پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهریاضت نفس
تاریخ 1430/05/28
توضیحات
حقوق فرد و جامعه از منظر این گفتار با دو پرسش روشن میشود: هر کس برای رشد و زندگی خود چه حقی دارد و آزادی او تا کجا با حقوق دیگران سازگار است؟ بحث از اعتدال در نگاه به ازدواج آغاز میشود و به معیارهای وضع قانون میرسد. سپس توضیح داده میشود که حق رشد، فرصتهای علمی و مادی و امکان انتخاب مسیر معنوی را هم در بر میگیرد. روایت عیادت از بیمار نشان میدهد که توجه به عواطف انسانی چه نقشی در تفاوت نگاه مادی و معنوی به روابط اجتماعی دارد. گفتار با بررسی قصاص و نمونههایی از اجرای حکم، به نقش قانون در جلوگیری از تعدی و حفظ جامعه بازمیگردد. در پایان، حقوق متقابل زن و مرد به عنوان مقدمهای برای بحث بعدی مطرح میشود و مجلس به اهمیت توسل به اهلبیت میرسد.
هو العلیم
قانون چگونه از حقوق فرد و جامعه پاسداری میکند؟
از حق رشد معنوی تا جلوگیری از تعدی
شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 169
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرّحمن الرّحیم
الحمد لله ربّ العالمین
و الصلاة و السلام على سیّدنا و نبیّنا أبىالقاسم محمّد
و على آله الطیبین الطّاهرین
و اللعنة على أعدائهم أجمعین
اگر رفقا حضور ذهن داشته باشند، در جلسات قبل، صحبت در کیفیت ریاضات نفسانى بود و عرض شد که گرچه امام علیهالسّلام در مورد کیفیت غذا و همینطور دو سه مورد دیگر این مسئله را بیان کردند، ولى بهطورکلى مسئلۀ ریاضات نفسانى در یک جمعبندى کلى، به هر عملى تعلق مىگیرد که نفس نسبت به آن عمل، احساس لذت و اشتیاق کند، حالا آن عمل هرچه مىخواهد باشد، مىخواهد مسئلۀ غذا خوردن باشد، مىخواهد التذاذات دیگر باشد، در این مورد تفاوتى ندارد.
لزوم عمل برطبق مبانی اولیای الهی نسبت به درپیش گرفتن راه اعتدال در مسئلۀ ازدواج
ازجمله مواردى که بسیار مورد توجه است و باید نسبت به این مسئله خیلى دقت و رعایت بشود و حدود و ثغورش مشخص بشود، مسئلۀ ازدواج است که نسبت به این مطلب تعریفهاى مختلف و در نتیجه برداشتهاى مختلفى شده است:
بعضىها بهطورکلى این مسئله را یک مسئلۀ فرعى و جانبى و حاشیهاى مىدانند که خارج از حیات و گذران زندگى است و یک راه و رسم خودش را دارد و در مرام سلوکىِ انسان نمىگنجد، براى خودش یک روش خاص خودش را دارد، با خصوصیات مختلفى که هست و راههایى که در اینجا مطرح است، حالا بعضىها این راه و بعضىها راه دیگرى را انتخاب مىکنند.
و بعضىها هم خب این طرف قضیه، نسبت به این مطلب، طوری تصور دارند که گویى تمام مسائل زندگى و حیات انسان در این مسئله خلاصه مىشود و چهبسا مطالب خلافى هم شنیده مىشود و بر طبق ذوق و سلیقه، هر شخصی، مبانى را تفسیر و توجیه مىکند، هر شخصى آن برداشتهاى خودش را بر طبق آن نحوۀ تمایلات نفسانى عرضه مىدارد برای اینکه هم خود را توجیه کند و هم مسئله را بهنحو عادى جلوه بدهد.
طبیعى است آنچه وجود دارد و از بزرگان و اولیا به ما رسیده است، راه اعتدال است، نه راه تفریط و نه راه افراط. و همین نکته است که انسان را در یک محورِ از تعادل نفسانى قرار مىدهد که بهواسطۀ آن، ذهن از پرداختن به آن مسائل واقعى و آن نقطۀ حقیقى، به مطالب دیگر نمىلغزد و انحراف پیدا نمىکند.
لزوم لحاظ کردن حق شخصی افراد و همچنین عدم تضییع حقوق دیگران در حین وضع قوانین
بهطورکلى همانطورىکه عرض شد در حقوق و قوانین بین ملل، قانون مسئلۀ روابط اجتماعى افراد را براساس احراز و احقاق حق شخصى بدون تعدى و تجاوز به حقوق غیر تعیین مىکند؛ یعنى دو ملاک در قوانین حقوقىِ بین ملل وجود دارد:
ملاک اول این است که هر کسى که در این دنیا آمده، از حقوق ابتدایى و اولیه و ضرورىِ حیات و رشد و تکامل برخوردار است، این مسئله مسئلهاى است که در همه جا مورد توجه است، در روابط بین ملل، در حقوق ملل، همینطور در حقوقبشر، این مطلب مورد توجه است که هر شخصى که به دنیا مىآید و قدم در این دنیاى ما مىگذارد، باید از حق رشد و نمو و رسیدن به آن نقاط فعلیت و مدارج کمالىِ خودش بهرهمند باشد و کسى نمىتواند او را از رسیدن به این نقطه منع کند، این قانون براى همه هست، حتى کمونیستها هم یکهمچنین قانونى را دارند و از این نظر فرق نمىکند، این یک قانونی است، اما در کیفیت اجرا و کیفیت فهم مسئله، در آنجا سؤال مىشود که آیا این قانون به رشد این فرد کمک مىکند یا به انحطاط او مىانجامد؟ آن یک مطلب دیگرى است. ولى اصل و اساس و بناى در قوانین مدوّنۀ بین ملل و حقوقبشر بر این اساس، بر دو رکن است که رکن اول حق اولیه و ابتدائیه و ضروریۀ هر شخص در این دنیا براى ادامۀ حیات و رسیدن به توقعات (توقعاتِ به حقِ خودش و توقعاتى که مقتضاى بودن در این دنیا، تحقق و ایجاد آن توقعات در عالم خارج است) میباشد؛ این ملاک اول.
ملاک دومى که قوانین بر این اساس پىریزى مىشوند، این است که براى رسیدن به این حق ابتدایى و ضرورى، نباید به حقوق دیگران تعدى و تجاوز کرد، یعنى انسان براى رسیدن به حقى، حق دیگرى را سلب کند. و اینجا است که این مسئلۀ مهم و حیاتىِ تدوین قانون براساس آن مقاصد و غایات و اهداف عالیه، شکل مىگیرد. یعنی تصور ما از تعدى به حق دیگران چیست؟ آیا فقط سیلى زدن به گوش دیگرى است؟! آیا فقط سقف را بر سر کسى خراب کردن است؟! آیا فقط فرض بکنید دیوارى را که مىخواهند بردارند، بدون ملاحظۀ جهات ایمنى همینطور تراکتور و از این دستگاههاى مثل بولدوزر و... را بیاورند و آن را بردارند بدون اینکه اینها را رعایت کنند که الآن این ساختمان و پیریزی این ساختمان ممکن است که خراب بشود و براى اهالى خانه [ایجاد خطر بکند؟] خیلى اتفاق افتاده که بدون توجه به اینها، یکمرتبه سقف خانه ریخته و عدهای را هلاک کرده و ازبین برده است، آیا فقط به همین تعدى گفته مىشود؟! آیا تعدی یعنی براى رسیدن به حق، دیگران را از پرداختن به این امکانات محروم کردن است؟! آیا تعدی یعنی براى رسیدن به یک حق، آن استعدادات و امکانات ملى را در اختیار چند نفر بهخصوص قرار دادن است؟! آیا در قوانین بین ملل و در حقوقبشر این را تعدى مىگویند؟! یا اینکه نه، مسئله و مطلب از این مسئله بالاتر است؟ یعنى تعدى به حق تکامل معنوى در یک جامعه نیز تعدى به حقوق دیگران تلقى مىشود. اینجا است که حقوقبشر و قوانین مادىِ امروز، ممکن است که از ادراک و فهم این مسئله ناتوان باشد و نتواند آن قانونِ مطابق با این دو رکن را به جامعه عرضه کند.
تعدی به حق تکامل معنوی افراد جامعه، نمونهای از تجاوز به حقوق دیگران
مثلاً فرض بکنید یک نفر حق دارد به هر کیفیتى که مىخواهد در اجتماع ظاهر بشود، این حق او است، نه به کسى تعدى مىکند، نه راه کسى را مىبندد و نه براى دیگران سدّ معبر ایجاد مىکند، حق من این است که یا با لباس بیرون بیایم یا بدون لباس و عریان خارج بشوم، حقوقبشر نمىتواند جلوى این مسئله را بگیرد. قانونى که در آنجا تدوین و تصویب مىشود، این حق را براى هر کسى قرار داده که بله میتوانید [هر طوری که خواستید از منزل بیرون] بروید. لذا ما مىبینیم در کشورهایى که همینها مدوِّن حقوق و احکام بین ملل هستند، در همین مجالسشان، قوانین آزادىِ بىبندوبارى تدوین مىشود و مىگویند که مطابق با حقوقبشر است، چه اشکال دارد؟! ایراد ندارد، یک فرد به هر کیفیتى که میخواهد [بیرون بیاید،] حق طبیعى و حیات او است، سدّ معبر که نمىکند، جلوى کسى را که نمىگیرد، راهبندان که ایجاد نمىکند، مىخواهد با لباس باشد، لباس سیاه، لباس سفید، لباس زرد، مىخواهد بدون لباس باشد، اختیار با او است. خب این فرض بکنید که به یک کیفیت. یا مثلاً فرض کنید در روابط اجتماعى، حق هر کسى است که آن رابطۀ فردى و شخصى را براى اطفاء غرائز به هر کیفیتى که مىخواهد، انجام بدهد و کسى نمىتواند جلوى او را بگیرد. در مسائلى که در آنجا تعدى تلقى بشود، مانند تجاوز به عنف، خب در آنجا باید جلوگیرى کرد، یا اینکه بهنحوى فرد را از رسیدن به حقى باز داشت، در آنجا نه، مواردى هست که باید جلوگیرى بشود.
البته این مسئله را هم باید درنظر گرفت که در خود اسلام هم این مسئله مورد توجه قرار گرفته که اگر احساس بشود که منبابمثال ولیّ یک دختر ـ حالا در مورد پسر اینطور نیست ـ که دختر رشیده باشد، بهطورىکه از نقطهنظر عرفى و تشخیص اهل فن، به حدى رسیده باشد که بتواند صلاح و فساد خود را تشخیص بدهد؛ تحت تأثیر احساسات قرار نمیگیرد، تحت تأثیر ظاهر فریبنده قرار نمیگیرد، تحت تأثیر حرفها و وعدهها قرار نمیگیرد، چون الآن معمولاً اینطور است که با حرفهاى دروغ و ظاهر فریبنده و بدلکارىهاى فتنهانگیز، این افراد تحت تأثیر قرار مىگیرند و بعد هم اسم خودشان را رشیده مىگذارند، نه، اگر دختر دختری باشد که وقتى که انسان با او صحبت مىکند و فهم او مورد ارزیابى قرار میگیرد، انسان احساس کند که کاملاً نسبت به مسائلِ خودش مسلط است، نسبت به ادراکِ خودش، نسبت به فهمِ خودش با یک اطمینانى صحبت مىکند، در این موقع اگر پدر مانع بشود و جلوى ازدواج او را بگیرد، در اینجا شرع یکهمچنین اجازهاى را به او (ولیّ دختر) نداده است، آن اجازهاى که به ولیّ دختر داده شده است مربوط به مواردى است که دختر به حد رشد نرسیده باشد، البته یکهمچنین رشدى که بیان شد، نهاینکه رشدی که [از نظر سنی باشد،] و این رشد هم به 20 سالگی و 25 سالگى نیست، نه، افراد متفاوت هستند، ممکن است که یک دختر هجده سالهاى باشد که از نقطهنظر فهم و میزان و معیار و مرتبهاى که دارد، انسان با او صحبت میکند و میبیند که کاملاً نسبت به موازین و مسائل وارد است و کسى نمیتواند او را فریب بدهد، نسبت به مسائل و آتیه و استقبال خودش مىتواند تصمیمگیرنده باشد، ولى بعضىها هستند که فرض کنید که با سن بالا هم هستند ولی در تحت احساسات قرار دارند. افراد به یک نحو و به یک شکل نیستند، تشخیص این مسئله با افراد اهل خبره است که بتوانند نسبت به این موضوع اظهارنظر کنند. در این حد منبابمثال قوانین مدوّنۀ دنیا هم نسبت به این مسئله اظهارنظر مىکند، در اینجا هم آنها در اینگونه موارد، آن تعدى را ناپسند مىشمارند.
ولى از آن طرف فرض کنید که ایجاد رابطه به هر کیفیتى و به هر وضعى و به هر قسمى، چه حالا فرض بکنید که این ایجاد رابطه بین مرد و زن باشد یا اینکه بین دو جنس موافق باشد، از هر دو طرف، قوانین حقوقبشر نسبت به این مسئله هیچ مطلبى ندارند، میگویند: «حقش است، خودش مىداند، خودش اختیار مىکند، اختیار با خودش است»، و از این نقطهنظر، جنبۀ مادىِ مسئله براى اینگونه افراد مورد توجه است، اما فکر این که این قانون موجب بشود که این مسئله در میان اجتماع شیوع پیدا بکند و همۀ افراد در اشاعه و شیوع این مطلب احساس امنیت قانونى و حقوقى بکنند، نسبت به این مسئله کارى ندارد. فرض بکنید اگر جامعهاى بخواهد بهطورکلى به جامعۀ قوم لوط برگردد، میگویند: «بشود! حقش است! افراد حقشان است که اختیار کنند! انتخاب کنند!» و بعد هم کسى نمىتواند مانع بشود، و این جزء حقوق اولیه بهحساب مىآید.
بنابراین این که خود جامعه فىحدّنفسه براى بقاء و حیات خودش و افرادى که در این جامعه متولد مىشوند و در این جامعه رشد مىکنند و بدون اختیار و انتخاب در جریان حوادث و وقایع این جامعه قرار مىگیرند مانند بچههاى معصوم، نسبت به اینها دیگر فکر نشده است. حالا فردى هست که سى ساله است و عمری از او گذشته، چهل سال دارد و مىخواهد مسیر زندگىاش را به نحوى انتخاب کند، به او مىگویند: «خیلىخوب، تو برو به آن کیفیت عمل کن، خودت مىدانی»! اما افرادى که اینها انسان و بشر هستند، شایستگى ارتقاء به مراتب عالى و تجرد و مراتب بالا را دارند، این افراد در یکهمچنین جامعهاى که با این فرهنگ و با این قوانین رشد کنند و بالنده بشوند، حقوقبشر براى اینها چه تصمیمى گرفته است؟! براى اینها چگونه مىشود نسبت به این مسئله رعایت کرد؟ آن شخصى که مىنشیند و قانون جعل مىکند و وضع میکند که شما مىتوانید به این کیفیت فرض کنید که الآن تظاهرات کنید، به این کیفیت در خیابانها وارد بشوید و خود را در معرض دربیاورید، ایرادى ندارد که به این کیفیت و به این نحوه در فلان شهر ظاهر بشوید، خب نسبت به آنهایى که در یکهمچنین وضعیتى هستند و مثل حیوان و خرس و الاغ مىمانند، این مسئله نسبت به آنها ایراد و اشکالى ندارد، آن کسى که خودش دارد نسبت به این قضیه اقدام مىکند، این، حیوان است. اما نسبت به آنهایى که فرض بکنید که اینها در یکهمچنین جامعهاى مىخواهند زندگى کنند، بچه است و مىخواهد بزرگ بشود، انسان است و مىخواهد در این شهر زندگى کند، آیا او باید از این شهر بیرون برود؟! آیا او نباید از منزلش بیرون بیاید؟! آیا نباید برود نان بگیرد؟! آیا نباید برود گوشت بگیرد؟! آیا نباید در بازار برود و چه کند؟!
لزوم بسترسازی مناسب جهت رشد و تکامل افراد جامعه در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی
این لحاظ امنیت جامعه بهعنوان جامعه، خود جامعه فىحدّنفسه حقى دارد، جامعه یعنى فضایى که در آن فضا هر شخصى بتواند به نقطۀ تکاملى خودش راه پیدا بکند، از نظر علمى حدى نداشته باشد که از آن حد نتواند تجاوز کند، مانعى براى او از نقطهنظر ارتقاء علمى در آن جامعه وجود نداشته باشد، تحصیل علم براى غنى و فقیر به یک نحو در آن جامعه برقرار باشد، رسیدن به مراتب عالیه از جهات علمى براى همۀ افراد جامعه در یک سطح باشد، چرا؟ چون فقیر که گناه نکرده که فقیر شده است، خب یک فقیر هست که عمداً خودش را به بیکارى و اهمال و... مىزند، خب او از خیلى از مسائل محروم است، ولى فقیرى هست که مال ندارد، وضعش و موقعیتش و جریاناتى که در حول او گذشته، وضعیتى که در آن قرار داشته، در یک سطح عادى از مسائل در آنجا برخوردار بوده، خب این فرد در این جامعه حق حیات دارد، حق بالندگى دارد، حق رشد دارد و حق رسیدن به همان جایى را دارد که استعداد او تقاضا مىکند، [اگر خودش] بیش از این [اقدام نمىکند،] خب نمىکند، آن دیگر تقصیر کسى نیست. ولى برای رساندن فرزند یک خانوادۀ مستمند [به درجات عالیه،] آن جامعه وظیفه دارد که تمامى امکاناتى را که در اختیار یک فرد غنى از هر نقطهنظر قرار میدهد، در اختیار او هم قرار بدهد، حالا شخص رسید رسید، نرسید نرسید، آن دیگر تقصیر جامعه و دولت نیست، اختیار آن دیگر به امکانات خودِ فرد برمىگردد، و همچنین براى رسیدن به مسائل عادی، مسائل بهداشت، مسائل سلامتى و امثالذلک، تمام امکانى که در اختیار یک فرد غنى در یک جامعه هست، باید بدون سر سوزن تفاوتى، در اختیار همان فرد مستمند هم قرار بگیرد، چون این مستمند در این جامعه حق حیات دارد و حق رشد دارد. نسبت به مسائل معنوى هم به همین کیفیت است. فرض بکنید شخصى مىتواند مراتب عالیه را طى کند، مراتب بالا را طى کند، براى رسیدن به مراتب عالیه کسى نمىتواند جلوى شخصى را از نقطهنظر انتخاب مسیر بگیرد که «چرا این در این مسئله و فرقه است؟ چرا این در آن فرقه است؟ چرا اینطورى است؟ چرا آنطورى است؟!» این چرا چراها همه از تنگنظرىهاى ما سرچشمه مىگیرد. همه از عدم توجه ما به حقوق اولیه و ضروریه و بدیهیۀ افراد براى رسیدن به مراتب تعالى و تکامل سرچشمه مىگیرد.
لزوم جلوگیری از کارهای خلاف شرع
البته مکاتبى که در جامعه از نقطهنظر فساد فرهنگى و فساد اخلاقى بهنحوى است که مورد اتفاق همۀ افراد است، یعنى همه مىگویند: «این مکتب اصلاً مکتب خلاف است، این مکتب، مکتب انحراف است، در این مکتب فلان مسائل مطرح است» ـ هستند و خیلىها بودند که با سوءاستفادههایى که از عنوان ارتقاء روحى و مسائل سلوکى و امثالذلک، به کارهاى خلاف شرع و حرام و مسائل بسیار قبیح و وقیح مىپرداختند ـ خب مشخص است که باید جلوى همۀ این حرفها گرفته بشود. اما این که انسان بخواهد بهصرف عدم موافقت با فکر و سلیقۀ گروهى، جلوى یک جریان را بگیرد، این عمل، خلاف شرع و حرام است.
لزوم محفوظ بودن حق انتخاب و اختیار برای افراد جامعه در محدودۀ جلب رضایت شارع مقدس
در جامعه باید راه حرکت معنوى و سیر معنوى و سیر روحى به موازات حرکت مادى و جریانات مادى و جریانات اقتصادى و بهداشتى و روند عمومى و عادى جامعه، براى همۀ افراد فراهم بشود، اختیار با خود فرد است، همانطورىکه کسى نمىتواند از شرکت یک فرد در یک مجلس جلوگیرى کند، فرض کنید الآن در این خیابان سهتا مجلس است، فرض بکنید مجلس عزادارى ایام فاطمیه است، هر کسى دلش مىخواهد [در هر مجلسی شرکت کند، آزاد است و حق انتخاب دارد،] این مجلس از این ساعت تا آن ساعت است، ذاکر در این مجلس فلان شخص است، منبرى و سخنران در این مجلس فلان شخص است، در فلان مجلس کس دیگرى است و در فلان مجلس شخص ثالث دیگرى است، هر کسى هر کدام را خواست اختیار مىکند. یکى مىگوید که من اینجا بیشتر خوشم مىآید، یکی مىگوید که من آنجا بیشتر خوشم میآید، تفاوتى نمىکند. از این نقطهنظر نسبت به جریانهایى که آن جریانها را افراد با اختیار خودشان بهعنوان حرکت معنوىِ خودشان انتخاب کردند، انسان نمىتواند جلوگیرى کند و اگر ممانعت کند، عمل حرام و خلاف شرع انجام داده است. مگر این که همانطورىکه عرض کردم جریانى باشد که از نقطهنظر اخلاق، رفتار و کردار، یک جریان فاسدالعقیدۀ منحرفِ خلافشرعِ بیّن که اهل ادراک و استنباط ـ نه یک گروه خاص، نه یک سلیقۀ خاص، نه اینکه یک عده بیایند و براى بقیه تکلیف تعیین کنند، نه ـ و بهطور عموم به هر فرد متدینى که گفته بشود، بگویند: «آقا اینها معلوم نیست چهکار دارند مىکنند و این وضعیتشان [چگونه است؟!»،] خیلىها بودند و الآن هم هستند، در خارج افرادى بهعنوان گروههاى فرض کنید عرفان هستند که اینها در خارج شنیعترین کارهایى که هست انجام مىدهند، وقیحترین کارهایى را که ممکن است انسان تصور کند، از این افراد سر مىزند! خب اینها تکلیفشان معلوم است، اینها وضعیتشان مشخص است. و اما در غیر از این موارد، فرض بکنید شخصى است که این راه را انتخاب مىکند و مىرود، جامعه باید تمام امنیت را براى این فرد فراهم کند، خودش به میزان فهم خودش، نمىخواهد برود، خب نرود، آنجا نمىخواهد برود، اینجا مىخواهد برود، مگر زور است؟! مگر فشار است؟! چه حسابى است که حتماً باید یک عده فرض بکنید که براى همۀ افراد تصمیمگیرنده باشند و همۀ افراد فقط باید از یک جریان تبعیت کنند؟! خب این که نشد، این که در این مسئله معنا ندارد. حق انتخاب و اختیار باید براى همه آزاد باشد.
آزاد بودن شاگرد در انتخاب استاد، یکی از امتیازات حوزههای علمیه نسبت به مراکز علوم دانشگاهی
الآن یکى از خصوصیاتى که منبابمثال مجامع علمى و حوزههاى علمىِ ما دارند، یکى از نقاط خصوصیت بارز اینها این است که هر شخصى در انتخاب استاد آزاد است. فرض کنید دهتا جلسه است، یکى این را نمىپسندد، آنجا مىرود، آن را هم نمىپسندد یک جاى دیگر مىرود.
مرحوم پدر ما مىفرمودند:
من وقتى که مىخواستم مکاسب بخوانم، پیش یکى از آقایان رفتم (طبعاً الآن دیگر فوت کردند و به رحمت خدا رفتند، البته این شخصى را که ایشان مىگفتند مرد ملاّ و وارستهاى بود منتها علىٰکلّحال...) رفتیم و درس مکاسب را شروع کردیم، ایشان در همان روز اول، هنوز درس را شروع نکرده، شروع به اشکالاتى کرد که بر این درس وارد است، گفتیم: اول درس را بخوانید، بعد اگر اشکالی وارد شد، اشکال را نقل بکنید نهاینکه شما هنوز درس را نخوانده دارید اشکال را مطرح مىکنید! و همینطور کیفیت بیان ایشان را نپسندیدیم و دیگر به درس او نرفتیم! فردا شد، (حجرهشان در مدرسۀ حجتیه بود) من از این بالاى اطاق نگاه کردم و دیدم این بندهخدا با آن عده از شاگردان در مدرسه دارند راه مىروند و دنبال ما مىگردند که ما کجا هستیم، ولی ما دیگر نرفتیم. و ما همیشه شرمنده بودیم که قبل از اینکه برویم و خلاصه بحثشان را ببینیم و قبلاً [تحقیقی] بکنیم، چرا خودمان یکهمچنین تقاضایى از او کردیم و بعد در آن گیر کردیم.
حالا مکاسب را هم که رفقا مىدانند، یک صفحه و دو صفحه که نیست، خودش دو سه سال طول مىکشد، آدم دو سه سال باید [این درس را بخواند.] ایشان مىفرمودند: «خلاصه ما براى اینکه یک درس مکاسب برویم، هفده استاد عوض کردیم»! خب انسان این را نمىپسندد، آنجا مىرود، نمىپسندد، جاى دیگر مىرود تااینکه بالأخره یک جا مورد قبولش باشد. حالا فرض بکنید یک نفر مىگوید: نه، این که شما با این نحوه نپسندیدید ولی من پسندیدم و از همه هم بهتر است، خب بسمالله! این که دیگر [اشکالى ندارد.] و اتفاقاً یکى از مطالب و موارد بارز مسئلۀ حوزههاى علمیه نسبت به سایر مجامع و دانشگاهها همین است که فرد در انتخاب استاد، اختیار دارد، دلش مىخواهد اینجا مىرود، دلش نخواهد نمىرود. البته باز الآن نمىدانم که وضع دانشگاهها چطور است و به چه کیفیت است، آیا اینطور شده یا نشده است؟ سابق که اینطور بود که شخص [در پذیرش استاد] مجبور بود.
ممنوعیت اهانت به دیگران
همین مسئله نسبت به سایر موارد هم به همین کیفیت است، یعنى فرد در انتخاب مسیرِ حرکت معنوى، آزاد است و هر شخصى آن مسیرى را که انتخاب مىکند، براساس برداشتهایى است که آن برداشتها از جهات مختلف جمع شده و بعد این نتیجه را در اختیار او قرار داده است، خب چرا انسان باید شماتت کند؟! چرا باید ملامت کند؟! چرا باید خرده بگیرد؟! اشتباه کرده، خب اشتباه کرده، اشکال ندارد. انسان مىرود و فردى را از اشتباه درمىآورد. اما اینکه بلند شود، بیاید و بخواهد جلوى جریانی را بگیرد و بگوید: باید طبق آنچه من فکر مىکنم بشود، این نیست، ما همچنین مطلبى نداریم، یکهمچنین نظرى نداریم. در جلسات گذشته خدمتتان عرض کردم:
امام صادق علیهالسّلام داشتند با فردى از اصحاب خودشان راه مىرفتند. کنیز آن شخص همراهش بیرون آمده بود که چیزى که میخواهد بخرد به او بدهد که بیاورد، یکدفعه آن کنیز یک جا چشمش جلب شد و ایستاد و بین او و آن کنیز فاصله افتاد، آن شخص برگشت و کنیز را ندید و شروع به ناسزا گفتن به آن کنیز کرد، حضرت ایستادند، عصبانى شدند، ناراحت شدند و فرمودند: «براى چه به این بندهخدا ناسزا مىگویى؟!» او عرض کرد: «یابنرسولالله این نصرانى است!» حضرت فرمودند: «خب نصرانى باشد! این دینش است»، این الآن این دین را اختیار کرده ـ این را من دارم مىگویم، حضرت این را نفرمودند ـ و هنوز حقانیت دین اسلام براى او روشن نشده است، تو به چه حقى داری به یک فرد مسیحى اهانت مىکنى؟!»1
و واقعاً این مسئله، یک مسئلۀ عجیبى است! مگر ما حق اهانت به یک مسیحى را داریم؟! مگر ما حق اهانت به یک یهودى را داریم؟! مگر ما حق اهانت حتى به یک بىدین را داریم؟! بىدینى که نه از روى غرض و عناد، بلکه از روی فهمش، خدا را نفهمیده، در وضع، جو، زندگی، اطرافیان و محیطش نتوانسته آن حق را بفهمد، آیا او انسان هست یا نه؟ آیا قابلیت هدایت را دارد یا ندارد؟ صحبت در این است. این فردى که الآن حتى خدا را نمىشناسد ولى قابلیت هدایت را دارد، با آن فرد دیگرى که در جریاناتى قرار گرفته، در وضعیتى قرار گرفته که خدا را مىشناسد، پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را مىشناسد، امیرالمؤمنین علیهالسّلام را مىشناسد، شیعه را مىشناسد، چه فرق دارد؟! چه تفاوتى دارد؟! پس این همه آیه و روایاتى که براى مستضعفین داریم که مستضعفین حسابشان با بقیه فرق مىکند، مگر مستضعفینِ در کرۀ ماه و مریخ هستند؟! نه، مستضعفینِ همینجا هستند، در همین زمین، در میان ما، همسایۀ ما، رفیق ما، ممکن است که اینها مستضعف باشند؛ نفهمیده، در یک جریان دیگرى قرار گرفته، وقتى آن جریان عوض بشود، ارتباطات تغییر پیدا بکند، خب این شخص هم عوض مىشود، این شخص هم تغییر پیدا مىکند، و انسان این مسئله را احساس مىکند.
عدم توجه اولیای الهی بهصرف امور ظاهری افراد
وقتى که انسان رفتار اولیاء خدا، رفتار انبیاء الهى، رفتار معصومین را با افراد غیرمتدین ملاحظه مىکند، همان احساسى براى او پیدا مىشود که آنها با یک فرد متدین دارند انجام مىدهند! چرا ما از غافله عقب ماندیم؟! چرا ما باید به راه دیگری برویم؟! وقتى که اساسِ ارتباط در ادیان الهى و در فطرت آدمى براساس انسانیت است، براساس صدق و خلوص است و آن کسى که عناد و غرض و مرض دارد از این قافله برکنار است، وقتى که اساسِ ارتباط بر این اساس است، دیگر فرق بین شیعه و سنى و مسیحى و یهودى و سایر افراد در چیست؟! همۀ اینها در یک سطح قرار دارند چون میزان، خلوص است و صدق است و میزان، همان کیفیت و برداشتى است که فرد در یک جریان و در یک وضعیت و مسائلى که در دور او وجود دارد، در یکهمچنین وضعى قرار گرفته است، خب این شخص که تقصیر ندارد، چون حالا یک فرد منبابمثال [مسیحی و یهودی و... است آیا دیگر قابل هدایت نیست؟!] و این مسئله إنشاءالله اگر خداوند توفیق بدهد که البته بنده مشغولش هستم، در آن کتابى که درنظر داشتیم و شش هفت سال پیش قولش را به رفقا داده بودیم ولى هنوز هفتاد صفحه از آن را بیشتر ننوشتیم، در آن کتاب ارتداد در اسلام، در آنجا این مسائل مطرح خواهد شد و روشن خواهد شد که بهطورکلى دیدگاه اهل معرفت نسبت به انسان بما هو انسان، اصلاً 180 درجه با آن که تابهحال ما مىشنیدیم و در میان خیلى از محافل جا افتاده، تفاوت دارد. اهل معرفت دیدگاهشان نسبت به انسان و به موجودى که خداوند او را شایستۀ بروز و ظهور اسماء خودش قرار داده، بهصرف پرداختن به رفتار و کردار ظاهرى نیست، بهصرف بعضى از امور عادى که انسان مشاهده مىکند و هزار قصد و غرض در پشت این رفتار نهفته است، نیست، بهصرف ظاهر آراسته نیست، بهقول آن شاعر که مىگوید:
| ظاهرش چون بوذر و سلمان بود | *** | باطنش همچون ابوسفیان بود |
نه، به این وضعیتها نیست؛
| ظاهرش چون گور کافر پرحلل | *** | باطنش قهر خدای عزوجل1 |
این مسیحىها را وقتى که دفن مىکنند، تابوتشان خیلى زرق و برقدار است و آن چوب و چیزهایى که دارد، از خود جنازه بیشتر قیمت دارد! عجیب است! واقعاً چقدر این ادیان و این دیدگاه مادى عجیب است! این دیدگاه، دیدگاه خیلى عجیبى است!
پیشبرد مسائل مادی، عامل طرح مسئلۀ دموکراسی
یک وقت مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند، نمىدانم من این قضیه را در مجالس به رفقا گفتم یا نه؟ امروز صبح کسى آمده بود، یکدفعه یادم آمد، شک کردم که گفتم یا نه؟2 علىٰکلّحال براى این بحث ما چیز بدى نیست؛ یک مرحوم شیخ مهدى محققى یا محقق بود که ایشان قبلاً از طرف مرحوم آقاى بروجردى در هامبورگ آلمان رفته بود و مدتی در آنجا متصدى مؤسسه و مسجدى بود که در آنجا درست کرده بودند و کارهایى در آنجا انجام مىدادند و مرد موفقى هم بودند.
مرحوم آقاى بروجردى ـ رحمة الله علیه ـ مرد بسیار بزرگى بود، از آن افرادى بود که هم از نظر علمى بر همه تفوق داشت و واقعاً فردى بود که مىشد گفت: فرد مرجعى است و بهدرد مرجعیت مىخورد و هم از نقطهنظر صفاى باطن و صفاى روحى، بنده از مرحوم آقاى بروجردى مسائل و حکایاتى دارم که خیلىهایش را هم نگفتهام، علیٰکلّحال ایشان مرد باواقعی بود، البته خب آن مسائل عرفان و مطالب معنوى و آن مراتب عالى عرفانى را، آن را خدا بهتر مىداند، ما اطّلاعى از آنها نداریم، علىٰکلّحال ایشان مرد بااخلاصى بود و اهل صدق بود، خدا ایشان را رحمت کند.
مرحوم والد ما نقل مىکردند:
وقتى که ایشان (مرحوم شیخ مهدی محققی) به ایران آمدند، من براى دیدن ایشان رفته بودم، (اینطورى که در نظرم هست، در آن زمان منزلشان در خیابان پیروزى و همینجاها بود) ازجملۀ مطالبى را که ایشان نقل مىکردند یکى این بود که «بهطورکلى روابط در غرب براساس روابط مادى است، روح و معنویت در آن روابط معنا ندارد، قانون مىآید و تکلیف را براى این و آن تعیین مىکند (البته خب حالا ما به این مسئله مىرسیم و در صحبتها به این نکته مىرسیم) که مثلاً این کار را نکن، اگر تو این کار را کردى من این کار را مىکنم، اگر این کار را بکنی من هم در قبال این کار را مىکنم، هر دو از نقطهنظر برخورد قانونى در قبال همدیگر قرار دارند و زندگى به یکهمچنین نحوهاى است.» (و بیخود هم نمىگویند، مطلب همینطور است.)
ایشان مىگفتند: «یکى از این افرادى که با صحبتهاى ما از مسیحیت دست برداشته بود و مسلمان و شیعه شده بود، ولى خانوادهاش مسلمان نبودند، و این هم از ترس آن که خانواده او را مورد صدمه قرار بدهند، در منزل اعتقاداتش را کتمان مىکرد، نمازش را کتمان مىکرد، ارتباطش از نقطهنظر مسائل دینى و اسلامى، فقط در مسجد بود ولى در منزل دیگر این کارها را نمىکرد. ولى در اواخر عمر که دیگر مریض شده بود و دیگر احساس کرد که شاید از این مرض نتواند رهایى پیدا بکند، دیگر آنجا علناً در منزل هم نماز مىخواند، و حتى خانوادهاش یک مرتبه پیش ما آمدند و بسیار اظهار ناراحتى کردند! من گفتم: مگر شما قائل به دموکراسى نیستید؟ خب هر کسى در انتخاب دین آزاد است، او هم دلش میخواهد که مسلمان بشود، شما چه حرفى دارید؟!
یعنی اینهایى که خودشان دموکراسى مىگویند، خودشان هم قبول ندارند و مسئله اینطور نیست و فقط این مسئله براى بقیه است! و من براى این قضیه شواهدى دارم. شواهد بسیار عدیدهاى دارم که فقط براى پیشبرد مسائل مادى، اینگونه مطالب را مطرح مىکنند. خودشان هیچکدام اینها را قبول ندارند. فقط به ما مسلمانها که مىرسند دموکراسىشان مىگیرد و از این مسائل!
تااینکه این فرد را به بیمارستان بردند، در تمام سه هفتهاى که آن فرد در بیمارستان بود، حتى یک بار خانوادۀ او به او سر نزدند؛ نه فرزندانش، نه پسرش و نه دخترش، و نه زنش، هیچکدام به او سر نزدند! من با آنها تماس گرفتم و گفتم: آخر این پدر و همسر شما بوده، مدتى با شما زندگى کرده، و آنها مىگفتند: «نه! پرستارها هستند و نیازى به ما نیست.»
حاکمیت قانون ماتریالیستی بر بسیاری از جوامع دنیا
ببینید! قانون مادى است! یعنى منبابمثال خود آن نِرس میآید و سرم را وصل میکند، قرص را سر موقع مىدهد، اگر آمپول بخواهد، مىزند، دکتر سرکشیک به کارش رسیدگى مىکند، ما چرا دیگر برویم؟! قانون، قانون ماده است! قانون، قانون ماتریالیستى است! آن احساسات، آن عواطف، همه در اینجا فراموش شده است! آن برقرار کردن ارتباط که مریض در یکهمچنین موقعى چقدر نیاز دارد به این که با او ارتباط برقرار کنند! این همه دستوراتى که ما در اسلام داریم که عیادت مریض بکنید و چه و چه، اینها براى چیست؟ اینها چه فایدهاى براى او دارد؟ اینها براى این است که انسان آن روح نشاط و انبساط را در مریض زنده کند! اتفاقاً این قضیه در بهبود بیمارى هم خیلی مؤثر است، بسیار مؤثر است و ثابت شده است! دیروز به دیدن یکى از ارحام که چند ماه پیش یک عملى داشتند، رفته بودم، عمل قلب داشتند، منتها من متوجه نشده بودم که یکهمچنین قضیهاى اتفاق افتاده بوده و خیلى متأثر شدم. ازجمله مطالبى را که ایشان نقل مىکرد این بود که مىگفت:
عجیب بود! من در آن یکى دو هفتهاى که در بیمارستان بودم، هر نفر از ارحام یا غیر ارحام که مىآمدند، من آن انبساطى را که پیدا مىکردم، آن را در بهبود روند سلامتى در آنجا در خودم احساس مىکردم که چقدر حالم بهتر شده و این انبساطى که پیدا کردم، در بهبود من چقدر تأثیر گذاشته، امشبم با شب قبل چقدر فرق داشته! یک روز که کمتر مىآمدند، آن روند و حال بهبودی را در وجود خودم کندتر مىیافتم.
تأکید اسلام بر عیادت از مریض
خب خداوند متعال که بیخود نفرموده! پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم که بیخود این مطالب را براى ما بیان نکردند! این همه ثواب که براى عیادت مریض داریم،1 اینها براى چیست؟ اینها براى این است که او (مریض) احساس تنهایى نکند، در وضعیتى قرار دارد که وضعیتش با وضعیت سایر افراد، آن وضعیت نرمالى که سایر افراد دارند، فرق مىکند. آن حالت روحی و نفسانىاش، شکستگى که براى او ایجاد شده، آن باید جبران بشود، باید ترمیم بشود، مسئله که فقط مسئلۀ شکم نیست.
خلاصه، یک نفر نیامد و مىگفتند: «نه، آنها دارند به او مىرسند و نیازى به ما نیست، ما به این مسائل (عیادت و...) نیازى نداریم.»
لذا ما مىبینیم که فرض کنید همینجاهایى را که براى سالمندان و امثالذلک تعبیه مىکنند، در آنجا (کشورهای غربی) خیلى بیشتر از اینجا (ایران) است. در ممالکى که جنبۀ عطوفت و عاطفه [بیشتر است،] در ممالک شرقى، حالا اسلام هم نباشد، در ممالک شرقى این خانۀ سالمندان بسیار کمتر است از آنجایى که در آنجا یکهمچنین مطالبى وجود ندارد، روابط براساس روابط مادى است و روابط عاطفى نیست.
مىگفت که ما در این مدت، هر دو سه روز یک بار به این فرد سر مىزدیم، یک ساعت مىگفتیم مىخندیدیم و شوخى مىکردیم و حال و هواى این فرد را اصلاً عوض مىکردیم. او از این مسئله خیلى متأثر بود که نگاه کن این خانوادهای که من در این مدت براى آنها زحمت کشیدم، جان کندم، جان خودم را گذاشتم تا اینها را به اینجا و این وضعیت رساندم، اینها این موقع با من چه کردند! و این فردى که اصلاً ارتباطى با من ندارد، یک مبلّغ روحانى است که من را از یک دین به دین دیگر برگردانده، هر دو روز یک دفعه به من سر مىزند و یک ساعت میگوید و مىخندد و شوخى مىکند و خلاصه حال و احوال مىکند. این قضیۀ عمل و رفتار ما براى او بیشتر موجب تثبیت افکار و فرهنگ جدیدش بود. تااینکه او به رحمت خدا رفت و ما او را در آنجا در همان قبرستانى که مربوط به مسلمانها است و در هامبورگ وجود دارد دفن کردیم.
فردایش درِ خانه ما را زدند. آمدیم دیدیم یک هیئت عزادار بر سر و سینهزنان، خانوادۀ او، وارد منزل ما شدند و میگفتند: «ای آقا شما چه کردید؟! شما به ما ظلم کردید! شما به ما خیانت کردید!» عبارت آنها این بود که شما با این عمل خودتان به ما خیانت کردید و حق ما را تضییع کردید و بر ما ظلم کردید! گفتم: چهکار کردم؟ ماشاءالله که شما خیلى عالى بودید و این مدت سنگتمام گذاشتید، این دو یا سه هفته دیگر آنقدر سر زدید که بندهخدا شرمندۀ شما شد! گفتند: «شما بدون اجازۀ ما او را برداشتید بردید در قبرستان دفن کردید، درحالىکه ما مىتوانستیم این جنازۀ پدرمان را به همین مراکز دانشگاهىها و پزشکىقانونى و امثالذلک ببریم و به فلان مبلغ مارک، بفروشیم و شما ما را از این منفعت محروم کردید!»
خب حالا آدم با این طرز تفکر چهکار کند؟! یعنى این از هزارتا فحش که بیایند به آدم بدهند بدتر است! آن سه هفتهاى که اصلاً یک مرتبه هم در بیمارستان نرفتند که به این سر بزنند، این از یک طرف، از آن طرف بلند شوند و بیایند و بگویند که اینطور! یعنى آیا واقعاً آدم به اینجا مىرسد؟! یعنى آیا واقعاً بشر به اینجا مىرسد که به جنازۀ پدرش، به حکم مجسمه و چوب و گوشت قصابى نگاه کند؟! فرض کنید یک کیلو، دو کیلو گوشت در قصابى آویزان مىکنند، یعنى اجازه مىدهد که فرض کنید اینطورى با جنازۀ این پدر رفتار بشود! این آدم دیگر چه در دل او وجود دارد؟! چه احساسى وجود دارد؟! چه رحمى در این دل وجود دارد؟! چه عاطفهاى دیگر وجود دارد؟! چه انسانیتى دیگر در این فرد وجود دارد؟! حالا البته ما نمىگوییم که این فرد دیگر بهطورکلى [قابل هدایت نیست،] اگر این باز بیاید و تحت تأثیر تربیت و فرهنگِ [صحیح قرار بگیرد،] عوض میشود، ولى فعلاً که اینطور است، این چیزی است که الآن هست. اینجا است که انسان باید قدر و ارزش قوانین الهى را که براساس معنویت پىریزى شده است بداند، نه قوانینی که بر اساس ماده و براساس ـ همانطورىکه در جلسات قبل گفتیم ـ قوانین ماتریالیستى پیریزی شده است.
رعایت قوانین، اصل اولى براى حفظ و بقاء اجتماع
بنابراین همانطورىکه در جلسۀ قبل خدمت رفقا عرض شد، بهطورکلى چه در ادیان الهى و چه در قوانین حقوقبشر و همینطور در سایر قوانین ملل، مسئلۀ اولى که وجود دارد، مسئلۀ ملاحظه قوانین ضرورى براى بقاء اجتماع است، قانونى که رعایت آن قانون براى حفظ حیات اجتماعى و حفظ بقاء اجتماعى لازم است، شخص بتواند به حقوق اولیۀ خودش دسترسى پیدا بکند. مسئلۀ دومی که وجود دارد این است که آن قانون از تعدى و تجاوز به حقوق دیگران مانع باشد و رادعى وجود داشته باشد. این دو اصل در قانون وجود دارد.
اهمیت حکم قصاص برای حفظ و بقاء افراد جامعه
فرض بکنید در مورد قصاص عرض شد که در آیه دارد که: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِصَاصُ فِي ٱلۡقَتۡلَى ٱلۡحُرُّ بِٱلۡحُرِّ وَٱلۡعَبۡدُ بِٱلۡعَبۡدِ وَٱلۡأُنثَىٰ بِٱلۡأُنثَىٰ فَمَنۡ عُفِيَ لَهُۥ مِنۡ أَخِيهِ شَيۡءٞ فَٱتِّبَاعُۢ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيۡهِ بِإِحۡسَٰنٖ ذَٰلِكَ تَخۡفِيفٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَرَحۡمَةٞ فَمَنِ ٱعۡتَدَىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَلَهُۥ عَذَابٌ أَلِيمٞ﴾1 که این آیه مربوط به آیۀ قصاص حر به حر، عبد به عبد، أنثىٰ به أنثىٰ و همینطور چشم در مقابل چشم و این چیزها است، یا در آیۀ دیگر دارد که: ﴿وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ﴾؛2 «حیات اجتماعى مرهون وجود قصاص است»، البته این مربوط به قصاص است، سایر قوانین و آن تعدیات، قوانین حقوقى، تجاوزات نسبت به حقوق دیگران، همۀ اینها جاى خودش را دارد. اگر کسى بر حقى از حقوق دیگران صدمهاى وارد کند، فرض کنید اگر کسی بخواهد بر منزل، ملک و مایتملّک دیگران صدمهای وارد کند، آن قانون باید جلوى او را بگیرد. اگر دزدى بدون اطّلاع در منزلى وارد بشود، باید دست او قطع بشود و همینطور اگر عمل او عملى باشد که امنیت اجتماعى را به خطر مىاندازد که همراه با سلاح باشد، قطعاً حکم او اعدام است و این فرد باید اعدام بشود، حتى اگر آن اسلحۀ او اسلحه غیرواقعى باشد، همینقدر که در ظاهر، این عمل بهعنوان تخویف و ترساندن افراد قرار بگیرد، آن مجازات شدید باید براى اینگونه افراد درنظر گرفته بشود.
آن اصل اولى براى حفظ و بقاء اجتماع، رعایت قوانین است و باید هم همینطور باشد، چون همانطورىکه خدمت رفقا عرض شد، همۀ افراد در یک سطح نیستند، همۀ افراد در یک میزانِ از تعالى فرهنگى قرار ندارند، بالأخره افرادى هم در میان اجتماع پیدا مىشوند و کم هم نیستند که اینها مىخواهند به حقوق دیگران تجاوز و تعدى کنند و در همۀ موارد و اصناف هم این قضیه بلااستثناء وجود دارد، هیچ استثنائى هم در اینجا وجود ندارد، در کاسبش همینطور است، در پزشکش همینطور است، در روحانىاش همینطور است، در همۀ اصناف افرادى هستند که اینها مىخواهند خارج از حدود انسانى قدم بردارند و مىخواهند خارج از آن اصول انسانى حرکت بکنند، تفاوتى هم ندارد، چون تمام اینها براساس مسائل نفسانى است و نفس هم در همه هست، نفسى که الآن دارد با شما صحبت مىکند، این نفس هیچگاه ازبین نمىرود، ظهور و بروزش تفاوت مىکند؛ یک وقت من فرض کنید که با این لباس الآن در میان شما ظاهر مىشوم، یک موقع این لباسم را درمىآورم و با یکی از لباسهایی که متعارف است و شما پوشیدید، میآیم. نفس من در اینجا با تغییر لباس، عوض نشده که حالا نسبت به این خصوص و نسبت به این صنف، دیگر این مسئله منتفى باشد، نفس وجود دارد، آن بروز و ظهور اجتماعى و خصوصیاتى که او به خود گرفته است، آن خصوصیات متفاوت است، گاهى به این شکل و گاهى به آن شکل، «هر لحظه به شکلى، بت عیّار برآمد»1 حالا این وضعیت تفاوت مىکند.
روى همین جهت چارهاى نیست در این که حکم اولى بتّى و ضرورى و قطعى در اجتماع [وجود داشته باشد،] چه آن اجتماع ملتزم به احکام الهى باشد یا آن اجتماع ملتزم به احکام الهى نباشد، آن حکم اولى و قانون اولى عبارت از همین قوانین عادى است و این قانون است که جلوى تعدى ظالم را مىگیرد. و به عبارت دیگر باید اینطور تعبیر کرد که بهطورکلى اصل تدوین قوانین ابتدایى، البته بهطور غالب، این براى فرد متجاوز است نه براى فردى که مىخواهد طبق اصول انسانى در جامعه رفتار بکند، مىگویند: «اگر مىخواهى منزل خودت را خراب کنى، باید آن جهات ایمنى را براى منزل همسایه رعایت بکنى، اگر رعایت نکنى باید تاوان این مفاسدى را که بعد اتفاق مىافتد و تدمیر و تخریبى که اتفاق مىافتد و همینطور حتی ممکن است که به قتل نفس و به ضایعات دیگر برسد، بپردازى»، این قانون براى چه کسی است؟ براى آدم لاابالى و هردمبیل است، براى آدمى است که نمىخواهد به آن اصول انسانى عمل کند، والاّ اگر یکهمچنین قانونى نبود، اگر فردى وجدان داشته باشد،، آیا این کارها را نباید انجام بدهد؟ اگر فردى انسان باشد، اگر فردی بخواهد بهنحو انسان در جامعه زندگى کند، آیا این کارها را نباید انجام بدهد؟ حالا ما قانون هم نداشته باشیم یا قانون بگوید: «تو هر کارى که دلت مىخواهد بکن! بلدوزر را بینداز و خانهات را خراب کن ولو اینکه منزلِ در جوار آن هم بهواسطۀ عدم اتکا، از بین برود! تو که تعدى نکردى! تو آمدى منزل خودت را اینطور کردى.» اگر قانون نگوید، آیا شما این کار را نمىکنید؟! پس این قانونى که الآن دارد وضع مىشود، آن مدوِّنی که دارد این قانون را تدوین مىکند، مىخواهد جلوى متجاوز را بگیرد.
| هر لحظه به شکلى، بت عیّار برآمد | *** | دل برد و نهان شد |
آن آیۀ قرآنى که مىفرماید: ﴿وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ﴾ یا منبابمثال ﴿كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِصَاصُ فِي ٱلۡقَتۡلَى ٱلۡحُرُّ بِٱلۡحُرِّ وَٱلۡعَبۡدُ بِٱلۡعَبۡدِ وَٱلۡأُنثَىٰ بِٱلۡأُنثَىٰ﴾ که به قانون جزایى مربوط مىشود نهاینکه به قانون حقوقى مربوط بشود، چون ممکن است که فردى برحسب عدم اختیار، فردى را به قتل برساند، این که اشکالى ندارد، لازم نیست کافر باشد، حالا مؤمن هم باشد، مؤمن گاهى اوقات به اشتباه به یکى [صدمه وارد] میکند، امیرالمؤمنین علیهالسّلام فردى را آوردند و به قنبر فرمودند که «این مقدار تازیانه به او بزن.» قنبر تازیانه زد و یکى هم اشتباهى ـ حالا شمرده بود یا هرچه بود ـ اضافهتر زد، یعنى فرض کنید باید بیستتا بزند، بیست ویکی زد. حضرت به آن فرد فرمودند: «بلند شو و آن یک تازیانۀ اضافه را به قنبر بزن!» من گفتم: بیستتا، مىخواستى درست بشمارى!1 حالا این فرد مىخواهد قنبر باشد یا کسی دیگر باشد! دیگر از قنبر که بالاتر نداریم، ولى قانون، قانون است و امیرالمؤمنین هم امیرالمؤمنین است. او سرجایش است و باید این قانون باشد، حالا این که آن شخص مىبخشد، آن یک مطلب دیگری است. او مىبخشد و مىگوید: این قنبر که تعمداً اضافه نزده، قنبر که خداىناکرده نمىآید بگوید: من به این مرتیکۀ فلان فلان شده که حالا با این کیفیت است، یکى اضافه بزنم، حالا على گفته بیستتا، پنجتا هم من اضافه بزنم! نه آقا، تو را مىخوابانند و آن پنجتا را هم به تو مىزنند، حالا اگر اضافه نزنند، آن پنجتا را که دیگر به تو مىزنند، قنبر مىخواهى باش، باش، فرق نمىکند، پسر على مىخواهى باش، باش، فرقى نمىکند، فرد یهودى و نصرانى مىخواهى باش، باش، آن هم براى امیرالمؤمنین علیهالسّلام تفاوتى ندارد. اینجا است که انسان باید بفهمد که دنبال چه کسی برود؟!
تحلیل و بررسی جریان کشته شدن مالک بن نویره در زمان خلافت ابوبکر
نهاینکه انسان دنبال جناب ابوبکرى برود که وقتى آن خالد بن ولید براى گرفتن زکات از مالک بن نویره آمد [و آن جنایات را انجام داد، ابوکر نهاینکه او را قصاص نکرد بلکه او را تأیید هم کرد و...!] چون مالک گفته بود: «من به حکومت ابابکر چون حکومت غاصب است و حکومتِ خلاف است و حق امیرالمؤمنین علیهالسّلام را گرفته است، زکات نمىپردازم» و گوسفند نپرداخت، واقعاً ببینید شیطان تا کجا جلو مىآید! اینها بهعنوان این است که کسى که زکات ندهد، حکمى از احکام ضرورى دین را انکار کرده و کسى که حکمى از احکام ضرورى را انکار بکند، مرتد شده است و قتل مرتد هم واجب است. این صغرىٰ و کبرایى که فقهاء ابوبکر مىآیند این صغرىٰ و کبریٰ را بغل و کنار هم قرار مىدهند، پس مالک بن نویره که زکات به حکومت اسلامىِ برحق ـ الحمدلله همین یک حکومت در دنیا داشتیم و همین هم بر حق بود ـ نمىپردازد، قتلش واجب است! خالد بن ولید قدارهبند را به آنجا مىفرستند و مالک بن نویره هم فردى صاحب قبیله است و از عهدهاش برنمىآید، او را گول مىزند، فریب مىدهد که «ما با شما کارى نداریم، اگر نمیپردازی نپرداز، ما فردا از اینجا مىرویم، حالا فعلاً بلند شویم نماز را بخوانیم»، مالک بن نویره را جلو مىگذارد که نماز بخواند، بعد تا مشغول حمد مىشود یکمرتبه شمشیر را مىکشد و سر مالک بن نویره را در نماز جدا مىکند! این حکومت عدل اسلامى است! نگاه کنید، این را حکومت عدل اسلامى مىگویند که دیگر بهتر از این هم نمىشود! جبرائیل هم بیاید، نمىتواند بهتر از این یکهمچنین حکومتى را ایجاد کند! این قضیه را بنده نمىگویم، خود اهل تسنن این قضیه را در کتب خود نقل کردهاند، اگر آنها نقل نکرده باشند، بنده حرفم را پس مىگیرم. خالد بن ولید مىآید با کلک و دروغ که «ما با شما کارى نداریم، حالا موقع نماز است نماز را بخوانیم و حالا بنشینیم بعد با هم صحبت مىکنیم»، سر مالک بن نویره را جدا مىکند و بعد هیزم مىآورند و سر مالک بن نویره را، این آدمی را که به حکومت [زکات نپرداخته،] با هیزمها زیر دیگ مىگذارند!
اینها را بشنوید، خوب است، مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ این را در کتاب امامشناسى آوردهاند،1 بروید بخوانید، ایشان در آنجا مفصل ذکر کردند، تا بدانید بر این اسلام چه گذشته و بدانید که مظلوم و ظالم کیست؟!
سر مالک بن نویره را با هیزمها زغال مىکنند و گوسفند مىکشند و در دیگ میگذارند و با بدن مالک بن نویره و هیزمهایی که جمع کردند، آبگوشت درست مىکنند و همه نوشجان مىفرمایند و شب خالد بن ولید با زن مالک بن نویره زنا مىکند! همۀ اینها را نوشتهاند! حالا صحبت سر این است که اینها همانهایی بودند که اینها را میبینند! این افراد لشگر این مسائل را دارند مىبینند! چون زن مالک، زن زیبایى بوده و خالد بن ولید چشمش به او مىافتد و بهخاطر همین، این کار را انجام مىدهد! عمر با خالد بن ولید با همدیگر اختلاف داشتند و وقتى که او در مدینه مىآید، عمر مىخواهد از این قضیه (البته نه بهخاطر خدا، بلکه بهخاطر اغراض نفسانی) سوءاستفاده بکند، بلند مىشود پیش ابوبکر مىرود و مىگوید: «این خالد آمده مالک را کشته، حالا به کشتن او کارى نداریم، این زنایى که کرده، خب مسلّم است که زناى محصَنه است دیگر...»
شرایط تحقق زنای محصَن
زناى محصَن، نه، محصِن، محصَنه به زنایى گفته مىشود که با زن شوهردار باشد و شرایط خاص خودش را دارد، هم نسبت به مرد و هم نسبت به زن، این زنا زناى محصَن باشد، اگر مرد عیال داشته باشد و در اختیار او هم باشد و با زن غیرشوهردار زنا کند، این زنا، زناى محصَن است، نسبت به آن زن زناى محصَن نیست و او را باید حد بزنند، رجم نباید بکنند، سنگسار نباید بکنند، ولی مرد را باید سنگسار کنند، چون زناى محصَن کرده است. و اگر زن، زن شوهردار باشد و با مرد بدون زن، زنا کند، آن زنا از طرف مرد و از طرف زن، هر دو زناى محصَن خواهد بود چون در اینجا تعدى به حق مرد و به حق غیر تلقى مىشود، باید طرفین را سنگسار و رجم کنند. و رجم از احکام ضرورى اسلامى است که بوده و انجام شده و الآن هم حکم همین است، حالا طور دیگری بیان مىکنند، باید خودشان بروند و سؤال و جوابش را پس بدهند! حکم رجم بوده است و شکى در این مسئله نیست. و این کار (رجم) را هم که مىکنند، بهخاطر این است که اتفاق نیفتد. دو نفر را رجم مىکنند و همه هم باید ببینند، دیگر سومى وجود ندارد. احکام اسلامى احکامى نیست که با مردم [شوخى] دارند. این کار (رجم) براى رفع خیانت در جامعه انجام مىشود، والاّ اگر او را بیاورند و برایش طاق نصرت بیندازند و هر روز هم چلوکباب و سیگار وینستون ببرند جلویش بگذارند و بگویند که بفرمایید، خب معلوم است که این جامعه به کجا خواهد کشید!
عدم منافات حکم رجم در اسلام با کرامت انسانی افراد
مىگویند: «کرامت انسانى مخالف با این رجم است»! آیا این انسان است؟! این حیوان است، این ببر و پلنگ است، آن کسى که با زن شوهرداری (که این مرد در جامعه احساس امنیت مىکند که جامعه حق او را میستاند) یکهمچنین عملی را انجام مىدهد، این انسان نیست، یک حیوان است، حیوانى است که آن حیوان چهارپا فرض بکنید یونجه و کاه مىخورد، ولی این حیوان دوپا غذاى دیگری مىخورد، در اینصورت تفاوتى ندارد. وقتى که حیوان وحشى در خیابان بیاید، چهکار مىکنند؟ با تیر مىزنند و او را مىاندازند، حیوان را مىگیرند و در باغوحش مىگذارند، حالا اگر همین حیوان، درِ باغوحش باز شد و بیرون آمد، آیا او را رها مىکنند که برود مردم را پاره کند؟! حالا چون حیوان است آیا برود مردم را پاره کند؟! نه، او را با تیر مىزنند و مىاندازند، باید هم بزنند، خب اگر نزنند، مردم را ازبین مىبرد. بله، از نظر اینکه حیوان است، او را در قفس مىگذارند، در جنگل و همانجاها او را رها مىکنند، خب انسان نبایست بیخود [آنها را ازبین ببرد،] ولى وقتى که مسئله به تعدى مىرسد، همین حیوان وحشى که گناه ندارد، باید با تیر او را زد و او را انداخت تا افراد را ازبین نبرد. این مطلب در مورد [آن شخص زناکار هم هست.]
[خلاصه عمر گفت:] «حالا این خالد آمده با این زن مالک یکهمچنین کارى کرده، امروز شوهرش را اعدام کرده و بعد شب بدون اینکه رعایت قضیه را بکند (خب این زن باید چهار ماه و ده روز عده نگه دارد) رفته و با او زنا کرده»، حالا عمر پیش ابوبکر رفته که «این خالد باید اعدام بشود.» و خالد بن ولید هم که از همه چیز خبر دارد، پیش ابوبکر مىرود و خیلى خوشحال به بیرون برمیگردد و دستى هم به سبیلهایش مىزند و مىگوید: «بفرمایید! ببینید کسى با ما کارى ندارد.» عمر عصبانى پیش ابوبکر مىرود و مىگوید: «این چه کرده و چه کرده و این باید اعدام بشود»، آیا مىدانید ابوبکر چه جوابی مىدهد؟ این جواب را مىدهد: ـ اگر اشتباه نکنم اینطور میگوید ـ «لا أغمِدُ سیفاً سلَّهُ اللهُ علَى النّاس؛1 شمشیرى را که خدا از نیام کشیده، من آن شمشیر را در غلاف نمىکنم»! دست شما درد نکند! این را حکومت اسلام مىگویند!! بَهبَه! و باید به این حکومت افتخار کنیم! «لا أغمِد سَیفاً ...» این عبارت، عبارت مایِ شیعه نیست که اهانت باشد، عبارتِ علماء اهل تسنن است، آنها این را مىگویند، نهاینکه ما بخواهیم حرفى بزنیم. «لا أغمِد سَیفاً ...؛ شمشیرى را که خدا از نیام کشیده، یعنى خالد بن ولید، من آن شمشیر را چرا دوباره در غلاف بکنم؟!» الآن ما به این نیاز داریم! نوش جانش! هزارتا از این کارها هم انجام بدهد، نوش جانش! برود انجام بدهد! این هردمبیل مىشود، عالم، عالم هردمبیل میشود. اما وقتى که نوبت به امیرالمؤمنین علیهالسّلام و به بیعت نکردن برسد، اشکال ندارد بروید بزنید، خانه را آتش بزنید، خانۀ دختر پیغمبر را آتش بزنید، هیزم ببرید، وقتى هم که احساس کردید دختر پیغمبر پشت در آمده، با لگد همچنین به در بزنید که او را پشت در له کنید! این عیب ندارد! اینها اشکال ندارد!
بررسی مسئلۀ وحدت بین شیعه و سنی
عبارتى را که واقعاً عبارت عجیبى است، این را اهل تسنن نقل کردهاند، من نمىدانم این را در چه کتابى دیدم، ولى قطعاً این را با چشمم دیدم و در کتب اهل تسنن هم دیدم، حالا رفقا بروند این را پیدا کنند، عمر مىگوید:
در همان موقعى که فاطمه پشت در آمد و من با لگد به در زدم، صداى نالۀ او را شنیدم و او آنچنان نالهاى کرد که در دل من داشت یک احساس عطوفتى پیدا مىشد، ولى یکمرتبه به یاد آن افرادى افتادم که به دست على کشته شدند، لذا با لگد در را فشار دادم!1
ببینید! این عبارت عبارت عمر است! آنوقت یکهمچنین آدمى با این وضعیت و با این کیفیت مىآید براى مردم تصمیم مىگیرد که «این کار را بکنید، حالا آن کار را نکنید، این را انجام بدهید و آن را انجام ندهید»، این آقا با این حالت! یعنى دختر پیغمبر را مىآورند و با این کیفیت ازبین مىبرند! ببریم و بزنیم! چه اشکال دارد؟! حکومت ما به راه باشد، عیب ندارد دختر پیغمبر هم تکهتکه بشود، محسنش هم تکهتکه بشود، چه اشکال دارد؟! همۀ اینها فداى یک روز حکومت ما! بله! مسئلهای نیست! مردم باید اینها را بدانند، مردم باید اطّلاع داشته باشند. اگر قرار بر این است که ما تمام مبانى خودمان را کنار بگذاریم، خب بهتر است بلند شویم برویم نصرانى بشویم، چه اشکال دارد؟! چرا فقط با اهل تسنن وحدت داشته باشیم؟ خب با نصرانىها و یهودیها هم وحدت داشته باشیم، با همه وحدت داشته باشیم، وقتى که قرار بر این است، چرا خودمان را محدود کنیم؟! مىگویند: «پیغمبرمان مشترک است»! کدام پیغمبر؟! کدامیک از حرفهاى پیغمبر را گوش دادند که حالا پیغمبرمان مشترک است؟ آیا وصیت به ذریهاش را گوش دادند؟! آیا متابعت از على را گوش دادند؟! آیا پیروى از امیرالمؤمنیناش را گوش دادند؟! آیا نصب خلافت در روز غدیرش را گوش دادند؟! آیا اینها را گوش دادند؟! پس اشتراک کجا است؟! بله، پیغمبرى بوده، خودمان را هم به آن پیغمبر منتسب مىکنیم، خب بکنیم، خیلىها این کار را میکنند. فرض کنید که یهودى هم خودش را منتسب به پیغمبر کند که «این آدم خیلى خوبى است» آیا تمام شد؟! «قبلهمان مشترک است»! آیا همین مشترک تمام شد؟! آیا همینکه رو به این قبله بایستیم تمام شد؟! نماز تراویحی که واجب است به فرادىٰ بخوانند، به همین قبله به جماعت مىخوانند!2 آیا حالا قبلهمان مشترک شد؟! چون به طرف قبله نماز مىخوانیم پس [مراممان] یکى است؟! یا اینکه نه، اگر به آن دستور عمل کردیم، در آن دستور مشترک هستیم و اگر عمل نکردیم، نه. آن شخصى که به قبله نماز مىخواند و صلات تراویحى را که رسول خدا از ناحیۀ پروردگار فرادای آن را واجب کرده است و او همین نماز را به جماعت مىخواند، به خود کعبه هم مىخواند، ولی [در واقع] این پشت به کعبه دارد نماز مىخواند، نه رو به کعبه! نمازى مىخواند که ملائکه او را لعنت مىکنند! براى چه ایستادى دارى رو به کعبه نماز مىخوانى؟! این نماز که حرام است!
وقتى که من با آنها (اهل سنت) صحبت کردم، یکی از آن [مطالبی را که به آنها گفتم] راجع به صلات تراویح بود، گفتم: بلند شوید بروید در کتابتان ببینید، گفتند که «در زمان رسول خدا این نماز به فرادیٰ خوانده مىشده و عمر آمده این نماز را به جماعت خوانده، رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم هم ـ به دروغ ـ گفتهاند: ”اتّبعوا سُنّتى و سُنّة خلفائى“؛1 از سنت من و از سنت خلفاى من پیروى کنید.» این در کتبشان هست، گفتم: آیا این را قبول دارید؟ آیا از حرفتان برنمىگردید؟ آیا این حرفتان را قبول دارید که «اتّبعوا سنّتى و سنّة خلفائى» این درست است؟ «از سنت من و سنت خلفاء من پیروى کنید» آیا این را قبول دارید؟ آیا زیر حرفتان نمىزنید؟! گفتند: «نه»، گفتم: آیا على جزو خلفاء بود یا نبود؟ گفتند: «بود.» گفتم: وقتى که به سنت پیغمبر، به صورت نماز فرادىٰ برگشت، چرا دوباره آن را به جماعت مىخوانید؟! یکدفعه همینطور ماندند. گفتم: یا بگویید على جزء خلفاء نیست و فقط آن دوتا یا سهتا هستند و از على اسمى نمىآوریم، یا بگویید: علی جزء خلفاء نیست، خب آن موقع حسابمان طور دیگرى خواهد شد. یا اگر علی از خلفاء است، بسیارخوب، عمر آمد طبق سلیقه و فکر خودش این نماز را به جماعت کرد و امیرالمؤمنین علیهالسّلام آمد این را به فرادیٰ برگرداند، پس حالا شما باید فرادىٰ بخوانید، همینطور ماندند، ماندند و باز به جماعت خواندند. اینجا [قضیه] پیدا مىشود، بنابراین شما این قبلهات، قبلۀ مشترک نیست، همینطورى رو به آن نماز مىخوانید، قبلۀ تو این نفس تو است که دارى به آن نفس سجده مىکنى، منتها فرض کنید یک چهاردیوارى را هم جلوى خودت گذاشتى و این چهاردیوارى و سنگ است، کعبه نیست، کعبه در دل تو است، تو دارى به کعبۀ دلت نماز مىخوانى، نه به کعبه! حالا مىگوییم: «ما در کعبه و امثالذلک مشترک هستیم و...»!
ضرورت وضع قانون برای جلوگیری از ظلم افراد ظالم
این وضعیتى که الآن هست، این قانونى را که اسلام وضع کرده، این قانون براى چه کسی است؟ براى کسى که مىخواهد ظلم کند. کسى که نمىخواهد ظلم کند، کسى که مىخواهد در اجتماع به انسانیت عمل بکند، به انسانیت رفتار بکند، به روش انسانیت مىخواهد در اجتماع باشد، او که دیگر نیاز به قانون ندارد، او خودش حدود را مىبیند، این مقدار را خطکشى کردند، این مقدار را بایستى که پىریزى کرد، دیگر من نباید بروم آن زمینِ در مجاورِ خودم را هم غصب کنم و آن را هم ضمیمۀ ملکم کنم، وجدان مىگوید: نکن، فطرت مىگوید: نکن، انسانیت مىگوید: نکن، اما اگر من احساس کنم که زور پشتم هست، من احساس کنم که مالکِ این زمین مظلوم است، دادش به جایى نمىرسد، به آنها مىگوییم: «آقا خطکشی را بردارید صد متر آن طرفتر بروید، پى را از اینجا بکنید، چه کسی به چه کسی است؟! بزن برو!» بعد هم اگر خواست مسئله به جایى برسد، مسئله حل و روشن مىشود و مىرود زمین بعدى را هم ضمیمۀ این زمین مىکند.
مرحوم آقا قضیهاى نقل کردند در همان کتابشان1 راجع به باجناق مرحوم آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ زمینى را که گرفته بود، منزل بغلى، جنب منزل ایشان را آن شخص (پدرزن مرحوم حداد) به عیال ایشان (عیال مرحوم حداد) هدیه داده بوده، این (باجناق) آمده غصب کرده و سالیان سال در آنجا مانده و مىگوید: «نمىروم»، هیچ، خیلی صریح میگوید نمیروم، خب ایشان (مرحوم حداد) هم آدمى نیست که بلند شود به محکمه برود. چون او یک سید مظلومى است و مناعت دارد و متانت دارد، بزرگوارى و کرامت دارد و بهخاطر چندمتر زمین نمىآید خودش را با این مسائل درگیر کند، آیا حالا تو باید آن زمین را غصب کنى؟! آیا تو باید از کرامت این سید سوءاستفاده کنى؟! آیا این را انسانیت مىگویند؟! خدا هم مبتلایش مىکند. پس این قوانین برای اینگونه افراد است. یعنى قانونى که وضع مىشود براى افرادِ بیمار جامعه است، براى افرادِ مریض جامعه است، براى افرادى است که اینها عناد دارند، اینها نمىخواهند به آن حقوق انسانى و الهى پایبند باشند، براى اینها مىآیند قانون وضع مىکنند. قانون قرار مىدهند: «این کار را بکن، این کار را بکن»، البته یک پله بعد از این هم براى افرادى است که نه، آنها به این حد هم نیستند، ولى از آن خصوصیات عادى و ظاهرى خودشان مىخواهند نسبت به آنها هم استفادهاى بکنند، نمىخواهند فرض بکنید به حق دیگرى تعدى بکنند ولى آن جنبۀ گذشت و ایثار و عطوفت و... را هم نمىخواهند در آنجا رعایت بکنند. اشکال ندارد، این قوانین نسبت به اینها هم وضع مىشود.
ازجملۀ این قوانین قانون ازدواج است که آن احکامى را که اسلام در آن قوانین ازدواج قرار داده عبارت است از حقوقى که براى زن قرار داده، حقوقى که براى مرد قرار داده، مهرى که در قبال این عقد و امثالذلک قرار داده است، این مسائل در این قوانین ابتدایىِ ما مىگنجد، یعنى قوانینى که در قبال یکدیگر، طرفین متعهد براى بقاء این صورت ظاهرىِ ازدواج و ادامۀ ظاهرى ازدواج هستند. اسلام براى این، قانون قرار مىدهد. حالا این قوانینى که مربوط به این مسئله هست، چون فرصت دیگر بیش از این اقتضا نمىکند، إنشاءالله در مجلس بعد، به این موضوع مىپردازیم. ما در نظر داشتیم که دیگر وارد این مسئله بشویم و آن دو حکم متفاوتى را که اسلام نسبت به دوام زندگى از نقطهنظر ظاهرى و دوام زندگى از نقطهنظر باطنى وضع کرده و آن افتراق و قوانینى را که اسلام در اینجا آورده، آنها را بیان بکنیم که دیگر پرداختن به مسائل دیگر، حاجز از این مطلب شد.
اهمیت توسل و روضه و ربط با اهلبیت علیهمالسلام
در این جلسه هم مانند جلسۀ روز قبل، به مناسبت ایام فاطمیه ذکر توسلى به حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها مناسب است، إنشاءالله از رفیق و دوست گرامىمان تقاضا داریم که با توسلِ خودشان، حال و هواى مجلس را به آن سمت برگردانند. من خدمت رفقا گفته بودم: اهتمامى را که بزرگان به توسلات ائمّه علیهمالسّلام داشتند و این که اصل، آن توسلات است، اصل، آن توجهات است، و اصل، آن ارتباط است و این مسائل و مطالبى که گفته مىشود باید ختم به آن توجهات باشد و حتى بعضى از دوستان با من صحبت کرده بودند و از من تقاضا کرده بودند که «چرا خود شما اختتام صحبت را به ذکر مصیبت نمىکنید؟» عرض کردم من خودم مایل به این قضیه هستم، ولى هر وقتى که یکهمچنین قصدی کردم، آن ادامۀ مطلب، آن حال و توان مرا دیگر تحتتاثیر قرار داد و دیگر حالى براى آن نماند، والاّ خود من هم چرا، خیلی مایل و مشتاق به این مطلب هستم. البته خب اوقاتی که [حالی برای آن بماند.]
و این مطلب را هم رفقا در نظر داشته باشند که در مرام و مسلک اولیاء الهى، اصل و اساس، بر توسلات است و آن توسلات، حبل و ریسمانِ اتصال انسان با آن حقایق و معارف ربوبى خواهد شد، آن اصل است. در مجاورت با یکهمچنین مطلبى، پرداختن به مسائل علمى و معارف و مبانى که از ناحیۀ بزرگان براى ما رسیده است، آن جایگاه خودش را دارد، ولى یک وقت خداىناکرده تصور نشود که اصل همین مطالبى است که گفته مىشود، ولى ذکر مصیبت و... در حاشیه و در کنار قضیه قرار مىگیرد، نه، اینطور نیست! لذا یک مرتبه این قضیه را خدمتتان عرض کردم که در زمان مرحوم آقا، همان زمان گذشته، مرحوم آقا در همان زمان سابق در قبل از انقلاب، زمان شاه که در مسجد صحبت مىکردند و منبر مىرفتند، این منبرهایشان و مخصوصاً معاد شناسى و امام شناسى را یادداشت مىکردند، معاد شناسى یک ماه رمضان طول کشید، یادم هست، ولى امام شناسى بیشتر شد، ایشان اینها را یادداشت مىکردند و در مورد معاد شناسى من یادم هست که آن روضهاى را که بعد از هر منبرى بعد از صحبتهایشان مىخواندند، آن روضه را هم به شکل مجمل در انتهایش مىنوشتند. الآن در همین کتابهایى که در اختیار رفقا است، این مسئله را مىبینند. یک روز که هنوز این مطالب چاپ نشده بود (عرض کردم زمان، زمان گذشته بود و این مطالب ایشان در زمان انقلاب کمکم تنظیم شد) مرحوم آیةالله مطهرى ـ رحمة الله علیه ـ که در منزل ما بودند، (چون هفتهاى یک مرتبه ایشان در منزل ما مىآمدند و ارتباط داشتند، ارتباط وثیقى بین ایشان و مرحوم والد بود و گاهى هم ما مىرفتیم و مىنشستیم، چایى مىبردیم و چند دقیقهاى مىنشستیم و بعد مىرفتیم) دیدم ایشان معاد شناسى را آوردند و دارند به آقاى مطهرى نشان مىدهند و ایشان نگاه مىکنند، آقاى مطهرى همینکه داشتند نگاه مىکردند خیلى مبتهج و... بودند! بعد یکمرتبه گفتند: «آقا مناسب و بهتر نیست که شما این روضههایى را که در اینجا در پایان هر مجلس آوردید، این روضهها را حذف کنید بهطوریکه این مطالب، سلسلهوار و به یک نحو و یکنواخت باشد تا آن صورت کتابى و تألیفی خودش را حفظ کند؟!
ایشان یکمرتبه فرمودند:
نهخیر آقا! تمام آن صحبتى را که شما مىبینید، نمک آن همان روضهاى است که بعد این خواننده به این روضه مىرسد، تأثیر این مطالبی را که شما در اینجا مشاهده میکنید، در وقتى است که این خواننده که دارد این مطالب را میخواند، به این ذکر مصیبت سیدالشهدا علیهالسلام برسد و از آن اتصالِ با این کلمات به آن نفس مطهر، بیاید و این مطالب را در خود ثبت کند و جذب کند و نگه دارد.
این مطلب، [مطلب خیلی بالایی است!] ایشان گفتند: «بله! بله!» و قبول کردند ولى من خیال مىکنم ایشان باز مسئله را درنیافتند. خلاصه آنطورى که مسئله موردنظر ایشان بود، آن چیز دیگری بود. خلاصه این حقیقتى است. البته حالا پذیرفتند. و شاید هم اشتباه از من است که من تصورم بر این نحوه بوده. ولى آن جنبهاى که در اینجا موردنظر اولیاء الهى است، این قضیه است که همۀ مسئله، اتصال به آن خاندان است.
اهمیت ارتباط با اولیای الهی
مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند: «من تمام وجب به وجب صحن سیدالشهدا علیهالسلام را خوابیدهام.»1 اینهایى که اینها را (عرفا را) خارج از اسلام مىدانند، بیایید ببینید اینها چه کسانى هستند! این عارف بزرگ که یکى از آثارش را همین چندروز پیش دیدیم، این مرحوم آیةالله بهجت ـ رحمة الله علیه ـ که ما با ایشان خیلى مرتبط بودیم و ایشان هر وقت مشهد مشرف مىشدند به دیدن مرحوم آقا مىآمدند و ما گاهگاهى که در مجالس آنها بودیم، از این ارتباطات خیلى بهره مىبردیم، در این وضعیت همه مشاهده کردند که این استقبال مردم و این حال و هوایى که بود، همه براى اتصال ایشان به مرحوم قاضى بود. خب بقیه هم از دنیا مىروند، ولی اینطورى نمىشود. این چیزی که در این مسئله بود، حال و هوایى که بود، صحبتهایى که در حول و حوش یکهمچنین شخصیتى مىشود، همهاش به مرحوم قاضى مربوط مىشود، آن اصل، ایشان (مرحوم قاضی) است، آن حال و هواى مرحوم قاضى بوده که در یکهمچنین شخصیتى اینطور متبلور شده و مردم را اینطور بهسمت خود کشانده است. آیا این کفایت نمىکند؟ آیا براى انتباه، این مسئله کفایت نمىکند؟ باید چشممان را باز کنیم و بدانیم که خلاصه ما مجاز را با حقیقت اشتباه نگیریم و اصل را با فرع عوض نکنیم و بدانیم که بهقول معروف:
| این همه آوازهها از شه بود | *** | گرچه از حلقوم عبدالله بود1 |
از آنجا این حرکت و این نفحات آمده و مشخص بود، خود ما هم در تشییع ایشان که شرکت کردیم، مشاهده کردیم که آنقدر این جمعیت واقعاً زیاد است و از حال و هواى مردم پیدا است که این تشییعشان با تشییعهاى دیگر فرق مىکند. یعنى اصلاً از حال و هوا پیدا بود که در یک فضاى دیگرى قرار دارند و واقعاً [مشیعین] مشتاقانه آمده بودند، بعضى اوقات آدم احساس مىکند که مشیعین به زور دنبال جنازه مدام مىگویند: «خدایا چه زمانی این را دفنش مىکنند که راحت شویم! چه زمانی میشود که از این گرما و از این ابتلاء راحت شویم؟ چه زمانی مىشود خاکش کنند و به خانه برگردیم و بعد هم به مجلسش بهخاطر التیام بازماندگان برویم؟» ولى در بعضى از تشییعها انسان مىبیند که خودش مشتاق است، خود مشیع مشتاق است، خودش پىگیرى مىکند، مىایستد، گرما و سرما را تحمل مىکند، آفتاب را تحمل مىکند، اینها را تحمل مىکند، همۀ اینها برای آن حال و هوا است، آن حال و هوایى که از آنجا (از مرحوم قاضی) آمده و یک نفحهاش هم این مرحوم را گرفته و یک نفسش هم این مرحوم را گرفته، آنها بهدنبال آن مسئله آنجا حرکت مىکنند، آدم که نمىتواند این مسائل را نادیده بگیرد.
مرحوم قاضى، یکهمچنین مرد بزرگى، ایشان به دوستان خود مىفرمودند: «از توسل به ائمه علیهمالسلام بهخصوص به سیدالشهدا علیهالسلام غافل نشوید که کلید راه، در این توسل است، بدون این فایدهاى ندارد.»2 بالأخره آنها چیزهایى مىدیدند، آنها چیزهایى احساس مىکردند. لذا مرحوم آقا مىفرمایند که «بهدنبال مجالس ما در معاد شناسی، آن توسل هم باید باشد تااینکه انسان به آن برکت دسترسى پیدا بکند.»
امیدواریم که خداوند متعال پیوسته ما را مدیون آن انفاس قدسیۀ اولیاء الهى و شاکر براى آن انفاس و همم قرار بدهد و پیوسته ما را از برکات حالات و نفوس آنها، متنعم بفرماید.
| مطلق آن آواز خود از شه بود | *** | گرچه از حلقوم عبدالله بود |
اللهم صلّ على محمّد و آل محمّد