا در این مرتبه بماند، مانده و بالا نیامده، خودش را در آنجا قفل کرده، خودش را در همانجا بسته، ولى اگر نه! این مطالب را کنار بگذارد، بداند که کلمات ائمّه علیهمالسلام و کلمات بزرگان، مثل کلمات ما نیست، صحبت ائمّه علیهمالسّلام مثل صحبت ما نیست، آن از نفس قدسى تنازل پیدا کرده و در نفس امام قرار گرفته، آن صحبت را در اختیار ما گذاشتهاند، حالا انسان همان را تبدیل به شعار کند، چقدر فرق است تااینکه انسان جملات بیهوده و در سطح پایین و بیشتر احساسى تا عقلانى و فهمى و ادراکى، را بیان کند؟!
بینالطلوعین بهترین زمان برگزاری جلسات اهلبیت علیهمالسلام
علىٰکلّحال این مجلس سیدالشهدا بسیار محترم و معزز است، کسى که وارد روضۀ امام حسین علیهالسّلام مىشود باید با وضو وارد بشود، باید بهترین لباس را بپوشد، حمام برود و خود را تنظیف کند و با لباس تمیز بیاید، نه لباسى که موجب اشمئزاز و آزار و اذیت دیگران است، باید با لباس تمیزى که همان روز یا روز قبل، شسته شده است بیاید و در روضه شرکت کند.
و این را هم رفقا بدانند که آن تأثیرى که جلساتِ در بینالطلوعین دارد، آن تأثیر در اوقات دیگر کمتر است، نمىگوییم نیست و نمىگویم که در ساعات دیگر مثل شب یا عصر جلسه نباشد، نه، اشکال ندارد، جلسه باشد، هیچ اشکالى ندارد، خب کسانى ممکن است که صبح نتوانند به جلسه بروند، شب یا عصرى یک جلسه پیدا مىکنند، مثلاً تکیهاى در آنجا هست، احساس خلوصى مىکنند، بالأخره اسم سیدالشهدا هست، خب انسان میرود. ولى مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
قدر جلسات صبح و بینالطلوعین را بدانید، آن تأثیرِ در جلسۀ بینالطلوعین، تأثیرش بسیار بسیار بالاتر است و خصوصاً اینکه انسان متوجه بشود رزقى را که ملائکه در آن روز براى انسان ـ رزق معنوى ـ مىنویسند، در بینالطلوعین است.
نوشتن رزق معنوی انسان توسط ملائکه در بینالطلوعین
مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به ما مىفرمودند که:
«روزى معنوى هر روز را ملائکه در بینالطلوعین مىنویسند»،
لذا وقتى که مىگویند: بینالطلوعین بیدار باشید، براى این است، کسى که در بینالطلوعین خواب است آن روز رزق ندارد، نماز مىخواند بیرزق است، اگر قرآن هم بخواند رزق ندارد، فایدهاى ندارد، خالى مىشود، ولى اگر بینالطلوعین بیدار باشد، بینالطلوعین متوجه باشد، نماز آن روزش، قرآنش، دعایش و زیارتش فرق مىکند، اینها چیست؟ همۀ اینها تفاوتها خواهند کرد.
لزوم عدم استفاده از آجیل و شیرینی در ایام محرم و صفر و استفاده از پرچم عزا و سیاه
علىٰکلّحال این دوماه بسیار محترم است، رفقا در این دو ماه آجیل و شیرینى را از خانه بیرون ببرند، اگر مهمان مىآید فقط میوه بیاورند و این مسائل را براى بعد از ماه صفر قرار بدهند. در منزل باید شعائر سیدالشهدا علیهالسلام را بهپا بداریم، عزادارى، زدن سیاهىها و پرچم سیاه و کتیبههاى سیاه، باید باشد تا نشان بدهد که شیعۀ امیرالمؤمنین در این ایام وضعیتش فرق مىکند، نمىگویم تمام درب و منزل را سیاهپوش کنید که بچهها بترسند! آن هم غلط است، هر چیزى حدى دارد، ولى در اینکه نشان بدهد که این مسئله و موقعیت فرق مىکند، و حال و هواى منزل هم تغییر خواهد کرد. و سعى بشود که از اشعار و اذکار و نوشتهها و بیانات خود سیدالشهدا علیهالسّلام در آنجا باشد. از رنگارنگى و رنگآمیزى و کتیبههایى هم که اخیراً درآمده که اصلاً هیچ تناسبى با مصیبت و... ندارد و هزار جور رنگ دارد، [پرهیز بشود.] اینها چندان لطفى ندارد و بلکه اصلاً شاید خودش رادعى باشد و ذهن را متوجه خود کند. کتیبهها و پرچمها خیلى ساده و خیلى تمیز و مرتب باشد که این هم بسیار بسیار مناسب است.
علىٰکلّحال اینها مطالبى بود که عرض شد و شاید بعضى مسائل دیگر هم در این زمینه باشد که إنشاءالله دوستان در فرصتهاى مناسب اینها را خدمت رفقا بیان مىکنند.
إنشاءالله امیدواریم که خداوند توفیق بدهد که هرچه بیشتر از فیوضات این ایام بهرهمند بشویم؛ و نسبت به میزان فهم و ادراکى که به خاندان عصمت و طهارت علیهمالسلام داریم، خداوند فهم ما را بالاتر ببرد؛ و ادراک ما را بیشتر کند؛ و بر توفیقات ما نسبت به انجام و اتیان آنچه مورد تکلیف است بیفزاید.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد