164

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت

از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

14713
مشاهده متن

پدیدآورآیت‌اللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی

گروهعنوان بصری

مجموعهریاضت نفس

تاریخ 1430/01/27


توضیحات

ریاضت در عرفان به این معناست که انسان در هر موقعیت، مطابق شناختی که دارد، بهترین عمل را برای رضای خدا انجام دهد. بحث با نقد برداشت رایج از ریاضت به‌عنوان تحمل کارهای طاقت‌فرسا آغاز می‌شود و با نمونه‌هایی از پزشکی و فتوا نشان می‌دهد که تشخیص وظیفه به شناخت شرایط، مراجعه به متخصص و پرهیز از گمان وابسته است. سخن پیامبر درباره درست انجام دادن کار، این معیار را به تحقیق پیش از داوری و رفتار روزمره پیوند می‌دهد. سپس با شرح آیاتی از سوره اسراء، نسبت انتخاب انسان با یاری الهی و پیروی از امیرالمؤمنین توضیح داده می‌شود. مثال‌های زندگی فردی و اجتماعی روشن می‌کنند که گاهی ریاضت در کنار گذاشتن میل به دیده شدن است. بحث در پایان نشان می‌دهد که با افزایش معرفت، تشخیص وظیفه و سنجش نیت دقیق‌تر می‌شود و رفتارهای پراکنده را نمی‌توان معیار داوری درباره اهل معرفت قرار داد.

/28
پی دی اف پی دی اف موبایل ورد صوت

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

1
  •  

  • هو العلیم

  •  

  • ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت

  • از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

  •  

  • شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 164

  •  

  • بیانات

  • آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

  • قدس الله سرّه

  •  

  •  

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

2
  •  

  •  

  • أعوذبالله من الشیطان الرجیم‌

  • بسم الله الرّحمن الرّحیم‌

  • و صلّى الله على سیّدنا و نبیّنا أبى‌القاسم محمّد

  • و على آله الطّیّبین الطّاهرین

  • و اللّعنة على أعدائهم أجمعین الیٰ یوم الدین

  • ‌ 

  •  

  • در جلسات گذشته نسبت به این فقرۀ از روایت شریفِ عنوان بصرى که حضرت عنوان را امر به ریاضت مى‌کنند، مطالبى خدمت رفقا و دوستان عرض شد و گفته شد که مسئلۀ ریاضت طبق آنچه در همین مضامین این روایت شریفه آمده، فقط اختصاص به این مواردى که حضرت نسبت به کیفیت غذا و همین‌طور در ارتباط با سایر امور فرمودند، نیست، بلکه دایره‌اش ‌قدرى وسیع‌تر است و همۀ امور انسان و کارهایى را که انسان انجام مى‌دهد، دربرمى‌گیرد. و اگر خدا بخواهد و توفیق بدهد، دیگر امروز مطلب را نسبت به این مقدمه، تمام ‌کنیم تااینکه به سایر مطالب برسیم.

  • ریاضت یعنی عمل برطبق رضای الهی نه انجام اعمال شاقه

  • و این مطلب به‌طورکلى مطرح شد که در مورد ریاضت مطلب آن‌چنان نیست که در بعضى از السنه و افواه و نوشته‌جات دیده و شنیده مى‌شود که ریاضت عبارت از یک مسئلۀ شاق و سخت و مشکلى است که مانند یک غولى در نزد انسان جلوه می‌کند و هر کسى که در راه خدا قدم بردارد، طبعاً باید مصائبى را متحمل شود، باید مشکلاتى را طى کند، به سختى‌ها و صعوباتى باید برسد و چه‌بسا بسیارى از افراد از عهدۀ انجام این مطالب برنمى‌آیند و لذا به‌طورکلى سیر در راه خدا را از مسیر خود حذف مى‌کنند و مى‌گویند: این کار ما نیست! این به‌عهدۀ افرادى است که داراى همت‌ها و زحماتی هستند و تحمل‌ها را می‌توانند داشته باشند! در بعضى از نوشته‌جات و کتاب‌ها هم این برداشت، از ریاضت دیده مى‌شود. همان‌طوری‌که إن‌شاءالله اگر توفیق پیدا کنیم، در آخر مبحث راجع به این قضیه توضیحی خواهیم داد که همین نحوه برداشت است که دیدگاهِ راه خدا را نسبت به افراد مشوّه مى‌کنند و مبهم جلوه مى‌دهند و مى‌گویند: «راه خدا این است، بیایید ببینید که این مسائل را دارد، این مشکلات را دارد و خلاصه انسان به این طرف و آن طرف مى‌افتد»، همان‌طوری‌که خیلى‌ها در مسئلۀ مدارست و کنکاش و تحقیقات مسائل فلسفى و کلامى هم همین اشکال را مى‌کنند که «فلان کس به مسائل فلسفى پرداخت و ببینید سر از کجا درآورد! فلانى به حکمت و دروس فلسفى پرداخت و اعتقاداتش این‌چنین وآن‌چنان شد! فلان کس در درس‌هاى حکمت شرکت کرد و بعد قائل به تعدد آلهه و تعدد خدا شد!» خب اگر این‌طور است، همه‌جا همین‌طور است، ما در فقه هم یک‌هم‌چنین مسائلى داریم که فرض بکنید که مى‌تواند انسان را به بیراهه بکشاند. علىٰ‌کلّ‌حال آن کسى که نسبت به مسائل اطّلاع ندارد و برداشتش ضعیف است، ممکن است بسیارى از این مسائل، رهزن او باشد، همان‌طوری‌که هست، کسانى که نسبت به مسائل فقهى اطّلاع کافى ندارند، سر از جاهایى درمى‌آورند که خود شما دارید مى‌بینید! مطالبى را مطرح مى‌کنند که دارید مى‌شنوید! افراد غیرمطلع در مسائل فقه، اصول و تفسیر، به نتایجى مى‌رسند که سر از کفر و الحاد و حذف بعثت و رسالت و... درمى‌آورند! چرا؟ چون سواد ندارند. آدم نفهم باید برود به درس بپردازد و باید اطّلاعات خودش را قوى کند و باید هر چیزى را برعهدۀ متخصص همان فن و علم گذاشت.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

3
  • لزوم عدم اظهار نظر در موردی که نسبت به آن علم نداریم

  • اگر شخصى پیش بنده بیاید و راجع به یکى از ناراحتى‌هایش صحبت کند که من آنجایم درد مى‌کند، این قسمت قلبم درد مى‌کند، حالا من گرچه مقدارى سواد پزشکى هم بر فرض داشته باشم، ولی حق اظهار نظر و دارو دادن را ندارم، باید این مطلب برعهدۀ آن متخصص قرار داده شود، اگر بنده این کار را کردم و او رفت و به این مسئله عمل کرد و به مطلبى مبتلا شد، من نسبت به این مسئله باید پاسخگو باشم و من قاتل خواهم بود! هیچ شکى در این قضیه نیست، یا قاتل هستم یا مضل.

  • یکى از عادات ما ایرانى‌ها این است که در چند چیز دخالت مى‌کنیم، یعنی در این چند قضیه خیلی [اظهار نظر می‌کنیم:]

  • یکى در قسمت پزشکى است که فرض کنید تا یکی را می‌بینیم که مریض شده مى‌گوییم: فلان قرص و دوا را بخور! حالا بعضى‌ها هم از داخل کیسه‌شان، البته سابقى‌ها، یک مشت قرص درمى‌آوردند و می‌گفتند: بخور، من خوردم خوب شدم.

  • و دیگرى در مسائل بنایى است، تا یک جا بنایى مى‌شود، می‌‌گوییم: اینجایش را این‌طورى درست کن، آنجایش را آن‌طورى درست کن.

  • در اسلام هر فنى باید به متخصص همان فن ارجاع داده بشود، کسى که نسبت به مسائل اطّلاع ندارد، نمى‌تواند در احکام شرعیه‌اى که با فنون مختلف در ارتباط است، فتوا بدهد، کسى که نسبت به مسائل پزشکى اطّلاع ندارد نمى‌تواند نسبت به آن احکامى که با مسائل پزشکى در ارتباط است، فتوا بدهد.

  • همین الآن که در خدمت یکى از سروران و دوستان و رفقا داشتیم مى‌آمدیم، من خدمتشان این مسئله را عرض ‌کردم که یکى از افراد و از مراجع که الآن فوت کرده و در مشهد بود و فرد بسیار معروف و مشهورى بود، یکى از اطبائى که فعلاً حیات دارد و از دوستان ما است، در زمان مرحوم پدر ما هم بود و نسبت به بنده هم خیلى اظهار لطف و محبت دارد، خود ایشان مسئولیتى در سازمان انتقال خون دارد، ایشان خودش داشت به پدر ما مى‌گفت و من هم نشسته بودم و گوش مى‌دادم، می‌گفت:

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

4
  • ما پیش فلان شخص رفتیم که راجع به مسئلۀ خون و اهدائش با ایشان صحبت کنیم...

  • خب در زمان جنگ بود، زخمى‌ها را مى‌آوردند و بیمارستان‌ها همین‌طور پر از زخمى‌ها بود و اینها احتیاج به خون و مداوا داشتند و اگر به اینها خون نمى‌دادند، اینها مى‌مردند، خب چه‌کار باید بکنند؟ آب که نمى‌شود در رگ اینها کرد!

  • ما رفتیم راجع به این قضیه با ایشان صحبت ‌کردیم که شما بیایید تبلیغ کنید و ترویج کنید و به افراد بگویید که اینها بیایند خون بدهند، ما الآن از این نقطه‌نظر در مضیقه هستیم.

  • ایشان گفت: «آقا این چه حرف‌هایى است که شما دارید مى‌زنید؟! خون نجس است و تزریق نجس، حرام است و نمى‌شود این کار انجام بشود!»

  • ما همین‌طور شروع به نگاه کردن کردیم که چه شد؟ ما به کجا آمده‌ایم و این چه مسئله‌ای است؟!

  • التفات می‌کنید؟! این یک مورد بسیار جزئى است که دارم خدمتتان مى‌گویم و برای شما خیلی باعث تعجب است! حالا چه برسد به مسائل دیگر، مطالب دیگر، قضایایى که مربوط به میّت است و چیزهایى که مربوط به مرگ مغزى و امثال‌‌ذلک و اهدا کردن‌ها است و مطالبى که در این زمینه پیش مى‌آید، مسائل مختلف، تغییر جنسیت‌ها و...، ما هزار مسئله داریم که هرکدام از اینها نیاز به فحص دارد، نیاز به دقت دارد، نیاز به مطالعات مستمر دارد، نیاز به تحقیق دارد.

  • صحبتى را که یک فرد مى‌کند و براساس آن صحبت، عکس‌العمل گسترده و وسیعى در جامعه پیدا مى‌شود، آن فرد باید به تبعات این مسئله توجه کند، باید عواقبى را که بر این مسئله مترتب مى‌شود، در نظر داشته باشد، مطلب فقط مربوط به خود انسان نیست، مسئله‌اى است که ممکن است تمام افراد را دربربگیرد و میلیون‌ها افراد را دربربگیرد و همۀ آنها نسبت به این قضیه مبتلا باشند.

  • مکتب اسلام، مکتب عقل‌گرایی و حریت و آزادی

  • بنابراین نکتۀ اساسى و مهم در احکام اسلامى و در مبانى اسلام، حرکت کردن و سیر کردن و انجام دادن کارها برطبق میزان صحیحی است که متقن‌تر از آن موقعیت در شرایط حاضر، براى فرد وجود نداشته باشد، این معیار است. رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و ائمّه علیهم‌السّلام با این کیفیت با افراد صحبت مى‌کردند و بحث مى‌کردند.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

5
  • چند نفر پیش امام صادق علیه‌السّلام آمدند و راجع به فلان شخص که یکى از دوستانشان بوده و مریض بوده، اظهار تأسف کردند که این شخص نیاز به غسل پیدا کرده بود و مریض بود و افتاده بود و افراد این شخص را بلندش کردند و بردند روى سرش در هواى سرد زمستان آب ریختند و این بنده‌خدا فوت کرد و از دنیا رفت، امام صادق علیه‌السّلام آن‌قدر عصبانى شدند که رگ‌هاى گردنشان متورم شد، فرمودند: «هلّا تیمَّموا قَتَلَهم الله؛ خدا اینها را بکشد، چرا تیممش ندادند؟ آخر مریض را که غسل نمى‌دهند، مریض را که رویش آب نمى‌ریزند!»1

  • ببینید در مکتب اسلام، مکتب، مکتب عقل‌گرایى است، هر فردى در اینجا مى‌داند وقتى که شخص مریض است، باید با مریض حکم مطابق با خود آن را انجام داد نه حکم یک فرد سالم را. یک فرد سالم همه کار مى‌تواند بکند، همه کار مى‌تواند انجام بدهد، مى‌تواند با سرعت چند کیلومتر در ساعت بدود، الآن افراد سالم هستند، در این هوا اگر به آنها بگویند که از اینجا تا آنجا بدوند خب مى‌دوند، ولى فردى که الآن یک سکتۀ قلبى کرده که باید استراحت کند و حتى مى‌گویند نشستن هم برایش اشکال دارد و ممکن است که موجب بشود که به آئورت فشار وارد بشود و رگ آئورت به آنوریسم و... مبتلا بشود، حالا اگر به این فرد بگویند که بلند شو، من که مى‌دوم تو هم بدو، خوب مى‌شوى، خب قدم اول را که برمى‌دارد، مى‌افتد و کارش تمام مى‌شود، همان قدم اول کار را تمام مى‌کند، چرا؟ چون این کار، کار دیوانگان است نه کار عقلا، و اسلام مکتب عقلا است نه مکتب دیوانگان، مکتب جنون، مکاتبى است که دارید مى‌بینید! مکتب عقل، مکتب عقل‌گرایى، مکتب آزادى، مکتب حریت، مکتب اختیار، مکتب انتخاب، این مکتب، مکتب اسلام است.

  • همان خونى که در زمان پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فایده‌اى نداشت و نجس بود و روایت هم داریم،2 خب چیزی که نجس است، قابل خرید و فروش نیست و نمى‌شود آن را فروخت، همان خون چون الآن در این‌ شرایط به عنوان یک اصلِ مهم در حیات بشرى و در زندگى بشرى مطرح است، الآن همان موضوعیت پیدا مى‌کند و همان خون ارزش و قیمت پیدا مى‌کند. چطور شد که شما دربارۀ موارد و احکام ثانوی و ضرورى، اجازه و اباحیت استفادۀ از آن مورد حرام را مى‌دهید [ولی حالا در مورد خون و اهداء آن این مطلب را در نظر نمی‌گیرید؟!]

    1. الکافی، ج ‌3، ص 68:
      «عَن جَعفَرِ بنِ إبراهیمَ الجَعفَریِّ عَن أبی‌عَبدِاللهِ علیه‌السلام قالَ: ”إنَّ النَّبیَّ صلّی الله علیه و آله و سلّم ذُکِرَ لَهُ أنَّ رَجُلًا أصابَتهُ جَنابَةٌ عَلَى جُرحٍ کانَ بِهِ فَأُمِرَ بِالغُسلِ فاغتَسَلَ فَکُزَّ فَماتَ، فَقالَ رَسولُ اللهِ: قَتَلوهُ‌ قَتَلَهُمُ‌ اللهُ‌ إنَّما کانَ دَواءُ العیِّ السُّؤالَ“.»
    2. الکافی، ج ‌1، ص 153؛ عوالی اللئالی، ج 2، ص 110.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

6
  • فرض کنید شخصى در حال موت است و از تشنگى دارد ازبین مى‌رود و آب متنجسى هم در اینجا هست که در شرایط عادى خوردن آب متنجس حرام است، فرض کنید که حالا یک قطرۀ خونى در آن افتاده و متنجس شده و دیگر خوردن آن حرام است و اگر بخورد معاقب مى‌شود، ولى در این شرایط نه‌تنها باید این آب متنجس را بخورد بلکه اگر این آب را نخورد باعث قتل خودش شده است و خدا پدرش را در روز قیامت درمى‌آورد! حالا مدام به خدا بگوید: «من در اینجا از شرب این آب متنجس به‌خاطر حکم خودت و اینکه احکام را بر ما نازل کردى، اجتناب کردم»، خدا مى‌فرماید: «آن حکمی را که من براى تو دادم، این حکم را هم دادم، تو آن حکم را مى‌گیرى و این را نمى‌گیرى؟!» چرا؟! چرا باید این‌طور باشد؟! هر حکم و فعل و عملى در زندگى انسان براساس مکتب اسلام، آن ارزشِ ویژۀ خاص خودش را در آن موقع دارد، این در یک زمان این ارزش را ازدست مى‌دهد، همین‌که شما مى‌خواهید این لیوان آب متنجس را بخورید، یک‌مرتبه دوست شما پیدا مى‌شود و مى‌بینید در ساک و کیفش آب گذاشته، باید این آب متنجس را زمین بگذارید، تمام شد. قبل از اینکه به این مسئله مبتلا بشوید، خوردن این آب متنجس حرام بود، الآن خوردن این آب متنجس واجب است، پنج ثانیه بعد خوردن این آب متنجس دوباره حرام مى‌شود. این مکتب، مکتب اسلام است. تو خود حدیث مفصل بخوان که از این قبیل هزاران هزار مسئله داریم‌ که براساس آن مسئله باید انسان زندگى و اطوار و افعال خودش را بر آن اساس قرار بدهد. و روش بزرگان و عرفا و اهل توحید بر این مسئله بوده، یعنى انضباط و تنظیم و رعایت دقیق در امور افراد هرکدام نسبت به خودشان، در هر وهله‌اى و در هرجایى این مسئله باید رعایت بشود.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

7
  • لزوم مراجعه به اعلمِ در هر فنی

  • مرحوم والد ما ـ نمى‌دانم گفتم یا نه؟ ظاهراً خدمت رفقا گفتم ـ ایشان فردى بود که اصلاً فکراً فنى بودند، خب آن به‌جاى خود، ولى به‌طورکلى ایشان در هر مسئله‌ و قضیه و نکته‌اى، راه و روشش، انتخاب احسن و اعلىٰ بوده، انتخاب بهترین و بالاترین و دقیق‌ترین مورد. مثلاً ما مریض مى‌شدیم، ایشان که نمى‌فرمودند: هرجایی برو! ما در مراجعۀ به طبیب داخلى، باید به بهترین طبیب مراجعه مى‌کردیم، اگر چشممان درد مى‌کرد، باید در چشم‌پزشکی به بهترین طبیب چشم مراجعه می‌کردیم، در ناراحتی اعصاب باید به بهترین طبیب اعصاب مراجعه می‌کردیم، این مسئله در همه چیز بود.

  • یکى از اقوام ما، همشیرۀ ما، ناراحتی اعصاب و کمر و... پیدا کرده بود و نیاز به عمل پیدا کرده بود، افراد متخصص زیاد بودند و همه هم خوب بودند، ولی ایشان فرموده بودند: «شما فقط باید به فلان کس مراجعه کنید و حق ندارید به غیر از ایشان به کس دیگری مراجعه کنید» درحالی‌که افراد دیگر که حتى از دوستان هم بودند، خیلى آمادگى و آشنایی و... داشتند که این مسئله را انجام بدهند. چرا؟ براى اینکه این نظام که نظام حق است، نظام توحید است و نظام عرفان است، براساس همان کیفیت نزول فیض پروردگار و وجود در احسن تقویم و بهترین موقعیت قرار گرفته است. در نظام خلقت ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ﴾1 یا آیۀ ﴿أَوَ لَمۡ يَتَفَكَّرُواْ فِيٓ أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ ٱللَهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ﴾2 و آیات دیگر در این زمینه، در تمام اینها انسان را در مسئلۀ تکوین به بهترین وجه و به بهترین کیفیت نزول حقیقت وجود دعوت مى‌کند. پروردگار متعال حق است و فعل او حق است و تمام عالم براساس آن نظم و ادارۀ دقیق و تدبیر متقن، در این موقعیت قرار گرفته است، پس روى این جهت، بهترین موقعیت تشریع، تربیت، تزکیه، هدایت و ارشاد و راهنمایى، آن موقعیتى است که مافوق و رودست نداشته باشد، انسان باید این وضعیت و این نظام را در فکر، خطور، صحبت و اطوار خودش نهادینه کند، در وجودش باید این نظام را به‌عنوان یک اصل اساسى بپذیرد. وقتى که شخصى مى‌خواهد چیزى بنویسد که‌ بماند، باید برود بهترین کاغذ و بهترین قلم را بگیرد که بتواند بنویسد، این که حالا بگوید چیزى مى‌نویسم و مى‌گذارم، نه، این‌طور نمى‌شود؛ کسى که مى‌خواهد صحبت کند، باید تمام جوانب مطالبى را که مى‌خواهد بگوید، بررسى کند، آثار سوء و تبعات نامناسبى را که ممکن است براساس این مطلب پیش بیاید، درنظر بگیرد و از آن‌ طرف راه سوء استفادۀ دیگران را ببندد و باید آنچه مورد نظر پروردگار و حق است، بدون ملاحظات شأنى و شخصیتى و اجتماعى، بیان کند، این کارى است که او باید به بهترین نحو انجام بدهد. هر شخصى در فن و اشتغال خودش باید بهترین نحو را انجام بدهد. دیگر نیازى به باز کردن این مطلب نیست.

    1. سوره حج (22) آیه 62. رساله بدیعه، ص 26:
      «این از آنجاست که خداوند حق است و جز او هر معبودى باطل است‌.»
    2. سوره روم (30) آیه 8.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

8
  • لزوم عمل براساس یقینیات نه براساس حدسیات و خیالات و تصورات

  • این نظام احسن باید به‌جاى نظام حدسیات، گمانیات، خیالیات در ما جایگزین شود. «چون این‌طور خیال مى‌کنم و حدس مى‌زنم پس الآن این کار را انجام مى‌دهم، چون الآن گمان من بر این است پس مطلب این‌طور است»، [این نظام صحیحی نیست.]

  • شما در بسیارى از نوشته‌جات مى‌بینید که مثلاً نویسنده نوشته است:‌ «حدس من این است»! تو غلط کردى که حدست این است! تو که حدست این است براى چه مى‌نویسى؟! به یک مطلب برس و وقتى که رسیدى و یقین کردى، دیگر نگو حدس من این است، بگو یقین من این است و مى‌نویسم و مى‌گویم. این که شما مى‌نویسى: «خیال مى‌کنم»، تو بیخود کردى که خیال می‌کنی و بعد مى‌نویسى! من هم خیلى خیال‌ها مى‌کنم! همۀ افراد خیلی خیال‌ها مى‌کنند! تو که در کتابت مى‌نویسى: «حدس من این است که این آیۀ قرآن این معنا را دارد»، تو غلط مى‌کنى! از کجا این حدس را مى‌زنى؟! آیا درس خوانده‌اى؟! آیا روایات را دیده‌اى؟! آیا جبرائیل بر تو نازل شده است یا با آن عقل پوک و مغز مساوى با حجر مى‌آیى و مى‌خواهى به قضاوت دربارۀ این مسائل بپردازى؟! یک فرد مسلمان حق ندارد بگوید: «من خیال مى‌کنم، گمان من بر این است، من حدس مى‌زنم، این‌طور به‌نظر مى‌رسد»، اگر مسئله این است باید بگوید که «این احتمال داده مى‌شود، آن مطلب راجح است ولى این احتمال در مقابل، به این دلیل داده مى‌شود.» اما این که انسان بیاید بگوید: «گمان من بر این است، این‌طور به‌نظر من مى‌رسد، این‌طور خیال مى‌کنم» و بعد هم اصلى را بر این اساس قرار بدهد، آن‌وقت چه خواهد شد؟! خب تو که مى‌گویى: «خیال من بر این است»، پس دیگر نگو باید این کار را کرد، بگو همین، و این مرتبه در مرتبۀ خیال مى‌ماند و اشکال ندارد، ما هم مثل هزارها تخیلى که هست، این را هم در کنار آنها مى‌گذاریم.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

9
  • تو که مى‌گویى: «نظر من بر این است»، شش میلیارد جمعیت دنیا دارند نظر مى‌دهند، تو هم شش میلیارد و یکمى مى‌شوى دیگر؛ تو که مى‌گویى: «تخیل من بر این است»، این همه مردم دارند خیال مى‌کنند شما هم همین‌طور، مثل یکى از آنها خیال کن، ولى براساس این که «گمان من بر این است» آن‌وقت مى‌گویى «پس باید این کار را بکنى»! این چه شد؟! قضیه چه مى‌شود؟! معلوم مى‌شود که این فرد مریض است! فردى که مریض است‌ آن مطلب محکم، متقن، قابل قبول‌تر و به واقع نزدیک‌تر را، چون با فکرش نمى‌سازد ـ اینهایى که عرض مى‌کنم همه در مرتبۀ ریاضات است که الآن توضیحش را خواهم داد ـ کنار مى‌گذارد و سراغ یک مطلب ضعیف، غیرمعتبر، غیرصحیح، ناقص و واهى مى‌رود و آن را مى‌گیرد و در کنار این مطلب قوى مى‌نشاند و آن حکمى را که باید به آن حکم برسد، بر این مسئله بار مى‌کند! این جنون است، این فرد دیوانه است، دیوانه چه‌کار مى‌کند؟ همین کار را مى‌کند.

  • علوم تجربی در بستر تغییر و تحول

  • الآن یک پزشک چه‌کار مى‌کند؟ کارى که الآن یک پزشک مى‌کند چیست؟ الآن این همه دوستان در اینجا هستند که همه پزشک هستند، خب اینها چه‌کار مى‌کنند؟ آیا یک کدام از این دوستانى که در اینجا هستند، به آن مطالبى که فرض کنید ده سال پیش خوانده‌اند توجه مى‌کنند؟! امکان ندارد. هر روز باید به مطالب، کشفیات و مقالات جدیدی که به‌عنوان نزدیک‌تر به یقین مطرح است، عمل کند، چون بالأخره این علوم تجربى، همه در حال و در بستر تغییر و تحولات است، این یک چیز مشخصی است، ظهور بستر تغییر در علوم تجربی، از همه چیز بیشتر است. 

  • لزوم عمل برطبق نظریات و کشفیات جدید، در علوم تجربی و مادی

  • همین عقل بدون اینکه نیاز باشد که پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به او بگوید، شما بدون اینکه نیاز داشته باشید که از امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف برایتان دستور بیاید، بدون اینکه نیاز داشته باشید که از امام صادق علیه‌السّلام برایتان روایتی بیاید، عقل شما مى‌گوید: من نمى‌توانم به آنچه ده سال پیش در این دانشگاه خواندم، اعتماد کنم، من الآن نمى‌توانم به آنچه پانزده سال پیش یا سى سال پیش خواندم، اعتماد کنم، باید ببینم تکنیک جدید، تکنولوژى جدید، اطّلاعات جدید، پیشرفت جدید که براساس تجربه و امتحان است، این تکنیک، امروز چه راهى را در پیش پاى من مى‌گذارد. آن روشى را که سابق با آن روش عمل و جراحى مى‌کردم و امروز آن روش نسخ شده است و روش بهتر با ضایعه و وقت و تبعات کمتر مطرح است، آیا مى‌توانم این روش جدید را رها کنم و به آنچه قبلاً در چهل سال پیش در اینجا یا جاى دیگر خواندم عمل کنم؟! اگر شخصی این کار را بکند، او دیوانه است، خیلی صریح بگویم که دیوانه است! تمام شد، دیوانه است، نباید پیشش بروید، نباید به او مراجعه کنید.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

10
  • حالا اگر فردى به همین مسئله عمل کند، [یعنی به روش جدید عمل کند،] ما به او چه مى‌گوییم؟ آیا امام زمان گفته که این کار را بکن؟! آیا پیغمبر گفته یا دستور داده که این کار را بکن یا نه، این نیاز به دستور ندارد؟ این، دستور نمى‌خواهد، این چیزی که به جاى گچ در اینجا (سر) هست، این سلول‌ها به من مى‌گوید که «شما الآن باید این عمل را انجام بدهید»، عقل من، عقل آدمى و عقل انسان به من‌ مى‌گوید که «شما باید این روش را در پیش بگیرید»، فکر من مى‌گوید که «باید این مسئله را در پیش بگیرید»، من نیاز به دستور امام زمان ندارم.

  • کراهت داشتن مرمت کردن قبور بعد از خراب شدن آنها بر اثر مرور زمان

  • بله امام زمان فرموده و بالاترش را هم فرموده است. پیغمبر فرموده و بالاترش را هم فرموده است، پیغمبر براى سعدبن‌معاذ یک قبر کندند و بعد شروع کردند به مرمت کردن قبر و این که سنگ و لحد و... را چیدن، اصحاب گفتند: «یا رسول‌الله شما که گفتید قبر را مرمت نکنید!»

  • وقتى که قبر خراب مى‌شود، کراهت دارد که انسان دوباره آن قبر را بسازد، وقتى که انسان در قبرستان، سنگ قبر را مى‌گذارند، حالا چه سنگ بگذارند یا نگذارند، بعد از مدتى باران مى‌آید و در اثر تغییر و تحولات محیط و...، این سنگ تغییر پیدا مى‌کند، کراهت دارد که شما دوباره این سنگ را عوض کنید. اگر سنگ شکسته، قبر تسطیح شده، آثارش را ازدست داده، همان‌طور رهایش کنید. 

  • قبرستان‌ها باید منبِّه و مذکِّر باشند نه محلی برای تفریح و تفرّج

  • آن وضعیت قبرستان باید براى فردى که وارد آن قبرستان مى‌شود، منبِّه باشد، چکشى باشد که بر مغزش فرود مى‌آید، نه باغ و بوستان و کنار نهر آب و بقیۀ مطالب! قبرستان باید مذکِّر باشد که شخصی که وارد قبرستان مى‌شود بداند که فردا نوبت او است، امروز این شخص سر جنازه را گرفته و تشییع کرده، فردا مى‌آیند و سر جنازۀ همین شخص را مى‌گیرند و همین شخص را در همین‌جا مى‌آورند و دفن مى‌کنند و همین کارى که این شخص دارد مى‌کند و الآن فاتحه مى‌خواند، فردا می‌آیند و براى این شخص فاتحه مى‌خوانند، دو سه روز هم مجلسى تشکیل می‌دهند و بعد هم خداحافظ شما! بلند مى‌شوند مى‌روند دنبال کار و زندگی خود و به تقسیم غنائم مى‌پردازند. اما ابتداى مطلب وقتى که قبر درست مى‌شود، باید قبر درست ساخته بشود، الآن بدن در این قبر گذاشته شده، الآن اگر بخواهد قبر روى بدن خراب بشود خب باید درست بشود، در آن بحثى نیست، الآن این بدن در اینجا قرار گرفته، چه‌کار کنیم؟ آیا همین‌طورى چندتا بیل خاک بریزیم و برویم دنبال کارمان؟! نه، ‌این‌طور که نمی‌شود، باید لَحْد درست کرد، (لحَد غلط است)، آجر در کنارش گذاشت، روی قبر را پوشاند که خاک روی این بدن نریزد، قبر باید مسقّف باشد، بعد آن‌وقت باید خاک را ریخت.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

11
  • لزوم نصب‌العین قرار دادن آیات و روایات و عمل برطبق آنها

  • به رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم گفتند: 

  • «شما که به ما فرمودید: قبر را مرمت نکنید، پس چرا خودتان دارید این کار را مى‌کنید؟!»

  • کلام پیغمبر را ببینید! این کلمات را باید نوشت و در همه‌جا نصب کرد، باید این کلام را در سازمان‌ها گذاشت، به‌جاى حرف من و امثال من باید کلام رسول خدا را نوشت و در هر سالن و اداره‌ و مجتمع و خانه‌ و اطاقی نصب کرد.

  • حضرت فرمودند: «رَحِمَ اللهُ مَن صَنَعَ شیئاً فأتقَنَه؛ خدا رحمت کند کسی را که اگر مى‌خواهد کارى را انجام بدهد، آن را درست انجام بدهد.»1

  • اگر ما به این کلام عمل مى‌کردیم، آیا این‌قدر مصائب داشتیم؟! آیا این‌قدر بیچارگى‌ها در دنیا بود؟! آن کسى که مى‌خواهد برود پشت آن میز بنشیند، شخصى باشد که بتواند آن کار را انجام بدهد، کننده‌اش باشد، اگر این کار انجام مى‌شد [آیا ما این‌ مصائب را داشتیم؟!] آن کسى که دارد فتوا مى‌دهد کسى باشد که اهلیت فتوا را داشته باشد، آن کسى که دارد براى مریض نسخه مى‌نویسد، کسى باشد که نسبت به آن نسخه جزم و قطع داشته باشد، بصیر باشد، مطلع باشد و معلوماتش به‌روز باشد، [اگر این‌طور بود،] چقدر آمار ضایعات پایین می‌آمد و کم مى‌شد؟ چقدر مبالغ و هزینه‌ها در جاى خود مصرف مى‌شد و این همه مصائب نبود؟ آن کسى که مى‌خواهد خانه‌اى بسازد، اگر معمار نیست و بنّا است، نیاید به آن شخص بگوید که من معمار هستم، بنّا هستى برو بنّایى بکن، آجر را روى هم می‌گذارى، سقف مى‌زنى، چه مى‌کنى، ولى دیگر نگو من معمار هستم؛ آن شخصى که کارگر است نیاید بگوید من بنّا هستم، و همین‌طور و همین‌طور.

  • اگر ما این کلام رسول خدا را بنویسیم و در اطاقمان، کلاسمان، سازمانمان و اداره‌مان بگذاریم، [دیگر این همه مشکلات نداشتیم.] در همه‌جا این کلام را بگذاریم که «رَحِمَ الله مَن صَنَعَ شَیئاً فأتقَنَه»؛ هر کارى را که مى‌خواهى انجام بدهى درست انجام بده، مى‌خواهى مقاله بنویسی، تا احتمال مى‌دهى که این مقاله‌ات، این نظریه‌ات و این پیپری2 را که مى‌خواهى منتشر بکنى، ممکن است که شخص دیگری در آن نقطۀ دنیا راجع به این قضیه نظرى داده باشد، نگو ولش کن، نه، برو آن را هم ببین، برو آن را هم نگاه کن. حکمى را که مى‌خواهى بکنى، اگر مى‌بینى فلان شخصى که مورد نظر است، فکرش مورد تأیید است، کلامش مورد توجه است، احتمال دارد که در این قضیه نظرى داده باشد، برو از کتابخانه کتاب را بردار و نگاه بکن و نظر او را هم ببین، بعد نظر بده. نسبت به همه چیز، در همه‌جا، این مسئله هست.

    1. الکافی، ج 3، ص 262؛ الأمالی، شیخ صدوق، ص 384؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 5؛ با قدری اختلاف در مصادر.
    2. Paper: مقاله، روزنامه. (محقق)

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

12
  • و کسى هم که نسبت به قضیه اطّلاع ندارد و نسبت به مسئله، آن بصیرت کافى را ندارد، خودش را جلو نیندازد. کسى که نسبت به مطلبی، تمام جوانبِ آن را بررسى نکرده، دلیلى ندارد که بیاید نسبت به آن نظر بدهد. این چیست؟ این قانون اسلام است، این را ریاضت مى‌گویند، ریاضت یعنى این، ریاضت یعنى «رَحِمَ الله مَن صَنَعَ شَیئاً فأتقَنَه»؛ کارى را که مى‌خواهى انجام بدهى آن کار را درست انجام بده.‌

  • وقتى که مى‌آیند به شما مى‌گویند که «فلان کس، فلان خلاف را کرده»، یک‌دفعه گوشىِ تلفن را برندار و هر فحشى که هست نثارش کن! شاید این شخص اشتباه کرده، شاید اشتباه شنیده، شاید به او عوضى گفتند، فوراً «رَحِمَ اللهُ مَن صَنَعَ شَیئاً فَأتقَنَه» را در ذهنت بیاور. این که مى‌گویم این کلام را بنویسیم براى همین است. تا شخص یک‌هم‌چنین حرفى مى‌زند، بگو پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم این را فرموده، تا این را گفتی یک‌دفعه گوشى را زمین مى‌گذارى، یک‌خرده در فکر مى‌روى، می‌گویی: «بروم تحقیق کنم، شاید این اشتباه کرده؛ بروم ببینم آیا اصلاً این حرف درست است یا نه؟ اى بابا این کجا و آن کجا؟! اصلاً 180 درجه تفاوت می‌کند، مسئله به این کیفیت است، مطلب این است.» این را که من دارم خدمتتان عرض مى‌کنم، این نتیجۀ سال‌ها تجربه‌اى است که من در خدمت بزرگان در ارتباط با صدها نفر از شاگردانِ این بزرگان داشتم.

  • قضیه‌اى اتفاق افتاده بود، حالا دیگر بازش نمى‌کنم، فقط به‌عنوان نتیجه عرض مى‌کنم، در زمان مرحوم آقا قضیه‌اى اتفاق افتاده بود و در آن قضیه، مسئله در بین افراد خیلى بالا کشیده شده بود، این بگو و آن بگو! ما هرچه به این مسئله فکر کردیم و توجه کردیم دیدیم قضیه نباید این‌طور باشد، این مطلب نباید این‌طور باشد، خب ما مى‌دانستیم که خصوصیات مرحوم آقا چیست، به اخلاق، رفتار و کلماتشان اطّلاع داشتیم، دیدیم این قضیه به ایشان نمى‌آید، این مسئله به ایشان نمى‌خورد، ولى همه‌جا پخش است و همه‌جا دارد گفته مى‌شود [که «نظر ایشان این بوده»!] آن‌وقت این مطلب هم مطلبى بود که فقط یک مسئلۀ عادى نبود، در اینجا آبروى افراد، مسائل خانوادگى و ارتباطات مطرح بود، این‌طور نبود که فقط یک مسئلۀ عادى باشد که انسان از کنارش بگذرد، ما رفتیم راجع به این قضیه تحقیق کردیم، این مسئله را گرفتیم و رفتیم تا به آن منبع و منشأش رسیدیم که او دیگر این قضیه را بلاواسطه از مرحوم آقا نقل کرده بود، به آن واسطه رسیدیم، گفتم: فلانی این قضیه چیست؟ این مطلبى را که شما دارید مى‌گویید چیست؟ گفت:

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

13
  • بله این مسئله این‌طور بوده و فلان بوده و ایشان بعد از اینکه من این حرف را گفتم، خندیدند و تأیید کردند و گفتند که «این مسئله درست است.»

  • گفتم: خب تا اینجایش ما به این مسئله رسیدیم، آیا ایشان فقط خندیدند یا بعد از خنده هم کلامى را گفتند؟ فکرى کرد و گفت: «نه»، گفتم: حتى یک کلمه هم حرف نزدند؟ گفت: «نه»، گفتم: خب فهمیدم قضیه چیست، ایشان فقط یک خنده انجام دادند، حرفى گفته شده و خنده‌اى هم در روى این مسئله آمده، حالا این خنده به‌عنوان تأیید این مطلب تلقى شده و بعد هم همه‌جا پخش شده که بله، آقا نظرشان نسبت به این قضیه این است، و همه هم دارند مى‌گویند.

  • من سراغ مرحوم آقا رفتم و گفتم: آقا یک‌هم‌چنین قضیه‌اى هست و خلاصه صحبت در این است که شما تأیید کردید، فرمودند: «آیا من تأیید کردم؟! من کجا تأیید کردم؟!» گفتم: می‌گویند: «یک‌هم‌چنین صحبتى شده و براى شما نقل شده و بعد هم شما خندیدید و این خنده را حکایت از تأیید شما گرفتند.» فرمودند:

  • من به حرفِ این خندیدم نه‌اینکه این خندۀ من حکایت از تأیید باشد، من به این حرفِ پوچ ـ البته ایشان پوچ نگفتند حالا من می‌گویم، خب پوچ در آن بود دیگر ـ خندیدم و مطلب دیگرى را نگفتم.

  • خب شاید ایشان صلاح نمى‌دانند که مسئله‌اى بگویند و چیزی را مطرح کنند، حالا شما نگاه کنید ببینید ما در تخیل تا کجا مى‌رویم! آن ولىّ‌خدا اصلاً دارد به این حرف مى‌خندد ولی این شخص مى‌گوید: «ایشان با این خنده تأیید کرده»! این قضیه 180 درجه با [آنچه در بین همه مطرح شده، تفاوت می‌کند،] رفتیم گفتیم: بابا نکنید، این کارها را نکنید، ما رفتیم تحقیق و بررسی کردیم و فهمیدیم قضیه چیست و مسئله به کجا ارتباط دارد؟! یعنى یک تخیل، یک جریان به‌وجود آورد! یک تخیل!

  • کجا شد آن ﴿وَلَا تَقۡفُ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌ إِنَّ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡبَصَرَ وَٱلۡفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنۡهُ مَسۡ‍ُٔولٗا﴾؛1 «جایى که علم ندارى پا مگذار، جایى که یقین ندارى حرکت نکن»، کجا شد؟ این که آیۀ قرآن است، آن هم که کلام پیغمبر بود، این یک قضیه، و قِس علیه فعلَلَ و تَفَعلل! انسان باید همین‌طور در هر مطلبى و در هر قضیه‌اى این آیۀ قرآن و کلام پیامبر را مرام خودش قرار بدهد، این ریاضت مى‌شود.

    1. سوره إسراء (17) آیه 36. الله شناسى، ج ‌3، ص 336:
      «و پیروى مکن از آنچه را که بدان علم و یقین ندارى! زیرا تحقیقاً گوش و چشم و فکر، از آنچه را که بدون یقین پیروى شده‌اند، مورد بازخواست و مؤاخذه قرار خواهند گرفت.»

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

14
  • این که مى‌گویند: «ریاضت، یک اصطلاح و کار من‌درآوردىِ عرفا و صوفیه است و ما در شرع نسبت به این مسئله اثرى و مطلبى نداریم»، این مطلب از جملۀ چرندیات محض است که اصلاً نباید به این حرف توجه کرد.

  • ریاضت یعنی عمل برطبق رضای الهی

  • ریاضت در اصطلاحِ اهل معرفت و اهل معنا و عرفان و توحید یعنى قدم گذاشتن در هر جایى که انسان نسبت به رضاى پروردگار در آنجا اطمینان دارد، این معنا، معناى ریاضت شد. حالا بر این اساس، تمام احکام شرع و تمام برنامه‌هاى اخلاقى و سلوکى و تربیتى‌ای که از ناحیۀ شرع توسط رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و معصومین علیهم‌السّلام به‌دست ما رسیده است، تمام آنها ریاضت مى‌شود.

  • پس مسلمان یعنى چه کسی؟ یعنی کسى که اهل ریاضت است؛ شیعۀ امیرالمؤمنین علیه‌السلام چه کسی است؟ آن کسى است که اهل ریاضت است؛ چه کسی دنبال ائمه علیهم‌السلام مى‌رود؟ آن کسى که اهل ریاضت است. چه کسی از مکتب امام علیه‌السّلام تخطى مى‌کند؟ آن کسی‌ که نمى‌خواهد اهل ریاضت باشد، آن کسی که مى‌خواهد سلیقۀ خود را بر اراده و اختیار امام علیه‌السّلام ترجیح بدهد، پس او اهل ریاضت نیست، آن کسى که مى‌خواهد فکر خود را به منصۀ ظهور برساند و بدون توجه به رسیدن به عمق مسئله، مى‌خواهد قدمى بردارد، آن کیست؟ آن فردى است که راهش خلاف است، وقتى که راهش خلاف است پس اهل ریاضت نیست، اهل عمل به دستور نیست.

  • ریاضت در اصطلاحِ اهل توحید یعنى قدم گذاشتن در هرجایى که انسان نسبت به رضاى خدا در آنجا مطمئن باشد.

  • مرحوم آقا مى‌فرمودند:

  • من وقتى که در نجف بودم با یکى از بزرگان از علماء نجف در این مسئله صحبت ‌کردم و بحث ‌کردم که انسان باید تمام امور خود را براساس رضاى الهى و مصلحت الهى و اختیار و ارادۀ الهى قرار بدهد ولی او مى‌گفت: «نه‌خیر! انسان در بعضى از اوقات باید اعمال خود را بر مصالح اجتماعى و شخصى مترتب کند»!

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

15
  • پس معلوم می‌شود ایشان (مرحوم آقا) شیعۀ امیرالمؤمنین است و او (آن عالم نجف) شیعۀ عمربن‌خطّاب است! چرا؟ چون این (مرحوم آقا) مى‌گوید: «باید جایى رفت که امام علیه‌السّلام گفته باشد، هر قدمى را که می‌خواهد بر‌دارد باید در آنجایی باشد که امام گفته باشد.» ما یقین نداریم، بسیارخوب، خدا هم از ما یقین نخواسته، حداقل نزدیک به یقین را که خواسته. در آنجایى که یقین داریم، امر صریح داریم، امام علیه‌السّلام کنار ما است و فرموده که «این کار را بکن»، تمام شد، فضولى موقوف، در آن مسائلى که یقین نداریم، خدا در اینجا (مغز ما) آهک نگذاشته است، خدا در اینجا سیمان و مس قرار نداده است، در اینجا سلول‌هاى عصبى قرار گرفته، خیال نکن که در مغزت گچ است، اینها (سلول‌های عصبی) را به‌کار بینداز، خدا هم کمکت مى‌کند، آنچه مورد نظر الهى است [به تو الهام می‌شود،] تو دل خودت را با خدا صاف کن، خودت را گول نزن، خودت را فریب نده، به‌خاطر دق‌ودلى‌هایى که از بعضى‌ها دارى حق را کنار نگذار، به‌خاطر بعضى از خلاف‌هایى که مى‌بینى و هست، پایت را روى واقعیت نگذار، به‌خاطر آنچه مى‌بینى که مخالف است، امام را از مرتبۀ امامت ساقط نکن، امام علیه‌السّلام امام است چه من خلاف کنم او امام است، چه من عملم صحیح باشد، باز هم او امام است، او را نباید از موقعیتش پایین کشید به‌خاطر خلافى که من دارم انجام مى‌دهم، نباید موقعیت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را زیر سؤال برد به‌خاطر بعضى از مطالبى که در این‌طرف و آن‌طرف دیده مى‌شود، نباید مقام معصوم را تحت‌الشعاع مسائلى قرار داد که به‌نظر خلاف مى‌رسد، معصوم علیه‌السّلام معصوم است و در طهارت مطلقه است تا خدا خدایى مى‌کند، ولى من معصوم نیستم، من در طهارت نیستم، من به مقام طهارت نرسیده‌ام. من نمى‌توانم خودم را به‌جاى معصوم قلمداد کنم، با این کار فقط آبروى خودم را مى‌برم، من نمى‌توانم خودم را به‌جاى معصوم قلمداد کنم!

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

16
  • توضیح و شرحی راجع به آیات شریفۀ 18 تا20 سورۀ مبارکۀ اسراء

  • بنابراین در متابعت از مکتب حق و متابعت از مکتب اسلام و متابعت از مکتب تشیّع، ملاک، حق است و بس، تمام شد. ملاک، رضایت الهى است و بس، ملاک و مناط، مسائل شخصى و خودى نیست که این خودى است و آن غیرخودى! ملاک، فقط اطاعت و دیدن و متابعت از آن واقعیت است، اگر ما آن ملاک را انجام بدهیم خدا هم ما را کمک مى‌کند، اگر در آن راه باشیم، خدا کمک مى‌کند، اگر در آن مقام باشیم خدا تأیید مى‌کند، رها‌ نمى‌کند. [اما اگر ما در راه خدا نباشیم،] خدا مى‌فرماید: خب تو در راه من نیستی، حالا من هم این طرفى کمکت مى‌کنم! پس من شیطان را برای چه خلق کردم؟ برای اینکه بیاید کمکت کند! اگر نمى‌خواهى آن راه (راه حق) را بروى، نرو عزیزم، من هم این راه (راه باطل) را به تو نشان مى‌دهم، افرادش را هم برایت مى‌فرستم که خودت نمى‌بینى، مى‌بینى الآن این فکر در ذهنت آمد، بدبخت، بیچاره خبر ندارى این فکر از کجا آمد! مى‌روى مى‌بینى یک راه دیگر برایت باز شد، «بَه‌بَه عجب!» یک گناه دیگر براى تو آماده شد، بستر و شرایطش آماده شد! آیا خدا این شرایط را آماده کرده؟! نه آقاجان! ما داریم، ما هر دو شکلش را داریم، جبرائیل، ملائکه‌، نفوس روحانى‌، نفوس مجرد و نورانى‌اش را داریم، شیطان، ابالسه و جنود شیطان را هم داریم، اینها را که بیخود خلق نکردیم، اینها را براى تو خلق کردیم که بیایند کمکت کنند، آیا کمک نمى‌خواهى؟ آیا مى‌خواهى تنهایى انجام بدهى؟ همۀ اینها را ما درست کردیم؛ ﴿كُلّٗا نُّمِدُّ﴾ خدا خودش تصریح کرده، این آیه هم از آیه‌هایى است که باید بنویسیم، پس همۀ آیات قرآن و همۀ روایات ائمّه علیهم‌السلام را باید بنویسیم! واقعاً هم همین‌طور است.

  • شما یک روایت از ائمّه به من نشان بدهید که قابل نوشتن نباشد، یک روایت! من ده‌تا کتاب مى‌نویسم، به اندازۀ یک جو قیمت ندارد، چرا؟ چون من که امام نیستم. کلام امام علیه‌السلام، کلام است، سخن معصوم علیه‌السلام، آخرین سخن است و بس. و هردوى اینها (آیات و روایات) از ناحیۀ الهى است، آن به یک قسم و کلام امام علیه‌السلام به قسم دیگر. شما این نهج ‌البلاغه را بردارید نگاه کنید، آیا واقعاً مى‌شود انسان در این نهج‌ البلاغه فکر بکند و تکان نخورد و زیر و رو نشود؟! آن کلمات قصارش، آن مطالب آخرش، همه‌اش دیگر، توحیدى و غیرتوحیدی و اجتماعى و اخلاقى، [همۀ اینها انسان را زیر و رو می‌کند.]

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

17
  • ﴿كُلّٗا نُّمِدُّ هَٰٓؤُلَآءِ وَهَٰٓؤُلَآءِ مِنۡ عَطَآءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَآءُ رَبِّكَ مَحۡظُورًا﴾،1 آیات قبلی‌اش می‌فرماید: ﴿مَّن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعَاجِلَةَ عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلۡنَا لَهُۥ جَهَنَّمَ يَصۡلَىٰهَا مَذۡمُومٗا مَّدۡحُورٗا * وَمَنۡ أَرَادَ ٱلۡأٓخِرَةَ وَسَعَىٰ لَهَا سَعۡيَهَا وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ كَانَ سَعۡيُهُم مَّشۡكُورٗا﴾،2 به‌قول مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ «انسان این آیات را که مى‌خواند، بندبند تَنِ او به لرزش مى‌افتد!» خدا مى‌فرماید: «خیال نکن ما فقط توفیق رفتن به بهشت و سعادت و رضا را به تو دادیم، تو اگر آن طرف هم بیفتى، ما چهارنعله دنبالت مى‌دویم، تو اگر بخواهى آن طرف بیفتى، ما هم‌چنین تو را سُر مى‌دهیم که با سرعت دویست کیلومتر سر بخورى! هر دو هست؛ ﴿مَّن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعَاجِلَةَ﴾؛ «کسى که این دنیا را بخواهد...» عاجل یعنى همین دنیا، از عجله مى‌آید، همین الآن. «کسى که این دنیا را بخواهد، ﴿عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ﴾ ما برایش تهیه مى‌کنیم ولى نه‌اینکه دیگر بخواهد زمین و زمان را به هم بریزد، [نه، به آن حدی که ما بخواهیم برایش آماده می‌کنیم.»]

  • بله بنده هم مى‌خواهم الآن تمام کرۀ زمین در اختیار بنده باشد و بنده حاکم و سلطان اقیانوسیه و آمریکا و آفریقا و استرالیا و... باشم، فقط به اینجا هم که اکتفا نمى‌کنم، مى‌خواهم ماه و خورشید را هم بگیرم و منظومه و سیارات و افلاک و همه را بگیرم، حد یقفی که ندارد، مى‌خواهم همه‌جا را بگیرم! نه، این خبرها نیست، حدّى برایت گذاشتیم، تا بخواهى از این حد تجاوز کنى یک عزرائیل اینجا داریم، پشت اطاق ایستاده، فرض بکنید افرادى در آنجا داریم، تو مى‌خواهى فرض بکن بروی فلان‌جایی را هم که در آنجا هست بگیرى! خب برو بگیر! نه آقاجان! خیلى مانده بروى بگیرى، قضیه این‌طور هم نیست، نه! در آن حدى که مى‌خواهى تو را جلو مى‌بریم اما نه‌اینکه بخواهى به همۀ آنچه هست برسى، بالأخره دنیا هم‌ نظام دارد، ما که نظام زمین را در دست تو نگذاشتیم که صبح که بلند شدى، هرچه نوشتى، ملائکه هم همان را اجرا کنند! نه‌خیر، این خبرها نیست، این‌طور نیست، هر چیزى در این دنیا حساب و کتاب دارد، در محدودۀ گرفتارى‌هاى خودت که باید به آن حدى برسى که در ضلالت و گمراهى مُهر به تو زده بشود، در آن حد کمکت مى‌کنیم، ولى نه‌اینکه بخواهى همه‌جا را خراب کنى!

    1. سوره اسراء (17) آیه 20. معاد شناسى، ج ‌5، ص 234:
      «و همه را مدد و کمک مى‌نماییم، چه این دسته را و چه آن دسته را؛ و عطاى پروردگار تو اى رسول ما ممنوع و مقیّد نیست.»
    2. سوره اسراء (17) آیه 18 و 19. معاد شناسى، ج ‌8، ص 208:
      «هر کس که رویّه و مرامش این باشد که طالب دنیاى عاجل و زودگذر باشد، ما آن مقدارى را از دنیا که بخواهیم، نسبت به کسانى که بخواهیم می‌دهیم؛ لیکن سپس به‌دنبال آن جهنّم را براى او قرار داده‌ایم که به‌طور مذموم و مطرود به آتش آن می‌رسد؛ و ملامت شده و دور افتاده در آن می‌سوزد. و کسى که آخرت را طلب کند، و کوشش کافى و وافى براى ورود به آن به‌جاى آورد، و از روى ایمان و ایقان باشد، البتّه سعى‌ و کوشش آنها در نزد خداوند مشکور است.»

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

18
  • ﴿عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ﴾؛ براى هر کسى که بخواهیم این کار را انجام مى‌دهیم ولى هر کسی را هم که نخواستیم، نه. بعدش چیست؟ ﴿ثُمَّ جَعَلۡنَا لَهُۥ جَهَنَّمَ﴾؛ بعدش معلوم است دیگر، کسى که بخواهد به میل و سلیقه‌ و اختیار و هوس خودش در این دنیا بگذراند، فردایى هم هست؛ این برای اینها است. از آن طرف: ﴿وَمَنۡ أَرَادَ ٱلۡأٓخِرَةَ﴾؛ «و کسى که آخرت را بخواهد»؛ کسى که رضاى ما را بخواهد، کسى که بخواهد در ریاضت قدم بردارد، کسى که بخواهد شیعۀ امیرالمؤمنین علیه‌السّلام باشد، کسى که بخواهد مطیع امام زمانش باشد، این شخص: ﴿وَسَعَىٰ لَهَا سَعۡيَهَا وَهُوَ مُؤۡمِنٞ﴾؛ «و سعى‌اش را هم انجام بدهد و تلاشش را هم بکند و ایمان هم داشته باشد»، ﴿فَأُوْلَٰٓئِكَ كَانَ سَعۡيُهُم مَّشۡكُورٗا﴾؛ «ما سعى اینها را بى‌جواب نمى‌گذاریم».

  • معیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام با همۀ افراد خواهان مرام حق و حقیقت در هر زمان و مکانی

  • بعد چه؟ ﴿كُلّٗا نُّمِدُّ﴾؛ «ما هم اینها را راه مى‌اندازیم و هم اینها را راه مى‌اندازیم»، اینها را راه مى‌اندازیم، چه کسی‌ را برایشان مى‌فرستیم؟ جبرائیل و میکائیل را مى‌فرستیم، ملائکۀ در تحت فرمانشان را مى‌فرستیم که بروید کمکش کنید، تا این فکر خراب مى‌خواهد بیاید، فکرش را برگردانید، این راه را در سرش بیندازید، این فکر را در قلبش بیندازید، این خطور را برایش انجام بدهید، تا نشستند دارند با او حرف مى‌زنند که فکرش را برگردانند، یک‌دفعه یکى از آن وسط مى‌آید و آن را خراب مى‌کند، آن کسى که از آن وسط آمده، از آنجا آمده! وقتى که از آنجا بیرون مى‌رود یک‌دفعه این فکر می‌آید که حالا این حرف‌هایى که این چند نفر به من زدند، آیا درست بود؟! نگاه می‌کند می‌بیند نه، درست نبود. چه کسی این کار را انجام داد؟ جبرائیل. ما او را فرستادیم. شما خیال مى‌کنید جبرائیل فقط بر پیغمبران نازل مى‌شدند؟! نه‌خیر، جبرائیل بر تک‌تک افرادى که بخواهند در راه خدا بروند، نازل مى‌شود. ما جبرائیل را مى‌فرستیم، ملائکۀ تحت فرمانش را می‌فرستیم.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

19
  • جبرائیل ملک چیست؟ ملک علم است، او را مى‌فرستیم که آن راه صحیح را نشان بدهد، آن وسوسه‌اى را که دیگران انجام دادند، آن وسوسه را قطع کند، آن وسوسه و افکار و شایعات و هوس‌ها و نفسانیات را که عدۀ بسیارى إلی‌ماشاءالله در آن گرفتار هستند، باطل بکند و همۀ آنها را با آن تیغ برّندۀ حق و برهان قاطع، به کنار بزند. فکرش را سالم و درست مى‌کنیم، نیتش را نیت خالص مى‌کنیم، چرا؟ چون گفته من مى‌خواهم در راه على علیه‌السلام بروم، گفته من مى‌خواهم شیعۀ على باشم، بسیارخوب، آیا امیرالمؤمنین، همین، تمام شد؟! آیا امیرالمؤمنین فقط 1400 سال پیش بود؟! نه، امیرالمؤمنین همین الآن هست، ساعت یازده و دوازده دقیقه، همین الآن هست، با تک‌تک افرادى که در این حال هستند، با تک‌تک افراد هست ـ دیگر آخر مطلب را امروز گفتم ـ امیرالمؤمنین با تک‌تک افرادى که در این مرام قدم برمى‌دارند، معیت دارد و جدا نمى‌شود. این دوتا انگشت من از هم جدا شد ولى او چه؟ او جدا نمى‌شود.

  • او چه زمانی جدا مى‌شود؟ وقتى که انسان بخواهد از این طرف برود، هشدار اول را مى‌دهند، هشدار دوم را مى‌دهند که مواظب باش! دیدى دیروز این کار را کردى؟! دیدى دو یا سه ماه پیش یک‌هم‌چنین قضیه‌ای اتفاق افتاد؟! به تو گفتیم! به تو رساندیم! مطلب را به تو گفتیم! می‌گویی: حالا ولش کن، حالا ببینیم، مدام رد مى‌کنیم، بلد هستیم رد کنیم، رد مى‌کنى، رد مى‌کنى، یک‌دفعه امیرالمؤمنین علیه‌السّلام می‌فرماید: «خداحافظ شما، من مى‌روم.» چه کسی مى‌آید؟ حضرت عمر تشریف می‌آورند! او به‌جاى امیرالمؤمنین مى‌آید! یا على باید باشد یا عمر! نفر سومى وجود ندارد. او هم که بحمدالله تا بخواهیم جنودش، إلى‌ماشاءالله هستند! شیطان یکى از جنودش است، شیطان و جنودش و لشگریانش و...، همۀ اینها را برمى‌دارد و به کمک ما مى‌آید که «بفرما آقاجان، حالا که دست از على برداشتى، حالا من مى‌آیم راهت را باز مى‌کنم! موانع را از جلوى پایت برمى‌دارم! اگر تو بخواهى یک قدم بر‌داری، ده‌تا قدم دیگر من کمکت مى‌کنم، افرادى که به دردت مى‌خورند، آنها را جلوى پایت قرار مى‌دهم، آن مجالسى که تو را به همان سمت و سو مى‌کشانند، من نشانیِ آن مجالس را به تو مى‌دهم، آن افرادى که مى‌توانند تو را در این مسیر جلو ببرند و ارائه و طرح بدهند، محبت تو را در دل آن افراد قرار مى‌دهم»! خیلى عجیب است! یک‌دفعه مى‌بینى یکى آمد و به من خیلى اظهار محبت کرد! این از کجا آمده است؟ ﴿وَإِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ لَيُوحُونَ إِلَىٰٓ أَوۡلِيَآئِهِمۡ﴾؛1 اینها با همدیگر ارتباط دارند. محبت تو را در دل آنها و محبت آنها را در دل تو قرار مى‌دهم، لذا کم‌کم مى‌بینى محبت اولیاء خدا در دلت سست شده، کم‌رنگ شده، محبت دوستان خدا در دلت یک‌خرده کم‌رنگ شده، آن قاطعیتى که در نفس نسبت به راه بود، می‌بینی آن قاطعیت وجود ندارد، آن صلابتى که نسبت به راه داشتی، صلابت کم‌رنگ شده، تصمیماتى که مى‌گیری، آن تصمیمات دیگر عوض شده، فکر عوض شده، و مدام جلو مى‌رود، جلو مى‌رود و یک‌مرتبه دیگر سر از کجا درمى‌آورد؟! خدا مى‌داند که دیگر سر از کجا درمى‌آورد! این را دیگر خدا مى‌داند! ولى امیرالمؤمنین علیه‌السلام مى‌فرماید: «بیا، از همان اول تا یک وسوسه‌اى آمد، آن را ببند و قطع کن»، این قطع کردن یعنى ریاضت، این ریاضت مى‌شود.

    1. سوره انعام (6) آیه 121. امام شناسى، ج ‌2، ص 132:
      «و شیاطین به‌سوى دوستان خود خبر مى‌دهند.»

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

20
  • ریاضت یعنی عمل برطبق مشیت الهی در تمامی لحظات زندگی فردی و اجتماعی

  • پس ریاضت فقط رفتن در کوه و غار و زندگى کردن در آنها نیست، ریاضت فقط سنگ در دهان گذاشتن و صحبت نکردن نیست، ریاضت چند ماه را پشت سر هم روزه گرفتن نیست، ریاضت دورى جستن از عیال و... نیست، ریاضت ترک دنیا کردن نیست، ریاضت پرداختن به أعمال شاقه نیست، اینها ریاضت نیست، ریاضت آن است که انسان و سالک آنچه در هر موقعى و در هر موقفى خدا براى او قرار داده است، همان را انجام بدهد، برود آن را انجام بدهد، برود آن را عمل کند، این معنا، معناى ریاضت است. در یک جا مى‌بیند جمعیت ایستاده، افراد زیادى هستند، می‌گویند: «آقا بفرمایید شما نماز میت بخوانید»، مى‌بیند که بَه، نماز میت است و الآن هم دارند فیلم مى‌گیرند و از این عکاس‌ها هم این طرف و آن طرف به‌جاى نماز خواندن ایستادند و دارند عکس مى‌گیرند! ـ لابد فضیلتش از خواندن نماز بیشتر است! ـ دارند عکس می‌اندازند و فیلم مى‌گیرند و بعد هم همۀ مردم دنیا مى‌بینند و...! ریاضت چیست؟ این است که بروى آخر صف بایستی، این همه هستند، بگویی: آقا شما بفرمایید جلو. این یعنی ریاضت. حالا آیا این سخت است؟! آیا این کوه کندن دارد؟! آیا این دیگر چند ماه روزه گرفتن دارد؟! آیا این ‌ سر در چاه کردن و ذکر یونسیه را در چاه گفتن دارد ـ که حالا بعضى از افراد نادان این کار را به خیلى‌ها نسبت مى‌دهند ـ یا نه؟! خیلى راحت بلند شو برو عقب بایست و بگو: من حالم مساعد نیست، تمام شد، زورت که نمى‌کنند! حالا یک‌دفعه می‌بینی نه‌خیر، بعضى‌ها می‌گویند: «باید حضرت آقا بیایند و فلان و صلوات بفرست و...»، بگو: آقا اینها به کتِ ما نمى‌رود، خداحافظ شما! ما رفتیم. این چه مى‌شود؟ این می‌شود ریاضت. اگر اینجا سست آمدى، اگر جو تو را گرفت، این آقا آقاها، اینها پدر آدم را درمى‌آورد، بابایى از آدم درمى‌آورد که شیطان هم درنمى‌آورد! اگر این‌طور شد، قضیه را باختى، تمام شد، در این امتحان نمره نیاوردى، این امتحان رد نشد.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

21
  • در مسائل مختلف، در قضایاى مختلف، در احکام، در هرجا که ما حرکتى کردیم و بین خود و بین خدا خلوت کردیم و اغیار و موانع را کنار گذاشتیم، سنجیدیم و به داد و بیداد و مسائل نگاه نکردیم، در مسائل زندگى همین کار را کردیم، [یعنی به ریاضت عمل کردیم.]

  • عدم اطاعت و انقیاد از اوامر الهی، عامل اساسی در ترک ریاضت

  • اینهایى که آمدند و دارند این همه کتاب مى‌نویسند، در دانشگاه‌ها و این‌طرف و آن‌طرف، حتى در حوزه‌ها هم دارند مى‌نویسند که «انسان مختار است، آزادى دارد، باید هر کارى که به‌نظرش مى‌آید، بکند، این دین برای 1400 سال پیش است»، آیا مى‌دانید همۀ اینها براى چیست؟ تمام اینها به‌خاطر این است که اینها مى‌خواهند این مسئولیت را از دوش خود بردارند، «آن چیزی که دلم مى‌خواهد و خوشم مى‌آید»، این چیست؟ این غیر ریاضت است. ریاضت چیست؟ ریاضت آن است که انسان ببیند آن عملی که حق است، آن را عمل بکند.

  • تمام اینها (اعمال غیر ریاضت) به‌خاطر این است که انسان آن حالت انقیاد و اطاعت را نسبت به پروردگار، از خودش سلب کند؛ خدا فرموده: «باید بروى ازدواج کنى»، خدا در تو غریزه قرار داده، سنت قرار داده شده، «من مى‌توانستم تو را مخلوقى مثل این ستون خلق کنم»، آیا این ستون ازدواج مى‌کند؟! شما به ستون بگویید بفرمایید ازدواج کن! بیایید نشان بدهید که ستونی ازدواج کرده باشد! ستون و سنگ که ازدواج نمى‌کند، «من براى تو ازدواج و نکاح را قرار دادم، من این سنت را قرار دادم»، بسیارخوب باید ازدواج کرد، باید به این سنت عمل کرد، حالا اگر یکى بگوید: «نه‌خیر! بنده در شأنم نیست که الآن بروم ازدواج کنم»، یک وقت این حرف‌ها در کلۀ ما هم بود، می‌گفتیم: آیا ما هم برویم ازدواج کنیم؟! ما باید درس بخوانیم، باید برویم فلان کنیم، ازدواج چیست؟! بعد دیدیم نه، اتفاقاً چیز خوبى است، خب نمى‌فهمیدیم، آدم جاهل همین است دیگر، مى‌آید خوبى را از خودش برمى‌دارد. من به خودم مى‌گفتم: آیا من بیایم ازدواج کنم؟! ازدواج برای افرادى عادى است، من تا درسم به آنجا نرسد و... ازدواج نمی‌کنم، خلاصه از این تخیلات! پدر ما به ما فرمود: «این بازی‌ها را کنار بگذار، هر چیزى وقتى دارد، هر چیزى حسابى دارد»، آنجا دیدم که این مدت که برخلاف دستور پدرم عمل کردم ـ دو سالى بود که ایشان به من مى‌فرمودند و من مدام پشت گوش مى‌انداختم ـ این دو سالى که برخلاف دستور پدرم عمل کردم، نفس بوده، نفس، نفس است، این‌طورى نیست که حتماً در ازدواج کردن، مسئلۀ نفس جلو بیاید، نه، در ازدواج نکردن هم نفس هست، در هردویش نفس هست، وقتى که قرار باشد مسئله، مسئلۀ نفس باشد، آن هم نفس مى‌شود، مثلاً کارى است که فرض بکنید نه، در شأن هر کسى نیست که در این قضیه قرار بگیرد. دیدیم ما این دو سال در نفس بودیم، شوخى نداریم، راحت مى‌گوییم.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

22
  • حالا بیاییم این طرف، حالا مى‌گویند: «بیا ازدواج بکن»، وقتى که ازدواج مى‌کنیم، باید درست، صحیح، بر مبناى شرع و بر مبناى رضاى الهى باشد. وقتى که یک مورد، مورد مناسبى نیست، چرا مى‌خواهى به‌خاطر ظواهر، این‌طرف و آن‌طرفش با او ازدواج کنى؟ چرا؟ وقتى که مى‌بینى این وصلۀ ناجورى است چرا مى‌خواهى به این کار تن دربدهى؟ وقتى که خدا فرموده: «ایمان، تقوا، عقل و سنخیت را درنظر بگیرید» چرا مى‌خواهى به‌خاطر موقعیت، شهرت، پدر، پول و شئونات دیگر انجام بدهی؟! این چه مى‌شود؟ این خلافِ ریاضت می‌شود. هم آنجا خلافِ ریاضت بود و هم اینجا. نه! باید ازدواج کرد اما این‌طور (طبق مبانی شرع و...).

  • حالا مى‌گویند: «نه! این اختیار دست هر کسى است، مى‌خواهد ازدواج بکند، مى‌خواهد نکند، مى‌خواهد برود کار خلاف انجام بدهد، برود انجام بدهد»، آن کسى که مى‌آید و این ایده را مطرح مى‌کند، او براى چه این کار را مى‌کند؟ براى اینکه خود را از زیر بار ریاضت خارج بکند، آزاد باشد، هرچه نفس و میل مى‌گوید آن را بپذیرد، به‌خاطر این است. آن‌وقت مى‌گوید: «امروزه که این حرف‌ها نیست و آزادی است»! همۀ این مزخرفات و چرندیات برای چیست؟ براى این است که بگوییم آقاجان ما مى‌خواهیم راحت باشیم، خیلی‌خوبف خب صاف بگوییم، چرا در لفافه مى‌گوییم؟! آن حقیقت مطلب را که در دلمان هست بگوییم. همۀ اینها به‌خاطر این است که مى‌خواهیم خود را از تحت انقیاد و عبودیت دربیاوریم، چون اگر بگوییم ما عبد هستیم گیر مى‌کنیم؛ «نرو، نیا، بنشین، بلند شو»، براى اینکه خودمان را خارج کنیم مى‌گوییم: «الآن زمان، دیگر آن زمان نیست، عقلمان مى‌رسد، فهممان دیگر به خودمان مى‌رسد، مصالح را خودمان تشخیص مى‌دهیم.» بَه‌بَه بیا ببین چه تشخیصى! «خودمان تشخیص مى‌دهیم، دیگر مطالب را خودمان مى‌فهمیم»!

  • صد رحمت به آن عقل‌هایى که زمان پیغمبر بودند، صد رحمت که دیگر این کثافت‌کارى‌ها، این فجایع، این آدم‌کشى‌ها، این جنایاتى که الآن در همۀ افراد مى‌بینیم، چه اخلاقى و چه غیراخلاقى، اینها دیگر در آن موقع نبود! کجا در آن موقع این حرف‌ها بود؟! کجا در آن موقع این وحشى‌گرى‌ها بود؟! کجا در آن موقع این قساوت‌ها بود؟! کجا در آن موقع این بى‌ناموسى‌ها بود؟! کجا در آن موقع این فسادهاى اخلاقى بود که یک عده انسان، یعنى حیوان ناطق، چند هزار نفر لختِ مادرزاد در خیابان‌ها تظاهرات کنند؟! کجا بوده؟! آیا این آن عقل است؟ آن عقل این است دیگر، این همان عقل است! و بقیۀ مسائل! حالا ما به جایى رسیدیم که تشخیص مى‌دهیم که دیگر نیاز به پوشیدن شلوار نداریم! تشخیص مى‌دهیم دیگر! نیاز نداریم، آن نیاز برای 1400 سال پیش بود، الآن زمانه اقتضا مى‌کند که هرچه را خدا داده، در معرض خدمت به دیگران قرار بدهیم! این عقل ما، این عقل امروز ما، این شکوفا شده و دارد براى ما دین درست مى‌کند! آیا حالا فهمیدید؟! این دین از آن عقل است! این دین برای همان است، این عقل براى ما حکم شرعى و دین، اخلاق، تزکیه و تربیت درست مى‌کند! این عقل دارد براى ما این را درست مى‌کند! بَه‌بَه این دیگر آخر قضیه است! من خیال نمى‌کنم دیگر بعد از این هم مطلبى باشد.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

23
  • دقیق شدن نحوۀ ریاضت افراد با توجه به میزان معرفت آنها نسبت به مبانی و تکالیف الهی

  • بنابراین ریاضت یعنى به‌دنبال حکم الهى رفتن. و این حکم الهى در مراتب مختلف، تفاوت مى‌کند.

  • دیگر در اواخر صحبت هستم، مطلب را جمع مى‌کنم و خیلی مجمل مى‌گویم که امروز دیگر مطلب تمام بشود، الحمدلله رفقا دیگر خودشان به مسائل وارد هستند.

  • این احکام الهى در هر زمانى بسته به موقعیت خود آن فرد، تکلیفى را براى او مى‌آورد، اگر مرتبۀ اطلاعاتش این‌قدر است، این‌قدر تکلیف مى‌آورد، اگر بالاتر است، بالاتر، تا هرچه بخواهد بالاتر برود. چه این که در هر سنى، خصوصیات و نفسانیاتِ انسان، مختلف است؛ اگر شما یک انگشتر چند میلیاردى برلیان در دست یک بچۀ پنج ‌ساله بکنید و در قبال، یک ماشین کوکى پانصد تومانى به او بدهید، در مقام انفاق، کدام را انفاق مى‌کند؟ انگشتر را انفاق مى‌کند و آن ماشین را براى خودش نگه مى‌دارد! مى‌گویید: این ماشین پانصد تا یک تومانی است! مى‌گوید: «این چیست که بیخود شما بزرگترها آمدید و وقت خودتان را برای این گذاشتید؟! آیا آدم خُل است که انگشتر چهار میلیاردی دستش ‌کند؟! ماشین خوب است که کوکش مى‌کنى و راه مى‌افتد، نگاه کن ببین چه صدایى مى‌دهد!» این به‌خاطر چیست؟ این به‌خاطر این است که این بچه این‌قدر می‌فهمد، همین بچه بالا مى‌آید، بالا مى‌آید! کم‌کم ده ساله مى‌شود،‌ پانزده ساله مى‌شود، نفسانیاتش تغییر مى‌کند تا به جایى مى‌رسد که دیگر مسائل ظاهری یعنى لذت‌هاى طبیعی که در زمان جوانى و در زمان شباب، آن لذت‌ها براى او مانع بود، آن لذت‌ها براى او دام و شبکه بود، دیگر اصلاً آن لذت‌ها موضوعیت ندارد، اگر صدتا زن هم بیاورند جلویش قرار بدهند، دیگر برایش فرقی نمى‌کند! چرا؟ چون اصلاً بدبخت دیگر از حیّز انتفاع افتاده، دیگر کارى نمى‌تواند انجام بدهد، الآن وضعیت و موقعیتش این‌طور است، آن موقع مسائل دیگرى مطرح است، خدا به داد آنجا برسد! خدا به داد آنجاهایى برسد که اگر دنیا عوض بشود، انسان نمى‌خواهد فکرش را عوض کند! اگر دنیا زیر و رو بشود، فکرش نباید زمین بیفتد! اگر دنیا تخریب بشود و تسطیح بشود، من از اینجا نباید پایین بیایم! آنجا را باید بپایید! آن وضعیت را باید در نظر داشته باشید!

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

24
  • در هرجایى قضیه این است، هرچه انسان بالاتر برود مسئله دقیق‌تر مى‌شود، هرچه اطّلاعش بیشتر باشد، حکم دقیق‌تر مى‌شود و ریاضت دقیق‌تر مى‌شود. مثالى برایتان بزنم؛ فرض کنید الآن هواپیمایى مى‌خواهد حرکت کند و به جایى برود، مى‌خواهد در منطقه‌اى، در قاره‌اى، در یک فرودگاه خاصى بنشیند، آن خط و جاده‌ای را که باید ببیند، از الآن که نمى‌تواند تشخیص بدهد، الآن که بلند مى‌شود اتجاهش باید متوجه قاره باشد، حتى شهر هم نه، وقتى که مى‌رود و نزدیک مى‌شود، به آن قاره که می‌رسد، شهر را تعیین مى‌کند، وقتى که به آن شهر رسید، منطقه را تعیین مى‌کند، وقتى که به آن منطقه رسید، آن جاده و باندى که باید در آنجا فرود بیاید، آن را در آنجا باید تعیین ‌کند، مدام مى‌بینید که دقیق شد، دقیق و دقیق. در طول مسیر وقتى که با موانعى برخورد مى‌کند، مسیر خودش را تغییر مى‌دهد و باکى ندارد، ابرى برخورد مى‌کند که با این ابر نباید برخورد کند، ابرش برق دارد، باید مسیر را تغییر بدهد و از آن طرف برود، به فضاهاى اختلاف، دماى مختلف که تولید حرکت و باد مى‌کند برخورد مى‌کند، براى جلوگیرى از خطرات، ارتفاع بالا مى‌برد، پایین مى‌برد، باک ندارد، چرا؟ چون راه دور است، مسیر دور است، مى‌گوید: الآن قدرى منحرف مى‌شوم و دوباره مسیر را درست مى‌کنم، دوباره تصحیح مى‌کنم، اما وقتی آنجایى که مى‌خواهد روى باند بنشیند دیگر نمى‌تواند بگوید یک کیلومتر آن طرف‌تر مى‌روم و بعد مسیرم را درست مى‌کنم، پنج متر آن طرف‌تر برود سقوط مى‌کند و تمام! آنجا باید چنان دقت کند که چرخ روى آن خط وسط بیاید، آن دقت و آن ظرافتى که آن موقع انجام داده، طبعاً آن ظرافت در اول مسیر نیست و نمى‌شود که باشد.

  • به میزانى که خداوند در ما علم و معرفت نسبت به حقایق و دین و شرع قرار داده، به همان مقدار به ما تکلیف داده و آن مقدار مى‌شود ریاضت، همان یعنى ریاضت. وقتى که علم بالا رفت، معرفت بالا رفت، کتاب‌هاى مرحوم علامه را خواندیم و فهمیدیم چیزهاى دیگری هم هست، فهمیدیم مطالب دیگری هم هست، ریاضت دقیق‌تر مى‌شود، چرا؟ چون الآن به آن شهر رسیدى. باز وقتى که بیشتر غور کردیم و بیشتر فکر را به‌کار انداختیم و بیشتر مراقبه کردیم، مدرکات بیشتر شد، تجلیات علمیۀ پروردگار بیشتر شد، جذبات نوریه بیشتر شد، حالا دارد کم‌کم به آن منطقه مى‌رسد و مدام دقیق‌تر مى‌شود، لذا فرموده‌اند: «حَسناتُ الأبرار سَیّئاتُ المقرّبین؛1 کسانى که در مقام مقرب هستند، آن حسناتِ ابرار براى اینها گناه است.» حالا این براى آن ابرار، خودش ثواب است، براى آن که این کار را انجام داده، ثواب است.

    1. رسالۀ سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم، ص 118، تعلیقه 3:
      «عبارت ”حَسَناتُ الأبرارِ سَیِّئاتُ المُقَرَّبین“ مضمون روایتی نیست، گرچه حکمی است صحیح و مطلبی است واقعی و حقیقی!»

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

25
  • یک دفعه من خدمت مرحوم آقا بودم ـ دیگر امروز هم وقت گذشته و هم مى‌خواهم دیگر این مسئله را تمام کنم که إن‌شاءالله در جلسۀ بعد به همان قضیۀ مأکولات و... بپردازیم ـ یک نفر در آنجا آمد و یک مسئله را مطرح کرد که «من این کار را انجام دادم»، وقتى که رفت من به مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ عرض کردم، ایشان که گفتند: من الآن این کار را انجام دادم، آیا بهتر نبود که عوض این کار، این کار را انجام مى‌داد؟ ایشان فرمودند: «بله»، البته شاید فکرش به این مقدار رسیده بود، وضعش به این مقدار رسیده بود، خب فردى نبود که در اطّلاعات اخلاقى یا معارف در آن حد بالا باشد، آدم خوبى بود، به رحمت خدا رفت، یکى از پزشکان خیلى معروف مشهد بود، براى عیادت مرحوم آقا آمده بود، خدا رحمتش کند، علىٰ‌کلّ‌حال میزان معرفتی یک مطلب دیگری است. بعد ایشان شروع به توضیح دادن براى ما کردند و چند مرتبه همین عمل را براى ما باز کردند که هرکدام از اینها در جاى خودش، عمل صحیحی بود، ولى براى آن کسى که معرفت بالاتر را پیدا کرده، این عمل، خلاف مى‌شد، اول یک پرده باز کردند، بعد یک پردۀ دیگر، چهار، پنج پرده باز کردند! دیدیم عجیب، دنیا چه خبر است؟! اصلاً این عوالم کجا است؟! انسان مى‌تواند یک عمل انجام بدهد، همین عمل با این نیت فرض کنید که خوب است، ولى همین‌که بالا رفت دیگر نباید این را انجام بدهد، نیتش باید فرق کند، ارتباطش باید فرق کند، کیفیتش باید تفاوت پیدا کند، به این هم نباید دل‌خوش باشد چون بالاترى هم وجود دارد.

  • بنابراین معناى ریاضتى که امام علیه‌السّلام به عنوان مى‌فرمایند، این شد که ریاضت عبارت است از قیام و انجام دادن آن تکلیفى که در همان مرتبۀ معرفتىِ انسان، در آن موقع، بهترین باشد، این معنا معناى ریاضت است.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

26
  • غرض و مرض افراد، عامل اساسی در خرده گرفتن آنها بر عرفا و اولیای الهی

  • و اما آنچه در کتاب‌ها نوشتند که‌ «این عرفا و صوفیه ریاضات را از جانب خودشان درآوردند و بعضى‌ها سرشان را داخل چاه کردند و در چاه ذکر گفتند و یا از خانواده دور شدند و...»، همۀ اینها براى انحراف و تحریف است، بر فرض که یک نفر اشتباهى، هم‌چنین حرفى را زده، یک‌هم‌چنین کارى را انجام داده، آقاجان چرا تو در این قضیه به علاّمه‌ طباطبائى نگاه نمى‌کنى؟ چرا در این قضیه به علاّمه‌ طهرانى نگاه نمى‌کنى؟ چرا در این قضیه به آخوند ملاّحسینقلى همدانى نگاه نمى‌کنى؟ چرا در این قضیه به سید مهدى‌ بحرالعلوم ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعین ـ نگاه نمی‌کنی؟ رفتى این‌طرف و آن‌طرف و یک قضیه را از آن گوشه پیدا کردى و بعد آمدى گفتى که «عرفا و صوفیه این‌طورى هستند»! اگر این‌طور است ما خیلى چیزها راجع به بقیه هم داریم که اگر بخواهیم آنها را مطرح کنیم دیگر هیچ چیزى باقى نمى‌ماند! خیلى چیزها در این زمینه هست. اگر هم قرار است که یکى به فقیه نگاه بکند، باید به چه کسی نگاه بکند؟ آیا باید به هر کسی نگاه کند؟! نه، ما باید به شیخ طوسى نگاه کنیم، باید به شیخ مفید نگاه کنیم، باید به شیخ انصارى نگاه کنیم، باید به میرزاى شیرازى نگاه کنیم، باید به آخوند ملاّحسینقلى همدانى نگاه کنیم، باید به مرحوم قاضى و علاّمه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی علیهم اجمعین ـ نگاه کنیم، ما باید به این فقها نگاه کنیم.

  • آدمى که غرض و مرض دارد ـ همان‌طورى که عرض کردم ـ او نمى‌آید آن الگوهایى را که در آن الگوها نمى‌تواند چند و چون کند، آنها را در معرض قرار بدهد، او بلند مى‌شود این‌طرف و آن‌طرف در کتاب‌ها مى‌گردد که «آن یکى آن گوشه این کار را کرده، آن یکى آن طرف دنیا آن کار را کرده»، بابا اگر این، این کار را کرده، الآن در هر خانه‌اى دارند صدتا کار مى‌کنند! آنهایی که اهل مرض هستند، آنهایى که مى‌خواهند افکار خلاف را به‌صورت یک اصل در یک مکتب ارائه بدهند، آیا آنها مى‌آیند حالات مرحوم آخوند ملاّحسینقلى همدانى را در معرض قرار بدهند؟! به او که ایرادی وارد نیست. خب بسیارخوب، هزارنفر، هزار کار مى‌کنند، تو برو مثل آخوند باش، تو برو مثل علاّمه‌ طباطبائى باش، تو برو مثل علاّمه‌ طهرانى باش، خب دیدید دیگر، زندگی، وضع، اطّلاعات، حال، کتاب‌ها و تألیفاتش را دیدید، همه را دیدید دیگر. تو برو مثل مرحوم میرزا جواد ملکى تبریزى باش، تو برو مثل مرحوم سید مهدى بحرالعلوم باش. چرا ما باید به‌خاطر مرض و غرضى که داریم، این بزرگانِ از عرفا و اهل معرفت را به کنارى بگذاریم و بعد برویم سراغ فلان درویش که آن گوشۀ دنیا فلان کار را کرده و بگوییم پس این مکتب خلاف است؟! خب فلان درویش فلان کار را کرده که کرده، رهایش کن. مگر به انسان گفتند که دنبال او برو؟!

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

27
  • همین چند روز پیش خدمت رفقا عرض مى‌کردم: از اول کتاب مولانا جلال‌الدین محمد بلخى ـ قدّس‌ الله ‌سرّه ـ تا آخرش را نگاه بکنید، چندتا شعر راجع به عمر و ابوبکر و عثمان گفته؟! اصلاً بر فرض که تقیه هم نبوده، چندتا شعر گفته؟! ده‌تا؟! بیست‌تا؟! چقدر؟! شما آن ده‌تا را حذف کنید و همان کتاب را چاپ کنید و به‌دست مردم بدهید، آیا این کار را مى‌کنید؟! در این کتاب که دیگر راجع به عمر شعری نیست، در این کتاب که دیگر راجع به ابوبکر شعری نیست، در این کتاب که دیگر مدح عمر و ابوبکر و عثمان نیست، این چندتا شعر را حذف کنید و بقیه‌اش را چاپ کنید، آیا چاپ می‌کنید؟! نه، چرا؟! چون در اینجا مرض وجود دارد، در اینجا غرض وجود دارد! صحبت، صحبت شیعه و سنى بودن مولانا نیست، صحبت این است که این مرد، مرد وحدت وجودی است و وحدت وجود کفر است! صحبت این است، نه‌اینکه حالا این مولانا سنى بوده یا شیعه بوده! آن کسى که شعر مولانا را که راجع به امیرالمؤمنین علیه‌السّلام گفته،1 آن را در کنار شعرى که براى عمر گفته، بگذارد و بعد بگوید مولانا سنى است، این در کله‌اش هیچ چیزى نیست! آن شعرى را که راجع به على گفته بیاورید و بغل آن شعرى بگذارید که راجع به ابوبکر گفته، این دوتا را بغل هم بگذارید هرکدام بر دیگرى ترجیح داشت من قبول دارم. اینجا است که آن کسى که مى‌آید و ایراد مى‌گیرد، او نمى‌خواهد حق را بنمایاند، او مى‌خواهد نفس خود را بنمایاند! این شخص اگر امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف هم ظهور کند و بفرماید که مولانا شیعه است، مى‌گوید دروغ مى‌گویى! اگر ظهور کند و بفرماید که این مطالبى را که محیى‌الدین گفته، اینها را از روی تقیه گفته، مى‌گوید دروغ مى‌گویى! چرا؟ چون عمرى دارد اینها را مى‌گوید، عمری این حرف‌ها را زده! این مطلبی را که من خدمتتان عرض مى‌کنم به جدّ مى‌گویم، نمى‌خواهم اغراق کنم، به جدّ این مسئله را مى‌گویم، اگر الآن پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بیاید [و بفرماید که مولانا شیعه است، می گوید دروغ می‌گویی!] فرقى نمى‌کند، هیچ تفاوتى ندارد، هیچ فرقى نمى‌کند [بین این قضیه و] بین آن قضیه‌اى که براى مرحوم شیخ جواد مغنیه در حرم رسول خدا پیش آمد که آن سنى وهابى به ایشان رو کرد و گفت: «اگر الآن رسول خدا از قبر درآید و به من بگوید که حق با على است، مى‌گویم: دروغ مى‌گویى و حق با عمر است»! ایشان همان‌جا بلند شده بود و سیلی محکمی به او زده بود و بعد قضیه به محکمه کشیده شده بود و آن قاضى هم به آن سنی وهابی گفته بود که «بیخود کردى هم‌چنین حرفى را زدى!» اتفاقاً آن قاضی هم جانب ایشان (شیخ جواد مغنیه) را گرفت! این همین است، آن در آنجا به آن صورت، ما هم در اینجا در جهلمان به این صورت هستیم. اگر امام زمان بیاید بفرماید: این بیچاره‌ها شیعه بودند، این حرف‌هایشان از روى تقیه بوده، نمى‌توانستند غیر از این انجام بدهند، یا اینکه ما دست بالا را مى‌گیریم و می‌گوییم اصلاً اینها سنى بودند، سنى مستضعف بودند، نفهمیدند، آخر کسى که راجع به على اینها را بگوید مى‌شود بگوییم که خداى‌ناکرده این [دشمن اهل‌بیت بوده است؟!] ما الآن این همه سنى داریم، اینها آدم‌هاى خوب،‌ اهل بهشت هستند، به اهل‌بیت علیهم‌السلام [محبت] دارند، آیا در دنیا همۀ مسائل تمام شده و فقط همین یکى مانده [که ببینیم فلانی سنی بوده یا شیعه؟!] آیا ما این‌قدر هم انصاف نداریم که بگوییم اینها محب اهل‌بیت بودند؟! براى کسى که محب اهل‌بیت است، آیا ما باید این‌قدر سینه چاک بزنیم؟! این‌قدر آشوب به‌پا کنیم؟! این‌قدر آسمان را به زمین بدوزیم که اشعارشان را تحریف کنیم؟! یعنى اشعارشان را حمل بر معناى باطل کنیم! آیا تا این حد [باید بی‌انصاف باشیم؟!] خیلی خوب، اگر این‌طور است، بنابراین فردایى هم هست و هر کسى باید تکلیفش را بداند.

    1. مثنوی معنوی (میرخانی)، دفتر اول، ص 97، بخش خدو انداختن خصم بر روی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و انداختن آن حضرت شمشیر را از دست؛ دفتر ششم، ص 641، بخش در بیان حدیث نبوی که مَن کُنتُ مَولاه فَعلیٌّ مَولاه.

ریاضت در عرفان، عمل به تکلیف در حد معرفت - از درست انجام دادن کار تا سنجش انگیزه‌ها

28
  • ولى امیرالمؤمنین علیه‌السّلام این را نمى‌گوید، امیرالمؤمنین مى‌فرماید: «دنبال من بیا، کلام بزرگان را حمل بر صحت کن، تا جایى که مى‌توانى حمل بر صحت کن، حمل بر حق کن»،1 جایى هم که نتوانستى، حمل بر صحت نکن، بگو نمى‌دانم، هیچ تعصبى نیست، هیچ تحجرى وجود ندارد، اما این که آدم پایش را در یک کفش بکند و حتى مطالب صحیح را هم بگوید که «باطل است»، این چیست؟ این یک جاى قضیه ایراد دارد.

  • این مطالبى را که دوستان راجع به ریاضت شنیدند، در این‌طرف و آن‌طرف دیدند که آمدند بر اهل معرفت خرده گرفتند، بسیارى از افراد نادان و جاهل در صحبت‌هایشان و در کتاب‌هایشان بر اهل معرفت خرده گرفتند، همۀ این مطالب، مطالب خلاف است. آن کسى که مى‌گوید ریاضت، آن کسى است که مى‌گوید سالک باید بیاید پا جاى پاى على مرتضى و فرزندش امام زمان علیهماالسلام بگذارد، هرچه آنها مى‌فرمایند سمعاً و طاعتاً، این فرد فردى مى‌شود که اهل ریاضت است. خب در موارد مختلف، متفاوت است، در هرجا یک شکل و در هر مکانى یک قسم؛ در غذا و در روزه باید رعایت بکند، در ارتباط با زن و بچه باید رعایت بکند، در همه‌جا باید رعایت بکند که إن‌شاءالله راجع به آنها مطالبى خواهد آمد.

  • إن‌شاءالله امیدواریم که خداوند ما را از جهل بیرون بیاورد؛ و حقایق را به ما تفهیم کند؛ و ما را در صراط اولیاء خدا و عرفاء الهى و ائمّۀ معصومین علیهم‌السّلام قرار بدهد؛ سایۀ مبارک حضرت بقیةالله ارواحنا فداه را بر سر همۀ ما مستدام بدارد؛ ما را از یاران واقعى آن حضرت قرار بدهد؛ در دنیا از زیارت و در آخرت از شفاعتش محروم نفرماید.

  • اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد

    1. الکافی، ج ‌2، ص 362:
      «عَنِ الحُسَینِ بنِ المُختارِ عَن أبی‌عَبدِاللهِ علیه‌السلام قالَ: ”قالَ أمیرُالمُؤمِنینَ علیه‌السلام فی کَلامٍ لَهُ:‌ ضَع‌ أمرَ أخیکَ‌ عَلَى أحسَنِهِ حَتَّى یَأتیَکَ ما یَغلِبُکَ مِنهُ‌ و لا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَةٍ خَرَجَت مِن أخیکَ سوءاً و أنتَ تَجِدُ لَها فی الخَیرِ مَحمِلًا“.»