پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهریاضت نفس
تاریخ 1429/12/07
توضیحات
عمل به حدیث عنوان بصری در این گفتار راهی برای رهایی از وابستگیها و اصلاح رفتار معرفی میشود. بحث از سفارش امام صادق درباره ریاضت نفس آغاز میشود و نشان میدهد که بهره بردن از راهنمایی اولیای خدا به صداقت و آمادگی خود انسان بستگی دارد. حکایت خانوادهای مسیحی که از پدرشان پرستاری میکنند، اهمیت رفتار را در نسبت با ولایت روشن میکند. سپس سخن به خواندن مداوم حدیث و مخاطب دانستن خود در برابر سخن معصوم میرسد. انجام واجبات، ترک محرمات و رسیدگی به عیبهای خود و پرهیز از غیبت، نمونههای این رویکرد در زندگیاند. بخش پایانی از فرصت دهه اول ذیالحجه و توجه به توحید در اذکار آن، به دعای عرفه و عید قربان میرسد و با بحث غدیر توضیح میدهد که ولایت چگونه به عبادت و رفتار دینی معنا میدهد.
هو العلیم
عمل به حدیث عنوان بصری چگونه راه سلوک را باز میکند؟
از اصلاح رفتار تا فهم معنای ولایت
شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 162
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذبالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرّحمن الرّحیم
الحمد لله ربّ العالمین
و صلّی الله على سیّدنا و نبیّنا أبىالقاسم محمّد
و على آل بیته الطّاهرین
و اللّعنة على أعدائهم أجمعین
امام صادق علیهالسّلام دربارۀ ریاضت مىفرمایند:
«ثَلاثَهٌ مِنها فِى ریاضَة النَّفسِ، فإیّاکَ أن تاکُلَ ما لا تَشتَهیهِ.»1
لزوم عمل به دستورات اولیای دین برای عبور از تخیلات و توهمات
خدمت رفقا و دوستان عرض شد که کل این حدیث شریف عنوان بصرى در ریاضت نفس است و تمام فقراتش، فقرات عبور دهندۀ انسان از مراحل نفس و از تخیلات و توهمات و امثالذلک است، چه آنچه تابهحال خدمت رفقا و دوستان عرض شد و چه آنچه پس از این به توفیق الهى خدمت رفقا عرض خواهد شد، همۀ اینها در راستاى عبور ما از تخیلات و توهمات است و بهکارگیرى این فقرات تأثیر مستقیم در تبدل و تحول انسان دارد و عدم متابعت از این فقرات باعث انحطاط انسان و غلطیدن در عالم دنیا و نفسانیات است و تأکیدى که بزرگان در این مسئله نسبت به شاگردان داشتند، بیخود نبود، مطلب اینطور نیست که همۀ ما بخواهیم مسئله را به ولىّخدا و امام زمان علیهالسّلام ارجاع بدهیم و خود را کنار نگه داریم و آسودهخاطر دست به هر کارى بزنیم، مطلب اینطور نیست، در زمان رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم هم اینطور نبود، در زمان امیرالمؤمنین علیهالسلام هم اینطور نبود، در زمان هیچکدام از ائمّه علیهمالسلام به این شکل نبوده است. امام علیهالسّلام به آن میزانى که فرد اهتمام و صداقت و صفاى ضمیر دارد و به آن مقدار که خود را تسلیم کرده، به همان مقدار جلو مىبرد نه بیشتر، اضافۀ بر آن مقدار، حرکت نمىدهد، تا فردى خود را تسلیم ولایت نکند، «چو درد در تو نبیند که را دوا بکند؟!»
| طبیب عشق مسیحا دم است و مشفق لیک | *** | چو درد در تو نبیند که را دوا بکند2 |
تا محمد بن مسلم پیش امام صادق علیهالسّلام نیامد و عرض حال نکرد و درد خود را بیان نکرد و از آن حضرت چارهجویى نخواست، امام صادق هم او را هدایت نکردند، پیش حضرت آمد و آن مشکل خود را مطرح کرد و میزان تسلیم خود را هم به آن حضرت عرضه داشت، البته عرضه داشتن در اینجا معنا ندارد، چون ولىّخدا بدون سخن و گفتگو مىفهمد و اطّلاع دارد و نیازى به صحبت کردن ندارد.
یک وقت یکى به مشهد آمده بود و نسبت به مرحوم آقا خیلى ابراز ارادت و محبت و تسلیم و انقیاد و امثالذلک داشت، من هم در آنجا نشسته بودم، کیفیت صحبت کردن و تکلم او بهنحوى بود که هر کسى در آنجا بود مىگفت که در روى زمین از این شخص کسی مطیعتر و منقادتر نیست! یعنى با عبارات و کلمات و جملات، بهنحوى ارادت خودش را بیان مىکرد که واقعاً دل سنگ خلاصه به حال این فرد مىسوخت که چه قسم خود را در معرض این اطاعت درآورده است! وقتى که رفت، مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به من فرمودند: «خب او را چگونه یافتى؟» گفتم: همهاش مجاز بود، ایشان خندیدند و فرمودند: «بله همینطور است.» خب ببینید، چه کسی مىتواند [این مجاز بودن را بفهمد؟!] من نمىخواهم ادعا بکنم، بالأخره ما هم از رفتار مرحوم آقا و کیفیت [بیان مرحوم آقا] فهمیدیم والاّ من چه مىفهمم که حالا این شخص در باطنش چه خبر است و نیست و...؟!
یک فرد دیگرى که هنوز هم حیات دارد و فرد بسیار خوبى است، اهل تهجد و اهل مراقبه و کذا و کذا است ولى خب بالأخره مسئلۀ تسلیم یک مسئلۀ دیگرى است، مسئلۀ انقیاد یک مطلب دیگرى است، نامهاى براى مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ نوشته بود که بعداً خود ایشان گفت که من در نامه چه نوشتم، یعنى سالهاى بعد، بعد از فوت مرحوم پدرمان این مطلب را گفت، من نامه را ندیدم ولى در همان سفرى که به اتفاق مرحوم والد، بعد از مکه، به کربلا مشرّف شده بودیم که من سنم تقریباً حدود هفده سال بود، من نشسته بودم که مرحوم حداد آن نامه را به آقا دادند، آن نامه را باز هم نکرده بودند، فرمودند: «آقا یک نامهاى از یکهمچنین شخصى آمده است، شما مطالعه بکنید و جوابش را هم بدهید.» ایشان همانجا نامه را باز کردند مطالعه کردند و فرمودند که «آقا مجاز است»، نامه را بستند و دوباره سر جایش گذاشتند. خب ببینید! بعد ایشان به من گفت: ـ البته من با ایشان در مورد این جریان کربلا صحبت نکرده بودم ـ «من یک نامهاى به مرحوم آقاى حداد نوشتم» و من فهمیدم که این همان نامه است و مطالبى که ایشان در آنجا گفت، مطالب غریبى بود! «شما بحر هستید، شما دریا هستید، مساکین را دریابید، چه کنید، چه کنید»! اینها را نوشته بود، ولى اولیاء خدا نیازى به قسم و آیه ندارند. او نگاه مىکند مىفهمد، حالا هرچه مىخواهى جلویش ملق بزنی، خب بزن، خودت را خسته کردى، او دیگر احتیاج ندارد که برایش قسم [بخوری و... .]
بعضىها مىآیند همان کنار مىنشینند، آدم یک نگاه که مىکند مىفهمد که نه، این دنبال قضیه است، نه حرفى مىزند، نه مطلبى مىگوید، نه هارت و پورتى مىکند، نه داد و بیدادى مىکند، نه وقت ملاقاتى مىخواهد و نه مدام اصرار و تلفن پشت تلفن، پشت تلفن، پشت تلفن که زندگى براى آدم نمىگذارد! نه! کار خودش را مىکند و راه خودش را هم مىرود و خلاصه بیش از آنچه ابراز کند، از درون مىبرد و از باطن آن مقدار را مىگیرد. لذا اولیاء الهى همۀ افراد را به این سمت دعوت مىکنند و مىگویند: «بهجاى این که اینقدر داد و بیداد کنى و بگویى آقا فلان، آقا فلان، برو خودت را درست کن، ما هوا را داریم، اگر هوا را نداشتیم که این فکر و خیالات در سر شما نبود، چیزهاى دیگر بود.»
امام علیهالسّلام هم همینطور است، اولیاء خدا و عرفاء بالله هم همینطور هستند، اینها نیاز به گفتن و شنیدن و تقریر و... ندارند، نیازی به این مسائل ندارند، آنها راه را نشان مىدهند و اگر شخصى بهدنبال این راه نمىرود، دیگر نباید توقع و تقاضایى هم داشته باشد، دیگر نباید مطلبى که مطرح مىشود، مدام بخواهد آن را به زبان بیاورد و خود را عرضه بدارد. و مسئله هم و روشن است که چه کسی عمل مىکند و چه کسی عمل نمىکند، مشخص است چه کسی به مطالبى که گفته مىشود ترتیباثر مىدهد.
عمل به مبانی توحید و ولایت، تنها ملاک تشیع
من چند روز پیش بود مطلبى را شنیدم که قبلاً آن را نشنیده بودم و مسئله برایم مسئلۀ بسیار خوشایندى بود! یکى از دوستان نقل مىکرد و مىگفت:
در زمان مرحوم آقا، یک وقت من با ایشان قرارى داشتم، منتها در آن موقع مسافرت بودم، قرار بود به ایران بیایم و بعد هم به مشهد بیایم، اتریش بودم و در آنجا خانوادهاى از دوستان من بود که پدر آن خانواده در تصادفى فلج شده بود و افراد خانواده آمده بودند و او را پرستارى مىکردند.
آنجا تا یکهمچنین قضایایى اتفاقى مىافتد، فوراً شخص را به همین مراکز و جاهاى دولتى و... مىبرند، در منزل که دیگر نگه نمىدارند، ولى این خانوادۀ مسیحى این پدر را پیش خودشان آورده بودند و تمریض مىکردند و پرستارى مىکردند. بچههاى خانواده در آنجا جمع شده بودند و محفل و منزل را گرم نگه مىداشتند که تأثرى در آنجا پیدا نشود، در آنجا بهواسطۀ همین ممرضیت و پرستارى نسبت به کسى زحمتى پیدا نشود. و خلاصه خواهرها و برادرها کاملاً محیط صمیمى و گرمى را بهوجود آورده بودند و این بندهخدا را پرستارى مىکردند.
اینها از نظر بعضى از مساعدتها و... به من یک نیازى داشتند، من با مرحوم آقا تماس گرفتم و گفتم که آقا یک مسئلهاى هست که بعضىها در اینجا به من نیاز دارند، یک مشکلى پیش آمده، اگر مىفرمایید بیایم، اگر نه، آمدنم را مقدارى به تأخیر بیندازم. ایشان فرمودند: «نه آقا، به تأخیر بینداز، بالأخره ما اینجا هستیم و هروقت که آمدید، ما را مىبینید دیگر.»
من آنجا ماندم و دو یا سه هفتۀ بعد آمدم و به خدمت ایشان رفتم. ایشان فرمودند: «خب آن قضیهاى که شما میگفتید، چه بود؟» من آمدم از مسئله بگذرم، گفتم: نه آقا، چیز مهمى نیست. فرمودند: «نه! بگویید که قضیه چه بوده است؟» دیدم نه، قضیه مسئلهاى است که باید بگویم، من مطلب را براى ایشان گفتم که قضیه اینطور بود و این افراد (این خانوادۀ مسیحى) به این کیفیت و این شکل بودند، ایشان وقتى که اینها را از من شنیدند فرمودند: «اینها در روز قیامت، از شیعیان امیرالمؤمنین علیهالسّلام هستند و در صف شیعیان مىایستند»!
این حرف را یک ولىّخدا مىزند نه من و امثال من؛ کسى که از نظر علمى در فقه و اصول اعلم زمان خودش بوده، از پشت کوه نیامده، در فلسفه صاحبنظر بوده، در عرفان و مسائل آن که هیچ، حالا آن دیگر بماند، این فرد این حرف را مىزند، یعنى کسى این حرف را مىزند که به تبعات حرف خودش از نظر فقهى و حقوقى آگاه است و مطلع است که چه مىگوید.
و اما رفقا در مقابلش را هم بشنوید که ایشان فرمودند:
در خانوادهاى که آن خانواده به اسم شیعۀ امیرالمؤمنین علیهالسّلام هستند، ولى مرامشان در روابط بین خود، مرام مُمضىٰ و مورد رضایت امیرالمؤمنین نیست، در روز قیامت آنها را در صف مخالفین امیرالمؤمنین نگه مىدارند.
مسئله هیچ برو و برگرد هم ندارد، مسیحى و یهودى در صف شیعیان مىآید و به بهشت مىرود و در کنار امیرالمؤمنین قرار میگیرد؛ یعنى این خانواده در بهشت در جوار امیرالمؤمنین هستند، قضیه شوخى ندارد، خدا که نمىآید به ظاهر و به زىِّ آراسته و محاسن و عمامه و تقدس و... نگاه کند! نه. نه به علم ما نگاه مىکند، نه به شئونات، نه به موقعیت اجتماعى، نه به موقعیت دینى ما نگاه میکند، او به هیچ چیز کار ندارد، او به آن دل نگاه مىکند. و واویلا و واویلا که یکمرتبه آن کسى که در این دنیا خودش را پیشوا، مورد مراجعه و مورد توجه انام مىدانست، او در صف یهود و نصارىٰ محشور مىشود و یهود و نصارىٰ که براساس فطرت خودشان و براساس آموزههاى دینى خودشان عمل کردند و به انسانیت و به مبانى توحید عمل کردند ـ خب مىتوانستند این پدر فلج خود را در خانۀ سالمندان بگذارند دیگر، اما این را در منزل آوردند و بین خودشان نگه داشتند، مىآیند، مىروند، کمک مىکنند، به مادر خانه کمک مىکنند و... ـ اینها مشمول ولایت مىشوند! یعنى چه؟ یعنى در همین لحظه، نه در روز قیامت، در همین لحظه که دارد این کار را انجام مىدهد، مورد عنایت و توجه خاص حضرت بقیّةالله ارواحنافداه است! چه کسی؟ یک خانوادۀ مسیحى. ما به روز قیامت چهکار داریم؟! همین الآن مورد عنایت حضرت هستند، تا الآن پرداخته و آماده نشود که در روز قیامت نمىتواند آن ظهور را پیدا کند، هرچه هست برای الآن است، الآن این مسئله هست. و الآن که ما مىآییم و دستور مرحوم آقا را مىشنویم و اینکه فرمودند: «أبغَضُ الاشیاء عِندى الطَّلاق؛1 بدترین چیز در نزد من طلاق و جدایى است» این را مىشنویم و ترتیباثر نمىدهیم، ما یهودى هستیم گرچه به اسم سالک در مجالس شرکت مىکنیم! ما نصرانى هستیم گرچه به اسم سالک در مجالس شرکت مىکنیم! ما در روز قیامت با سر به قعر جهنم خواهیم رفت، گرچه خود را از شیعیان امیرالمؤمنین مىدانیم! مگر دنیا [هردمبیل] است؟! مگر دنیا پوچ است؟! مگر دنیا اینقدر شیرتوشیر است؟! نه آقا! هر چیزى حساب دارد، پدر آدم را دست آدم مىدهند، این حرفها نیست که هر کسی بخواهد هر غلطى را در اینجا بکند و هر کار خلافى را بخواهد در اینجا انجام بدهد! کار باید روى حساب و کتاب باشد، هر شخصى موقعیت خودش را دارد، هر کسى تکلیف خودش را دارد و هر کسى وظیفۀ خودش را دارد.
لزوم عمل براساس حق
غلط مىکند آن کسى که بگوید «حقى به نفع کس دیگری پایمال بشود»! این دین، دین عمر و ابوبکر است نه دین امیرالمؤمنین علیهالسّلام! دین امیرالمؤمنین مىگوید: حق، حق است هر کجا که مىخواهد باشد، حق حق است چه مىخواهد پیش مادرشوهر باشد یا پیش عروس باشد، تفاوتى نمىکند، آنچه حق است، آن باید انجام بگیرد. و اگر یک جا یک شخص برخلاف دستور امیرالمؤمنین عمل کرد، چه پدرشوهر، چه مادرشوهر، چه پدر عروس، چه مادر عروس، چه عمه، چه خاله، چه قوم و خویش، تفاوتى نمىکند. آنچه خلاف است، خلاف است هر کجا که مىخواهد باشد، و آنچه حق است، حق است هر کجا که مىخواهد باشد، این مبنا مبناى سلوک است، تمام شد. به نفع یکى و به نظر دیگرى، این غلطها چیست؟! این بازیها چیست؟! این حرفها چیست؟!
این فرد، یهودى مىشود و آن فرد، شیعۀ امیرالمؤمنین مىشود، مسئله این است.
خب حالا ما چه مىکنیم؟ ما از خود شرع و دین ایجاد مىکنیم، از خود و از فهم و تخیلات خود براى خود راه مىسازیم، براى خود، مسیر و مکتب و دین مىسازیم!
راه خدا یعنى عمل به شرع و عمل به مبانى شرع
در این دنیا پا روى یک مورچه گذاشتن خلاف است، یک پا گذاشتن! یک وقت انسان مجبور است که مورچه را ازبین ببرد، افساد مىکند، آن مطلبى نیست، یک وقت نه، شما دارید در بیابان راه مىروید و مىبینید مورچهها دارند مىروند، غلط مىکنید که پایتان را روى مورچه بگذارید، حق ندارید، مورچه دارد به راه خودش مىرود، شما براى چه پایتان را روى مورچه مىگذارید؟! منبابمثال اگر در منزل شما موش بیاید، چون افساد مىکند باید موش را ازبین ببرید حتى اگر شده ازبین نبرید و بردارید و بروید در بیابان بیندازید، ولى اگر دارید در یک بیابان حرکت مىکنید، یک جایى که اصلاً مسئلۀ افساد نیست، این حیوان حیوان خدا است، شما نمىتوانید این حیوان را ازبین ببرید، این حیوان موذى نیست که الآن حکم ازبین بردن آن در اینجا مطرح باشد، در بیابان است و حیوان دارد براى خودش راه مىرود و زندگیاش را مىکند، راهش را میرود، مورچه در خیابان و بیابان و کوچه دارد راه مىرود، دنبال آذوقه مىگردد، شما نمىتوانید آن را ازبین ببرید، امیرالمؤمنین علیهالسّلام قسم مىخورد، مىفرماید:
قسم به خدا اگر ماه را در دست چپ من و خورشید را در دست راست من بگذارند که یک دانۀ گندمى را، دانۀ جویى را به ظلم از دهان مورچهاى بگیرم، این کار را نخواهم کرد.1
چرا؟ چون امیرالمؤمنین به ناموس عالم خلقت پى برده است، متوجه شده است که خداوند در این دنیا براى هر موجودى یک پروندۀ خاص به خودش را قرار داده است و همچنین براى منِ مکلّف یک پروندۀ خاص به خودم را قرار داده است و طبق آن پرونده باید حرکت کنم. مورچهاى که الآن در اینجا هست حساب دارد، چرا پایت را رویش مىگذارى؟! چرا مىخواهى دانۀ گندم را از او بگیرى؟! آنوقت شما در اینجا ببینید که کار ما به کجا رسیده که چقدر در این مسئله حقوقها را تضییع مىکنیم، مسائلى را در اینجا زیر و رو مىکنیم، نفوسى را در اینجا ازبین مىبریم، نفوس مستعدهاى را در اینجا زیر و رو مىکنیم، چه ظلمها مىکنیم، چه باطلهایى را حق و حقهایى را باطل نشان مىدهیم و انجام مىدهیم و بعد هم مىگوییم سالک هستیم!! سالک توى سرمان بخورد، سالک چیست؟! راه خدا دیگر چیست؟!
راه خدا یعنى عمل به شرع و عمل به مبانى شرع، این معنا معناى راه خدا است؛ این معنا معناى حرکت کردن در مسیر إلَىالله است والاّ بقیه همهاش لقلقۀ لسان و زبان است، تحت احساسات قرار گرفتن و تحریک شدن است، یک حرفى را یکى مىزند، عکسالعملهاى جاهلانه بروز دادن است.
تأکید بزرگان بر مطالعۀ روایت عنوان بصری در هر هفته
پس اینکه بزرگان مىفرمودند:
«هفتهاى یکیدو بار به این روایت نگاه کنید»2
این براى همین است که تمام این روایت، همه ریاضت در راه خدا و حرکت کردن در راه خدا است؛ همۀ این روایت در این معنا و در این سیر، انسان را جلو مىبرد و به انسان بیدارباش مىزند و تا این نفس مىخواهد بهواسطۀ دور شدن از مطالب، کنارهگیرى کند، یک چکش مىزند. ولى اگر شما فرض کنید که روایت و کلام امام صادق علیهالسّلام را کنار بگذارید، خب کمکم فراموش مىشود و نفس هم آدم را مىبرد دیگر، اطرافیان آدم را مىبرند، سلام و صلواتها آدم را به جهنم مىبرند و سرنگون مىکنند، همین صلواتها! همینها! کسى که صلوات مىفرستد، تصنیف که نمىخواند، صلوات مىفرستد ولى این صلوات بهجاى اینکه براى انسان ثواب و اجر در نظر بگیرد، انسان را به جهنم مىبرد! چرا؟ چون اى کاش تصنیف خوانده مىشد، این تصنیف با جنبۀ حیوانى و تخیلات انسان کار دارد ولی این سلام و صلوات، نفس را برمىگرداند و منقلب مىکند و از آن انسانیت ساقط مىکند و انانیت را در انسان تقویت مىکند! آن چیزها (تصنیف و...) که این کارها را نمىکند، آن چیزها (انانیت و...) را نمىآورد، شهوات و تخیلات و توهمات و از این حرفها است؛ آنچه مىآید انانیت انسان را بالا مىبرد و انسان باید الفرار و الفرار و الحذر و الحذر از او، از این سو به آن سو بگریزد، این مسائل است! این بلند شدنها و این نشستنها، این صلوات فرستادنها، این اعلامیهها، این اینطرف و آنطرف پخش کردنها و نشر اینها، اینها مىآید و انسان را ازبین مىبرد و آن جنبۀ فقر و عبودیت را متحول به جنبۀ تفرعن و ریاست و انانیت و استکبار و انکار و جهود در قبال ولایت و در قبال پروردگار مىکند! اینها را براى انسان مىآورد. هر کسى برطبق خودش و مسیر خودش و مرام خودش همین است، تفاوتى نمىکند، هر کسى در هرجایى. براى یکى سلام و صلوات است، براى یکى کف زدن است، براى یکی اعلامیه پخش کردن است، براى یکى در روزنامه و اینطرف و آنطرف نوشتن است، براى هر کس یک چیز است.
پس این مسیرى را که بزرگان تعیین کردهاند، نفس این مسیر یعنى بیدارباش، خود این مسیر و راه یعنى بیدارباش، تا انسان میخواهد مقدارى با دو نفر برخورد کند، یکمرتبه نگاه به روایت عنوان بصرى مىکند و میگوید: عجب! من امروز فریب خوردم، من امروز گول خوردم، من امروز سرم کلاه رفت، من امروز آنطورىکه باید به این مسئله توجه نکردم، من امروز زود عصبانى شدم، من امروز زود قضاوت کردم، من امروز سر بچه داد زدم، من امروز او را بىجهت تنبیه کردم، من امروز با عیالم بدرفتارى کردم، من امروز به همسایه این حرف را زدم، درحالىکه امام علیهالسّلام مىفرماید: نه، حزم کن، احتیاط کن، کارى را که مىخواهى بکنى اول دربارهاش فکر کن و بعد انجام بده، تصمیم بگیر براى اینکه فردا این قضیه اتفاق نیفتد، مىبینى فردا عوض شد، فردا با امروز تفاوت کرد.
عدم توجه و عدم عمل برطبق روایت عنوان بصری یعنی ورود در دنیای تخیلات
حالا اگر [توجه و عمل به این روایت عنوان را] کنار بگذاریم، امروز یک مسئله و فردا مسئلهاى دیگر و کمکم کمکم همینطور آن مبانى کلى که به کنار مىرود، به جایش آن توهمات و تخیلات جزئى مىآید و جایش را مىگیرد و نفس را بر آن توهمات و تخیلات ثابت مىکند، مستقر مىکند، نگه مىدارد، خب وقتى که نفس در آنجا ثابت شد، مىبیند که دیگر ادراک همان مطالب کلى که قبلاً براى او آسان بود، یکخرده سخت است، مشکل است، پذیرشش برایش مشکل است، دو ماه پیش راحت مىپذیرفتى، دو ماه پیش مىگفتى: «بله آقا این مسئله درست است، بله آقا حق با شما است و ما در اینجا اشتباه کردیم و إنشاءالله دعا بفرمایید که دیگر تکرار نشود»، ولى الآن مىگویید: «حالا ببینیم چه مىشود، حالا نه، شاید هم اینطور نبوده، بالأخره از آن طرف هم ما چیزهاى دیگرى داریم، تکالیف دیگرى هم داریم، مسئله اینطور نیست که فقط یکطرفه باشد، یکطرفه این آقا به قاضى رفته، یکطرفه حرف زده است»! چرا این حرفها را دو ماه پیش نمىزدى؟ چون فاصله گرفتیم، فاصله که گرفتیم آن معیارها کنار رفته و بدون اینکه بفهمیم معیارهاى دیگر آمده جاى آن را گرفته است.
لزوم مخاطب دیدن خود در قبال فرمایشات اولیای دین
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مطلبى را مىفرمودند، مطلب بسیار دقیقى بود و خودشان هم اینچنین بودند، ایشان مىفرمودند:
هروقت انسان با کلامى از کلام معصومین یا مطلبى از مطالب اولیاء خدا روبرو مىشود، باید خود را مخاطب این مطلب بداند، اگر کسى این کار را کرد، این رمز پیروزى را دریافته و اگر این کار را نکرد باخته است.
هر مطلبى که باشد، هرچه باشد. و من این را از خود ایشان مىدیدم، یعنى با چشم خود مىدیدم، منبابمثال وقتى که مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ صحبت مىکردند، حالا خطابشان به دیگران بود ولى از همۀ افراد مجلس کسى که به این مطالب توجه مىکرد، مرحوم آقا بود، پانزده نفر در مجلس بودند و قطعاً [مرحوم آقا مورد خطاب این مطالب نبودند] در آن حدى که ما اطّلاع داشتیم، البته مطالب اولیاء خدا بطن اندر بطن است و عمق دارد و مرتبهمرتبه است، ممکن است یک مرتبهاش به شخصى نخورد، ولى در مراتب بالایى بخورد و لذا آن شخص برطبق فهم خودش نباید از زیر فهم مسئله شانه خالى کند و بگوید خب این که گفتند به من نمىخورد، نه، همان مطلب را باید در آن زوایاى عمق باطنش و عمق دلش و نفسش، در خودش پیاده کند. بله ممکن است افراد دیگرى باشند که آن مطالب بالا را اصلاً متوجه نمىشوند که بخواهند پیاده کنند.
عمل به فرمایشات معصومین، تنها راه رسیدن به معرفت پروردگار متعال
پس هر کسى که در قبال اولیاء خدا قرار مىگیرد، در قبال مطالب معصومین قرار مىگیرد، روایتى از امام رضا علیهالسّلام مىشنود، شخصى براى او مىگوید یا در کتابى مىخواند، احادیث ائمّه علیهمالسّلام را مطالعه مىکند ـ که واقعاً کلید حیات انسان همین احادیثى است که از ائمّۀ ما و معصومین آمده است ـ این فرد باید در همان محدودۀ فهم خودش، خود را مخاطب این حدیث بداند، در همان محدوده، ما نمىگوییم بالاتر، بالاتر که نمىفهمد ولى دیگر خودش را بالاتر از او نداند. آخر درد اینجا است که ما مىخواهیم همۀ عیوب را به دیگران نسبت بدهیم و خودمان را مبرا و منزه از این مسائل بدانیم، درحالتىکه آن کسى که مبراى از هر عیب است، او امام است، ما نیستیم. ما باید براى رسیدن به ولایت و معرفت امام علیهالسّلام و ذات پروردگار، تلاش و سعى خود را براى زدودن نقائص و رفع کاستىها انجام بدهیم و کدام سخن بهتر از کلام معصوم؟! اگر ما کلام معصوم را کنار بگذاریم، حرفهاى چه کسی را بشنویم؟! آیا این حرفهایى را که مىزنند؟! اگر ما حرف امام علیهالسلام را کنار بگذاریم، وجهۀ حیات ما در این دنیا باید به چه سمتى باشد؟! به کدام حرف؟! به کدام صحبت؟! به کدام مطالبى که در میان مردم رد و بدل مىشود و در مجالس ورد سخنان است؟! آیا به مطالبى که صبح تا شبش صدتا و هزارتایش هم یک غاز نمىارزد؟! آیا باید به اینها توجه کنیم یا به کلام معصوم و مطالب اولیاء خدا و کتبى که در این زمینه نوشته شده و راهنمایىهاى که در این زمینه کردند؟ ما باید به اینها عمل کنیم.
وظیفۀ اولیای الهی ارائۀ طریق و دستگیری از شاگرد به میزان درخواست او نه بیشتر
و این همان مطلبى بود که ایشان مىفرمودند که «وظیفۀ استاد، ارائۀ طریق است، وظیفۀ دیگرى ندارد، این یک. دوم کارى را که او مىکند که همان فعل ولىّ الهى است، آن عبارت است از اینکه به آن میزان و مقدارى که او مىخواهد، نه بیشتر، به همان میزان دستش را مىگیرد، میگوید: «مىخواهم من را تا سر کوچه ببرى»، خب دستت را بده تا ببرم، آن یکى مىگوید: «مىخواهم تو مرا تا کنار میدان ببرى» خب تو هم بیا تا تو را به میدان برسانم، آن یکی مىگوید: «مىخواهم مرا را تا کنار حرم ببرى» مىگوید بیا تو را تا حرم مىبرم، یکى هم مىگوید: «مىخواهم بیایم و مرا تا آن ولایت ببرى»، طبعاً آن کسى که مىگوید تا آنجا، او مسافت بیشترى را طى مىکند تا آن کسى که در همان مراحل ابتدایى و اولى مىماند و توشۀ بیشترى را هم باید بردارد و تسلیم بیشترى را هم باید در اختیار آن ولىّ بگذارد. تسلیمى را که آن اولى مىگذارد، سر رسیدن به خیابان دیگر تمام مىشود، او از این طرف مىرود و او هم از این طرف، ولى او مىخواهد او را به آن نقطه برساند.
لذا ما در دوستان و شاگردان اولیاء خدا مراتب متفاوتى مىدیدیم، هر کس یک اندازه بود و آنها هم با همه مىخندیدند، با همه هم صحبت مىکردند و دل همه را هم شاد مىکردند، ولى هرکدام از آنها یک مرتبه داشتند، تا مىرسیدند به یک مرتبهاى که دیگر در آن مرتبه مىخواست فشار وارد بشود، مىدیدیم که در همانجا دیگر مسئله متوقف مىشد.
ریاضت یعنی مراقبه
این روایت عنوان، تمامش ریاضت است؛ یعنى امام صادق علیهالسّلام در این روایت عنوان در اینجا فرموده است که چه مسائلى دربارۀ ریاضت نفس است، اما کل این مسئله، یعنی ریاضت، یعنى مراقبه. و در جلسۀ قبل خدمت رفقا عرض شد که علت ریاضت، تعلق است. اگر ما در این دنیا مىآمدیم و به این دنیا تعلق پیدا نمىکردیم، خب در اینجا دیگر ریاضات معنا ندارد، تعلق به این دنیا است که براى ما کدورت ایجاد کرده است، نفس ما را بسته، دیدگاه ما را دیدگاه انحصارى کرده و انظار ما را از آن اطلاقیت و سعه، به حدود و قیود درآورده است، آن جنبۀ اطلاقیت، آن جنبۀ سعه بودن و آن جنبۀ عدم تعلق داشتن!
این مسئله، مسئلۀ بسیار بسیار عجیبى است که چطور ممکن است که انسان یک اطاق داشته باشد ولى به همان یک اطاق هم تعلق داشته باشد، ذهن و فکر او را مىگیرد. ولى یک شخص نه! بسیار بسیار اموال دارد ولکن نسبت به آنها تعلق ندارد، اگر الآن بگویند: «فلان مالت رفت»، مىگوید: «عجب! لابد جاى درستى رفته»؛ «فلان مسئله اینطور شد»، میگوید: «عجب!» فقط با یک عجب مطلب را تمام مىکند.
معاویه مطلبى را راجع به امیرالمؤمنین علیهالسّلام دارد ـ اینجا هم دست از آن حقد و کینهاش برنمىدارد ـ مىگوید: «خدا ابوتراب را رحمت کند که اگر یک کوه از طلا و یک کوه از کاه داشت، آن کوه طلا را زودتر در راه خدا مىداد.»1 خب اینقدر را فهمیده بود. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند: «این احمق چون طلا و کاه براى او تفاوت مىکند، آمده امیرالمؤمنین علیهالسلام را در این مقیاس قرار داده است.» براى امیرالمؤمنین علیهالسّلام طلا و کاه یکى است نهاینکه فرق بکند و طلا را زودتر بدهد، کاه باشد به جایش کاه را مىدهد، طلا باشد به جایش طلا را مىدهد، اینطور نیست که حالا فرض کنید طلا براى او ارزش دارد و بیاید به خدا بگوید: خدایا این که براى من ارزش دارد، این را در راه تو زودتر مىدهم، نه! ممکن است حتى کاه را هم بیشتر از طلا دوست داشته باشد، چون بالأخره آن خوردنى است و اقلاً یک الاغ آن را مىخورد و آن را گاو مىخورد و منافعش هم به انسان مىرسد ولى طلا را که نمىشود خورد! آن حیوانها اقلاًّ کاه را مىخوردند. خود امیرالمؤمنین اگر اسب و دامى داشت مىبایست براى آنها کاه بخرد، طلا را که نمىتواند جلویش بگذارد! اگر طلا را جلوى گاو بگذارند، همینطور نگاه مىکند، ولى ما نه! نگاه نمىکنیم، ما طلا را برمىداریم، مثل اینکه ما از گاو کمتر هستیم! شما یک صندوق طلا جلوى گاو بگذارید، اصلاً نگاه نمىکند ولى ما اگر یکدفعه یک دانۀ اشرفى و از این طلاها جلویمان بیفتد، فکر نمىکنیم که برای کسى هست یا نه! فوراً برمىداریم و مىگوییم: «خب بالأخره حقّالماره است دیگر! در اینجا افتاده و صاحبش هم پیدا نمىشود.» و شرعاً هم درستش مىکنیم و بله! این بهخاطر چیست؟ این بهخاطر تعلق است، چون این تعلق در اینجا آمده، این نفس را مىآورد، همینکه نفس متوجه شد یعنى دور شد، یعنى فاصله گرفت، یعنى از آنچه خدا نفس را بر آن وتیره و بر آن موقعیت قرار داده، فاصله گرفت، همینکه تعلق پیدا کرد، چون نفس نباید به طلا، نقره، زمین و ساختمان تعلق پیدا کند. بله، انسان براى زندگى و امرار معاش باید زمین و ساختمان داشته باشد، فرمودند: «مِن سعادة المرءِ سَعَةُ داره؛2 سعۀ دار و و وسعت دار از سعادت مرد است.» شخصى برایش فراهم و مهیا مىشود، خب چه بهتر، زن و بچۀ انسان راحتتر باشند، بروند تفریح کنند، تنوع داشته باشند، این هیچ اشکال ندارد. بحث، بحث تعلق است، تعلق یعنى وقتى که یک مسئله پیش مىآید و انسان مىبیند عجب! الآن این دارد به خطر مىافتد، تکان نخورد! طورى نشده است. آجر دارد ازبین مىرود تو چرا دارى ازبین مىروى؟! این مال دارد ربوده مىشود یا اینکه به خطرى مىافتد، چرا من به خطر بیفتم؟! چرا این مسئله برای من اتفاق بیفتد؟! چرا من دستخوش این مطلب قرار بگیریم؟!
ریاضت یعنی عمل در راستاى اطاعت و انقیاد از اوامر و نواهی الهی
بنابراین آنچه بزرگان فرمودهاند و امام صادق علیهالسّلام روى این مسائل در این حدیث عنوان [تکیه دارند] که عرض شد ما قصد داریم ریاضت را بهعنوان یک مسئلۀ وسیعترى از آنچه حضرت بهطور خاص بیان کردند، از مجموع آنچه از کلمات آن حضرت استفاده مىشود، آن را بهایننحو بیان کنیم، ریاضت عبارت است از اینکه انسان عملى انجام بدهد که آن عمل او را در راستاى انقیاد تثبیت کند و از آنچه موجب کنارهگیرى از اطاعت و انقیاد است، انسان را دور نگه دارد، به این ریاضت مىگویند. و این ریاضت هم که خب طبعاً مراتبى دارد، مراتب مختلفى دارد، ریاضت در مورد مسائل عادى و مسائل ظاهرى داریم، ریاضت در مورد مسائل مثال و تخیلات داریم، ریاضت در مورد ماسوىالله داریم، همۀ اینها ریاضت است. و ریاضت ابتدایى این ریاضت از احکام تکلیفیۀ الزامیه است که عبارت از حرمت و وجوب است که انسان ترک محرمات کند و واجبات را اتیان کند، این ریاضت، مرتبۀ اول ریاضت است.
انجام واجبات و ترک محرمات، شرط اول حرکت در مسیر إلَىالله
بنابراین همانطورىکه مرحوم آیةالله انصارى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
کسى که به محرمات دست یازد و از واجبات روىگردان شود، دیگر توقع راه خدا را نداشته باشد که حالا بخواهد به مطالب و مسائل دیگر برسد.
شرط اول حرکت در مسیر إلَىالله چیست؟ انجام واجبات و ترک محرمات. محرمات هم مشخص است، گناهان کبیره داریم، گناهان صغیره داریم، واجبات هم مشخص است، واجبات مؤکده داریم، واجب غیر مؤکد داریم، هر دو واجب الزامى است ولکن یکى تأکیدش بیشتر است و یکى تأکیدش کمتر است، محرمات هم همینطور، حرامی داریم که بالاتر است، مرحوم شهید ثانى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در مورد غیبت اینهمه در کتاب مىنویسند که «تعجب است از افرادى که از شرب خمر و قمار و شطرنج و... دورى مىکنند ـ البته امروز که دیگر از شطرنج دورى ندارند! ـ ولى از غیبت دورى نمىکنند!» درحالتىکه حدیث از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم است که فرمودند: «الغیبةُ أشَدُّ مِن الزّنا»،1 اما این برای ما هیچ مسئلهاى نیست. از رفیقش عیبى دیده، مىگوید: «مىدانى فلانى چهکار کرد؟ آیا خبر دارى؟ آیا خبر دارى که او این کار را کرده؟ آیا خبر دارى که آن حرف را زده؟ آیا خبر دارى که فلان چیز شده؟» چرا باید افشا بشود؟! چرا باید فاش بشود؟! چرا شخصى که عیبى را انجام داده [باید افشا بشود؟!] مگر ما عیب انجام نمىدهیم؟ مگر ما کار خلاف انجام نمىدهیم؟ تا آن کار خلافش، تا آن حرف خلافش را همه متوجه نشدند، چرا انسان آن را افشا کند؟! حرمت مؤمن، اقتضاى کتم سرّ نسبت به این مطالب را دارد. حالا تهمت که هیچ، آن بماند، آن تهمت که خلاصه اصلاً دیگر جاى صحبت در آنجا نیست!
«ذِکرُک أخاکَ بِما یَکرَه؛ طورى از برادر مؤمنت سخن بگویی که او را ناخوش آید.» این را غیبت مىگویند، حرفى که بدش مىآید، کارى است که خودش دارد مىکند، معاملهاى کرده، معامله، معاملۀ خلاف بوده، حالا شما بیایید بگویید: «فلانى را دیدم که داشت معاملۀ خلاف مىکرد!» خب به تو چه مربوط است؟! چهکار دارى؟! شاید اشتباه کرده، شاید نفهمیده، شاید مسئله را نمىدانسته، هزار احتمال هست چرا شما باید بیایید این مطلب را بگویید؟! حرفى را که انسان مىشنود، مطلبى را که مىبیند، مسئلهاى را که ادراک مىکند باید نگه دارد تا خدا هم عیب او را نگه دارد. فردا خدا مىآید عیب او را فاش مىکند، این دنیا دار مکافات است، اگر عیب کسی را نگه داشتیم خدا هم عیب ما را نگه مىدارد، اگر افشا کردیم خدا هم افشا مىکند. و من با همین دو چشم خودم صدها مورد دیدم، صدها مورد افرادى که در همین دنیا ـ بهواسطۀ ارتباطات و وضعیت خودمان و خصوصیت موقعیت ما در زمان مرحوم آقا، خب بالأخره ما از خیلى از مسائل اطّلاع پیدا مىکردیم ـ عیبى را فاش کردند و خداوند هم آنها را به همان مطلب مبتلا کرده است! به همان مطلب! خیلى عجیب است! یعنى اصلاً نیازى به عالم قیامت و حساب و کتاب ندارد، در همین دنیا صاف خدا مىآید حق انسان را کف دستش مىگذارد! نقد کف دستش مىگذارد، بفرما! حالا آن طرفش هم بماند! این برای محرمات و واجبات که انسان باید نسبت به اینها اهتمام داشته باشد. و مضافاً به اینکه اینها قلب انسان را مکدّر مىکند، براى انسان ظلمت مىآورد.
توجه به خود و رفع عیوب خود، یکی از محورهای اساسی سلوک
چقدر این بزرگان فرمودند: «کفىٰ للمرءِ أن یَشتغِل بِعیوبِه عَن عیوبِ النّاس؛1
ما همینکه بخواهیم به عیبهاى خودمان برسیم، برایمان بس است، دیگر مدام اینقدر چشم اینطرف و آنطرف نیندازیم ببینیم چه کسی نقص دارد.»
بابا به تو که تکلیف نکردند که راه بیفتى، کسى که به تو مسئولیت نداده، آن مسئولیتى که خدا و پیغمبر و امام علیهالسّلام به ما سپردند، آن مسئولیت، رسیدن به عیوب خود ما است رفقا! نه عیوب دیگران، آن کسى که باید به عیوب دیگران برسد، به او خواهند گفت، درِ گوشش مىگویند که شما برو و به فلان مطلب رسیدگى کن ـ دیگر از این صریحتر نمىتوانم بگویم ـ اما مسئولیتى که برعهدۀ ما گذاشتند رسیدن به عیوب، دردها، نقائص و کاستىهاى خود ما است، این شرط، شرط اصلى است و کسى که به این مطلب عمل بکند یکى از مهمترین محورهاى سلوک را در زندگى خودش نصب کرده است.
سلوک داراى محورهاى متعددى است که همه مهم هستند، چهار پنجتا محور هستند، یکى همین است که انسان فقط به خود توجه کند، این یک محور است، چندتا محور دیگر هم هست، مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ همیشه این را تذکر مىدادند که «اول برو به خودت برس، این که بغل دستت چه کسی است و چهکار مىکند به تو ربطى ندارد.» مگر امیرالمؤمنین علیهالسّلام که پیش پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مىآمد و میدید که ابوبکر پیش پیغمبر نشسته، سؤال مىکرد که «یا رسول الله این چرا پیش تو نشسته است؟!» آیا مىگفت؟! نه! مىآمد استفادهاش را مىکرد و بلند مىشد و مىرفت، حالا پیش پیغمبر هر کسی که هست، ابوبکر هست، عبدالرحمن عوف هست، معاویه هست، سلمان هست، عمار هست، هر کسی که مىخواهد باشد، به من چه؟! مگر طرف تو ابوبکر و عمر است که در اینجا دارى اعتراض مىکنى؟! طرف تو پیغمبر است، آمدى و نشستى و کلام پیغمبر را شنیدى یا نشنیدى، اصلاً پیغمبر نمىخواهد حرف بزند، شنیدى یا نشنیدى، استفادهات را کردى، بلند شو برو، همینکه پیش پیغمبر مىآیى و مىگویى: «آخ آخ، چرا من آمدم و ابوبکر هم هست؟!» تمام شد، پیغمبر را هم ازدست دادى، بلند شو برو، دیگر این مجلس فایده ندارد، بلند شو برو و دوباره بیا. همینکه آمدی پیش پیغمبر نشستى و گفتى: «آخ، بیا، آمدیم یک حالى بکنیم، آمدیم با رسول الله یک حال و حولى بکنیم و بگوییم و بخندیم و برایمان حدیث نقل بکند، از معراج بگوید، از فلان بگوید، داستان بگوید، حکایت بگوید، از امم گذشته، از بهشت، از جهنم، خلاصه هرچه، حالا عمر نشسته و اصلاً پیغمبر دیگر نمىتواند با ما حرف بزند»، اخم بکنی، این مجلس دیگر برای شما فایدهای ندارد. من اینها را با چشم خودم دیدم که دارم خدمتتان مىگویم، یعنى اسرار و رموز را دارم امروز براى شما بیان مىکنم، با چشم خودم این مطالب را دیدم. و مسائلى را که از بزرگان شنیدم، همین مطالب بوده، در خدمت بزرگان بودم و دیدم و احساس کردم که یک نفر از مخالفین ایشان آمد و بعد یکى از همان افرادى که مرحوم آقا اسمش را در کتاب نوشتند، او آمد وارد مجلس شد و چشمش به آن فرد مخالف افتاد، در حضور خود آن بزرگان شروع به پرخاش کردن و تندى کردن و ناسزا گفتن به آن شخص مخالف کرد!
آخر چه کسی به تو گفته که یکهمچنین کاری را بکنى؟! این بزرگ در اینجا نشسته، خب تو چهکاره هستی؟! خانۀ خودش است دلش مىخواهد راه بدهد، اگر نخواهد، در را مىبندد، خب چه کسی به تو گفته که بلند شوى پرخاش کنی و...؟! آیا ولىّ هستى؟! آیا قیّم هستى؟! آیا وکیل هستى؟! و این بىادبىها بود که بعد باعث شد که مرحوم آقا فرمودند: «به جهنم افتاد!» این مسئله بود.
امیرالمؤمنین علیهالسلام وقتى که پیش پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مىآمد، فقط پیغمبر را میدید. پیغمبر براى ما پیغمبر است، با ایشان تنها به سفر برویم براى ما پیغمبر است؛ بالاى منبر برود و ما در میان جمعیت بنشینیم و به کلامش گوش بدهیم براى ما پیغمبر است؛ در منزلش برویم و در آنجا تنها باشد پیغمبر است؛ کسى با ایشان باشد پیغمبر است. او فقط پیغمبر مىدید، چشم على فقط توحید مىدید، چشم على نظر به کثرت نداشت، نظر به وحدت داشت و فقط یکى مىدید و همان محبوب و معشوقش پیغمبر بود، این بود. لذا رفت و رسید و شد امیرالمؤمنین و ما همینطور داریم دور خودمان چرخ مىزنیم!
افراد پیش مرحوم آقا مىآمدند و میگفتند: «چرا شما با مرحوم فلان ارتباط دارید ـ حالا اسم نمىبرم دیگر، چه بگویم آقا؟! یکى از بزرگان، مرد بسیار خوبى بود ـ چرا با فلان معمم ارتباط دارید و با فلان معمم دیگر که سید فلان است، ارتباط ندارید؟! چرا آقاى فلان به اینجا مىآید؟!» یک دفعه من به او گفتم: باباجان بیا من تکلیفم را با شما معلوم کنم، تو این وسط چهکاره هستی؟! آخر تو که بعد از سن پنجاه سالگىِ پدر ما بلند شدى آمدى، آن هم هِر را از بِر تشخیص نمىدهى، خب اگر استاد هستی که بگو ما خدمت شما بیاییم، بابایمان را رها کنیم و پیش شما بیاییم! خب تو چهکاره هستی؟! تو که در اینجا آمدى، آیا آمدى نظرت را بر انظار ایشان تحمیل کنى یا انظار او را بر نظر خودت اختیار کنى؟ اگر اولى است که دُمت را روى کولت بگذار و برو که در اینجا نصیب ندارى، اگر دومى است، پس دیگر این نقنقها چیست؟! این غرغرها چیست که میکنی؟! باباجان بیا اینجا استفادهات را بکن و برو، تمام شد و رفت، گفتم: بگو ببینم آیا پدر من بالاتر است یا پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم؟! این کسى که تو از او سؤال مىکنى، آیا این مطرودتر است و مغضوب پروردگارتر است یا جناب ابوبکر و عمر؟! مگر اینها خانۀ پیغمبر نمىرفتند؟ ـ این قضیه مربوط به حدود 35 سال پیش است، من سنم در آن موقع حدود شانزده یا هفده سال بود ـ مگر اینها نمىرفتند، نمىنشستند؟ حالا وقتى که اینها مىروند آیا دیگر فضا عوض مىشود؟! آیا تغییر پیدا مىکند یا نه! فضا همان است، پیغمبر همان است، این پیغمبر، پیغمبر است، در صلح پیغمبر است، در سفر پیغمبر است، در حضر پیغمبر است، در خواب پیغمبر است، در بیدارى پیغمبر است، خندههایش پیغمبر است، اخمها و قهرهایش پیغمبر است، همۀ اینها پیغمبر است. و همانطورىکه [مولانا] مىفرماید:
| عاشقم بر لطف و بر قهرش به جد | *** | وین عجب من عاشق این هردو ضد1 |
هم خندهاش را مىبینم [هم اخمهایش را میبینم؛] این نظر، نظر وحدت مىشود. لذا از میان همۀ آن افراد، مرحوم آقا درآمد، ایشان کار نداشت که چه کسی به منزل مرحوم آقاى حداد مىآید؟ چه کسی مىرود؟ آن اولیاء خدا با آن سعۀ وجودى که دارند، آنها موظف و مکلف هستند که با هر کسى برطبق همان مرتبه، حشر و نشر داشته باشند، ما که نباید براى آنها تکلیف تعیین کنیم.
امروز مقدارى از آنچه را مورد نظرم بود، عرض کردم و مقدار دیگرى هم باقى ماند، البته احتمال دارد باز تا محرم مجلس دیگرى باشد ولى از باب اینکه علىٰکلّحال انسان باید احتمالات را در نظر داشته باشد، چون در دست ما نیست، وقت و توفیق در دست خدا است و او براى انسان تقدیر و تمشیت امور مىکند، لذا چند مطلب است که خب رفقا باید بدانند و اطّلاع داشته باشند، البته اطّلاع دارند منتها از باب تذکر مناسب است که به مناسبت همین ماه ذوالحجة الحرام و اگر هم توفیق پیدا نکردیم که در جلسۀ بعد خدمت رفقا باشیم، خب محرم هم در پیش است و لازم است که نسبت به مسائل محرم هم اطّلاع داشته باشیم، لذا مطالبی را عرض میکنم:
اهمیت دهۀ اول ماه ذیالحجه و مراقبات مخصوص این ایام شریف
ماه ذوالحجه ماه بسیار مهمى هست و نهتنها این دهه بلکه بیست روز دیگر هم مهم است و مناسبتهایى که در این ماه ذیحجه است، مناسبتهاى بسیار مهمى است. اولاً این دههاى که ما در آن هستیم، دهۀ اتمام اربعین حضرت موسى علیٰ نبینا و آله و علیه السلام است که در آیۀ قرآن هم هست که مىفرماید: ﴿وَوَٰعَدۡنَا مُوسَىٰ ثَلَٰثِينَ لَيۡلَةٗ وَأَتۡمَمۡنَٰهَا بِعَشۡرٖ﴾؛ ما ابتدائاً با موسى سى روز قرار گذاشتیم، ولى وقتى که سى روز را تمام کرد دیدیم نه! استعداد و آمادگىِ براى فیوضات دیگر را هم دارد، لذا از او مضایقه نکردیم و در کاسهاش، آشش را بیشتر کردیم، ده روز دیگر هم بر این فیوضات و الطاف خودمان به موسى اضافه کردیم و اربعین شد؛ ﴿فَتَمَّ﴾،2 از اول نفرمود که اربعین، فرمود: ﴿ثَلَٰثِينَ﴾، و بعد این ده روز را اضافه کردیم تااینکه حضرت موسى به آن فعلیت و موقعیتى که باید برسد، برسد. و خلاصه در این ده روز، طبق کلام بزرگان، چیزهایى که نصیب حضرت موسى شد، در آن یک ماه نشده بود و نتیجۀ آن یک ماه رفتن به کوه طور و مناجاتها و کذا و کذا، آن نعماتى بود که خداوند در این ده روز براى او این را ایجاد کرد، لذا روزه گرفتن در این ده روز خیلى مهم است و بسیار ثواب دارد و همینطور قرائت اذکار توحیدیه که از امیرالمؤمنین علیهالسّلام وارد شده است که انسان روزى ده مرتبه آن اذکار توحیدیۀ عشره را «لا الهَ الاّ اللهُ عددَ اللَّیالى و الدُّهور» (الى آخر)، اینها را بخواند و به معانى این اذکار هم توجه کند و بداند که بالاترین دلیل بر مسئلۀ وحدت وجود، همین اذکار دهۀ ذیحجه است.
| عاشقم بر قهر و بر لطفش به جِد | *** | بوالعجب من عاشق این هردو ضد |
دلالت صریح اذکار توحیدیۀ امیرالمؤمنین بر مسئلۀ وحدت و صرافت و بساطت وجود
دیگر از این صریحتر، امیرالمؤمنین علیهالسّلام نمىتواند مسئلۀ وحدت و صرافت و بساطت وجود را از نظر فنى و از نظر علمى و از نظر شهودى در حکمت متعالیه و در عرفان نظرى بیان بکند، اذکار بسیار بسیار عجیبى است! اینقدر این اذکار دقیق است، اگر یک ترجمۀ خوبى هم پیدا کردید حتماً این اذکار را با آن ترجمۀ خودش که نشان دهندۀ آن لطائف و رقائق معانى توحیدیه است قرائت کنید. واقعاً عجیب است حضرت مىفرماید: «لا اله الا الله عدد لَمحِ العُیون؛ بهاندازۀ زدن پلکهاى چشم، این لا اله الا الله است.» اصلاً یعنى نهتنها تمام اعیان ثابت و تعینات خارجى، اینها مظهر توحید هستند، تمام عوارضى که عارض بر این اعیان مىشوند و بر این موضوعات عروض پیدا مىکنند، از حرکات، از سکنات، [همۀ اینها مظهر توحید هستند.] «عددَ الریاح؛ بادها، بهاندازۀ بادها» یعنى چه لا اله الا الله بهاندازۀ بادها؟! (آیا این معنا دارد؟!) «لا اله الا الله بهاندازۀ شبها، لا اله الا الله بهاندازۀ روزها، لا اله الا الله بهاندازۀ زمانها و سنهها، لا اله الا الله بهاندازۀ درختان؛ لا اله الا الله عددَ الحَجَرِ و المَدَر، لا اله الا الله عدد الشَعرِ و الوَبَر؛1 به اندازهى تکتک موهایى که در دنیا هست، حقیقت لا اله الا الله وجود دارد.» یعنى چه؟! یعنى عدد لا اله الا الله؟! شما تسبیح دست بگیرید و مدام بگویید لا اله الا الله! آیا منظور حضرت این است؟! خب حضرت عدد یک را بگذارد و بعد هم جلویش تا طهران صفر بگذارد، دیگر چرا اینقدر مو و درخت و سنگ و مدر و کلوخ و کرک و دریا و حرکت باد در صحارى و... را بیاورد؟ یعنى چه؟ یعنى تمام آنچه در خارج تحقق عینى پیدا مىکند و عوارض آنها، همۀ آنها تجلّى توحید هستند و ما از آنها خبر نداریم، یعنى وجود حضرت حق با تکتک موها حضور عینى خارجى دارد، نهاینکه مو حق است، مو خدا است، نه، مو، مو است، ولی وجود پروردگار جداى از این مو نیست و با این مو، با این باد، با این زدن پلک چشم، با این حرکت دست، با این وجود شب و روز ظهور خارجی دارد.
این کلام چه کسی است؟ کلام امیرالمؤمنین علیهالسّلام است، برویم راجع به این مسائل فکر کنیم، این برای این دهه است، مسئله، مسئلۀ بسیار بسیار مهمى است، حتى این مسئله در ماه رجب هم نیست! یعنى خصوص این موقعیت، اینقدر که نسبت به روزه در این دهه تأکید شده، حتى در ماه رجب در روایات به این مقدار نیست و همینطور به اذکار توحیدیه و توجه به توحید [در این دهه تأکید شده است.] و بهتر است که سالک در این ده روز بهخصوص، ذهن و فکر خود را در مراقبه، بیشتر بهسمت توحید ببرد تا بهسمت کثرات و تعلقات و اشیاء خارجى، تا بتواند استفادۀ بیشتری بکند. و این دهه، همان ایامالله است که در سورۀ ابراهیم خداوند به حضرت موسى علیٰ نبینا و آله و علیهما السلام مىفرماید: ﴿وَذَكِّرۡهُم بِأَيَّىٰمِ ٱللَهِ﴾،1 آنها را متوجه کن که این دهۀ ذیحجه را بسیار مغتنم بشمارند و خلاصه از این سفرهاى که پهن شده، نصیبشان را بگیرند.
اهمیت شب و روز عرفه و زیارت حضرت سیدالشهدا علیهالسلام در شب عرفه
روز هفتم این ماه روز شهادت امام باقر علیهالسّلام است که ظاهراً فردا است. و همینطور روز نهم که روز عرفه است و نیازى به توصیف این روز نیست. شب عرفه، شب بسیار بسیار مهمى است! زیارت سیدالشهدا علیهالسلام در شب عرفه بسیار وارد است، بزرگان، اولیاء خدا، مرحوم آقاى حداد هر شب عرفه که مىشد زیارت سیدالشهدا علیهالسّلام را مىخواندند و به شاگردانشان هم براى خواندن این زیارت شب عرفه دستور مىدادند، خب افرادى هم که مشرّف هستند خب در آنجا آنها حساب و کتابشان دیگر بسیار بسیار پُر و با نعمات و با الطاف بسیار فائزى است که خداوند همه را توفیق بدهد که مشرّف باشند و اگر هم نه، باز مطلب به جاى خودش باقى است، ولایت امام علیهالسّلام ولایت سِعى است، اختصاص به جایى دون جایى ندارد و آن ولایت با دلها مرتبط است و دلها را بهسمت خود مىکشاند، آن دلهایى که قابل باشند و لایق باشند، آنها را بهسمت خودش مىکشاند.
اهمیت روزۀ روز عرفه
روزۀ روز عرفه بسیار بسیار مؤکد است، البته اگر ضعف، انسان را بگیرد و نتواند دعاى بعدازظهر روز عرفه را بخواند و اعمال آن روز را انجام بدهد ـ البته اعمال آن روز فقط صرف دعاى سیدالشهدا نیست، دعاهاى دیگرى هم مربوط به روز عرفه هست که در مفاتیح هست و آنها هم بسیار بسیار مؤکد است ـ بهتر است که روزه نگیرد ولى خب اگر مىتواند روزه بگیرد و آن دعا را هم بخواند، نه، اشکالی ندارد، مخصوصاً در این ایام که خب روزها کوتاه است و شاید روزه گرفتن براى انسان چندان سخت و مشکل نباشد.
لزوم قرائت دعای امام حسین علیهالسلام در روز عرفه
دعاى روز عرفه از سیدالشهدا، دعاى بسیار بسیار عجیبى است و بزرگان همۀ این دعا را مىخواندند و به شاگردانشان هم توصیه مىکردند. خود مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در خیلى از سنوات ما را در منزلشان جمع مىکردند و ما این دعا را مىخواندیم و بقیه هم گوش مىدادند، این که فعلاً در مجالس رسم شده است که هر کسى یک مفاتیح دستش مىگیرد و مىخواند، این کار را نکنید و کنار بگذارید. دعا را باید یک نفر بخواند. اگر شخص خودش دعا مىخواند خب در منزل خودش برود و دعا را بخواند و اشکالی هم ندارد، در منزلش برود، مسجدى، جایى، بیرونى، مىخواهد با خودش خلوت کند، تنها باشد، خیلى خوب و بسیار هم مناسب است. و اگر چند نفر مثلاً در مجلسى هستند و دعا خوانده مىشود، یک نفر بخواند و بقیه در دل با او بخوانند، این اثرش زیادتر است از اینکه انسان مفاتیح را دست بگیرد و خودش هم دعا را بخواند. و همینطور در سایر دعاها، فرق نمىکند. آن نحوه خواندن تأثیر بیشترى دارد و تمرکز بیشترى براى انسان حاصل مىکند.
دعاى روز عرفه بسیار مهم است و دعاى سیدالشهدا در روز عرفه که واقعاً اصلاً دریاهایى از معرفت است که چطور حضرت تمام وجود و شراشر وجود خود را در این نظام، همه را رو مىکند و دست قدرت پروردگار را در ایجاد و تکامل و استقرار حیات و کیفیت دستگیرى و هدایت و...، واقعاً عجیب، واقعاً عجیب حضرت در این دعا بیان مىکنند! کسى که این دعا را بخواند و به معانى آن توجه داشته باشد، متوجه مىشود که هیچکدام از حرکات ما بدون عنایت خدا انجام نمىگیرد! تا عنایت خدا نباشد، آن توجه ما فایدهاى ندارد، اگر یک عنایت سلب بشود هزارتا مانع پیش مىآید، یک مانع پیش مىآید و انسان را منع مىکند، یک مانع پیش مىآید و نمىگذارد که انسان این کار را انجام بدهد، یک مانع پیش بیاید انسان به آن مقصدى که باید برسد نمىرسد، یک مانع پیش بیاید انسان نماز نمىخواند، یک مانع پیش بیاید انسان دعا نمىخواند، یک مانع پیش بیاید انسان توجه ندارد، این مانعها را چه کسی برطرف مىکند؟ حضرت در این دعا همه را بیان مىکنند، عرضه مىدارد:
خدایا تو دست من را گرفتى، آنچه براى من لازم است، آن را پیش آوردى، آن موانعى را که هست، یکىیکى خودت برمىدارى و من نمىدانم.1
ما الآن در این مجلس حضور پیدا کردیم، اما آیا خبر داریم هزارتا مانع برداشته شده تا ما به اینجا آمدیم؟! مىگوییم سوار ماشین شدیم و روشن کردیم و آمدیم! هزارها مانع بوده که ما خبر نداریم، وقتی که یکى از آنها روشن مىشود، میبینیم عجب! اگر این قضیه اتفاق مىافتاد، خب ما نمىتوانستیم به این جلسه برسیم. منتها خدا همه را مخفى نگه داشته است و مىفرماید: «تو دلت را صاف بکن، دیگر کارت نباشد، ما خودمان موانع را برمىداریم.» دیگر خیلى راحت است، خدا کار را براى ما راحت کرده، مىفرماید: «ما همۀ بارها را ما برمىداریم، تو دارى چهکار مىکنى؟ ما از تو فقط یک جو دل صاف مىخواهیم، یک جو همت مىخواهیم، یک جو صدق مىخواهیم، بقیۀ کارهایش با ما، کسى نیامده به تو بگوید بیل بردار و بیل بزن و کلنگ بزن! این کلنگها را ما مىزنیم، تو فقط صفا داشته باش بعد ما تو را هُل مىدهیم، زمین را صاف مىکنیم، زمین را برایت هموار مىکنیم، آنچه بهدردت مىخورد، در سر راهت قرار مىدهیم، آنچه مانع براى حرکت تو است، آن را از جلوى پایت برمىداریم، همۀ این کارها را ما داریم انجام مىدهیم، تو مىگویى بَهَبه ما سالک هستیم، خدایا ما داریم در راه تو مىرویم! بابا بیا نگاه کن ببین چه خبر است!» آنوقت از شرمندگى سر به زیر مىاندازیم و دیگر نمىتوانیم در روى خدا نگاه کنیم! دیگر در روى بزرگان نمىتوانیم نگاه کنیم، عجب! ما کجا بودیم و تقاضامان نبود!
| ما نبودیم و تقاضامان نبود | *** | لطف تو ناگفتۀ ما مىشنود2 |
تو از قبل همه را آماده کردى تا ما را در این بستر قرار دادى.
یک سؤال از شما مىکنم: اگر مرحوم آقا و این سلسله و بزرگان نبودند، ما الآن چهکار مىکردیم؟! خب بله ممکن است که خدا راه دیگرى را قرار بدهد منتها فرض این است که اگر راه خدا همین بود، مىفرمود: «همین است و جز این نیست و من هم این را برمىدارم»، اگر این بزرگان نبودند و مطلب را نرسانده بودند، این مطالب از کجا به ما مىرسید؟! ما اگر مىخواستیم دنبال خدا برویم چه مىکردیم؟! آیا مىرفتیم به این حرفها و این مسائل که دارید مىبینید گوش مىدادیم؟! چه کسی براى ما یکهمچنین مردى را آورد که حتى درحالىکه او را عمل کرده بودند و در رختخواب بود، بیاید براى ما کتاب بنویسد؟ چه کسی این کار را کرد؟ در وقتى که او را عمل کرده بودند و در رختخواب بود، رفتیم گفتیم: آقاجان، حالا دیگر دست بردارید، فرمودند: «اگر دست برداریم چهکار کنیم؟! الآن یکی دو صفحهای مىتوانیم بنویسیم»! چه کسی این کار را کرد؟ چه کسی این شوق را انداخت؟ چه کسی این فکر را انداخت؟ چه کسی این همت را انداخت؟ چه کسی آن درد را انداخت؟ خدا توفیق بدهد که روزى ما اینها را بفهمیم و متوجه بشویم، مىدانیم، نمىگویم نمىدانیم، رفقا مىدانند، الحمدلله همه اهل فضل و ادراک و اهل مطلب هستند، مىدانند، اما بهتر بفهمیم، یکخرده بیشتر بفهمیم، آن دردى را که در طهران به من فرمودند: «اگر تمام بدنم را قطعهقطعه کنند، از یک خط از آنچه را که نوشتم، دست برنمىدارم»! ما برویم آن را بفهمیم، آن را ادرک بکنیم، آن مسئله بهدست بیاید، آنوقت مطلب طور دیگرى خواهد شد، حال و هوا تغییر پیدا خواهد کرد.
اهمیت روز عید فطر و عید قربان
روز عید قربان یکى دیگر از فرصتهاى این ماه ذیحجه است، روز بسیار بسیار مهمى است و یکى از دو روزى است که خداوند آن دو روز را عید اعلام کرده است: اول عید فطر است که بعد از یک ماه روزه و ضیافت الهى و پذیرایى و... است، بعد آن پاداشى را که خداوند مىدهد، آن پاداش را در روز عید فطر با خواندن نماز عید فطر میدهد؛ «الّذى جَعلتَه لِلمُسلِمین عیداً و لِمحمّدٍ صلّى الله علیه و آله ذُخراً و شَرفاً و کَرامةً و مَزیداً»؛1 خدایا تو امروز را روز عید اعلام کردى و باید هم امروز روز عید باشد، چون ما از ضیافت تو برگشتیم، در خانۀ تو آمدیم و مورد ضیافت تو قرار گرفتیم، یک ماه پاک شدیم، صاف شدیم، تجرد پیدا کردیم، یکخرده کثراتمان کم شد، یکخرده تعلقاتمان کم شد، آیا آدم در ماه رمضان راحتتر دست در جیبش نمىکند؟ این همان است، آیا در ماه رمضان حالت بکاء براى انسان بیشتر و راحتتر پیش نمىآید؟ این همان است، آیا انسان در ماه رمضان ازخودگذشتگى بیشتری ندارد؟ آیا انصاف و رحم و عطوفتش بیشتر نیست؟ همۀ اینها اثرات این ضیافت الهى است، هر کس برطبق مرتبۀ خودش و برطبق آن میزانى که نسبت به آن میزان عمل مىکند، هر کس یک شکل است. بعد، امروز روز عید است و خب از بزرگان شنیدید دیگر، مرحوم آقا در کتاب نوشتهاند که اینها اصلاً بهعنوان شکرگزارى به زیات ائمّه مىرفتند،2 به نجف مىرفتند، به کربلا و زیارت حضرت سیدالشهدا و حضرت ابوالفضل علیهماالسلام مىآمدند، به زیارت کاظمین علیهماالسّلام و بعد به سامرا و بعد به زیارت حضرت سید محمد پسر امام على النقى علیهماالسّلام مىرفتند که در دربارۀ آن حضرت داریم که حضرت، تالى تلو امام بودند، حضرت سید محمد در راه سامرا در قریهاى به نام بلد مدفون هستند، بعد به زیارت سایر امامزادگان مىرفتند، به زیارت حضرت حمزه، حضرت قاسم که در همان کربلا هستند ـ اینها همانهایى هستند که مىگویند: «ضد ولایت هستند»! اینها همانها هستند! واقعاً چقدر باید کسى بىدین و بىوجدان باشد! حالا اگر دین ندارى، نداشته باش، لااقل وجدان داشته باش. اینها همانهایى هستند که «ضد ولایت هستند و خیلى با ائمه سر و کار ندارند»! ـ این بزرگان بهعنوان شکرگزارى به زیارت مىرفتند.
روز عید قربان هم همین است، یعنى خدایا این ده روزى که ما را در ایامالله خودت وارد کردى، در این ضیافت آوردى، یک ماه اربعین موسى را طى کردیم، این ده روز هم روی آن، چهل روز شد، حالا که روز عید قربان است، خیال نکنید این فقط براى افرادى است که عرفات و منىٰ و مشعر و... را طی کردند، آنها حساب و کتاب خودشان را دارند، و ما بدانیم که همان ملکوتى که بر آنجا حاکم است، همان ملکوت براى کسى که مواظب باشد و مراقب باشد و در این ایام به آنچه دستور است عمل کند، آن ملکوت بر ملکوت این هم ثبت خواهد شد، یعنى این هم مکه رفته، این هم عرفات رفته، این هم مشعر رفته، این هم ذبح کرده، لذا در روز عید قربان مستحب است که انسان ذبح کند، مکه نرفته ولى ذبح مستحب است، مخصوصاً براى حاج در سنوات بعد، بعد از آن سال هر سال که موفق براى زیارت حج نمىشود، در روز عید قربان این ذبح را بکند که مشمول این تأثیر ملکوتى که خداوند در آن موقعیت خاص براى افراد در نظر گرفته، او هم مشمول این تأثیر ملکوتی بشود، لذا آن ملکوت بر نفس این فرد تأثیر مىگذارد.
لذا در روز عید قربان بسیار بهجا است که همه، نماز عید قربان را بخوانند، حالا یا فرادى بخوانند یا دستهجمعى، آن دیگر بسته به میل خود افراد است.
قرائت اذکار توحیدیه در صبح عید، آن اذکار تا غروب روز دوازدهم هم ادامه داشته باشد، یعنى بهتر است که انسان آن اذکار را قرائت کند و قرائت این اذکار بسیار استحباب دارد1 و اولیاء خدا این اذکار را حتماً مىخواندند. انسان آن اذکار را بعد از نماز صبح که همان نماز عید است، بخواند، بعد از نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء، روز یازدهم و دوازدهم همینطور، بعد از غروب روز دوازدهم دیگر آن تمام مىشود و روز سیزدهم دیگر آن اذکار را نخواند، این هم مربوط به روز عید قربان.
عید غدیر، روز تجلی ولایت و افضل اعیاد مسلمانان
روز دیگر روز غدیر است که دیگر آن روز، روز تجلّى ولایت و ظهور ولایت است و روزى است که مربوط به امیرالمؤمنین علیهالسّلام است که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «أفضَلُ أعیادِ اُمّتى عید غدیر؛1 افضل اعیاد امت من، عید غدیر است.» یا «غدیرخم»، طبق این روایت، لفظ عید را ندارد. این روایت، روایتى است که از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل شده و این روایت مشخص است و مسلّم است،
حقیقت و روح دین یعنی ولایت و دین بدون ولایت یعنی ربات
آن دینى که ولایت ندارد، آن دین صفر است، پیغمبر مىخواهد این را بفرماید، عید قربان و عید فطر بدون عید غدیر، صفر است، روزه بدون ولایتِ على، صفر است، ربات است، عروسک است، مجسمه است، نماز بدون ولایت امیرالمؤمنین علیهالسّلام، آن نماز ربات است و مجسمه است و فایدهاى بر آن نماز مترتب نیست، مُهر ولایت در هرجا که بیاید آن عمل جان مىگیرد، ملکوت پیدا مىکند، روح پیدا مىکند. آن مُهر ولایت که نیاید، آن نماز چه مىشود؟ ورزش میشود، نرمش میشود، آیا در صبح یا شب ورزش نمىکنید؟ این نماز ورزش میشود! روزه وقتى که مُهر ولایت امیرالمؤمنین بیاید روح مىگیرد، اگر مُهر ولایت على نیاید رژیم مىشود، حج اگر مهر ولایت على بیاید، آن حج، حج ابراهیم، حج موسى، حج پیامبر علیهمالسلام، حج اولیاء الهى مىشود و اگر مُهر ولایت امیرالمؤمنین زیر آن حج نیاید، آن حج چه مىشود؟ سفر و تنوع و نگاه کردن به ساختمان و اینطرف و آنطرف رفتن میشود، البته الآن که مثل اینکه همهاش همینطور شده و ما در این سفرهایى که بودیم، در اینها الحمدلله از این مسائل که خب بوده، موقع نماز که مىشود آن آخوند کاروان مىگوید: «آقا بلند شو از این نماز شب عرفات، فیلم و عکس بردار»! این هم شب عرفهمان شد! روز عرفه هم که خب معلوم است که چه هست و چه نیست و بعد هم که تمام این مراسم، همه عکس و فیلم و پرداختن به مسائل انحرافى و دور شدن از معنا شد! یکى در همۀ مدت عمرش یکبار خدا به او توفیق بدهد که به مکه بیاید و برود و آن مسائل را ببیند و به آنجاهایى که پیغمبران پا گذاشتند برود و آنها را ببیند و بعد بیاید خودش را با چه چیزها و مسائلى مشغول کند، دیگر این بدبختترین فردى خواهد بود که دستش از نعمتهاى الهى کوتاه شده است! خدا به همۀ ما فهم بدهد، یکقدرى فهم بدهد، یکقدرى شعور بدهد تااینکه ما بتوانیم مسائل را بهتر بفهمیم! خلاصه بله! مسئولیت، مسئولیت خیلى سنگینى است.
لزوم اعلان عید غدیر به تمامی مردم عالم
علىٰکلّحال روز عید غدیر روز ولایت امیرالمؤمنین علیهالسّلام است و باید این مسئله شِعار بشود، ولایت امیرالمؤمنین باید شِعار بشود، امروزه بحمدالله بهخاطر همین مسائل وحدت بین شیعه و سنى کمکم دارد این قضیه فراموش مىشود و باید گفت مسئلۀ وحدت که چه عرض کنم، ما داریم فناء در تسنن پیدا مىکنیم، نه وحدت، از وحدت کارمان گذشته و خیلى دور شدیم، دیگر مسئله دارد مسئلۀ إفناء در تسنن و فانى شدن در جناب ابوبکر و عمر میشود! الآن این مسئله دارد اتفاق مىافتد! آن از خدا بىخبرانى که به اسم شیعه تیشه برداشتهاند و دارند به کمر تشیّع تیشه مىزنند، فقط خدا جزایشان را بدهد! به هر عنوانى اسم امیرالمؤمنین ممنوع مىشود، صحبت از ولایت ممنوع مىشود، صحبت از خلافت ممنوع است، همۀ اینها ممنوع است! ممنوع که چه یعنى؟! دل چه کسی را مىخواهیم بهدست بیاوریم؟! دنبال چه کسی مىخواهیم بگردیم؟! از چه کسی مىترسیم؟! دین ولىّ دارد، ولیّ آن هم حىّ است، حاضر است، ما باید بفهمیم خداىناکرده در خطوط قرمز وارد نشویم و از خط قرمز نگذریم و مورد غضب ولىِّ حیّمان قرار نگیریم! مسئلۀ ولایت امیرالمؤمنین، با دُم شیر بازى کردن است، آنوقت نمىدانیم از کجا خوردیم؟! او هم میگوید: «بسیارخوب، بازى مىکنید، حالا مىفهمید دنیا دست چه کسی است؟!» با دم شیر بازى نکنیم!
غدیر را باید به همۀ دنیا اعلان کنیم نه مثل آن مردک بیاییم و بگوییم که «غدیر یک فرع فقهى است که در هر فرع فقهى اختلاف وجود دارد»! بىشعور، آیا غدیر فرع فقهى است یا مهمترین مسئلۀ اصولى در اعتقاد شریعت و دیانت ما است؟! اینها آنهایى هستند که کمر ولایت را مىشکنند و آنهایى هستند که امیرالمؤمنین علیهالسّلام مىفرمایند: «کمر مرا شکستند»1 آنها اینگونه افراد هستند! میگویند: «یک فرع فقهى است و مثل سایر فروع فقهى، در آن اختلاف هست»! تو کور بودى و ندیدى که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «مٰا نودى بِشىءٍ مِثلَ ما نودى بِالولایة؛2 هیچ بنائى در اسلام شعار قرار نگرفت الاّ اینکه بناء ولایت، بالاتر از همۀ آن ابنیه بود و از همۀ بناءها بیشتر مورد اهتمام پروردگار بود، از نماز بالاتر، از روزه بالاتر، از حج بالاتر، از هرچه بگویى، بالاتر بود! آیا شما اینها را ندیدید؟ میگویند: «حالا نگوییم! حرف نزنیم! نه نباید این حرفها را بزنیم تا وقتش برسد»! وقتش چه زمانی است؟! وقت این حرفها چه زمانی است؟! آیا وقتى است که خود حضرت ظهور کند؟!
شیعۀ امیرالمؤمنین تکلیفش را از اولیاء خدا و عرفا مىگیرد نه از دیگران
اینها مسائلى است که انسان باید متوجه باشد و ما باید بدانیم که شیعیان امیرالمؤمنین علیهالسلام به حرفهاى این و آن نگاه نمىکنند، به حرفهاى بزرگان نگاه مىکنند، شیعۀ امیرالمؤمنین تکلیفش را از اولیاء خدا و عرفا مىگیرد، آن عارفى که على را شناخته، آن ولىّخدایى که على را شناخته، ما تکلیفمان را از آنها مىگیریم، نه از این حرفهایى که هر کسى صبح بلند مىشود و ده قسم حرف مىزند، صبح، ظهر و شب سه قسم و سه شکل و برحسب مصلحت و منافع و دنیا و شأن و شخصیت! تنها چیزى که در میان نیست مسئلۀ امام زمان است و مسئلۀ حقوقى است که آن حضرت بر گردن ما گذاشته است، فقط همین، غیر از این که چیز دیگرى نیست.
لزوم اهتمام نسبت به مسئلۀ عید غدیر و مراقبات مخصوص این عید بزرگ اسلامی
لذا باید به این مسئلۀ غدیر هرچه بیشتر اهتمام داشت و باید طبق آنچه بزرگان فرمودند که «بهعنوان سنت باید پنج روز را عید گرفت»، رفقا باید به این مسئله اهتمام داشته باشند و این پنج روز، چهار روز قبل از روز عید و به روز هجدهم هم ختم بشود. و در این مجالس باید از مطالبى که مورد توجه مکتب است و امیرالمؤمنین روى آنها نظر دارند، گفت. آدم فقط تنها راجع به امیرالمؤمنین شعر بخواند، این فایدهای ندارد، خب آدم یکى، دوتا سهتا شعر بخواند اما نهاینکه دیگر مدام تمام مجالس به این حرفها بگذرد! آن مطالبى که مورد نظر حضرت است، اعتقادات ما است، روش زندگى ما است، کیفیت سلوک است، مبانى ما را محکم مىکند، از این مطالب حیاتى، کلیدى، اساسى، در قالب شعر، در قالب مقاله، در قالب داستان، در قالب سخن و کتابت، انسان در این مجالس باید اینها را بیان کند. مجالس خیلى طول نکشد که باعث ملالت بشود، در حدى باشد که نشاط برقرار باشد. و مخدرات هم که شرکت مىکنند باید با زىِّ درخور مجلس ولایت، شرکت کنند، از لباسهایى که لباسهاى نامناسب است پرهیز بشود، مجلس ولایت امیرالمؤمنین با مجلس عروسى و... تفاوت میکند و فرق مىکند. و از مقام تظاهر و نشان دادنها و سُمعه پرهیز بشود، چشم و همچشمى نباید باشد، خصوصیت مجالس و نوع مجالس بهنحوى باشد که تقریباً در یک سطح و در یک میزان، این مجالس برقرار بشود، تفاضلى بین فردى و بین فرد دیگرى نیست، هر کسى آمادگى دارد. خلاصه اینها مسائلى است که قبلاً هم راجع به اینها صحبت شده، رفقا هم به این مطالب توجه مىکنند.
عمومیت خطاب ﴿یَٰأیُّها الرَّسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَیکَ مِن رَّبِّکَ و إن لَّم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ﴾ به تمامی افراد عالم
مجلس امیرالمؤمنین علیهالسّلام را باید عالمگیر کنیم، یعنى همۀ دنیا باید روز [عید غدیر را بشناسند و در این ایام این مجالس را برقرار کنند.] البته الآن خیلى جاها دارند این کار را انجام مىدهند، الحمدلله در خیلى از کشورها این مجالس غدیریه هست. و باید در همهجا نسبت به این مسئله اهتمام داشته باشند تااینکه مسئلۀ ولایت اعلان بشود، به همهجا اعلان بشود. آن ندایى که براى رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم آمد، آن ندا امروز براى ما هست: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغۡ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمۡ تَفۡعَلۡ فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥ﴾؛1 اگر امروز ولایت على را اعلان نکنى اصلاً رسالت ما را انجام ندادى، تمام شد و رفت! آن ﴿بَلِّغۡ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ﴾ الآن براى ما آمده، مگر ما به رفقا نگفتیم که این آیات براى همه است؟ مگر این مطالب صحبت نشده است؟ تمام آیات قرآن از اول سورۀ حمد تا آخر سورۀ ناس، تمام این آیات، یکیک براى ما است، به ما نازل شده، قرآن به من نازل شده، به شما نازل شده، آیات قرآن به تکتک ما نازل شده منتها هر کسى برطبق مرتبۀ خودش. این آیینهاى که قرآن را به بقیه پخش کند و منتشر کند، چه کسی بوده؟ رسول الله بوده، نهاینکه قرآن بر رسول خدا نازل شده و بس، ما بگوییم: «خب این قرآن فقط بر پیامبر نازل شده، حالا ما مىخوانیم»، خب این که چیزى نیست، این روزنامه است! آیۀ قرآن بر من و شما یکیک نازل شده است و در روز قیامت قرآن مىآید و مخاصمه مىکند و طرح شکایت و دعوا مىکند که «این فرد مرا کنار گذاشت» این حرفها شوخى نیست، روایت داریم، از خودم نمىگویم، در روز قیامت قرآن مىگوید: «أهمَلونى؛ اینها مرا مهمل گذاشتند، کنار گذاشتند، به من عمل نکردند، گوش ندادند و مرا نخواندند.»2
این آیۀ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغۡ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ﴾ همین الآن بر ما آمده، اى فردى که دارى صحبت مىکنى و اى کسى که دارى مىشنوى، اگر این را ابلاغ نکنى ـ ابلاغ نهاینکه حالا بلند شوى بلندگو بیاورى و سر و صدا کنى! نه، هر کسى در آن وضعیت خودش باید این مطلب را بگوید، به همسایه بگوید، اعلان کند، در محل، در جا، این وضعیت خودش اینطوری باشد. ما داریم خیلى به عقب مىرویم! ـ تو تابهحال نماز نخواندى، روزه نگرفتى، حج انجام ندادى، صدقه ندادى، ﴿فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥ﴾ یعنى همین دیگر! یعنى نه نماز را به مردم گفتى، نه روزه را گفتى و نه حج را انجام دادی، پس ما چه؟ ما هم همینطور، نه نماز خواندیم، نه روزه گرفتیم، این همان معناى ولایت است، اگر ولایت بود نماز هست و اگر ولایت نبود چیست؟ نرمش و ورزش است!
اگر ولایت پاى پروندۀ ما بود، ما عبد هستیم والاّ اگر ولایت نبود چه هستیم؟ فرعون، نمرود، شدّاد هستیم، شوخى هم نداریم، این معنا معناى حقیقت ولایت است، لذا بزرگان آمدند و این سنت را گذاشتند و ما هم باید از این سنت تبعیت کنیم.
خب مسائل دیگری هم بود ولى من دیگر خسته شدم و إنشاءالله امیدواریم که تا قبل از محرم هم باز مجلسى باشد که قدرى هم راجع به مسائل عزادارى سیدالشهدا علیهالسّلام و کیفیت عزادارى و اقامۀ عزا و مصیبت و برداشتى که انسان از این مجالس مىکند با توجه به مطالبى که گوشه و کنار شنیده مىشود، براى رفقا عرایضى را عرض کنیم.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد