پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهریاضت نفس
تاریخ 1430/04/15
توضیحات
معیار ریاضت نفس در این گفتار، جهت و انگیزه انتخاب انسان است. بحث از تفاوت آدمها در پذیرفتن حقیقت آغاز میشود و نشان میدهد که دلبستگیها و پیروی از نظر جمع چگونه راه فهم را میبندند. سپس با نمونههایی از خوراک و ازدواج توضیح داده میشود که ظاهر ساده یا دشوار یک رفتار برای شناخت انگیزه کافی نیست. ممکن است کاری لذتبخش باشد و انسان آن را برای رضای خدا انجام دهد. همین معیار در روابط اجتماعی به تفاوت رقابت برای حفظ موقعیت خود و یاری رساندن به دیگران میرسد. گفتار با بررسی رفتار امام حسین در پایبندی به صلح برادرش و سپس در برابر حکومت یزید، معنای آزادگی و عزت نفس را توضیح میدهد. پایان بحث بر دو گام تأکید دارد: نخست فهم درست حقیقت و سپس آزادی در پذیرفتن و عمل کردن به آن، حتی اگر خواسته خود یا اطرافیان چیز دیگری باشد.
هو العلیم
معیار ریاضت نفس، رضای خدا در انتخابها
آزادگی در پذیرش حقیقت و حفظ عزت نفس
شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 166
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرّحمن الرّحیم
الحمد لله ربّ العالمین
و الصّلاة و السلام على سیّدنا و نبیّنا أبىالقاسم محمّد
و على آله الطیبین الطاهرین
و اللعنة على اعدائهم اجمعین
در جلسۀ گذشته نسبت به کیفیت ریاضات نفسانیه خدمت رفقا صحبت شد و عرض شد که آنچه در تحصیل خواستها و التذاذات نفسانى مىتواند قرار بگیرد، مشمول این کلام امام صادق علیهالسّلام خواهد شد، گرچه حضرت در اینجا نسبت به بعضى از موارد صراحتاً مطالبى را فرمودند، ولى در تحت یک قاعدۀ کلى آنچه نفس بشر بهطور اغلبیّت [در تحصیل آن است، مشمول فرمایش حضرت خواهد بود.] البته ممکن است در اینجا موارد استثنا هم وجود داشته باشد.
خصوصیات نفسانی افراد، عامل اختلاف افراد در نحوۀ پذیرش مطالب
بعضىها نسبت به بعضى از مطالب خیلى مستعدتر هستند و با آمادگى قبولِ بیشتر و راحتتر از بقیه، پذیرش نسبت به این مطالب را دارند که از اینها به افرادى تعبیر مىشود که خودساخته در مسیر و راه قرار مىگیرند. پذیرش نسبت به مطالب، در افراد متفاوت است، حالاتى که براى افراد پیدا مىشود، بهواسطۀ آن خصوصیات نفسانى و صفات و فضایل، مختلف است. بهقول مرحوم حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ که مىفرمودند: «بعضىها راهنرفته، سالک هستند!» خب بعضىها اینطور هستند که خودشان فىحدّنفسه نیازى به تذکر، تنبیه و اشاره ندارند، نیازى به دائم تذکر دادن و گفتن ندارند، مسائل را قبول مىکنند. و این یک توفیق الهى است که چطور یک مطلب به دو نفر گفته مىشود، یکى مىپذیرد و یکى نمىپذیرد، این مسئله خیلى عجیب است و خیلی جاى تأمل دارد که فرض کنید یک پدر را با یک فرزند درنظر بگیریم، یک مطلب گفته مىشود، هر دو هم مسلمان و نمازخوان و اهل دیانت هستند و هر دو هم دم از خدا مىزنند، ولى وقتى که مسئله گفته مىشود، فرزند سریع آن را قبول مىکند و به جان مىخرد و به آن ترتیباثر مىدهد و زندگى و رفت و آمد و ارتباط و معاشرت خود را بر آن اساس قرار مىدهد، ولى به پدر که نگاه مىکنى میبینی مىگوید: «نه! براى چه؟! چه کسی گفته؟! کجا آمده؟! این حرفها چیست؟!» هزارتا از این چیستها برای آدم مىگوید به حدی که مىگوییم: بابا اصلا ًنخواستیم، اصلاً این را براى تو نگفتیم، خیالمان راحت، بىخیال، اصلاً از ما نشنو و نشنیده بگیر، آیا این خوب است؟ نشنیده بگیر و خیالمان را راحت کن! و مىبینیم او (پدر) مىرود ولی فرزند مىگیرد و به آن ترتیباثر مىدهد و به نتایجش هم مىرسد، حالش عوض مىشود، وضعش تغییر پیدا مىکند، بهطورکلّى سیستماش متحول مىشود، اصلاً تفکرش برمىگردد، خب چه شد؟ اگر این حرف خراب بود پس چرا اینطورى شد؟! اگر این حرف ایراد داشت پس چرا این فرزند اینطوری شد؟! این حالتى است که انسان باید از خدا توفیقش را بخواهد. و این خیلى عجیب است!
پیروی از اهواء نفسانی، عامل مقابله با مطالب واقعی و حقیقی
و به عکسش هم هست، پدرى را مىبینى که با فرزندش هر دو از یک اصل، از یک ریشه و موقعیت هستند، در یک خانواده هستند، اما مطلبى را که انسان مىگوید، او (پدر) مىپذیرد و این (فرزند) نمىپذیرد، مىگوید: «بابا این حرفها چیست؟» جوانهای امروزی میگویند دیگر: «این حرفها برای 1400 سال پیش بود، الآن اتم مىشکافند و فصل تکنولوژى جدید و از این مسائل جدید است! (از این چرند و پرندیات که همهجا هست) این حرفها و مسائل برای آن موقع است»! خب بابا اگر در کلۀ تو مغز هست، من هم که برای همین موقع هستم، من هم برای همین الآن هستم، روز جمعۀ تاریخ چهاردهم ربیع، خب من هم برای همین امروز هستم دیگر! چطور شد که تو فهمیدى که اینها برای 1400 سال پیش است ولى من هم که برای امروز هستم این را نفهمیدم؟! خب ما هم که همین هستیم، ما هم که از همینجا آمدیم، از جاى دیگر که نیامدهایم! اینها چیست؟ اینها آن بىتوفیقىهایى است که انسان براى خودش ایجاد مىکند و مىخواهد مدام روى خودش پرده بیندازد، دائم خدا و پیغمبر و اولیاء مىآیند و مىخواهند پرده را بردارند، ما مدام روی آن یک پردۀ دیگری مىکشیم، مدام مىخواهند یک حجاب از ما بردارند و یکخرده چشممان را باز کنند، یکخرده فهممان را زیاد کنند، یکخرده بفهمیم که در اطراف ما چیست، ولی ما مدام خودمان یک پرده مىاندازیم، دائم خودمان را در آن جهل، بیشتر گرفتار مىکنیم، براساس آن تعصبهاى جاهلى که ناشى از تقلیدهاى کورکورانه و عدم توجه است و ناشی از خواستهایى است که اینها حول اهواء و آراء نفسیه دور مىزنند، دائم مىخواهیم خودمان را در آن محیط گرفتار کنیم و مدام پرده بیندازیم. یک قضیهاى گفته مىشود، این قضیه مىتواند در فکر انسان تأثیر و تغییر ایجاد کند، اما ما مدام کنار مىزنیم، این که کنار مىزنیم یعنى آن پوششى که دارد از فکر و مغز و وجدانیاتى که تابهحال براساس غلط، آن وجدانیات در انسان تمرکز پیدا کرده و آن مطالبى که در ذهن رسوخ پیدا کرده و انسان را از صعود به مراتب تجرد و حرّیت بازداشته و به زنجیر کشیده، مدام مىخواهیم آن وضعیت را براى خود تثبیت کنیم، مدام مىخواهیم بگوییم آقاجان ما نمىخواهیم بفهمیم، ما همان نفهم سابق هستیم، ما همانکه قبلاً اشتباه مىکردیم الآن هم مىخواهیم روى اشتباه خودمان باقى باشیم، خب اینطور افراد مگر عنایت خدا شامل حالشان بشود والاّ راه به جایى نخواهند برد.
شما دو برادر را مىبینید، به دو تا برادر که نشستهاند یک مطلب گفته مىشود، یک برادر مىپذیرد، آن یکى مدام توجیه مىکند، خب چرا دارى توجیه مىکنى؟! چرا تأویل مىکنى؟! این حرف که جاى توجیه و تأویل ندارد، الآن این دیوار سفید است، سفید است دیگر، توجیه ندارد، مىگوید: «نه، سیاه است و شما چشمت نمىبیند، بیمارى پیدا کردى و دارى سیاه را سفید مىبینى»! مىگویى: خب من بیمارى پیدا کردم آیا این شخص هم بیمارى پیدا کرده؟! آیا آن شخص هم بیمارى پیدا کرده؟! آیا همه بیمار هستند و فقط تو چشمت دارد درست مىبیند؟! مىگوید: «نه، من این حرفها را قبول ندارم»! ببینید نمىخواهد بپذیرد، نمىخواهد آن پرده کنار برود و آن مسئله باشد. و این قضیه از زمانى که حضرت آدم و مادربزرگ ما جناب حوا علىٰ نبینا و آله و علیهما السّلام پایشان را روى این زمین گذاشتند و شروع به زندگى کردن در این دنیا کردند و امثال من و شما تکثّر پیدا کردند، تا الآن بوده و تا آخر هم خواهد بود. این قضیه مشکلى است که انسان چطور بتواند خودش را در قبال واقعیات، آزاد و حر نگاه دارد، مدام بر خودش پوشش نیندازد، مدام چادر روى سر خودش نکشد، مدام کیسه روى سر خودش نیاورد؟!
انبیاء و اولیاء آمدند این چادرها را یکىیکى از سر ما بردارند، ما خیال مىکنیم مرد هستیم و چادر نداریم و چادر برای زنها است، نه، هر کدام از ما روى سر خودمان هزار چادر و هزار پوشش انداختهایم و هزار زنجیر و دستبند و قلاده براى دورشدن از حقایق و واقعیات در خودمان قرار دادهایم. وقتی که انسان کمکم فقط روی یک قضیه و مسئله [تأمل کند و پرده را کنار بزند، همین تأمل در یک قضیه باعث تأمل او در قضایای دیگر خواهد شد.]
لزوم پیگیری مطالب واقعی بدون توجه به دیگران
من در مجلسى بودم و راجع به قضیهاى صحبتى داشتیم ـ حالا مسئله را به اجمال بیان مىکنم ـ من به آنها گفتم شما به همین یک مطلب توجه کنید، ما راجع به مسائل دیگر صحبت نمىکنیم، همین یک مطلب را که من مىگویم، شما در آن نقد و اشکال کنید، اگر توانستید در این یک مسئله اشکال کنید، خب ما حرفى نداریم، اما اگر نتوانستید اشکال کنید، همین یک قضیه گریبان شما را خواهد گرفت و تا آخر خواهد برد! چون این، یک مسئلۀ دیگرى را بهوجود مىآورد، آن، یک مطلب دیگرى را بهوجود مىآورد، از آنجا فکر انسان از این عرصه به عرصۀ دیگرى منتقل مىشود. و اگر قرار بر این باشد که انسان پردۀ اول را کنار بزند و با حرّیت با مسئله برخورد کند، دیگر نمىتواند دوباره پرده و حجاب روى سر خودش بیندازد، مجبور است که در قضیۀ دوم نیز با همان تفکر و با همان آزادى و با همان بینش برخورد کند، صحبت در مطلب دوم، انسان را به مطلب سوم و چهارم و همینطور مطالب بعدی خواهد کشاند تا جایى که دیگر یکمرتبه انسان متوجه مىشود که عجب، کجا بوده و الآن کجا هست؟! در کجا بوده و در چه مطالبى غوطهور بوده و چه مطالبى را بهعنوان حقیقت به خورد او داده بودند درحالتىکه هیچکدام از اینها صحت نداشته و همه دروغ بوده و محو توهمات و تخیلات بوده و الآن که چشمش باز شده، میگوید: واى چه کنم؟! چطور این مسائل و موقعیتهاى ازدست رفته را جبران کنم؟! و آن فضاهاى خیالى و مجازى را که تابهحال سپرى کردهام، دیگر چطور مىتوانم آن فضاها را دوباره تجدید کنم و دوباره بهدست بیاورم؟! ولى خب مىگویند: «جلوى ضرر را از هر جا که بگیرى اولِ منفعت است»، خب انسان بالأخره باید از هر جا که شد شروع کند و از آنجا مسئلۀ خودش را پىریزى کند.
علىٰکلّحال خداوند متعال براى همۀ افراد به مناسبتهاى مختلف، آیات و نشانههایى قرار داده، اگر ما آن نشانهها و آیات را گرفتیم به مطلوب راه پیدا خواهیم کرد، اما اگر روى آن آیات پرده انداختیم، روى آن نشانهها را پوشاندیم، آن نشانهها را محو کردیم، نگذاشتیم آن نشانه و آن علامت و آن آیه بیاید و در جان ما رسوخ و نفوذ کند و ما را متحول کند و برگرداند، فقط گفتیم: بله،بله، این هم حرف خوبى در کنار بقیۀ حرفها است، خب این فایده ندارد. اما نه، اگر آن نشانه و آیه بیاید و اصلاً وضعیت ما را برگرداند، فکر ما را به فکر دیگرى متحول کند، نفس و جهتگیرى ما را منقلب کند و به جهتگیرى الهى مبدل کند، اگر اینطور شد توفیق شامل حال ما خواهد شد. لذا هیچوقت [نباید روی آیات خدا پرده بیندازیم.]
اگر شما تمام آیات قرآن را نگاه کنید مىبینید که خدا در همهجا دست روى این مسئله گذاشته؛ ﴿أَتَنۡهَىٰنَآ أَن نَّعۡبُدَ مَا يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا﴾؛1 «چگونه ما از آنچه مورد عبادت پدرانمان است دست برداریم؟!» خب به تو چه مربوط است؟! بابا من دارم مىگویم الآن یک پدر و یک پسر در مقابل من نشستهاند، پسر حرف را مىفهمد و پدر نمىفهمد! خب چرا پسر این حرف را نمىزند؟! پدر مىفهمد و پسر قبول نمىکند، این برادر مىفهمد و آن برادر رد مىکند، این پسرعمه مىپذیرد و آن پسردایى اینها را کنار مىزند، زن مىپذیرد و شوهر نمىپذیرد، زن قبول مىکند و شوهر قبول نمىکند، شوهر قبول مىکند و زن قبول نمىکند، اینها مسائلى نیست که ما بخواهیم خودمان را در قبول و رد، تابع دیگرى قرار بدهیم، خودمان هستیم و خودمان، باید فرض بکنیم اصلاً در دنیا کسى وجود ندارد، مطالب و حقایق فقط براى یک نفر نازل شده، اگر در این دنیا فقط یک نفر روى کرۀ زمین باشد و آن هم من باشم، این قرآن براى من نازل شده، این آیات براى من نازل شده، این روایات از ائمّه علیهمالسّلام هم براى من نازل شده، من باید ببینم چه کنم؟ من باید ببینم که نسبت به این مطلب چه جایگاهى دارم؟ پدرم مىخواهد قبول بکند مىخواهد نکند، به من چه ارتباط دارد؟! او بین خدا و خودش پروندۀ خودش را دارد، برادر من در کنارم نشسته مىخواهد قبول بکند مىخواهد نکند، او پروندۀ خودش را دارد، مادر من مىخواهد قبول بکند مىخواهد نکند، او پروندۀ خودش را دارد. فرض کنید دوتا برادر هستند و هر دو دارند درس مىخوانند، چون آن یکى ضعیفتر است و این یکى زرنگتر است، آیا باید بگوید چون او ضعیفتر است پس من هم درس نمىخوانم تا به او برسم؟! او به من چه ربطى دارد؟! او استعداد ندارد ولی من باید درسم را بخوانم و به آنجاهایى که مىتوانم، برسم. حالا چون او فلان غذا را دوست ندارد و من دوست دارم پس آیا من هم نباید بخورم چون او این غذا را نمیخورد؟! این حرفها را ندارد، او دوست دارد یک چیز دیگری بخواهد.
لزوم عدم توجه به کثرت در مسائل اعتقادی
در مسائل اعتقادى و مسائل کلیدى و حیاتى هم مسئله از این قبیل است، هیچوقت انسان نباید در رسیدن به حقیقتى، کثرت را ملاحظه کند، «آن طرف بیشتر است و این طرف کمتر است، پس خبرى هست»؛ «الآن همه به این مسئله گرایش دارند، الآن همه این مطلب را مىپذیرند، خب چطور میشود که من در مقابل یکهمچنین افرادى بایستم؟! آنها به من چه مىگویند؟! آنها با من مقابله مىکنند، با من برخورد مىکنند، با من چه مىکنند!» ببینید مدام داریم خودمان را وا مىدهیم، داریم خودمان را از این حرّیت و اختیار و انسانیت بیرون مىآوریم و تابع و مقلّد و دنبالهرو مىکنیم و قلادۀ خودمان را به دست دیگران مىسپاریم! این چیست؟ این انسان نیست، این گوسفند است! این انسان نیست، این بز است! این انسان نیست، این حیوان است! این چهارپا است! پس این انسان چیست؟! این مغز از کجا آمده؟! این عقلى را که خدا داده، براى چه داده؟ آیا براى این موقع داده یا این عقل را داده است که انسان تعقل کند، بفهمد، در موارد مشکوکه، آن راهى را که به مقتضاى عقل او است آن را بگیرد گرچه همه برخلاف، مطلبى را بگویند، آنچه را مىفهمد پای آن بایستد و در قبالش قرار بگیرد؟ این مسئلهاى است که مسئلۀ بسیار مهمى است.
مقابله با التذاذات نفسانی، اصل و اساس در ریاضت
همانطورىکه خدمت رفقا عرض شد آنچه در این دنیا، طبقۀ غالب، نفس انسان نسبت به آنها در مطالب مختلفه تمایل و اشتیاق دارد، ریاضت نسبت به همان چیز تعلق مىگیرد، البته آن متفاوت است، ممکن است که انسان در یک برهه از زمان به مطلبى تمایل و اشتیاق داشته باشد، چند سال دیگر مىگذرد و اصلاً نسبت به آن تنفر پیدا مىکند! مطلب و مسئله عوض مىشود ـ خیلى توجه کنید من روى این قضیه خیلى مىخواهم پافشارى کنم به جهت اینکه اصل مبناى ما بر این نکته قرار دارد ـ همانطورى که قبلاً خدمت رفقا عرض کردم، در مسئلۀ ریاضت، اصل بر انجام امور ظاهرى نیست که ما را بفریبد، اصلِ مسئلۀ هویٰها و خواستهاى نفسانى بر انجام امور ظاهر نیست، اصل براساس آن لذت و احساس تمتع و کامیابى و رسیدن به خواست و امنیّهاى است که انسان در نفس خود نسبت به او قرار دارد، این اصل و اساس است.
اختلاف افراد از نقطهنظر تعلق به مسائل نفسانی در برهههای مختلف زندگی
البته ظهورات این مسئله متفاوت است، یک وقت فرض کنید لذت در مسائل خوردن مىآید، بهترین و لذیذترین غذا براى او فلان غذا است، ممکن است این غذا براى فرد دیگرى لذیذتر نباشد و غذاى دیگرى لذیذتر باشد، درحالىکه غذا متفاوت است ولى هر دو از یک جا نشأت مىگیرد و آن التذاذ نفسانى است، آن التذاذ نفسانى نسبت به این شخص در استفادۀ از این نوع غذا بروز مىکند و آن التذاذ نفسانى نسبت به فرد دیگر در استفاده و تمتع از آن غذا بروز مىکند. من چون از این رنگ خوشم مىآید و این رنگ براى من جالب است، منزل خود را بر این اساس نقاشى و متلوّن مىکنم، این براى من التذاذ نفسانى دارد، فرد دیگرى فرض کنید که از رنگ آبى یا رنگ قرمز یا سبز یا رنگهاى دیگر چه روشن و چه تیره خوشش میآید ـ واقعاً بعضىها خیلى سلیقههاى عجق و وجقی دارند و آدم چیزهایى مىبیند که مىگوید آخر آدم مىتواند یکهمچنین سلیقهاى هم داشته باشد؟! ـ حالا آن فرد از آن رنگ خوشش مىآید، خب انسان که دارد مىرود با این شخص برخورد مىکند مسئله یکى است، تفاوت نمىکند و نباید بخندد که چرا فلانى اینطور است! نه، آن سلیقهاش یکهمچنین اقتضایى مىکند، هر دو یکى است، من این را موافق با طبعم مىخواهم و او آن را موافق با طبعش مىخواهد، گرچه ظهور خارجى متفاوت است. این نکته، نکتۀ خیلى اساسى است که ما به ظهورات خارجى نمىتوانیم توجه کنیم و بروزات و ظهورات خارجى را معیار براى توجه به دنیا و دورى از دنیا قرار بدهیم. تمام آن مسائل [باید برای معیار توجه و عدم توجه به دنیا، مورد لحاظ قرار بگیرد.] یکى ممکن است که فرض بکنید خوردن نان و پنیر براى او جزء التذاذات نفسانى بهحساب مىآید و یکى فرض کنید ممکن است براى او [خوردن اردهشیره جزء التذاذات نفسانی بهحساب میآید، هر دو یکی است.]
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
زمانى که ما در قم بودیم، شخصى بود که او در این قبرستانها دعا مىخواند، قرآن مىخواند و جنازهاى که مىآوردند [در تشییع آن شرکت میکرد و لاالهالاالله میگفت و...،] این شخص به اردهشیره خیلى علاقه داشت، غذاى ظهرش اردهشیره بود، شب اردهشیره میخورد و...! موقع انتخابات که شد گفتند: «تو به چه کسی رأى مىدهى؟» گفت: «من به اردهشیره رأى مىدهم»! (البته آن موقع، در همان زمان سابق، انتخابات ریاست جمهورى نبود، انتخابات شهر، شهردارى، مجلس و... بود) و او اینقدر زبانزد شده بود که اسمش آقاى اردهشیره شده بود، مىگفتند: آقاى اردهشیره را صدا کنید بیاید پشت جنازه را بگیرد و قرآن بخواند! باور کنید هر غذایى را که براى این مىآوردند، این نمىخورد، یعنى اصلاً طبع او نسبت به غذاهاى متنوع و متلوّن راغب نبود و تمام فکر و ذکرش اردهشیره شده بود! مىگفت: «خدا ما را با اردهشیره محشور کند! ما روز قیامت هم از خدا نه حورالعین مىخواهیم و نه غلمان و نه امثالذلک، اگر خدا در روز قیامت به ما همان اردهشیره را بدهد، این براى ما کافى است.»
حالا این شخص، ریاضتش چه مىشود؟ اردهشیره مىشود؛ یعنى نباید گفت که این چقدر آدم زاهد و عابدى است که همۀ دنیا را کنار گذاشته است! نه، دنیاى او این اردهشیره است، الآن دنیاى او شده این نوع غذایى که اصلاً ماه به ماه مىگذرد و ما آن را نمىخوریم، خود من اگر یک سال بگذرد شاید یک بار هم اردهشیره نخورم، فرض کنید که حالا نسبت به این قضیه خیلى بىتفاوت باشم، ولى دنیا و نفس او، همان وضعیت او است، همین است، هیچ تفاوتى نمىکند. یعنى از نقطهنظر تعلق به مسائل نفسانى بین او و بین کسى که غذایى براى خودش تهیه مىکند که فرض کنید میلیونها تومان براى آن غذا پول میدهد، هیچ فرقی نیست. الآن بعضى از غذاها اینطورى هستند، یک غذا میلیونها خرج برمىدارد تااینکه بهدست فلان شخص برسد! یکهمچنین وضعیتى هست! از کجا بیاید و چه مراحلى را طى بکند و از فلان جاى دنیا بیاورند و...! این یک کاسۀ اردهشیرۀ او با آن صرف میلیونها برای یک غذا، هر دو یکى است، هیچ تفاوتى ندارد، ملائکه هر دو را به یک حساب مىنویسند، هر دو را به یک حساب درنظر مىگیرند. از نظر حلال و حرام بودن، یک مطلب است، از نظر تعلق نفس نسبت به این غذا، این یک مطلب دیگر است. ولی از نظر تعلق نفس، حساب هر دو یکى است.
من یک وقت ممکن است نسبت به نان و سیبزمینى خیلى علاقه داشته باشم، اصلاً دلم میخواهد فرض کنید که غذایم در صبح و ظهر و شب آن باشد، اگر به من نگاه بکنند مىگویند: «عجب آدمی است! چقدر از همهچیز اعراض میکند! زاهد و عابد است!» ولى نه، آن نان و سیبزمینى با آن گرانترین غذا هر دو یکى است، ملائکه آنچه را مىبینند، آن نیت و خواستى است که پشت این مسئله پنهان است، ما نمىبینیم ولی آنها مىبینند! آنچه را من مىبینم فرض کنید فلان غذاى متلوّن یا نان و پنیر است، نان و پنیر در کنار او براى من و چشم من مُعجب است و غریب مىنماید و توجه مرا جلب مىکند! آنچه توجه ملائکه را جلب مىکند نان و پنیرِ او نیست، آن حقیقتى است که این دو غذا براساس آن حقیقت، آماده شده، آن نیتى است که این دو غذا براى آن نیت آماده شده، آن هدفى است که براساس آن هدف، این غذاى سبک و ساده تهیه شده، ملائکه آن را دارند مىبینند و چهبسا ممکن است هزارها مرتبه آنچه را در نزد ما خیلى سهل و ساده و بسیط و غیرقابل اعتبار و ارزش است، گرانتر و سنگینتر و با وزر و وبالتر ببینند از آن غذا یا آن چیزى که ممکن است براى موقعیت ما و بهحساب وضعیت ما، آن دور از شئون عادى و زاهدانه و بىتکلف زیستن بنماید.
همین مطلب و نکته در مورد سایر مطالب هم هست، در مأکولات همین قضیه است، در مورد ملبوسات و لباسها هم همین مسئله هست، این مسئله راجع به لباسى که انسان مىپوشد هم خواهد آمد، یک وقت انسان لباسى مىپوشد و مىخواهد این لباسش در نزد افراد بهعنوان یک لباس عادى جلوه کند، همین نیتى که دارد این لباس را براى او تبدیل به ضد ارزش و دورى از خدا و وارد شدن در عالم توهمات و تخیلات مىکند. یک وقت نه، این فرض بکنید که لباس بسیار تمیز و نظیف و قشنگی مىپوشد و منظورش این است که خب مقتضاى مجلس یکهمچنین چیزى است، مقتضاى یکهمچنین موقعیتی است، بدون اینکه بخواهد تظاهر کند و ریا بکند و با پوشیدن این لباس به دیگران فخر بفروشد، نه، الآن اقتضاى مجلس این است که این لباس را بپوشد، خب این هیچ اشکالى ندارد و هیچ سیئهاى را هم براى او نمىنویسند و هیچ تعلقى هم به این لباس ندارد چون مىتواند غیر از این را هم انجام بدهد. و این مطلب در مورد تمام مسائل و مطالب هست.
این مسئله در موقعیتهاى اجتماعى انسان هم هست که دیگر صحبت کردن راجع به این، یک بحر طویلى است که انتها ندارد و همه نسبت به این مسئله اطّلاع دارند که چطور انسان مىتواند خود را محک بزند و در قبال حقایق، موقعیت نفس خود را بیازماید و به سنجش درآورد که ببیند آیا رسیدن به این مقامات، موقعیتها و مراتب، براى رضاى خدا است یا اینکه براى خواست خدا بودن هم یک روپوشى بر این خواستها خواهد بود، خدا هم در اینجا یک وسیله و بهانهاى براى این مطلب خواهد بود؟!
لزوم عمل براساس رضای الهی نه براساس لذت نفس
این مطلب که آنچه را نفس انجام مىدهد، در صورت رغبت و اشتیاق به او شکل مىگیرد، این مسئله، مسئلۀ تعلقات نفسانى مىشود، در قبالش اگر مبناى نفس و فکر و حرکت انسان، نه براساس اشتهای نفس و تعلق نفس و لذت نفسانى، بلکه براساس تحصیل رضاى پروردگار به هر کیفیت باشد، این مبناى براى تقرب بهسوى پروردگار و برخلاف نفس عمل کردن مىشود، گرچه انسان هم از آن عملى که انجام مىدهد لذت برده باشد، اشکالى ندارد. مگر انسان باید همۀ کارهایى را که انجام مىدهد با تلخى و ناراحتى و مشقّت و... باشد؟! نه، انسان غذا مىخورد و از آن غذا لذت مىبرد، انسان ورزش مىکند و از آن ورزش لذت مىبرد، ورزش براى سلامتى انسان واجب است و انسان باید ورزش بکند، اگر نکند مریض مىشود، مىافتد دیگر، هزارتا مرض پیدا مىکند، انسان شنا مىرود و خب از این شنا لذت مىبرد، باید هم برود و باید هم انجام بدهد و این خودش یک وسیلهاى است. اما اگر همین مسئله از آن جنبه، تغییر و تبدل پیدا بکند و صرفاً بهدنبال این چیزها رفتن و وقت را به اینها گذراندن و بهداشت و صحت را فراموش کردن باشد و صرف التذاذ نفسانى باشد، ما مىبینیم این مسئله تغییر جهت و تغییر شکل خواهد داد. این معیار و مبنا براى ریاضت [و عدم ریاضت] و تعلقات نفسانى و عدم تعلقات نفسانى است.
ازدواج، نمونۀ بارز در ریاضت و عدم ریاضت
در این زمینه خدمت رفقا عرض شد که یکى از مسائل بسیار مهم و حساس مسئلۀ ازدواج و تشکیل زندگى است. این از جملۀ موارد بسیار روشن و بارز و آشکارِ مخالفت نفس و عدم مخالفت نفس است، از موارد بسیار بارز و آشکار ریاضت کشیدن و ریاضت نکشیدن است، از موارد بسیار روشن و واضح و قابل دسترسى است که نیاز به مطالعه و فکر ندارد، هر شخصى با اول تصورى که در خودش مىکند مىتواند به این نکته برسد که آیا این کارى که دارد انجام مىدهد، خدا در آن هست یا نفس و نفسانیات در آن است؟ این کارى که دارد مىکند آیا واقعاً براى اطاعت از دستور پروردگار است، خب در آن لذت هم باشد، اشکال ندارد، یا اینکه نه براساس خواست است و براساس آن خواست مىخواهد این را انجام بدهد منتها حساب خدا را هم این وسط جلو مىکشد، چون خدا گفته فرض کنید که ازدواج مستحب است لذا ازدواج میکند؛ «النِّکاحُ سُنَّتى فَمَن رَغِبَ عَن سُنَّتى فَلَیسَ مِنِّى»1 شما مثل اینکه از همۀ روایات و احادیث پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، فقط همین یکى را فهمیدى که «النکاحُ سنّتى؛ نکاح سنت است» خب براى بقیه هم سنت است نه فقط براى تو تنهایى! خیلىخوب حضرتعالى در این موارد [(مواردی که زن از لحاظ ظاهری و... در سطح بالایی نیست)] اقدام بفرمایید، چرا آنها را به رفیق و بقیۀ افراد حواله مىدهید ولیکن موارد دیگر را براى خودتان به «النکاحُ سنّتى» برمىدارید؟! خدا کلاه سرش نمىرود، ملائکه هم کلاه سرشان نمىرود، حالا اگر سر بنده و امثال بنده کلاه برود که بگوید: «من یک وضعیت خاصى دارم، موقعیت من این را اقتضا مىکند و...» ولی سر خدا و ملائکه کلاه نمیرود. حتى گاهى اوقات از بزرگان هم دستور مىآوریم و ضمیمه مىکنیم [که آن کار را انجام بدهیم!]
نمىدانم این را به رفقا گفتم یا نه؟ بالأخره گاهی از اوقات از این مسائل اتفاق مىافتد، در زمان مرحوم آقا هم اتفاق مىافتاد، شخص مىخواهد زن بگیرد مىخواهد به پاى باباى ما بنویسد! بابا زن مىخواهى برو بگیر چرا دیگر پاى پدر ما را وسط مىکشى و او را جلوى زن و بچه و بقیه خرابش مىکنى؟! خلاصه ایشان هم از این مسائل و ابتلائات داشتند! یک وقت در بیمارستان قلب بودیم، در آن دو هفتهاى که مرحوم آقا در قسمت قلب بودند که یک هفتهاش در بخش ویژه و سىسىیو و یک هفتهاش هم در همان بخش آمده بودند و من خدمت ایشان بودم، یک وقت من به ایشان گفتم: آقا آیا شما به فلانکس دستور دادید که سراغ ازدواج مجدد برود؟ فرمودند: «من چه زمانی گفتم؟!» گفتم: اینطورى که از ایشان پخش شده این است که شما به ایشان دستور دادهاید. ایشان عصبانى شدند و فرمودند: «آیا من گفتم؟! من چه زمانی گفتم؟! از بیمارستان که به منزل رفتیم شما همۀ آنها را صدا کن بیایند تا ببینم که من چه زمانی گفتم؟!» گفتم: بَه! دیگر کار ما درآمد، دیگر بایستى محکمه هم تشکیل بدهیم و...! خب بالأخره خواست خدا بود دیگر. بعد از چند روزى که از بیمارستان به منزل آمدیم، من آنها را صدا کردم و گفتم که خلاصه به اینجا بیایید ایشان مىخواهند مطلبى را با شما مطرح کنند، نگفتم که راجع به چیست. آن خانواده آمدند و تابستان هم بود، هوا گرم بود، در همان حیاط فرش انداخته بودیم و ایشان آنجا نشسته بودند و آنها هم آمدند، من هم نشستم، ایشان به آن شخص و آن مرد خانواده رو کردند و فرمودند که «شنیدم که شما به افراد خانواده گفتهاید که من به شما تکلیف کردم که ازدواج مجدد داشته باشید؟!» یکمرتبه آن شخص خلاصه خیلى دستپاچه شد و گفت: «نه، من نگفتم، چه زمانی من یکهمچنین مسئلهاى را گفتم؟» بعد ایشان به اهلبیتش رو کردند و فرمودند: «خب نظر شما در این قضیه چیست؟» آن بندهخدا، اهل بیتش مشخص بود که از نظر وضعیت و... در تحت تضییقاتى قرار گرفته که بگوید، نگوید! و مشخص هم بود که همچنین مطلبى بوده و آن شخص داشت انکار مىکرد و ما در همان نگاه اول فهمیدیم که همچنین قضیهاى وجود داشته. او (زن) گفت: «البته خب صراحتاً به این کیفیت نبوده، حالا بعضىها مىآیند کم و زیاد مىکنند»، خلاصه نخواست آنچه را انجام شده بگوید! خب بالأخره آن زن چهکار کند؟ بیچاره اگر به خانه برود آن مرد پدرش را درمىآورد! خب باید به شکلی قضیه را حل و فصلش کند دیگر، این بدبخت دیگر چاره ندارد! خلاصه قضیه خیلی مشخص نشد! خب ایشان (مرحوم آقا) فقط منظورشان این بود که به آنها بفهمانند که ما نگفتیم، حالا هرچه بین خودشان بوده ولی به ایشان کارى نداشته است، بعد مرحوم آقا فرمودند: «مسئله روشن شد که بنده به هیچ وجه من الوجوه نه تکلیفى، نه تصریحی، نه اشارهاى، چیزی در این قضیه نداشتم و مطلب همین بود.» خب بنده که اطّلاع دارم، افراد دیگر هم اطّلاع دارند، حالا همین آقا وقتى که سراغ آن شخص دیگری رفته، گفته: «کار بنده به دستور مرحوم آقا بوده و این یک تکلیف است.»
ببینید! چرا انسان دروغ بگوید؟ ما هم همین هستیم، ما هم در این قضیه گیر هستیم، ما هم در این مسئله کُمِیتمان لنگ است منتها داریم به این و آن ایراد مىگیریم. آقا یک کسى مىخواهد یک کارى انجام بدهد، خب خیلى حر و آزاد برود انجام بدهد، حالا یا غلط یا درست، اما اینکه مدام از خدا مایه بگذاریم، در اینجا از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مطلب بیاوریم و...، چرا؟! چرا ما باید بگوییم که فرض کنید نظر بزرگان بر این است؟! چرا باید بگوییم نظر خدا بر این است؟! نهخیر نه نظر خدا و نه نظر بزرگان، نظر هیچکس بر این قضیه نیست، نظر خود تو بر این است و حالا دارى به پاى این و آن مىگذارى! این صحیح نیست، این غلط است. ما داریم به خیلى از مطالب ایراد مىگیریم و اعتراض مىکنیم که چرا در مطالبی که دارد انجام مىشود، پاى شرع و دین وسط کشیده مىشود؟ ولی خودمان هم در اینجا گیر هستیم، خودمان هم در اینجا با آنها یکى هستیم، از این نقطهنظر هیچ تفاوتى بین ما و آنها وجود ندارد. صاف خدا مىآید مىگوید: خیلىخوب اگر «النکاحُ سُنّتى» است، اگر میخواهی به این سنت عمل کنی چرا نرفتى او (آن زن) را بگیرى و فقط مىخواهى این زن را بگیرى؟ آیا «سنتى» فقط برای این مورد خاص یا یکهمچنین چیزی است؟! خب اگر سنت است پس چرا آن کسى که مشکل دارد، او را نمىگیرى؟! اگر «النکاحُ سُنّتى» است آن کسى که گیرى دارد چرا نمىروى او را بگیری؟! آن کسى که نیازمندتر است چرا نمىروى او را حمایت کنى و او را در تحت تکفل و سرپرستى خودت قرار بدهى؟! این روایت «النکاحُ سُنّتى» فقط به آن نمره بیستها برمىگردد؟!
خود پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم که فرمودند: «النکاحُ سُنّتى» خودش بندهخدا اول کسى بود که آمد به این حرف عمل کرد، پیرزن بلند مىشد میآمد میگفت: «یا رسولالله من کسى را ندارم، شوهر ندارم» حضرت مىفرمود که «مگر من بنگاه شوهریابى دارم؟!» زن مىگفت: «خب خودت بیا من را بگیر!»1 مرحوم آقا مىفرمودند: «حضرت آنقدر باحیا بودند که وقتى که اینطور مىگفتند، حضرت سرشان را پایین مىانداختند!» چه بگویند؟ ما همه قسم خواستگارى دیده بودیم ولی دیگر اینطورىاش را ندیده بودیم که در خیابان بیایند یقۀ شخص را بگیرند و بگویند بیا من را بگیر. این حیاى پیغمبر، واقعاً پیغمبر را در طول این حیات در مشقت و زحمت قرار مىداد! آنوقت [عمر] یک دختر در خانهاش است که این را هیچکس نمىگیرد، مىآید به پیغمبر مىگوید: «یا رسولالله براى این دختر من شوهر پیدا نمىشود!» «خب نمىشود که نمىشود، من چهکار کنم؟» مىگوید: «تو بیا او را بگیر!» خدایا این حوالهها چیست که براى ما فرستادى؟! مثل اینکه تو هم در همۀ دنیا یک رسولالله پیدا کردى و داری این تحفهها و زیرخاکىها را برایش مىفرستى! میگوید: «یا رسولالله کسى پیدا نمىشود»، خب نمىشود که نشود! چند مرتبه این عمر مدام به خانۀ پیغمبر آمد و رفت تا آن دختر را به پیغمبر انداخت!2 خب حالا این خود پیغمبر است، من که مىگویم: «النّکاح سُنّتى» ببین به سر خود من چه دارد مىآید؟! آنوقت ببینید امروزىها راجع به پیغمبر چه مىگویند؟! واقعاً بىانصاف هستند!
اصالت ماده و تنازع بقاء، اصل و اساس تفکرات جوامع غیر اسلامی
این مسئله مسئلهاى است که ما باید به آن فکر کنیم، قضیۀ ریاضت، قضیۀ مخالفت با نفس، قضیۀ موافقت با نفس، قضیۀ متابعت از هویٰ، کاملاً ما این مسئله را بسنجیم که کجا است؟ چون این مسئلۀ بسیار حساسى است. چون بحث ما راجع به ازدواج است، این مسئله خیلى حساس است، إنشاءالله در جلسات آینده راجع به کیفیت روابط بین خانواده، بین زن و مرد و همینطور محیط خانواده صحبت خواهیم کرد و شما خواهید دید که تمام مطلب من روى این نکته دور مىزند که ما آنچه را محور براى ارتباط خودمان با دیگران قرار مىدهیم، آن چیست؟ آیا ماده و اصالت ماده است یا معنا و اصالت معنا است؟ فقط این قضیه است. آیا ما قائل به اصالت ماده و تنازع بقاء هستیم یا قائل به اصالت معنا و تعاضد بقاء؟
قانونى که الآن در دنیا حاکم است، قانون تنازع بقاء است، همه هم شنیدیم، دنیا براساس تنازع بقاء حرکت مىکند، ارتباطات بین ملل را تنازع بقاء تشکیل مىدهد، سنگ اساسى در بین روابط و کارها و امورى که در جوامع امروزى رایج است (و حتى در جوامع قبلى، منتها در جوامع امروزى خیلى قوىتر و شدیدتر وجود دارد) براساس تنازع بقاء است، چون من مىخواهم بمانم باید این کار را انجام بدهم، حالا اصل، بقاء من است، اصل، بقاء موقعیت من و حفظ من و طولانى شدن عمر من و استفادۀ من و تمتع من و بهرهمندى من و التذاذات من است، تمام اینها به من برمىگردد، بر این اساس کارها و ارتباط خودم را با دیگران تنظیم مىکنم، اگر موافق افتاد که هیچ، والاّ حذف مىکنم! این اصل، اصل تنازع بقاء است، در همۀ ممالک و اجتماعات این اصل حاکم است. احزابى که با همدیگر در موارد مختلف در دنیا [در تعارض] هستند، استثنا هم ندارد، در دنیا احزابى که مىبینید این احزاب با هم در تعارض هستند، بیننا و بینالله، بینکم و بینالله، چند درصد این اختلاف برای خدا است؟! چند درصدش به خدا برمىگردد؟! اگر یک درصدش برگردد، امکان ندارد. صد درصد من باشم و تو نباشى، این حزب مىگوید: «من باشم»، یار و افراد جمع مىکند، تبلیغات مىکند. خب آقاجان واقعاً الآن در خودت که دارى نگاه مىکنی، افرادى که مربوط به خودت هستند، یعنى آیا تمام افراد از همۀ آنچه در این مملکت هستند لایقتر هستند و قابلیتشان بیشتر است یا نه، خودت هم مىدانى که فلانکس قابلیتش بیشتر از این است ولى چه؟ من، حزب من، ارتباطات من، اجتماعیات من، جامعۀ من، شهرت من، صیت من، وضعیت من، موقعیت من! همه در اینجا همین است. و آن مقدار همدیگر را طرد مىکنند که به حذف واقعى و فیزیکى منتهى نشود، حالا اگر هم در یک جا شد بدون اینکه قضیه و خطرى پیش بیاید، خب در آنجا این کار را هم انجام مىدهند والاّ تا جایى که ممکن است [بدون حذف فیزیکی، فقط همدیگر را طرد میکنند.]
ما در همهجا هم دیدیم، منبابمثال در این انتخاباتى که در کشورهاى دیگر انجام مىشود، همینکه احساس مىشود آن رقیب دارد در وجهۀ اجتماعى پیشى مىگیرد، یکدفعه یکى از مسائل خصوصى مطرح مىشود! خب آقاجان مسائل خصوصى چه ربطى به این مسائل دارد؟! این چه حسابى دارد؟! این معلوم است که چیست؟ آیا این خدا است؟! آیا این انسانیت است؟! حالا خدا را هم کنار مىگذاریم، فرض کنید در کشورهاى دیگر که مادىگرى و الحاد در آنها خیلى قوىتر و شدیدتر است، حالا آیا انسانیت دارید یا ندارید؟! آیا ارزشهاى انسانى را قبول دارید یا ندارید؟! نه، چرا؟ چون اصل براساس تنازع بقاء است؛ من باشم، براى بودن من چارهاى جز افشاء این عملِ خلاف نیست، این است؛ من باشم، براى بودن من و استمرار حیات من و حیات سیاسى من و حیات اجتماعى من چارهاى جز آبروریزى نیست، پس آبرویش را ببرم! حالا به خدا هم کارى نداریم، بالأخره آیا این اصول، اصول انسانى هست یا نیست؟ کمونیستها هم این حرفها را قبول ندارند. بالأخره یک اصول انسانى داریم، یک اخلاق انسانى داریم، یک روش انسانى داریم، حالا در مسیحیت باشد خب باشد، در یهودیت باشد، در اسلام باشد، در تشیّع باشد، هرجا این اصول انسانى در آنجا إعمال شود، آنجا محوریت رضا و محوریت خواست و مشیت پروردگار است، حالا آن مىخواهد در جامعۀ یهودیت باشد، اشکال ندارد.
تعاضد بقاء و اصالت معنا پایه و اساس تفکر اسلامی
اگر جامعۀ یهودى بخواهند براساس اصول و مبانى انسانى و فطرى، امانت، صداقت، نوعدوستى، کمک و مساعدت عمل کنند نه براساس تنازع بقاء: زدن و کوبیدن و حذف کردن و بهسمت خود کشیدن و از دیگران و رقیب [دور کردن،] نه، براساس قانون تعاضد بقاء، تعاضد یعنی کمک کردن، کمک رساندن، یارى کردن، اگر جامعۀ یهودى بخواهد بر این اساس پایۀ قوانین و تدبیر امور اجتماعى خود را قرار بدهد، این جامعۀ یهودى دنبالهروی امیرالمؤمنین علیهالسلام است، حالا این جامعۀ یهودی است خب باشد، امیرالمؤمنین علیهالسّلام نه به یهودى بودن کار ندارند و نه به چیز دیگری، امام زمان علیهالسلام هم همینطور، خب امام زمان، امام حىّ ما است دیگر، این جامعۀ یهودى، این جامعۀ نصرانى، این جامعهاى که خدا را هم قبول ندارد (حالا نمىگویم براساس عناد و...، نه، نمىفهمد، نفهمیده، فکرش را به کار نینداخته، عقلش نرسیده، خب احتمال دارد، خب از این مطالب اتفاق بیفتد) ولى این جامعۀ نصرانى و مسیحى اساس روابط خود را براساس تنازع بقاء قرار نداده بلکه براساس تعاضد بقاء قرار داده است، کمک به یکدیگر کردن، همسایه بیاید ببیند همسایه چه مىخواهد برود کمکش کند، شب سرش را زمین نگذارد و بخوابد و بگوید به من چه مربوط است، نه، ببیند اگر نیاز دارد ببیند نیازش چیست، نسبت به رفیق، نسبت به قوم و خویش. آیا این قاعدۀ صلۀ رحم اصلاً واقعاً در ما متروک نشده است؟!
لزوم عمل براساس مبانی اسلامی
من امروزه بعضى اوقات که به دیدن بعضى از ارحام و... مىروم، واقعاً تعجب مىکنم، واقعاً تعجب مىکنم، حتى ارحام خود بنده، تعجب مىکنم از اینکه آنها از من حالات بعضىها را مىپرسند که به مراتب از من به او نزدیکتر هستند! آیا شما دارید حال او را از من مىپرسید؟! آنوقت ما داریم نماز مىخوانیم، روزه مىگیریم، خودمان را دنبالهرو پیغمبر و امیرالمؤمنین قرار دادیم که یعنی چه؟!
میگویند: «آقا زمانه مشکل است، در این زمانه مشکل و گرفتارى زیاد است»، پس چرا به خانهات مىآیى؟! چرا از سرِ کارت به خانه برمىگردى؟! پس به خانه هم نیا چون گرفتارى زیاد است! چرا بهانه درمىآوریم؟! آیا فقط براى این که سرى به خواهرت بزنى گرفتارى زیاد است؟ آیا براى اینکه سرى به برادرت بزنى گرفتارى زیاد است؟ آیا براى اینکه به پسرعمه و پسرعمو و عمو و دایىات سرى بزنى گرفتارى زیاد است اما براى سرزدن به اهل بیت مکرمه هیچ گرفتارى وجود ندارد و بلکه اگر مغازهای هم باشد یک ساعت زودتر تعطیل مىکنى، دفترى باشد تعطیل مىکنى، هزارتا قانون مىگذارى که بله! امور بر طبق مراد بگذرد؟! چرا اینجا نمىگویى گرفتار هستى؟ سرى به مادرت نمىزنى و میگویی گرفتارى زیاد است! سرى به پدر پیرت نمىزنى و میگویی گرفتارى زیاد است! آیا فقط آنجاها گرفتارى هست؟! اما اگر بچهات طورى بشود چطور در آنجا نمىگویى گرفتارى دارى بلکه سر از پا نمىشناسى و کارت را هم تعطیل مىکنى؟! اینها بهخاطر چیست؟ همۀ اینها بهخاطر این است که ما همه را کنار گذاشتیم، اصول را کنار گذاشتیم، داریم بهانه مىآوریم و میگوییم: آقا گرفتاری هست. نه آقا، نه گرفتارى است و نه هیچ چیز دیگرى، صاف و پوست کنده، نمىخواهیم! گرفتارى هست، بهجاى اینکه به خانه برویم، به خانه نرویم و به آنجا (منزل پدر و مادر و ارحام و...) برویم، گرفتارى است دیگر! آیا فقط راه خانه را براى ما باز کردند؟ آیا تمام چراغها و چهارراهها و همۀ اینها بسته است و فقط آن راهى که بهسمت خانه است همۀ چراغهایش سبز است و دیگر نه ترافیک است و فرض کنید صاف یک دالان باز کردهاند که صاف خدمت اهل بیت در همان منزل بروى و بعد هم در بزنى و وارد بشوى و او هم سفرۀ غذا انداخته باشد؟! همین! ولى اگر بخواهی خانۀ مادرت بروى گرفتارى دارى، خانۀ پدرت، گرفتارى دارى، بخواهى سری به خواهر و قوم و خویش بزنی و صلۀ رحم کنی، همه گرفتارى داریم! نه آقا، بگو نمىخواهیم، چرا گردن ترافیک مىاندازیم؟! چرا گردن اجتماع و کار مىاندازیم؟! خب خلاف است دیگر، عمل نمىکنیم، نمىخواهیم عمل کنیم. این همان است، مدام چهکار مىکنیم؟ دائم روى خودمان چادر مىاندازیم. مىبینیم یک واقعیت است، دستور اسلام باشد، مىگوید این کار را بکن، مبانى، مبانى انسانى باشد، مىگوید این کار را بکن، اصول اجتماعى و روابط اجتماعى باشد، همۀ اینها مىگویند این کار را بکن، میگوییم: گرفتاری است! پس نمىخواهیم، نمىخواهیم این مسئله انجام بگیرد، نمىخواهیم خودمان را حر قرار بدهیم، مدام مىخواهیم خودمان را عبد قرار بدهیم.
شرح روایت شریف «و لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ و قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّا»
سیدالشهدا علیهالسّلام عبارتى دارند، این عبارت، عبارت خیلى عجیبى است! مىفرمایند: «و لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ و قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّا»1 ما هرچه راجع به این یک عبارت بگوییم کم گفتهایم! مىفرمایند: اى بشر! خدا تو را حر و آزاد قرار داده، آزاد از چه؟ آزاد از هر قید و بندى که اساس و شالودۀ انسانىِ تو، آن قید و بند را برنمىتابد، آزاد از آن قرار داده، در مقابل دیگران کرنش کردن، «لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ» چرا عبد هستی؟ چرا کرنش مىکنى؟ چرا آن مقام انسانى خودت را دارى پایین مىآورى؟ براى چه؟ چرا دارى در مقابل دیگران تعظیم مىکنى؟ برای چه؟ آیا برای اینکه تو را معاونت کند؟ آیا برای اینکه تو را مدیرت کند؟ آیا برای اینکه تو را فلان مستخدمت کند؟ آیا برای اینکه تو را در آنجا استخدام کند؟ یعنى آیا براى استخدام کردن، باید سرت را پایین بیندازى؟! احمق نمىدانى چه چیزى را ازدست دادى! نمىدانى چه سرمایهاى را ازدست دادى و نمىدانى چه موقعیتى را ازدست دادى و در مقابلش چه نصیبت شد! مدیر! دو سال تو را مدیر مىگذارند و بعد تو را بیرون مىاندازند و میگویند: بابا بیرون برو. آنچه را از دست دادى این است که اول نمىتوانستى سرت را پایین بیاورى ولی الآن مىتوانى! آن را دیگر نمىتوانى بهدست بیاورى، آن حالت عزت و مناعت را دیگر نمیتوانی بهدست بیاوری.
عجیب است! اصلاً وقتى که انسان این کلمات سیدالشهدا را نگاه مىکند مو بر بدنش راست مىشود! انگار اصلاً تمام شاکلۀ این مرد را از آزادى ریختند، از حرّیت ریختند، از مناعت ریختند، از عزت ریختند، و او همان عزت و مناعت و شرف و حیات را دارد براى ما ارائه مىدهد. عجیب است! یعنى این مسئلۀ سیدالشهدا مسئلۀ خیلى عجیبى است! ما فقط به سیدالشهدا بهعنوان یک فرد در واقعۀ کربلا نگاه مىکنیم، یعنى تمام معرفت و شناخت ما از امام حسین علیهالسّلام فقط قضیۀ عاشورا است، یعنى اگر قضیۀ عاشورا را کنار بگذارید ما دیگر شناختى از امام حسین نداریم! این که اصلاً حضرت چطورى زندگى مىکرد؟ در مدینه چطور زندگى مىکرد؟ در زمانى که با برادرش بود چه بود؟ در زمانى که حضرت امام مجتبى علیهالسّلام به شهادت رسیدند و ولایت از ایشان به او رسید چه بود؟ ما فقط یک فرد مىشناسیم، یعنى به ما شناساندهاند: «یک فردِ یک دنده که نه این طرف را نگاه مىکند نه آن طرف را نگاه مىکند، فقط برویم و بزنیم و بکشیم و اگر ما را هم کشتند، کشتند، ما زیر بار نمىرویم»، فقط همین! ولى این فایدهاى ندارد، خیلىها اینطور بودند، خیلى از اعراب جاهلى در یکهمچنین وضعیتى بودند، ولى با سر به جهنم رفتند! یک وقت خدمت رفقا عرض کردم که اعرابى در جاهلیت بودند، از پهلوانان و از افراد خیلى صاحب عشیره که اینها آنقدر باد در دماغ و کلهشان بود، آنقدر داراى انانیت و نفسانیت بودند که وقتى شخصى مىخواست به آنها حمله کند و آنها را مورد تعرض قرار بدهد مىگفتند: اگر راست مىگویى از جلو به من حمله کن، آیا از پشت سر مىخواهى حمله کنى؟ آیا از پشت سر مىخواهى به من تیر بزنى؟ و اگر از پشت سر حمله میکرد این مىایستاد و سرش را برنمىگرداند و او هم مىزد و این را مىکشت!
خب این چه حرّیتى است؟! این کلهشقّى است، به این کلهشقّى مىگویند! خب رویت را برگردان و او را بزن، میگوید: نه، من به شأنم نمىآید، این کسى که از پشت مىخواهد این کار را بکند این همتراز من نیست، پس بگذار این کار را بکند؛ آن کسى که از پشت مىخواهد به من تیر بزند، آن آدمى نیست که بخواهد همرزم و همتراز با من باشد، آن دارد ذلیلانه و زبونانه با من مقابله مىکند، پس در شأن من نیست که برگردم و او را ازبین ببرم، و شخص هم مىزند و او را مىکشد و جنازهاش را روى زمین مىاندازد! خب حالا آیا این حُسن است؟! آیا این چیز خوبى است یا اینکه نه؟! وقتى که در جنگها افراد در مقابل هم قرار مىگرفتند اصلاً رسم آنها در آن موقع این بود، مثل الآن که نبود که یک موشکى برود و یک شهر را به هوا ببرد، نه، آن موقع تیر و شمشیر و کمان و... بود و جلوى همدیگر مىآمدند، اگر جنگی هم بود جنگ آزادانه بود، نامردانه نبود که بمب روى سر زن و بچه و کودک و پیرزن و پیرمرد بیندازند، یا از آن طرف طیارهاى را بزنند که عدهای افراد بیگناه و مسافرین بىگناه، پیرمرد و پیرزن و طفل شیرخوار در آن هست! اینها مقابلههاى ذلیلانه، ذبوبانه و نامردانه است، همین انسان قرن تکنولوژى! آن موقع نه، شمشیر بود و مىزدند و همرزم مىآمد و رجز مىخواند و این مىگفت من این هستم و او هم مىگفت من این هستم و یا على مشغول مىشدند و یکى، یکی دیگر را میزد. در آن موقع وقتى که یک نفر وارد جنگ مىشد اگر یک کسى همترازش نبود اصلاً قبول نمىکرد که با او بجنگد، مىگفت: من اصلاً نمىجنگم، اگر مىخواهى من را بزنى و بکشى، بزن بکش، من اصلاً با تو جنگ نمىکنم. حالا آیا این صحیح است؟ این چیست؟
این همان خواست نفس است، ببینید همان است. آن محورى را که گفتم که براساس آن محور، التذاذات نفسانى شکل مىگیرد، آن در همین قضیه هم هست، سختى را مىپذیرد، زخم شمشیر را مىپذیرد، کشته شدن و ازبین رفتن و اضمحلال را مىپذیرد ولى با لذت! لذت دارد که «من از حرفم پایین نیامدم، من آن موقعیت اجتماعى خودم را لگدمال نکردم، این آمده از آن عقب تیر زده، بگذار بزند، من نمىآیم خودم را پایین بیاورم» این چه مىشود؟ این عین ذلت، عین بدبختى و عین متابعت از هویٰ مىشود. پس ما در صورت سختى هم باز لذت داریم، فقط غذا خوردن و سایر مسائل نیست، حتى ما بر خودمان فشارهایى را وارد مىکنیم، این فشارها براساس التذاذ نفس است، لذت مىبریم، اگر لذت نبریم این کار را انجام نمىدهیم، ما این کار را در پیش نمىگیریم.
بنابراین این موقعیت و وضعیت حضرت سیدالشهدا علیهالسّلام چه زمانی براى ما آن جایگاه خودش را پیدا مىکند؟ وقتى که ما حال امام حسین را در زمان ولایت و امامت امام مجتبى علیهماالسّلام ببینیم. هیچ حرفی نمىزند، هیچ کارى انجام نمىدهد، میفرماید: «امام او است و به من ارتباطى ندارد، امام او است و هر کارى که مىخواهد خودش باید بکند، امام او است و هر تصمیمى که مىخواهد بگیرد به خود او ارتباط دارد، به من ارتباط ندارد.» حالا امام مجتبى علیهالسلام شهید مىشود و امامت به حضرت (امام حسین) مىرسد، این که امامت به حضرت مىرسد حضرت نمىگویند «حالا که امامت به من رسیده پس همه چیز عوض شد»، نه، همان خط مشى دارد ادامه پیدا مىکند، «لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ و قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّا» همانجا سیدالشهدا علیهالسلام به خودش نهیب مىزند که «حالا که به امامت رسیدى و بنا بر صلح و استمرار صلح با معاویه بوده، اینجا نیا بگو پس من به هم مىزنم، من او را قبول ندارم، من همان کسى هستم که به برادرم اعتراض کردم، حالا موقعیت به دست من رسیده من همه را کنار مىگذارم و آن که قرار است ده سال دیگر کشته بشوم الآن مىشوم، کشته شدن کشته شدن است دیگر، چه فرقی مىکند؟! آن کربلایى که قرار است ده سال دیگر در زمان رفتن معاویه و آمدن یزید اتفاق بیفتد، خیلىخوب ما این را همین الآن انجام مىدهیم، من حکومت معاویه را یک روز هم تحمل نمىکنم»، حضرت مىفرمایند: «نه، برادرم شرط بسته، معاهده کرده، گرچه آن طرف مقابل (معاویه) تخلف کرده، ولی چون برادرم این کار را کرده، من به احترام آن امضای ولایت، به احترام این که یک امام پاى صلحنامه را امضاء کرده، این امضای امام تا وقتى که معاویه هست محترم است.» این را چه مىگویند؟ «لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ» اینجا است. این هزاربار از قضیۀ عاشورا مهمتر است، هزاربار از قضیۀ کربلا مهمتر است! ما این ده سال با معاویه بودن را نمىبینیم و فقط همان عاشورا را مىبینیم که تیر و کمان و نیزه و شمشیر و مقابلۀ با یزید و زیر بار ظلم و ذلت نرفتن، نه، امام علیهالسّلام این ده سال را صبر مىکند و بر طبق ظاهرى که زیر این ظاهر را امام علیهالسّلام امضاء کرده، حکومت معاویه را دست نمىزند، کارى با حکومت معاویه ندارد، البته کار خودش را هم مىکند، تسلیم نمىشود، آنها هم مىدانند، آنها هم مىدانند که این آدم تسلیمبشو نیست. الآن امام بهخاطر احترام، مقابلۀ جدى و علنى، قیام، کودتا علیه دستگاه و حکومت شام ندارد. خب این وضعیتِ حضرت، همان وضعیت لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ است، خودت را عبد دیگران قرار نده. حرفهایى که دیگران مىآیند به تو مىزنند، در تو اثر نکند، «یابن رسولالله الآن برادرت رفت، خب تو بلند شو»، نه، خودت فکر کن، خودت که الآن به امامت رسیدى ببین باید چه تصمیمی بگیرى، این که دیگران مىآیند و هر کسی براساس سلیقۀ خودش تصمیم میگیرد، این در مقام عبودیت تو تأثیر نگذارد، تو عبد خدا باش «و قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّا؛ خدا تو را حر آفرید.»
اى پسرى که در یک خانواده هستى که همه یک طرف هستند، خدا تو را حر آفرید، به خانواده چهکار دارى؟! اى پدرى که در یک مجموعهاى هستى که همۀ آنها به راه دیگر مىروند، خدا تو را حر آفرید، به آنها چهکار دارى؟! اى مادرى که همۀ فرزندانت دارند به راه خلاف مىروند، تو چرا به راه خلاف مىروى؟! تو چرا تابع آنها مىشوى؟! «و قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّا؛ خدا تو را حر آفرید.» تو خودت براى خودت کسى هستى، آنها هم برای خودشان خودشان مىدانند، اى زنى که شوهر تو دارد به راه خلاف مىرود و براى خودش راههاى خلافى انتخاب کرده، به او چهکار دارى؟! طبق دستور عمل کن، در خانه زندگى کن، تا آنجایى که مخالفت با امر پروردگار نباشد، اطاعت بکن و آنجایى که مخالفت با امر پروردگار است نباید اطاعت کنى، تمام شد.
لزوم اطاعت زن از شوهر مگر در امور خلاف رضای الهی
گاهى اوقات با ما تماس مىگیرند که «آقا فلان قضیه هست» مىگویم: نمىشود، مىگویند: «اگر نباشد زندگیمان بههم مىخورد»، مىگویم: خب بخورد، مگر قرار بر این است [که زندگیمان در هیچ صورتی بههم نخورد؟!] حالا توقع دارند که بنده بگویم که بهخاطر زندگى، شما عمل حرام را انجام بده، بیا با مردها بگو و بخند، صحبت کن، بیا جلویشان بنشین، دست بده! نهخیر، بنده یکهمچنین حرفى نمىزنم، زندگى بههم مىخورد که بخورد، طلاق میدهد که بدهد، زن نمىتواند کار حرام انجام بدهد، زن نمىتواند با مرد نامحرم بنشیند و بخندد و هزارتا فساد بار بیاید! مرد به زن مىگوید: «باید این کار بکنى»، غلط میکنی! مرد غلط مىکند که یکهمچنین حرفى بزند، مىگوید: «طلاقت مىدهم» خب بده، زن نمىتواند به آن مطالبى که مرد او را مجبور مىکند تن دربدهد، چهبسا گاهى از اوقات حتی من مطالبى بدتر از این شنیدم! بهخاطر چه زن باید به هرچه مرد گفت تن دربدهد؟ «چون زندگى به هم مىخورد»، زندگى به هم مىخورد خب بخورد، مگر ما براى زندگى به این دنیا آمدهایم؟ ما این زندگى را پل و عبور برای آن زندگى قرار دادهایم، اگر این زندگى بخواهد مانع بشود، زندگى را کنار بگذار. از آن طرف بعضىها آمدند میگویند که «آقا فرض کنید شوهر ما فلان کار خلاف را انجام مىدهد»، خب به شما چه ربطى دارد؟! شما زندگى خودت را بکن، شوهر به شما کارى نداشته باشد، زندگی با او ایراد ندارد، «از نظر شما چه؟» از نظر بنده شما زندگىات را بکن، خدا هم اجر بیشترى به تو مىدهد. اینجا با آنجا تفاوت مىکند و فرق مىکند.
مرد هم همین طور، مرد مىآید مىگوید: «من این کار خلافى را که کردم، این مجلسی را که رفتم و این عملی را که انجام دادم بهخاطر زنم بود، اگر این کار را نکنم، زنم قهر مىکند و مىرود!» خب صد سال برود و دیگر برنگردد! نمىخواهد برگردد! یعنى چه؟ مگر تو باید دینت را بهخاطر اینکه او مىرود و برنمىگردد، ازدست بدهى؟! مگر باید خدا را زیر پا بگذارى؟! مگر باید رضاى خدا را زیرپا بگذارى؟! به جهنم، بگو برو اصلاً نمىخواهم که بیایى.
هر دو شکل این جریان در کنار هم باید براساس رضاى الهى انجام بشود، شد شد، نشد نشد. تا آنجایى که رضاى الهى هست انسان باید انجام دهد. مرد به زن مىگوید: «نمىخواهم که تو به روضه بروى»، زن نباید برود، اگر بگوید: نه، بنده مىخواهم بروم، فشار بیاورد، غذا را ترشش کند، نمک داخل آن بریزد، بسوزاند، باباى آن مردِ بیچاره را دربیاورد که ذلهاش کند که مرد به زن بگوید به روضه برو، این امام حسین براى او امام حسین نیست، این امام حسین براى او یزید است! مرد به زن مىگوید: «روضه نرو» بگوید: چشم، نمىروم. آیا تو روضه را براى امام حسین مىروى یا براى خواستِ نفست؟ ببینید! دوباره محوریت چه شد؟ همان خواستِ نفس است! همان التذاذ است! امام حسین علیهالسّلام مىفرماید: در خانهات بنشین، در حسینیۀ من هم نمىخواهد بیایى، در روضۀ من هم نمىخواهد بیایی، همینکه تو مىخواستى بیایى و شوهرت ولو به ناحق [گفت نرو و تو گوش کردی و نیامدی، من اجر آمدن و بلکه بیشتر را به تو میدهم]، چون در بعضى موارد شوهر به حق به زن مىگوید که نباید بروى، خب زندگى دارد ازبین مىرود، یکمرتبه چادر سرش مىکند یا على روضه! خب چه خبر است؟! مگر خانه میخ دارد؟ چه دارد؟ یعنى چه همهاش روضه روضه روضه روضه! جلسه جلسه جلسه! کلاس کلاس کلاس! زهرمار و کلاس! بگیرید در خانه بنشینید تا ببینید از رفتن چیز بیشتر نصیبتان مىشود یا از ماندن؟ کدام رسم بزرگان است؟ با توهمات و تخیلات خودمان داریم دین درست مىکنیم و به خورد مردم مىدهیم و مردم را بهسمت دیگری مىبریم!
لزوم عدم خروج زن از منزل مگر در موارد ضروری
رسم و روش بزرگان این است که زن نباید از منزل خارج بشود، این قانون است، بله، گفتهاند: هفتهاى یکىدو مرتبه اشکال ندارد، مگر براى موارد ضرورت، پزشکى، دارو و درمان و صلۀ رحم، این مطالب جدا است. حالا چه؟ «حوصلهمان سر رفته مىخواهیم برویم.» خب پا شو برو! چرا دیگر بهحساب امام حسین مىگذارى؟ چرا دیگر به حساب خدا مىگذارى؟ بگو حوصلهام سر رفته، بگو حوصله ندارم در خانه بمانم، اگر همان موقع که حوصلهات سر رفته خواهرت مىآمد و تا دو ساعت وز وز وز مىکردى، آیا باز هم آنجا بلند مىشدى مىرفتى؟! اگر خواهرت میآمد و هزارتا غیبت و تهمت را به همدیگر مىزدید، آیا باز هم آنجا مىرفتى یا نه؟! چه کسى را داریم گول مىزنیم؟ چه کسى را داریم فریب مىدهیم؟ پدر ما گول نمىخورد، آن حرفى را که زد، حق است، آن مکتبى را که آورد، حق است، هر کسی که مىخواهد عمل بکند و هر کسی که مىخواهد عمل نکند. تمام مطالبى که مربوط به ریاضت مىشود همه بر آن اساس است. آیا آنچه خودمان مىخواهیم انجام بدهیم، آنوقت آن را مىچرخانیم و مدام بهانه درست مىکنیم یا آنچه به ما تکلیف کردند [انجام میدهیم؟!] کدام را؟ کدام را مىخواهیم انجام بدهیم و جامۀ عمل به آن بپوشانیم؟
نحوۀ عمل امام حسین علیهالسلام در زمان معاویه و یزید
امام حسینی که در روز عاشورا قیام کرد، ده سال با حکومت معاویه کنار آمد! آیا ما اینها را نمىبینیم؟! به اینها توجه نمىکنیم، فقط روز عاشورا، حسین است، «ما حسینی هستیم، ما دنبال حسین هستیم»، حالا نمىگویند ما به امام حسن کارى نداریم! در دلشان یعنى همین دیگر، حالا آن را نمىگویند، «ما دنبال حسین هستیم»! حسین چه کسی است؟ حسین همانى است که دنبال امام حسن علیهالسلام بود، اتفاقاً امام حسین علیهالسلام اکثر عمر خود را در تحت متابعت از برادرش، امام حسن بود، ما چرا اینها را نمىبینیم؟! امام حسین خودش را در تحت امامت امام حسن قرار دارد. ده سال در زمان حکومتِ معاویه را به ادب و احترام امضای برادرش امام حسن، گذراند و قیام نکرد و اقدام نکرد. بله وقتى که حکومت معاویه تمام شد و یزید آمد، حضرت فرمود: نهدیگر، ما معاهده و صلح را تا زمان زندگى این مرد داشتیم، حالا که او ازبین رفته، ما هیچ تعهدى نداریم، اگر برادر من هم بود او هم همین کار را مىکرد. یعنى اگر امام حسین علیهالسّلام جایش با امام حسن عوض بشود، یکدفعه این شخصیت به آن شخصیت تبدیل بشود، همان جریان کربلا زیر سر امام حسن علیهالسّلام اتفاق مىافتاد.
شما خیال مىکنید امام حسن علیهالسلام از جنگ و... مىترسید؟! آنقدر که ما در تواریخ از رشادت امام حسن علیهالسلام داریم، اگر بیشتر از امام حسین نبود، کمتر نبود، در جنگ جمل، در جنگ صفین، در جنگ نهروان، امیرالمؤمنین علیهالسّلام وقتى که امام حسن علیهالسلام جنگ میکرد و افراد را مىکشت، مىفرمودند: «بروید او را بگیرید، او اصلاً نمىداند چطورى دارد مىرود و مىزند و...، و اگر لطمهای به ایشان وارد بشود نسل رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم قطع مىشود.»1 آنقدر که ما از رشادتهاى امام حسن در دوران امیرالمؤمنین علیهالسلام داریم، کمتر راجع به امام حسین داریم، او هم بوده، منتها امام حسن بیشتر و بالاتر بوده، آنوقت آیا او از ایجاد واقعۀ کربلا مىترسد؟! (همانطورى که بعضیها دارند مىگویند!) آیا از بهوجود آوردن این جریان مىترسد؟! آیا ناراحت است؟! آیا نگران است؟! آیا وضعش فرق مىکند یا نه؟!
عدم فهم عامۀ مردم از مقام امامت
ما امامت را براساس تخیلات و توهمات خودمان پىریزى کردهایم! امامى درست کردیم که اصلاً نه علمش [حجّیت دارد ونه مطالب دیگرش!] الآن که آمدهاند و گفتهاند که «علم امام حجّیت ندارد و سخنان امام هم دیگر حجت نیست»! و الحمدلله روز به روز مسائل بهتر مىشود!! «علم امام هم مثل علم خودمان است و چهبسا حتى بعضىها علم خودمان را بهتر هم مىدانند! تقواى امام هم خیلى خوب است ولى خب شاید بعضىها، بالاتر باشند! نسبت به اطّلاع بر مسائل هم که امام مثل ما مىماند، باید خدا بخواهد تا امام اطلاع پیدا کند»!
| فیض روح القدس ار باز مدد فرماید | *** | دگران هم بکنند آنچه مسیحا مىکرد2 |
«امام هنر نکرده، گاهى اوقات خدا به او القا مىکند همانطورى که به ما هم القا مىکند، در خواب و غیر خواب و امثالذلک مطلبى به نظر و ذهن و فکر مىآورد، برای ما همینطور، براى امام هم همینطور بوده و همینطور سایر مسائل، بله، امام یک فرد خوبى بوده، از صلحاء بوده است»! خیلى ممنون! متشکر! حالا بگویید: «فلان هم بوده یا مثلاً ـ نعوذبالله ـ گناه مىکرده و بعدش توبه مىکرد»! گرچه امروزه مىگویند که «پیغمبر گناه هم مىکرده و بعد توبه میکرده»! گفتند و شنیدید دیگر و صاف صاف هم دارند در مملکت راه مىروند! خب پس امام با جنابعالى چه فرقى داشت جناب آقاى سخنگو؟! آقایى که فرض کنید این مزخرفات و این ترّهات از لبان نامیمون و سخیف و متعفّن شما دارد به خورد جامعه داده مىشود! پس امام با تو چه فرقى مىکرد؟! واقعاً عجیب است، واقعاً عجیب است! الآن داریم ارزش کلام مرحوم علاّمه طباطبائى را مىفهمیم که به مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ مىفرمودند: «کسى که به راه عرفان نرود و حقایق توحیدى براى او منکشف نشود، او به مقام ولایت و امامت شناخت پیدا نخواهد کرد.» الآن در یکهمچنین زمینه و ظرفى براى انسان این قضیه روشن مىشود. حالا إنشاءالله اگر خداوند توفیق بدهد و این تألیف جدید منتشر بشود رفقا خواهند دید که مسئلۀ امامت و ولایت و اختلاف آن با بقیۀ مطالب بر سر چه مسئلهاى است و چه نکتهاى هست که نسبت به آن غفلت شده یا تعمداً تغافل در آنجا حاصل شده است؟!
لزوم کرنش در مقابل خداوند و سرافرازی در مقابل دیگران
این سیدالشهدا علیهالسّلام یکهمچنین وضعیتى داشت؛ «لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ و قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّا؛ عبدِ غیر نباش.» اگر نظر رفقا باشد یک وقت دیگر یک روایت دیگر خواندم که ظاهراً این روایت از امیرالمؤمنین علیهالسّلام نقل شده و از سیدالشهدا علیهالسّلام هم نقل شده که ایشان به حضرت على بن الحسین علیهماالسّلام مىفرمایند: «و أکرِم نَفسَک عَن کُلِّ دَنیَّهٍ و ان ساقَتکَ إلَى الرَّغائِب»؛ خیلى عجیب است! ما باید اینها را بنویسیم و در تابلوى منزل خودمان قرار بدهیم و هر روز ببینیم؛ «و اکرِم نَفسَک عَن کل دَنیَّهٍ و ان ساقَتکَ إلَى الرَّغائب فَإنَّکَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مِن نَفسِکَ عِوَضاً»؛1 نفس خودت را گرامى، عزیز بدار، خودت را بلندمرتبه و بالاتر فرض کن از هر کار پست و از هر درخواست پست و از هر تقاضاى پست، پستتر از خودت، «و ان ساقَتکَ إلَى الرَّغائب»؛ «اگرچه تو را به خیلى از تحفهها و گنجها و آن مسائل بالا برساند.» رغائب جمع رغیبة به معناى چیزهاى خیلی طرفه و ثمین و قیمتى است. فرض کنید تو را سلطان یک مملکت کند، این خیلى بالا است! کسی که سلطان یک مملکت بشود، یعنی دیگر همۀ مسائل [در اختیارش است،] تو را به فلان ریاست برساند، فلان مال را در اختیار تو قرار بدهد، فلان موقعیت، زن، شوهر، زندگى را در اختیار تو قرار بدهد، از هرچه از آن مقام انسانیت تو پایینتر است، حالا خودت ببین چه چیزى پایینتر است و چه چیزى بالاتر است؟ آیا سلطان یک مملکت شدن بالاتر است یا آن مقام عزت نفسى که خدا به تو داده؟ کدام بالاتر است؟ آیا رسیدن به فلان پست و مقام بالاتر است یا آن مقام شرافتى که در آن مقام شرافت، مقام خلیفةاللهى نهفته است و جانشین خدا در روى زمین هستى؟ کدام مهمتر است؟ خیلى عجیب است! خیلى عجیب است! خیلى ما ارزشها را فراموش کردیم، موقعیت خودمان را فراموش کردیم، آن جوهرى که در وجود ما است، آنها را فراموش کردیم و خدا هم ما را به این دنیّهها مبتلا کرده! چیزهاى دنىّ، پول، مال، ریاست، این طرف، آن طرف، بر سر این و آن بزن، آبروى این را ببر، اینها بهخاطر چیست؟ بهخاطر این است که آن مقام عزت نفس خود را فراموش کردیم، نتیجۀ مسئله چه مىشود؟ «فَإنَّکَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مِن نَفسِکَ عِوَضاً؛ آنچه را ازدست دادى، هیچگاه در مقابلش بهدست نخواهى آورد.»
الآن وقتى که آدم صد تومان مىدهد که شکر بگیرد، در مقابل آن صد تومان به او این مقدار شکر مىدهند، خب این در مقابل آن است دیگر، حالا اگر صد تومان بدهد به مقدارى که باید اینقدر شکر به او بدهند، اینقدر به او بدهند (کمتر از آن مقدار به او بدهند)، خب این دیگر برابرى نمىکند. آن مقام انسانیتى که انسان زیرپا گذاشته و براى رسیدن به این چیزهاى دنىّ، آن عزت نفس و آزادى خود و جانشینى خدا را فراموش کرده، تو مىتوانی به جایى برسى که با یک سر انگشت، هزار سلطان در این دنیا خلق کنى، آنوقت براى رسیدن به یک میز و صندلى چوبى که معلوم نیست این صندلى چقدر قیمتش است، پنج تومان، ده تومان، بیایى سرت را خم کنی، دروغ، تملق، از حقایق دست بردارى، چشمت را بپوشانى، خیلى باید بدبخت باشد آدمى که اینطور زندگى مىکند! باید خیلى بیچاره باشد! این آدم از حیوان پایینتر است! از حیوان پستتر است که آنچه را خدا به او داده و در مقام عزت و انسانیت باید آن را خرج خودش کند، [آن را در مقابل کرنش برای دیگران خرج کند!] خدا فرموده: فقط تو مىتوانى براى من سر به سجده بگذارى، تمام، اگر مىخواهى عبد باشى عبد من باش. عبد من، حر در مقابل دیگران؛ کرنش در مقابل من، سرافرازى در مقابل دیگران.
خدمتتان عرض کردم که در زمان مرحوم آقا یکى از کتابهایشان از نظر اجازه به اشکال برخورد کرده بود، آمدند به ما گفتند که «ما به یکى از افراد و بزرگان و اعاظم مراجعه کنیم و یک نامه و توصیهاى بگیریم، آخر شما که دیگر از این کتابها پول در جیبتان نمىرود»، تمام کتابهایى که مرحوم پدر ما نوشتند یک یکقرانى در جیبشان نرفت که ما این را بگیریم در طاقچه بگذاریم، یک دانه یکقرانى! حتى مىفرمودند: «ما برای بعضى از جلدها بهخاطر بعضى مسائل، از جیب خودمان پول مىدهیم»! مشخص است اگر یک نفر در این دنیا پیدا شده باشد که تألیفاتش براى خدا بوده باشد، او پدر ما بوده، حالا نمىگویم دیگرى نبوده، ما نفى دیگرى نمىکنیم، اما این که مسلّم است و این که خودمان دیدیم و رفقاى ایشان هم دیدند، همه هم دیدند که دیگر از ایشان خالصتر، مخلصتر، بدون چشمداشتتر و بدون هیچ چیز دیگری، کسى نبوده، خیلىخوب حالا چه اشکالى دارد که یک توصیهاى از جایى بگیریم براى این چیزهایى که براى رضاى خدا دارد انجام میشود، نه براى پول؟!
الآن این قضیه یادم آمد، در خدمت مرحوم پدرمان بودیم که یکى از آقایان به دیدن ایشان آمده بود، او در یکى از شهرستانها بود و اهل تألیف هم بود، حالا آن شخص به رحمت خدا رفته، ولی آن کسی که مقابل او بود الآن حیات دارد و زنده است، داشت به مرحوم پدر ما اعتراض مىکرد، البته همدورهاى ایشان بوده و ظاهراً بعضى از مباحث را هم با ایشان بحث کرده بودند، در همان زمانى که طلبه بودند بعضى از کتابها را با ایشان بحث کرده بودند، مرد فاضل و زحمتکشی هم بود، گفت:
من رفتم براى فلان جلد کتاب تقاضاى کاغذ و... کردم، آنوقت فلان کس پیش من آمده که «آقا این تقاضایی را که دادى بده من کتاب خودم را چاپ کنم»، گفتم: آقاجان این را براى ما دادند، به این عنوان دادند، گفت: «نه، شما رضایت بده»! پدر ما را درآوردند! هرچه ما به این مىگفتیم، مىگفت: «نه، شما بیا این کار را بکن.» خلاصه با دعوا و فلان، قضیه تمام شد و بعد هم ایشان ناراحت شد و رفت و شروع کرد پشت سر ما صحبت کردن که «این آدم اینطوری است»! گفتیم: عجب! تازه بدهکار هم شدیم! ما براى این کتاب تقاضاى کاغذ کردیم و چهکار کردیم و حالا فلان آقا آمده مىگوید: این تقاضایی که کردی، امتیازش را ـ نمیدانم امتیاز است، چه است، من که اطّلاعی از این چیزها ندارم ـ به ما بده و چه کن!
خب این یک قسم براى خدا کار کردن است! یک قسم هم فرض کنید کار و تألیفى که یکهمچنین بزرگى دارد انجام مىدهد.
خلاصه من گفتم: ایشان نمىپذیرند و قبول نمىکنند. گفتند: «حالا شما به ایشان بگویید.» ما آمدیم و دیدیم ایشان میخواهند استراحت کنند، بعدازظهر بود و نیمخیز بودند و مىخواستند استراحت کنند، من گفتم: آقا راجع به این کتاب مىگویند: یک توصیهاى...، اصلاً حرف نزده، ایشان فرمودند: «نهخیر»، اصلاً نگذاشتند ما جمله و حرفمان را تمام کنیم، فرمودند: «نهخیر، اجازه دادند دادند، ندادند ندادند.» آمدم به آنها گفتم من که به شما گفتم، من بابایم را مىشناسم، چرا شما اصرار مىکنید؟!
این «و لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ...» و «و أکرِم نَفسَک...» است، اینقدر مقام عزت و مقام مناعت طبع که حتى کارى را که براى خدا دارد انجام مىدهد، نمىخواهد به اندازۀ سر سوزنى منتِ لطفِ از غیر خدا را بر دوش بکشد! ایشان به بنده فرمودند:
اگر مشیت خدا تعلق گرفته، این چاپ خواهد شد و هیچکس هم نمىتواند جلویش را بگیرد، اگر هم مشیت خدا تعلق نگرفته باشد این چاپ نخواهد شد، وظیفۀ بنده این است که بنویسم، فقط همین، تمام، دیگر به چاپش، به نشرش، به جلدش، به هیچ چیز دیگری کار ندارم، فروش رفت، فروش نرفت، مورد تشویق قرار گرفت، مورد انتقاد قرار گرفت، هیچ به ما ارتباطى ندارد!
لزوم در معرض قرار دادن عبارات ائمه علیهمالسلام برای تشخیص راه صحیح زندگی فردی و اجتماعی
«و أکرِم نَفسَک عَن کُلِّ دَنیَّهٍ و إن ساقَتکَ إلَى الرَّغائِب» این را حتماً رفقا بنویسند و در منزلشان داشته باشند، ببینید این نکات است که حرکت و راه انسان را تشخیص مىدهد، شما که این عبارت سیدالشهدا علیهالسّلام را روی طاقچهات بگذارى، صبح که مىخواهى از خانه بیرون بیایى یک نگاه بیندازى، این عبارت روى فکر شما اثر مىگذارد، روى راه و مرام شما در آن روز تأثیر مىگذارد، مىخواهى به دکان مراجعه کنى این عبارت سیدالشهدا هست، مىخواهى به دفتر مراجعه کنى این عبارت هست، مىخواهى به فلان سازمان مراجعه کنى این عبارت هست، مىخواهى با مردم ارتباط داشته باشى این عبارت هست، این عبارت دیگر شما را رها نخواهد کرد، و ما باید این مطالب را در جلوى چشممان قرا بدهیم، اگر قرار ندهیم گول مىخوریم، غفلت مىکنیم، نفس مىآید و براى انسان غفلت مىآورد و انسان را از آن راه بهدرخواهد برد.
خب ما در نظر داشتیم که راجع به این مسئلۀ شروعِ در زندگى، علت ازدواج، نگرش اسلام و سایر جوامع به ازدواج، این قضیه که اسلام به ازدواج با چه نگرشى نگاه مىکند و سایر جوامع به ازدواج به چه نگاهى و به چه نگرشى نگاه مىکنند، صحبت کنیم و این مسئله، هدف و محور براى صحبت ما بود، که خب ما به این نکته نرسیدیم. البته از نظر آماده شدن براى این مطلب که این مسئله، مسئلۀ اساسى نسبت به همۀ موارد ریاضت است، خب شاید تذکر این قضیه خیلى بىمناسبت هم نمىنمود.
لزوم درست فهمیدن مطالب و آزادی در قبال مسائل فردی و اجتماعی بعد از ادراک مطلب حق
امیدواریم که خداوند توفیق و لطف خودش را شامل همۀ ما بفرماید؛ و اول ادراک صحیح مطلب و دوم حرّیت و آزادگى در پذیرش را نصیب ما بگرداند، این مسئله است که اول مطلب را درست بفهمیم. مرحوم آقا مىفرمودند: «قبل از این که بخواهید به این مطالب بپردازید، اول درست بفهمید.» نمىگویند: «آقا بلند شو بیا بعداً مىفهمى»، نه، اینها برای مسائل دیگر و درویشها و سایر ملل و نحل و موقعیتهاى دیگر است که «فعلاً بیا مىفهمى، حالا بیا بعد مىفهمى، الآن زود است» نه، مرام و مکتب اولیاء خدا، اول فهم است، درست فهمیدن است و بعد پرده را کنار زدن، حالا که فهمیدى دیگر مدام نیا پوششى روى سر بینداز، مدام چشمت را ببند، مدام عینک را عوض بکن، نه، وقتی که فهمیدى حرکت کن، دیگر نایست، فهمیدى، دیگر برو.
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
من وقتى که در قم وارد شدم با افراد متعددى برخورد مىکردم، با افراد زیادى که همۀ آنها هم معمم بودند، همۀ آنها هم از علما بودند، خب طبیعى است مثل سایر افراد، بعضى از این چهرهها چهرههاى غلطاندازى داشتند و مرا دچار شک مىکردند که خب اگر این راه است، این مسیر است، این اسلام است، این تبلیغ است، ظاهر با باطن جور نمىآید، از یک طرف یک فرد دیگرى را مىدیدم که او اصلاً در وضعیت دیگرى بود، خب اگر این است پس این چه مىکند؟! من مدتى در این قضیه و در این مسئله با خودم کلنجار مىرفتم تااینکه یک روز به دعوت و خواست یکى از دوستان (که الآن هم حیات دارد و از علما و بزرگان و فضلا است و در بالاى شهر طهران مسجد دارد و مرحوم آقا هم اسمشان را در کتاب آوردند) به مجلس موعظۀ مرحوم آقا شیخ عباس طهرانى رفتیم.
این قضیه را خود آن شخص هم بعد از رحلت مرحوم آقا براى من تعریف کرد.
مرحوم آقا شیخ عباس طهرانى در آن مجلس مطالبى را فرمودند که وقتى که من از آن مجلس بیرون آمدم دیگر زندگىام تعیین شد، دیگر شبهات کنار رفت، یعنى راه و مسیر را بدون نظر کردن به این و آن و بدون توجه به مظاهرى که عرض کردم، [انتخاب کردم.]
خب خیلى ظهورات است که غلطانداز است، شخص لباسش این است، غذایش این است، خانهاش این است، وضعیتش این است، آیا باید به اینها نگاه کنیم یا به مسائل دیگر نگاه کنیم؟
این مرحوم آقا شیخ عباس طهرانى ـ رحمة الله علیه ـ که مرد بسیار بزرگى بود و از اوتاد و صلحا بود، طورى در آن یک ساعت از نظر مسائل اخلاقى و تعیین ملاکات و مبانى و آن معانى که باید در زندگى بهعنوان معانى و قضایاى کاربردى به آن توجه کنم، صحبت کردند که وقتى که من از آن مجلس بیرون آمدم دیگر مسیرم تعیین شد که شد.
یعنى دیگر گفتم: این حق است و دنبالش را گرفتم و دیگر دست برنداشتم، (این را من دارم مىگویم:) این که مدام چادر روى خودم بیندازم و دائم چشم خودم را ببندم، نه، این راه را در پیش گرفتم، هر کسی که با این راه خواند، من او را نزدیک دیدم، هر کسی که با این مسیر نخواند به او توجه نکردم، برو دنبال کارت، به این نگاه نمیکنم. هر کسی که خودش را با این مسیر وفق داد، دیدم این اهل مراوده و معاشرت و رفاقت است، ارتباط با او مىارزد. و هر کسی که دیدم نه، دنبال چیزهاى دیگر رفته، ارتباط با او نمىارزد. و کار به جایى رسید که من از بعضى از افرادِ بهظاهر موجه در نجف شنیدم که ایشان گفته بود: «اگر شده است حتى برخلاف رضاى خدا هم که شده، انسان مىتواند به مصالحى که تشخیص مىدهد بپردازد»! دست شما درد نکند! آن مرد چه مىگفت و این چه مىگوید؟! ببینید چقدر فاصله است؟! چقدر این تفکر فاصله دارد؟! این بیچارهاى که دارد این حرف را مىزند، از اول که اینطور نگفته، نه آقاجان، مدام بر خودش چادر انداخته، دائماً یک چادر انداخت، روز دوم یک چادر دیگر انداخت، فلان خلاف را از آنجا و بیتى که هست دید و هیچ نگفت، «خودشان مىدانند»! یعنی چه «خودشان مىدانند»؟! «خودش مىداند» چیست؟! این حرفها چیست که «خودش مىداند»؟! بیا برو دنبال کارت، آیا خودش مىداند و آنوقت تو هم اینجا هستى؟! آیا خودش مىداند و تو هم در این لجنزار هستى؟! آیا خودش مىداند و تو هم اینجا چشمت را بستى؟! خدا مىگوید: «خیلیخوب! ما هم مىدانیم، تو یک دانه پوشش روی خودت انداختى، ما دهتا میاندازیم! اصلاً یک لحاف رویت مىاندازیم، دوباره یک چادرشب انداختى، ما یک دانه پتو روی تو مىاندازیم، مال ما بهتر است، جنسش بهتر است، تقلب هم نمىکنیم، اینقدر کلفت [که هیچ جای نفس کشیدن هم نداشته باشی،] یک لحاف مىاندازیم که اگر خورشید هم بالاى کلهات طلوع کند دیگر از زیر آن لحاف نمىتوانی بفهمی! ما بلد هستیم»، آنوقت آخر کار به اینجا مىرسد که مىگوید: «اگر مصلحت را تشخیص مىدهى ولو برخلاف رضاى خدا، انجام بده»! آقا این حرفها را زدهاند!! ما تعجب مىکنیم! ولى نباید بگذاریم کار به آنجا برسد، ولی ما هم همین هستیم، الآن هم هستند بعضىها که اگر پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم هم بیاید و بفرماید این کار را بکنید، مىگویند قبولت نداریم! هستند، چرا ما تعجب مىکنیم؟! مىگوییم: آقا بیا ما با تو حرف بزنیم، مىگوید: «نمىخواهم»، آقا مسئله این است، مىگوید: «اصلاً ما به شما چه کار داریم؟!» مگر نمىگویند؟ اینها چه کسانى هستند؟ اینها همانهایى هستند که یک لحاف روى خودشان انداختهاند! دیگر قضیه از پارچه گذشته است.
پس باید از خدا بخواهیم، اول: ادراک صحیح مطلب را به ما بدهد، این یک، که این از همهچیز مهمتر است، دوم: توفیق حرّیت و آزادى و آزادمنشى در قبال فهم و ادراکى را که نسبت به این مسئله براى ما حاصل شده است، [به ما بدهد.] این را باید از خدا بخواهیم.
إنشاءالله امیدواریم که سایۀ ولایت بر سر همۀ ما مستدام باشد؛ و خداوند توفیق زیارت صاحب ولایت را در دنیا و شفاعتش را در آخرت از ما دریغ نفرماید.
اللهم صلّ على محمّد و آل محمّد