قواعد فقهیه
قاعده «لا ضرر و لا ضرار» (2) - بررسی سندی و محتوایی روایات (تعداد جلدها :13)
اثبات قاعدۀ لاضرر با روایات - بررسی اعتبار روایات لاضرر در فقه شیعه با تکیه بر مبانی آیت الله طهرانی
توضیحاتآیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی راههای اثبات قاعده فقهی لاضرر میپردازند. بحث با این پرسش آغاز میشود که آیا برای اثبات این قاعده باید تنها به روایات اختصاصی امامیه اکتفا کرد یا میتوان از سایر ادله و روایات فریقین نیز بهره برد. در ادامه، ادعای تواتر قاعده لاضرر توسط فخر المحققین و اشکالات مطرحشده پیرامون آن مورد نقد و تحلیل قرار میگیرد. همچنین مبنای مرحوم آیتالله بروجردی درباره ناظر بودن روایات امامیه به فتاوا و روایات اهل سنت مطرح شده و میزان اعتبار نقلهای تاریخی و روایی بررسی میشود. در پایان، استاد با ارائه تحلیلی دقیق اثبات میکنند که چگونه وجود یک روایت صحیح مسند از امام معصوم در کنار روایات مستفیض یا متواتر عامه میتواند اعتبار قاعده را تقویت کرده و ادعای تواتر را اثبات کند.
توضیحاتآیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی و تحلیل سند روایت لاضرر میپردازند. بحث با تبیین روشهای مختلف اثبات قاعده لاضرر در روایات آغاز میشود و سپس قضیه معروف سمره بن جندب به عنوان یکی از مستندات اصلی این قاعده مورد ارزیابی قرار میگیرد. در ادامه، تفاوتهای موجود در نقلهای مختلف این قضیه توسط راویانی همچون زراره، عبدالله بن بکیر و عبدالله بن مسکان بررسی میشود و چگونگی نقل به معنا و میزان اعتبار هر یک از این اسناد تبیین میگردد. همچنین به مقایسه روایتهای من نقلشده در کتب حدیثی مانند کافی و من لایحضره الفقیه پرداخته میشود تا مشخص گردد آیا تفاوتی در دلالت این روایات وجود دارد یا خیر. در نهایت، اصالت عبارت لاضرر و لاضرار و عدم ثابت بودن عبارت لاضرر و لاضرار فی الاسلام از منظر روایی مورد نتیجهگیری قرار میگیرد.
توضیحاتبررسی اسناد و روایات قاعده لا ضرر به تبیین اعتبار روایی قضیه سمره بن جندب میپردازد. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه، طرق مختلف روایی نقلشده از طریق عبدالله بن بکیر و دیگر راویان را تحلیل کرده و صحت سند آنها را ارزیابی میکند. مباحث به گونهای طرح میشود که تفاوت نقلها، اعتبار روایات صحیح و مرسل، و انضمام طرق گوناگون به یکدیگر روشن گردد. در ادامه، نحوه دلالت این روایات بر قاعده لا ضرر و اثبات اتکا به این اسناد فقهی تبیین میشود.
توضیحاتآیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی و تحلیل روایات مرتبط با قاعده «لا ضرر و لا ضرار» میپردازد. بحث با مرور روایات مختلف این قاعده، از جمله روایات باب شفعه و فضل ماء، و مقایسهٔ آنها با اقضیهٔ نقلشده از پیامبر اکرم توسط عبادة بن صامت آغاز میشود. در ادامه، دیدگاه شیخ الشریعهٔ اصفهانی مطرح میشود که معتقد است جمله «لا ضرر و لا ضرار» در روایات شفعه و فضل ماء از سوی راوی یعنی عقبة بن خالد اضافه شده و کلام امام صادق نبوده است. استاد با نقد این دیدگاه و بررسی شواهد روایی، ظهور کلام امام صادق در استناد به این قاعده را تبیین کرده و نحوهٔ دلالت آن بر احکام وضعی و تکلیفی را مورد ارزیابی قرار میدهد.
توضیحاتموضوعات این درس:
* بررسی قائل عبارت «لاضرر و لاضرار» در روایت حق شفعه و روایت منع فضل ماء
* نظر شیخالشریعه مبنی بر افزودن «لاضرر» در ذیل روایت شفعه و منع فضل ماء، از جانب راوی
* نقد کلام شیخالشریعه اصفهانی
* هدف اصلی شیخالشریعه از مخالفت با تذییل روایت حق شفعه منع فضل ماء به «لاضرر»
* بررسی وثاقت محمد بن عبدالله بن هلال در سند روایت شفعه و منع فضل ماء
* دلالت إکثار روایات اجلّاء از فردی برای توثیق آن فرد
* بررسی وثاقت عقبه بن خالد در سند روایت شفعه و منع فضل ماء
توضیحاتموضوعات این درس:
* نحوۀ ملاحظۀ حکمت در انشاء حکم
* عدم امکان تعمیم اعتباری علت حکم
* جواب برخی به اشکال مرحوم نائینی، بهوسیلۀ اخذ «لاضرر» بهعنوان حکمت جعل شفعه
* نقد مؤلف بر اخذ «لاضرر» به عنوان حکمت جعل شفعه
* نقد اشکال مرحوم نائینی، با استناد به دلالت «لاضرر» بر رفع حکم ضرری و جعل حکم رافع ضرر
* دلالت «لاضرار» بر رفع حکم إضراری و جعل حکم رافع إضرار
* عدم امکان رفع حکم ضرری و إضراری بدون جعل حکم رافع ضرر و إضرار
* تذییل حدیث شفعه و حدیث منع فضل ماء بهعنوان دو دلیل دیگر بر قاعدۀ لاضرر
* اهمیت لحاظ حالت تخاطب با شارع در استنتاج احکام
توضیحاتموضوعات این درس:
* اشکال اول مبنی بر تنافی روایت منع فضل ماء با تذییل به «لاضرر و لاضرار»
* نقد اشکال اول
* حکم فقهی تخریب منازل مردم برای توسعۀ خیابانها
* اشکال دوم بر روایت منع فضل ماء مبنی بر عدم حقّ غیر بر ماء مُملَّک
* اقوال فقها در مسئلۀ منع فضل ماء
* تمسک برخی فقها به اطلاقات روایت «تساوی مردم در آب و آتش و چراگاه» و روایات طهوریت ماء
* نقد بر این نحوه اطلاق گیری
* استدلال بعضی فقها به سیرۀ متشرعه در عدم منع میاه
* عدم حجت سیرۀ متشرعه بدون حکایت سیرۀ عقلائیه
* تحلیل سیرۀ عقلا در استفادۀ سایر مردم از میاه و اموال مملَّک
* رابطۀ سیرۀ عقلائیه و حکم شرعی
* نظارت ادلۀ منع فضل ماء و کلاء به سیرۀ عقلائیه
* قول به اخلاقی و تنزیهی بودن «لاضرر» در روایت منع فضل ماء