پدیدآور آیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهریاضت نفس
تاریخ 1430/08/23
توضیحات
عالم مثال در این گفتار نقطه آغاز توضیح اثر اعمال بر نفس است. بحث با توصیه امام صادق درباره غذا شروع میشود و سپس دو مرتبه از صورت مثالی را توضیح میدهد. در مرتبه نخست، صورت رویداد همانگونه که رخ میدهد دیده میشود. در مرتبه دیگر، نسبت عمل با خدا و جنبه نورانی یا ظلمانی آن آشکار میشود. مثال خرید و فروش نشان میدهد که یک معامله چگونه برای دو طرف اثر متفاوتی دارد. سپس با تفسیر آیه خوردن مال یتیم، پیوند میان کردار انسان و آنچه در باطن تجربه میکند روشن میشود. گفتار از اثر تکرار خطا بر حساسیت وجدان به تأثیر نیت در رفتارهای روزمره میرسد. در پایان، مراقبه روزانه در رمضان، آمادگی برای شب قدر و توجه به ولایت امیرالمؤمنین راههایی برای بهرهمندی بیشتر از این ماه معرفی میشوند.
هو العلیم
عالم مثال و تأثیر اعمال بر نورانیت نفس
از ریاضت نفس تا مراقبه در ماه رمضان
شرح حدیث عنوان بصری ـ ریاضت نفس ـ جلسه 170
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرّحمن الرّحیم
و صلّى الله علىٰ سیّدنا نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و على آله الطّیبین الطّاهرین
و اللّعنة على اعدائهم اجمعین إلى یوم الدّین
امام صادق علیهالسّلام مىفرمایند:
و امّا الثّلاثَةُ التى فى ریاضَةِ النّفسِ فإیاکَ أن تَأکُلَ ما لا تَشتَهیه؛1
«یکى از آن مواردى که مربوط به ریاضت نفس است این است که به غذایى که اشتها ندارى و میل ندارى، توجه نکنى و از آن غذا مصرف نکنى.»
گرچه «مدتى این مثنوى تأخیر شد»2 ولى ظاهراً رفقا حافظهشان بهتر از ما است و مطالب در ذهنشان مىماند و نسبت به آنها اهتمام دارند.
وجود صورت مثالی برای تمامی حقایق خارجی
تا آنجایى که بهنظر مىرسد صحبت در کیفیت تأثیر رفتار و اعمال در صورت برزخى انسان و بالاتر از آن، جنبۀ ملکوتى نفس بود. بهطورکلى هرچه در این عالم تحقق خارجى پیدا مىکند، طبیعتاً یک صورت مطابق با خود او و عین او در عالم مثال قرار دارد که به او مثال اسفل و یا صورت مثالیۀ ادنىٰ گفته مىشود، هرچه در این عالم تحقق عینى و تحقق جسمانى پیدا مىکند. منظور از این عالم همین عالم تعیّنات مادى است و ماده به همۀ انحاء و ماهیات خودش و همینطور آن ماهیات خفیفه که جنبۀ مادى و جسمانىِ آنها خفیف و رقیق است، مانند نور و امواج و هوا و امثالذلک، آنها هم مشمول عالم ماده خواهند شد، آنها مشمول عالم مجردات نیستند و عالم مجردات با آنها تفاوت دارد. این مسئله [(صورت داشتن همۀ حقایق خارجی در عالم مثال)] کاملاً منطبق با براهین فلسفى و ادلّۀ نقلیه و تأیید به مشاهدات و مکاشفات قلبیه و صوریه است.
الآن دوستان و افرادى که در این مجلس حضور دارند، همین کیفیت حضورشان به همین نحوى که الآن هستند و با تغییراتى که هر لحظه براى آنها حاصل مىشود و پلکى که هر لحظه به هم مىزنند و حرکتى که در هر لحظه براى آنها پیدا مىشود، تمام اینها بهعینه در عالم مثال، وجود خارجى دارد، این اصلاً به جنبۀ معنوى و به جنبۀ ظلمانى حقایق خارجیه کارى ندارد و ارتباط ندارد، عین همین حقیقتى که الآن ما داریم مشاهده مىکنیم، در این چهرههایى که دیده مىشود، در این اجسامى که الآن در اینجا وجود دارند، این حرکاتى که الآن هست، این توجهاتى که الآن وجود دارد، صحبتى را که بنده مىکنم، استماعى که از طرف دوستان مشاهده مىشود، اصلاً هیچ جنبۀ نورانى و جنبۀ ظلمانى و غرض و مرض و نیت و صفاء در این مرتبه راه ندارد، عین همین حرکت و عین همین تجسم در عالم مثال بهعینه وجود دارد، بهنحوى که اگر یک نفر فرض بکنید که بر آن عالم مثال احاطه و اشراف داشته باشد و بهواسطۀ آن عالم مثال بر این قضیهاى که در خارج مىخواهد اتفاق بیفتد، توجه کند و فیلمى از آن مشاهدۀ خودش را از این مجلس (یک هفته قبل از اینکه این مجلس تشکیل بشود، یک ماه قبل از اینکه این مجلس تشکیل بشود) در عالم مثال بگیرد و به آن فیلم صورت خارجى بدهد، عیناً همان خواهد شد که تشکیل مجلس منبابمثال در رأس ساعت ده ونیم بوده تا آن وقتى که اختتام پیدا مىکند، بدون سر سوزنى اختلاف این دوتا فیلم و صور، با همدیگر بهنحو موازى از یک واقعیت و یک حقیقت حکایت خواهند کرد، آن صورتى که در آن فیلمِ مشاهدۀ مثالى گرفته شده است با آن فیلمى که در این مجلس گرفته مىشود، بهاندازۀ سر سوزنى اختلاف ندارند، مثل اینکه شما فیلمى را آوردید و از روى آن تکثیر کردید. اگر شما منبابمثال نوارى را، نوار صدایى را، نوار صورتى را تکثیر بکنید، آیا مىشود که اینها با همدیگر اختلاف داشته باشند؟ اگر اختلاف داشته باشند بهخاطر خرابى دستگاه یا بهخاطر مسئلهاى است، ولی خود آن نباید اختلاف داشته باشد، بهاندازۀ سر سوزنى نباید اختلاف داشته باشد. این را مثال اسفل مىگویند. در این مثال، جنبۀ کدورت و جنبۀ نورانیت راه ندارد. تمام حقایق خارجى، صورتى هم در خود عالم مثال دارند، حالا به هر کیفیتى که مىخواهد باشد.
| مدتى این مثنوى تأخیر شد | *** | مهلتی بایست تا خون شیر شد |
لزوم اهتمام نسبت به انجام غسل جمعه
امروز که شما مىخواهید از منزل بیرون بیایید یک لباس خاصى مىپوشید، روز جمعه است و حتماً هم که غسل روز جمعه را انجام دادید، چون غسل روز جمعه بهاندازهاى اهمیت دارد که حتی بعضى از بزرگان این را جزء واجبات شمردهاند! اینقدر اهمیت دارد! یکى از دوستان در همان زمانهاى سابق نقل مىکرد ـ خیلى عجیب است که چطور افراد از آن اول خودشان را نشان مىدهند، فرض بکنید که از آن زمان طفولیت خودشان را نشان مىدهند، از همان زمان مراهقیت خودشان را نشان مىدهند، از همان زمان نوجوانى طرز فکر و آینده و مقصد و منهج خودشان را نشان مىدهند ـ خدا رحمت کند مرحوم دوست ارجمند و شفیقِ رفیقِ طریق ما، از تلامذۀ مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ و کسى که واقعاً حق زیادى بر گردن خود بنده داشت، مرحوم آقاى سید مرتضى مقدّسى ـ رحمة الله علیه ـ خدا رحتمشان کند، مرد بسیار بزرگ و دقیق و عمیقى بود و داراى نفس صافى بود و فردِ از کوره درآمدهاى بود، ایشان مىگفت:
در همان زمانی که ما در جوانىمان، همان ابتدایى که با مرحوم آقا ارتباط پیدا کرده بودیم و پیش ایشان رفته بودیم، یک روز جمعه وقتى که مىخواستیم به منزل مرحوم آقا برویم، قبلش گفتیم که خب امروز روز جمعه است...
آن موقع هم منزل ایشان (مرحوم آقا) همان میدان شهداء طهران بود که قبلاً به آن میدان و خیابان ژاله مىگفتند، طرفهای عباس آباد و... بود، بنده یادم هست که حدود سه چهار سالی ما در آنجا بودیم، چون وقتى که مرحوم پدر ما از نجف مراجعت کردند، من دو سالم کمتر بود و بنده مراجعت از نجف را در یادم نیست، ولکن اقامت ایشان را در آن منزل، از ابتدا در ذهنم هست و حدود چهار سالی در آنجا بودیم.
ایشان (مرحوم سید مرتضی) مىگفتند:
وقتى که ما خواستیم به اینجا (منزل مرحوم آقا) بیاییم، یکى از افراد دیگرى که الآن حیات دارد و در آن زمان هم با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ ارتباط داشت و از بستگان ایشان هم بود، او هم در همان مجالس ما شرکت مىکرد و میآمد و با ایشان ارتباط داشت. ما قبل از اینکه میخواستیم به اینجا بیاییم، یک نمنم بارانی هم مىآمد، گفتیم که امروز روز جمعه است، برویم غسل جمعه کنیم و بعد برویم خدمت ایشان برسیم. حمامی در آنجا بود و ما رفتیم غسل جمعهمان را در آنجا انجام دادیم.
این قضیه مربوط به آن زمانى است که مرحوم آقا سنشان حدود 37 یا 38 سال بوده که میشد گفت که یکى دو سالى بوده که از نجف مراجعت کرده بودند. خود من هم یادم هست که در آن دوران طفولیت، مرحوم پدرمان ما را به همان حمام مىبرد، آن موقع که در خانهها حمام نبود، حمام بیرون بود، اسم کوچهاش را نمیدانم که چه بود، سقاباشى بود یا اسم دیگری بود، حمامى در آنجا بود که ما کوچک که بودیم، به آن حمام مىرفتیم.
رفتیم غسل کردیم و آمدیم، وقتى که داشتیم به منزل مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىآمدیم، دیدیم این شخص هم دارد مىآید و در خیابان دارد راه مىرود و به این فضا و درختانِ سبز نگاه مىکند، فصل بهار هم بود و تازه درختها سبز شده بود و این همینطور راه مىرفت و یک حال و هوایى با این درختها و سبزهها مىکرد! گفتم: فلانى! آیا میآیی به منزل آقا برویم؟ گفت: «بله مىآیم ولی دارم یکخرده قدم مىزنم و از این هوا و فضایی که اینطورى است استفاده مىکنم.» گفتم: آیا غسل جمعه کردهاى؟ گفت: «غسل جمعه؟! آخر کسى میآید این هوا و سبزه را رها بکند و برود غسل جمعه بکند؟! برو آقاجان! برو خدا خیرت بدهد!» من این حرف را که از او شنیدم، گفتم که این حریف ما نیست، و خلاصه خداحافظ شما! این آدم سربههوایى است که ره به مقصود نخواهد برد!
و دیدیم که ره به مقصود نبرد که نبرد که نبرد! در این هوا و در غیر این هوا، در هر دوتایش گفتهاند که باید غسل جمعه کنید. غسل روز جمعه اختصاص به هواى زمستانى که از سرما مىلرزید و در خیابان دو قدم نمىتوانید راه بروید که ندارد! نه، هم در زمستان غسل جمعه لازم است [و هم در غیر زمستان.]
استقرار نفس، نتیجۀ عمل و التزام به مبانی سلوک
اینهایی را که خدمتتان عرض مىکنم، نکات بسیار دقیقی است که انسان باید ببیند چطور نسبت به این مطالب خط مشى خودش را تعیین کند، و اگر نفس خود را بر این اساس مستقر کند، آنوقت دیگر حوادث، او را به این طرف و آن طرف نمىبرند، آنوقت دیگر بادى که از یک طرف بیاید، مثل پشه و مگس همینطور به آن سمت کشیده نخواهد شد، کسى که مرام و موقعیت و حرکت خودش را روى این مبانى استوار کند.
غسل جمعه را که پیغمبر فرمودند: «مستحب است و مستحب بسیار مؤکّد است»،1 و حتى بعضى از فقها نسبت به آن، تقریباً فتواى احتیاط به وجوب کردند! و با غسل جمعه مىشود نماز خواند و احتیاج به وضو گرفتن هم نیست. با همۀ اغسال مىشود نماز خواند، هر غسلى که صحت انتساب و استناد آن به معصوم علیهالسّلام ثابت شده باشد، با آن غسل مىشود نماز خواند بدون اینکه وضو بگیریم. البته غیر از بعضى از اغسالی که آنها چند غسلی هستند که مربوط به مسّ میت یا مربوط به خانمها است که آنها نه، آنها مسئلهاش فرق دارد. این مطلب (کفایت کردن از وضو) به سایر اغسال دیگر، اغسال مستحبه مربوط میشود. این پیغمبر که غسل جمعه را واجب کرد آیا آن را در هواى زمستان یا در گرماى تابستان یا در باد پاییز یا در باران واجب کرد؟ نه، در تمام احوال، در شرع نسبت به غسل روز جمعه تأکید شده و این غسل متشرّع شده و باید این را انجام داد. و این بندهخدا بهجاى پرداختن به این غسل، دارد خلاصه در خیابان به درخت و سبزه و چمن و علف نگاه مىکند! به علف دارد نگاه مىکند، به آن هوا دارد نگاه مىکند و آن موقعیت براى او بر فرمایش کلام رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم ترجیح دارد! آن تفکر و آن تمایل و آن میل و آن جاذبه در مقابل مبانى و عمل به دستورات براى او جاذبه و جلوهگرى دارد. لذا شما مىبینید که مطالب را کنار مىگذارد و به آن طرف مىرود. خب شخصى که با یکهمچنین حال و هوایى است، آیا او مىتواند نفس خود را در موقعیتى قرار بدهد و چنان مهمیزى بر نفس خود بزند و چنان لجامى بر دهان تمایلات نفس خود بگذارد که او را در مواردى که موجب انحراف و اعوجاج است، نگه دارد و از این طرف و آن طرف حفظ کند؟! این شخص طبعاً نمىتواند.
لذا مشاهده مىشود که اینها افرادى هستند که مىآیند و چرخى مىزنند، تا یک موقعیت مناسبى براى همان اتّجاه نفس پیدا بشود، مىبینید که از این مسئله فاصله گرفتند. بعد که چند سالى گذشت و آبها از آسیاب افتاد و کوس رسوایى بر بام افلاک نواخته شد، تازه دوباره یاد مسائل گذشته و دنبال راه گذشته مىکنند و دوباره سر و کلهشان پیدا مىشود. دوباره «سلام علیکم»ها شروع مىشود، دوباره «صبّحکم الله بالخیر»ها شروع مىشود، دوباره «خدمت حضرت آقا ارادت داریم»ها شروع مىشود! این چند سال این ارادت کجا بود که تشریف نداشتید؟! آن تشریف نداشتن و آن نبودن، جهت داشت، علت داشت، دلیل داشت، دلیل، همان جاذبههایى بود که نفس بهدنبال آن جاذبهها و بهدنبال آن خط و مشىها حرکت مىکند، وقتى که آنها بهواسطۀ زمان و تقدیر مقدِّر و تدبیر مدبّرِ عالم جاى خود را به حادثۀ دیگرى داد، آنوقت دیگر حالا دوباره پیدایمان مىشود، دوباره برگردیم. باز یکدوسه سالى، چرخى، یکمرتبه یک صداى دیگرى که از یک جا درآمد، مىبینیم دوباره همان قضیه و همان آش و کاسه پیدا شد و آن شخص به آن سمت حرکت مىکند. اینها افرادى هستند که عمر نوح که سهل است، حتی اگر یک میلیون سال هم عمر کنند، همانجایى که بودند هستند! یک سانت از جاى خود بالا نمىآیند، یک سانت حرکت نمىکنند، یک سانت بر ترقى و تجرد نفس آنها اضافه نمىشود، یک سانت بر اطّلاعات آنها اضافه نمىشود، دائماً در همان محدودۀ از تفکرات قرار دارند، خودشان را حرکت نمىدهند، این مغز را بهکار نمىاندازند، عقل را بهکار نمىاندازند، و از این چراغى که خداى متعال در وجود انسان قرار داده است و براى روزهاى وانفسا باید این چراغ را روشن کرد و کلید زد، استفاده نمىکنند و در همان مرتبۀ جهل و تعصب و مسائل پوچ و بچهبازى و... زندگى و عمر خود را به آخر مىرسانند؛ ﴿قُلۡ هَلۡ نُنَبِّئُكُم بِٱلۡأَخۡسَرِينَ أَعۡمَٰلًا * ٱلَّذِينَ ضَلَّ سَعۡيُهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُمۡ يَحۡسَبُونَ أَنَّهُمۡ يُحۡسِنُونَ صُنۡعًا﴾؛1 بدترین افراد، بدبختترین افراد، بیچارهترین افراد، گمراهترین افراد و خسرانزدهترین افراد، آنهایى هستند که این سرمایهاى را که ما به آنها دادیم که با آن سرمایه مىتوانستند به جایى بروند که جبرائیل امین نتواند به آنجا بیاید و به مرتبهاى برسند که تمام عوالم ربوبى را پشت سر بگذارند، اینها آمدند این سرمایهشان را با کارهاى بچگانه و کارهاى بیهوده و لغو و عبث طی کردند، عمر را به سر آوردند و نتیجۀ آن، خسران ابدى و زیان همیشگى خواهد شد. همینکه آنها بروند و در آن دنیا ببینند که چه بر سر خود آوردهاند، همین براى آنها کفایت مىکند و دیگر نیازى به جهنم و... نیست.
مراتب حقایق اشیاء در عالم مثال
بنابراین در مرتبۀ مثال اسفل و مرتبۀ صورت ادنای مثالیه، خود حقایق اشیاء بدون جنبۀ نورانیتش و بدون جنبۀ ظلمانیتش در عالم مثال قرار دارند، این مرتبۀ اول. مثل بسیارى از خوابهایى که ما مىبینیم، مکاشفاتى که مىبینیم و از قضایا و مطالب آینده یا گذشته مطلع مىشویم و ما عین همان صورت خارجى را مشاهده مىکنیم، مسائلى که باید اتفاق بیفتد، هیچ کارى هم به نورانیت ندارد، به نورانیت یا ظلمانیت ارتباطى ندارد، خود همان قضیه و واقعیت در عالم مثال براى انسان منکشف مىشود، یا در خواب و یا در بیدارى که از او تعبیر به مکاشفات و مشاهدات مىکنند، این مرتبۀ اول.
مرتبۀ دوم که یک مقدارى رقیقتر و عمیقتر و دقیقتر مىشود، آن مرتبه، مرتبهاى است که در آنجا جنبۀ ربطىِ این مثالى که در عالم مثال محقق است و جنبۀ اتصال این مطلب با مقام ربوبى و با سلسلۀ علل معدّه براى تحقق این اشیاء در عالم خارج، در آن جنبه ترسیم مىشود که کیفیت ارتباط این شیئى که در خارج اتفاق افتاده از نقطهنظر حقیقت وجود و فیض نزولِ وجود در چه مرتبهاى قرار دارد و در چه رتبهاى از اقترابِ به آن نورِ وجود یا ابتعادِ از آن حقیقت وجودیه قرار دارد؟ آیا این مسئله در جنبۀ ظلمانىِ از این عالم وجود قرار دارد یا در جنبۀ روحانى و نوریۀ او، با حفظ اصلِ حقیقت اینها و استنادش به آن مبدأ اول و حقیقت عُلیا؟ با توجه به او، این در خارج به دو شکل تحقق پیدا مىکند: یا به حقیقت نوریه در خارج تحقق پیدا مىکند که در صف علّیّین و در صف ملائکه و در صف عقول و در صف انبیاء و در صف عالم انوار مىرود، در آن مرتبه این جایگاه پیدا میکند، یا اینکه این در جنبۀ ظلمانى تحقق پیدا مىکند که در صف شیاطین، در صف نفوس خبیثه و در صف عالم کدورات و عالم ظلمات مىرود، این در آنجا جایگاه پیدا میکند.
عدم مراقبه عامل سقوط سالک
البته از این نقطهنظر، اینطور نیست که همیشه از این جهت، این حقایق خارجیه به یک طریق و به یک نسق باشند، ممکن است که این حقایق خارجیه بهواسطۀ تغییرات و تبدلات، صورت اتصالیۀ خود را تغییر بدهند، صورت اتصالیۀ اول، نورانى است، بعد تبدیل به ظلمانى مىشود، اول، ظلمانى است و بعد تبدیل به نورانى مىشود، افراد تغییر پیدا مىکنند، یک ساعت انسان یک قسم است، ساعت دیگر یک قسم دیگر است، این کار را انجام بدهد یک قسم است، بعد خلافش را انجام بدهد قسم دیگرى خواهد شد. این افرادى که در آخر عمر به شقاوت رسیدند و مهر شقاوت بر آنها زده شد و خلود در جهنم براى اینها حتم شد، اینها که از اول اینطور نبودند، از اول تفکر اینها تفاوت مىکرد، از اول فهم اینها نسبت به مطالب طور دیگرى بود، از اول عقل اینها حقایق و حوادث را درست مىسنجید و درست قضاوت مىکرد و حق را در جاى خود و باطل را در جای خود مىگذاشت، از اول عقل اینها تشخیص نور و ظلمت را مىداد، از اول ظلم و عدالت را خوب تشخیص مىداد، عادل و ظالم را درست مىفهمید، جانى و غیرجانى را تشخیص مىداد، از جانى احتراز مىکرد، به افراد صالح تمایل پیدا مىکرد، با افراد خیّر و افراد نورانى نشست و برخاست داشت، از افرادى که اهل دنیا، اهل ظلمت، اهل قساوت، اهل خونریزى و اهل جنایت و بىشرمى بودند، اجتناب مىکرد. این عقل که براى او خط تعیین مىکرد، راه تعیین مىکرد، مسیر تعیین مىکرد، بهواسطۀ عدم توجه ـ دقت کنید! ـ بهواسطۀ عدم مراقبه، بهواسطۀ عدم اصغاء و استماع به نداى او و اهتمام به او، کمکم، کمکم آن نورانیت عقلیه و آن بُرِش حکم قاطع عقل و آن جزمیت نسبت به تقسیم بین عوالم مختلف، رو به زوال گرایید و تمایل به خلاف پیدا کرد. آن جهت حدّتی که از اول در آنها بود، الآن دیگر نیست، وقتى که ظلمى را مىدیدند آن اخمى که از اول مىکردند و بلند مىشدند و برخورد مىکردند و مجلس را ترک مىکردند و دیگر صحبت نمىکردند، الآن نیست، مىنشینند و گوش مىدهند و سرى تکان مىدهند بهعنوانى که «متأسفیم! حالا إنشاءالله اینها [حل میشود]»، قضیه چه شد؟ چه اتفاقى افتاد؟ ظلم که همان ظلم بود، تفاوت نکرده، تو هم که همان هستى، جانى هم که همان جانى است، چه شد که الآن موقعیت تو در قبال این قضیه با ده سال پیش فرق کرد؟! با پنج سال پیش تفاوت پیدا کرد؟! براى چه؟! چون آن نداها و آن چکشها و آن ضرباتى را که عقل تو بهعنوان چراغ هدایت [به تو وارد میکرد و] خدا [آنها را] در نفس تو قرار داده بود و در وجود تو به ودیعه نهاده بود، دیگر به او توجه نکردى! بهواسطۀ بعضى از امورِ جاذبه، از آن نداها غفلت کردى! مطلب را مهم نگرفتى! وقتى که طبیب به تو گفت که «الآن تو سرطان دارى و نباید این کار را انجام بدهى»، تو گوش ندادى، گفتى که «خب حالا شاید اشتباه کرده! دستگاه عوضى عکس برداشته! آزمایشگاه خلاف کرده! این همه مسائل هست، حالا من هم یکى روی آنها»، خیلىخوب، او هم میگوید: «کارى ندارد، برو بکن.» دستگاه مىگوید: «وظیفۀ ما این است که درد تو را نشان بدهیم، حالا مىخواهى دنبالش برو، میخواهی نرو.» طبیب مىگوید: «وظیفۀ من این است که به تو نسخه بدهم، مىخواهى به این نسخه عمل بکن، میخواهی نکن، آن به من ارتباط ندارد، صد سال زیر قبر برو، صد متر هم پایین برو دفن بشو، به من چه ارتباط دارد؟! پیش من آمدى، وظیفه دارم آنچه تکلیف عقل و وجدان و فطرتم حکم مىکند، به تو ارائه بدهم. حالا مىخواهى گوش بده، مىخواهى نده!» انسان توجه نکرد، این طرف و آن طرف رفت، خلاف کرد، یکمرتبه به آنجا رسید که این سلولهاى خاطىِ سرطان به یک سیستم عصبى رسید، یکدفعه وقتى که به آنها چنگ انداخت، آن موقع دیگر آخش بالا مىرود، دیگر نمىتواند سر جایش بنشیند! تا حالا چه شد؟ صدایت درنمىآمد عزیزم! چرا تا حالا صدایت درنمىآمد؟ چون هنوز آن سلول خاطىِ سرطان به آن مرکز عصبی دست نینداخته بود که آنجا را بگیرد، حالا که مىخواهد او را در تحت فشار قرار بدهد، یک فشار قرار میدهد، فریاد بالا مىرود، دیگر شلوار پا کرده و پا نکرده، دنبال این طرف و آن طرف مىافتى که ببینى چه بر سرت آمده است! آیا الآن دیگر؟! الآن که دیگر کار از کار گذشته است، مىگویند: «دیگر عمل هم بکنى، فایده ندارد، وارد خون شده، خونش را هم در بیاوریم، فایده ندارد و پیوند و... [هم دیگر جواب نمیدهد.] یکخرده این طرف و آن طرف و بعد از دوسه ماه هم؛
| رفت به دار فنا حجةالاسلام ما | *** | برس به فریاد ما مهدی صاحبزمان |
صدا بلند مىشود که چه قضیه و مطلبی اتفاقی افتاده؟! آنوقت است که جناب عزرائیل را احساس مىکند، آنوقت است که دیگر به او مىگویند که «دکترها گفتهاند که ”آقا دو ماه دیگر بیشتر زنده نیستى“»، دنیا بر سرش خراب مىشود! مىفهمد که چهکار کرده، مىفهمد که همۀ عمرش را بر باد داده، مىفهمد که از این چراغ استفاده نکرد، یکیک نداهایى را که در این مدت دهها سال مدام مىداد، این ندا و این تلنگر را مىزد، این دو ماهه مدام یکیک آنها میآید و از جلویش رژه مىرود، هرکدام از اینها به یک مار و عقربى تبدیل خواهند شد که جان و نفس و سرّ او را هر آنْ، به نیش جانگداز خودش مىنوازد! حساب حساب است، مسئله سر جاى خودش هست، همهچیز سر جاى خودش محفوظ است. این نداها کجا رفت؟ این تلنگرها کجا رفت؟ چه شد که آن قلبى که آن موقع آزارش به مورچه نمىرسید، الآن خیلی راحت یک بیگناهى را در خاک و خون مىغلطاند و ککش هم نمىگزد؟! آنها کجا رفت؟! آن رحمتها و عطوفتها و وجدانها و فطرتها کجا رفت؟! مسئله همین است، دنیا همین است! خیال نکنید که این فقط براى گذشتهها بوده! نه آقاجان، براى گذشتهها نبوده، قضایا براى گذشتهها نبوده، قضایا براى الآن است، براى آینده است، براى هر روز است، هر روز و هر روز!
وجود هر دو جنبۀ نورانیت و ظلمت در هر عملی
این مسئله و قضیۀ حقیقت نورانیه و مثالیه در همۀ اشیاء وجود دارد. هر چیزى در ارتباطش با آن مقام تجرد ربوبى، یا جنبۀ نورانیت دارد یا بهواسطۀ ابتعادش، جنبۀ ظلمانیت دارد. این در همهچیز هست و این مطلب در اشکال مختلف به صورتهاى مختلف براى انسان ظاهر و روشن مىشود. و شرایع الهى، ارسال انبیاء و انزال کتب، همه براى این است که آنچه ما در تحت تصرف خود داریم، آن را از جنبۀ ظلمت خارج کنیم و به جنبۀ نورانیت ببریم. تمام مسئله براى همین است. ما آمدنمان در این دنیا که به اختیار خودمان نبود، ما را به این دنیا آوردند ـ حالا آن یک بحث دیگر است که آیا در آن عالم هم با اختیار آمدیم یا نیامدیم، من اصلاً وارد این مطلب نمىشوم، یکخرده بحث را پایینتر مطرح مىکنم ـ ما که به اختیار خود نیامدیم، ما را در اینجا آوردند و آمدنمان در اینجا دیگر ثابت و مسلّم است و همینکه در اینجا آمدیم پرونده باز شد، صفحۀ اول، فایل اول، دوم، سوم، چهارم، خدا براى هر روز یک فایل و یک صفحهای قرار داد، امروز روز جمعه 22 ماه شعبان، خداوند براى ما یک پرونده قرار داده، یک صفحه قرار داده، این روز جمعه یک صفحۀ خاص به خودش را دارد، در این صفحه نوشته شده از صبح که بلند مىشویم تا شب که مىخواهیم به استراحت بپردازیم، چه کارهایى در اینجا انجام مىشود، اگر آن امورى که در اینجا انجام شده موافق با رضاى پروردگار است، جنبۀ نورانیت به خود مىگیرد، اگر موافق با رضاى پروردگار نیست، جنبۀ ظلمانیت به خود مىگیرد. از صحبت کردنمان با همسرمان، با بچهها، با همسایه، کارهایى که انجام مىشود، تمام حرکتمان، از منزل بیرون مىآییم، به مغازه مىرویم، چیزى مىخریم، در ارتباط با مغازه مىخواهیم جنسی برداریم که مغازهدار نفهمد و بهترش را برداریم و تا متوجه نشده خلاصه جنس بهتر را [در ظرف خرید خود] میگذاریم، این یک کیلو سیبی که مىخرید در جنبۀ ظلمانىِ مسئله مىرود. وقتى که مغازهدار دارد مىگوید که «تو نمىتوانى سوا کنى»، یعنى شما نمىتوانید سوا کنید، اگر نمیخواهی خب برو از یک مغازۀ دیگر بخر، اما اگر تا ببینى مغازهدار سرش را آن طرف برد، دوتا سیب از آن طرف بردارى و در کیسۀ خود بگذارى، تمام شد، این یک کیلو ظلمانى شد! ببینید چقدر دقیق است! اما اگر گفت: «آقا نمىتوانى سوا کنى»، بسیارخوب همانى که هست، اگر صاف جلو آمدی و همان را برداشتی، هر یک دانهاش را که بخورى براى شما نور مىشود. چون همانطوریکه بنا بر آن تبانى و صحبت و اشتراط با آن فرد است، مسئله بر همان مبنا انجام گرفته، خب شما هم همان را انجام دادى. و اما آن مغازهدار که مىگوید: «شما باید از یک طرف بردارید»، آیا او براى دیگران هم همین مطلب را مىگوید یا فقط براى شما مىگوید؟ اگر براى همه همینطور باشد و منبابمثال کیسه و جعبه را خالى کرده و بعد مىگوید که «آقا این بزرگ و کوچک و کرمو و غیرکرمو را همه باید از یک طرف بردارند»، خب بسیارخوب، این یک قسم میشود و اینطور اشکالى ندارد. ولى اگر براى رفیقش از آنها برداشت، کل این سبد ظلمت مىشود، براى او ظلمت مىشود و براى شما نور مىشود، ببینید یک چیز است، یک سیب است، یک پرتقال است، یک میوه است، یک جنس است، این دو جهت پیدا مىکند: از جهت انتساب به شما، این مسئله در عالم نور و عالم بهاء و بهجت مىرود و آثار و خواص خودش را خواهد داشت، اما نسبت به آن شخص فروشنده، نه، این سبد را میگیرد و صد تومان و دویست تومان هم استفاده مىکند، ولى این استفاده براى او نکبت مىآورد!
امیرالمؤمنین علیهالسّلام سوار بر استر خودشان بودند، از بیرون آمدند تا به کنار مسجد رسیدند، شخصى در آنجا بود، حضرت مىخواستند نماز بخوانند یا کارى در مسجد داشتند، حضرت به او فرمودند: «این استر را نگه دار تا من به مسجد بروم و برگردم.» آن شخص نگاه کرد و دید که امیرالمؤمنین است و بالأخره حرفى نمىزند و او حسابش با بقیه فرق مىکند، زین را از روی آن استر برداشت و دزدید و رفت! گفت: «خب مىرویم، حالا چه زمانی او ما را مىبیند و چه کسی به چه کسی است؟» حضرت بیرون آمدند و دیدند این بیچاره، قاطر یا اسب یا حالا هرچه بود، هیچ ندارد، خب این که نمیشود، به یکى از اصحاب فرمودند: «بیا این پول را بگیر، هشت درهم را بگیر و برو یک زین براى این قاطر بخر»، او هم رفت، دید یکی دارد در بازار زین مىفروشد و میگوید: «زین داریم»، همان را گرفت و آورد. حضرت نگاه کردند و فرمودند: «این زین برای همین استر است که این آقا این را برداشته و دزدیده است. من مىخواستم بیرون بیایم و هشت درهم به این شخصی که ایستاده بدهم، اما او از راه حلال نخواست، خدا هم از راه حرام به او داد.»1
الآن آن هشت درهمى را که حضرت مىپردازد ظلمانى نیست، چاره ندارد، بالأخره اسب و قاطر، زین مىخواهد، آنچه او دارد مىگیرد همین هشت درهم است که از امیرالمؤمنین هم دارد مىگیرد، از بهترین خلق خدا هم دارد مىگیرد، ولى برایش نکبت است، برایش بدبختى و جهالت است و برایش موجب مسائل و موجب تبعات خواهد بود. حالا البته این چیزى است که بهحسب ظاهر ما آن را احساس مىکنیم، ولى آنچه مربوط به اولیاء و بزرگان و ائمّه است، ما در آن مسائل نمىتوانیم اظهارنظر بکنیم، آنچه احساس مىکنیم و ادراک مىکنیم، این مطلب است.
اثر مستیقیم اعمال بر نفس انسان
بنابراین تمام کارهایى را که ما انجام مىدهیم، تمام آنها دو جنبه مىتواند پیدا بکند: یک جنبه، جنبۀ نورانیت، و یک جنبه، جنبۀ ظلمانیت، هر کار و هر عملی که انجام مىدهیم. و آن عمل در نفس ما اثر دارد، یعنى وقتى که انسان یک عمل خیر انجام مىدهد، آن در نفس اثر مىگذارد، اثر آن چیست؟ اثر آن این است که نفس را از جنبۀ ارتباطش با مقام ربوبى، یا به عالم نور و عالم بهاء و بهجت متبدّل مىکند، یا نفس را از نظر آن ارتباط، به ظلمت و تکدّر و قساوت متبدّل مىکند، لذا انسان خودش این را مىفهمد، در ارتباط با معاملاتى که مىکند، یک وقت با شخصى معاملاتى مىکند و مىبیند که نفسش خیلی راحت و آزاد است، هیچ مسئلهاى ندارد. یک وقت با یکى معامله مىکند، سود هم مىبرد [ولی] مىگوید: «من اگر جاى او بودم این کار را نمىکردم. مثلاً اگر کسى با من این کار را مىکرد، خوشم نمىآمد.» خودش را ملامت مىکند، یک گرفتگى احساس مىکند، همچنین یکخرده برایش سنگین است، این معاملهاى که با او کرده، این کارى که کرده، یک مقدارى برایش سنگین است، آن سنگی بودن همین است، یعنى این فرد الآن در این عملى که انجام داده، خود را مقصر مىبیند، خود را در این مطلبى که انجام داده، خاطى مىپندارد و ثقل این عمل را در نفس خود احساس مىکند، احساس مىکند که یک مقدارى سنگین شده، احساس مىکند که یک مقدارى ثقل پیدا کرده، احساس مىکند که در ارتباط با فطرت و وجدان، شرمنده است، این را احساس مىکند، این احساس، همان جنبۀ ابتعادى است که در ارتباط با مبدأ، این عمل در اینجا پیدا کرده. و این مسئله، خیلى مسئله است. تمام همت بزرگان و اولیاء خدا و مربیان طریق، براى این است که ما را در همان مرام و ممشایى قرار بدهند که هیچوقت احساس ضیق و خجالت و شرمندگى نکنیم، کارى که انجام مىدهیم، همیشه صاف باشد، شفاف باشد، بتوانیم نسبت به آن در وجدان خودمان ـ نه در جلوى مردم و با هزار دوز و کلک ـ خیلى صاف باشیم، نسبت به عملى که انجام مىدهیم بتوانیم نسبت به آن در وجدان خود پاسخگو باشیم. هروقت که ما توانستیم وجدان خودمان را آرام کنیم و اعتماد او را بهدست بیاوریم، آنوقت مىشود گفت که در کارهاى خود داراى مراقبه هستیم و نسبت به آنها توجه داریم. ولى اگر نه، وجدان خودمان را نتوانستیم آرام کنیم، وجدان خودمان را نتوانستیم متقاعد کنیم، فطرتى را که خدا در ما قرار داده است، نتوانستیم او را قانع کنیم، نسبت به آن روشى که در پیش گرفتیم، حالا جلوى مردم هزار ویک دلیل هم بیاوریم، بر فرض که مردم هم مطالب ما را پذیرفتند، مردم هم گول خوردند، مردم هم نسبت به آنچه مىگوییم قانع شدند، ولی ما در ظلمت و قساوت و جهنم هستیم! این مسئله یک مسئله و یک قضیۀ واقعى است.
تفسیر آیۀ شریفۀ ﴿إنَّ الَّذینَ یَأکُلونَ أموالَ الیَتامَىٰ ظُلمًا إنَّما یَأکُلونَ فی بُطونِهِم ناراً وَسَیَصلَونَ سَعیراً﴾
آیۀ قرآن مىفرماید: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ أَمۡوَٰلَ ٱلۡيَتَٰمَىٰ ظُلۡمًا إِنَّمَا يَأۡكُلُونَ فِي بُطُونِهِمۡ نَارٗا﴾؛1 «آن کسانى که اموال یتامیٰ را مىخورند، آنها دارند آتش مىخورند»، نهاینکه این اموال یتامىٰ تبدیل به آتش خواهد شد، نه، اموال یتامىٰ تبدیل به آتش نمىشود، اموال یتامىٰ مشخص است که چیست، مال یتیم مشخص است، پولى که یتیم دارد مشخص است، ملکى که دارد مشخص است، مالالتجارهاى که دارد مشخص است، همۀ اینها مشخص است، پول هم پول است، فرقى نمىکند، صد تومان، صد تومان است، حالا چه صد تومان، برای یتیم باشد، چه صد تومان، برای فرد دیگرى باشد، تفاوتى ندارد، ولى آن کسى که این صد تومانِ یتیم را صحنهسازى مىکند و با کلک و دوز آن را در جیب خود قرار مىدهد، این صحنهسازى کردن و این نیت خلافى که الآن دارد پیدا مىکند، نفس همین عمل، آتش است! آتش! اگر شخصى چشم بصیرتش باز باشد، چشم ملکوتى و مکاشفاتش مفتوح باشد، وقتى که نگاه به او مىکند، مىفهمد این آدم آدمى است که دارد مال یتیم مىخورد! آن دیگر نیازى به مدرک و قاضى و دادگاه و... ندارد، نگاه مىکند مىگوید: «تو دارى مال یتیم مىخورى، یتیم هم آن است، الآن هم تمام وجودت را آتش گرفته، تمام وجودت در آتش است!»
تفسیر آیۀ شریفۀ ﴿وَقودُها النّاسُ والحِجارَةُ﴾
بعضى از رفقاى ما براى ما نقل مىکردند که «در بعضى از مشاهدات و مکاشفات خودشان، بعضى از افرادی را که از این دنیا رفتهاند، در آتش مىدیدند»! و عجیب اینکه وقتى که بیان مىکردند این بود که مىگفتند که «همان آتشى که تمام وجود او را گرفته است، آن آتش، آتش نبود، آن آتش، آینه بود، یعنى آتشى بود که نشان مىداد فلان کارش این است. آتش بعدى نشان مىداد که فلان کارش این است، نهاینکه فقط آتش بود، نه، آتشش هم فرق داشت»؛ نوع آتش هم فرق دارد، نوع آن ظلمتى که براى انسان حاصل مىشود فرق دارد. یک وقت یکى از رفقا آمده بود نسبت به شخصى ـ در زمان مرحوم آقا ـ مىگفت: «دیدم فلان شخص، الآن در ظلمت عجیبی است و این ظلمتى که الآن در او هست، بهواسطۀ کارى است که الآن انجام داده است، نه بهواسطۀ کارى که قبلاً انجام داده یا بعداً انجام خواهد داد، آن ظلمت خاص در آن موقع، علت خاص و مبدأ خاصِ خود را دارد، نهاینکه همینطور صرفاً ظلمتى باشد، مثل اینکه شما چراغ را خاموش کنید و همۀ اینجا تاریک شود، نه، اینطور نیست، آتشى که خدا آن آتش را براى افراد مهیا مىکند که در آیۀ شریفه داریم ﴿وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلۡحِجَارَةُ﴾؛2 خدا میفرماید: «بپرهیزید از آن جایگاهى که آتش آن جایگاه، خود آن افرادى هستند که در آنجا مىافتند»! این خیلى عجیب است که چطور آن آتشبیار و مبدأ، [خود آن افراد هستند!] ﴿وَقُودُ﴾ یعنى آن مبدأ آتش، به نفت وقود مىگویند، به بنزین وقود میگویند، به کبریت و باروت وقود مىگویند، اینها وقود هستند، هیزم وقود است، پنبه وقود است، سنگ وقود نیست، زیرا سنگ آتش ندارد، ولى در جهنم، سنگ جهنم وقود است، آن سنگ جهنمى که ناشى از قساوت دلهاى ما بوده، آن قساوت در جهنم تبدیل به سنگ گداخته و مذابی خواهد شد! مثل این کوههاى آتشفشانى که در عکسها و... دیدهاید، وقتى که سرازیر مىشود، اصلاً آن مایعِ مذاب سنگ است، وقتى که پایین مىآید و سرد مىشود، اتفاقاً تبدیل به سنگ خیلی سختی هم مىشود، ولى وقتى که دارد پایین مىآید مثل آب پایین مىآید، یعنی این سنگ آنچنان مذاب است و حرارت دارد که شما تشخیص نمىدهید که این سنگ است، وقتى که پایین میآید و سرد میشود و سفت مىشود، آنوقت مىفهمید که عجب، این سنگ است، نهاینکه از اول سنگ نبوده و بعد تبدیل به سنگ شده، از اول سنگ بود ولى سنگى بود که آن جوهرۀ وجودى خود را آن موقع داشت نشان مىداد که من آتشم، من یک سنگ عادى نیستم. آن قساوتهایى که در این دنیا از ما سرمىزند و آن قساوتهایى که موجب وقوع جنایات و بىرحمىها خواهد شد، آن قساوات در جهنم تبدیل به همان سنگ مذاب خواهد شد و آن نصیب انسان خواهد شد! آنوقت چطور انسان از اینها خبر ندارد؟!
آیۀ قرآن مىفرماید که خدا هیزم نیاورده که در جهنم بریزد، نفت نیاورده که در جهنم بریزد، بنزین و وسایل اشتعال را نیاورده، خود افراد در آنجا کافى هستند بر این که جهنم را گرم و نرم بکنند، سنگهاى آنجا چنان نرم است، منتها از آن نرمهایى که خیلى عالى است! با مزاج بنده که خیلى جور در نمىآید، چون من هیچ توصیهاى از هیچ پزشکى نسبت به خودم نشنیدهام، إنشاءالله که خدا نصیب رفقاى ما هم نکند و به جایش از آن رحیق سلسبیل امیرالمؤمنین علیهالسلام نصیب ما بکند. آن سنگها برای آن افرادى است که در این فتنِ آخرالزمان، راه دیگرى را اختیار کردهاند، برای آنها است! إنشاءالله خدا اینها را براى ما قرار نداده است. الحمدلله از این نظر مىتوانیم بگوییم [که اینها برای ما نیست،] البته إنشاءالله با اتکاء به خدا و ائمّه و موالیان و توسل، خلاصه بدون در نظر گرفتن آنها که اصلاً هیچ، انسان مثل یکى از همینها و بدتر از اینها مىشود! نه، با اتکاء به آنها، با التجاء به آنها، با توجه به آنها، با استمداد از قواى خدادادى و قوۀ عاقله که فاصل بین حق و باطل است و آن قوۀ عاقله است که فصلالخطاب است، آن قوۀ عاقله که در وجود انسان است، با آن قوۀ عاقله، مقام ولایت هم دست انسان را مىگیرد، لطف خداوند هم شامل انسان خواهد شد، تمام ملائکه هم به یارى انسان خواهند آمد و خلاصه انسان را در همانجایى مىبرند که إنشاءالله خداوند قسمت همۀ ما بکند! إنشاءالله.
تفسیر آیۀ شریفۀ ﴿مَن قَتَلَ نَفساً بِغَیرِ نَفسٍ أو فَسادٍ فی الأرضِ فَکَأنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمیعاً﴾
خب این افراد که الآن در یکهمچنین وضعیتى هستند، این برای کارشان است، این عملى را که انجام مىدهند، نفس آنها را آتش میگیرد، و این عملى را که انجام مىدهند آتش را از آنها مىزداید، کسی یک دست بر سر بچۀ یتیمى بکشد، خدا زندگى او را از این رو به آن رو مىکند! ببینید کار کجا است! در مقابل، کسى که بچهاى را یتیم کند، اى واى! اى واى که دیگر اگر جبرائیل هم بیاید نمىتواند دردى از او درمان کند! کسى که بچهاى را یتیم کند، زنى را بىشوهر کند، شوهرى را بىهمسر کند، مادرى را بىفرزند کند، این آه مادر، دودمان او را بر باد خواهد داد! آه آن پدر، دودمان او را نابود خواهد کرد و به خاکستر سیاه خواهد نشاند! خدا جاى حق نشسته است. اینها برای چیست آقاجان؟! برای خلاف کردن است. برای عمل خلاف انجام دادن است.
﴿مَن قَتَلَ نَفۡسَۢا بِغَيۡرِ نَفۡسٍ أَوۡ فَسَادٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ ٱلنَّاسَ جَمِيعٗا وَمَنۡ أَحۡيَاهَا فَكَأَنَّمَآ أَحۡيَا ٱلنَّاسَ جَمِيعٗا﴾؛1
«کسى که یک نفس مؤمنهاى را به قتل برساند، یکی! مثل این است که تمام دنیا را به خاک و خون کشیده است! و کسى که یک نفس را، یک نفس مؤمن را زنده کند، مثل این است که همه را زنده کرده است!»
چقدر قضیه فرق مىکند؟! این مسئله، ارتباط بین حقایق را به هم، در عالم وجود نشان مىدهد که چطور در عالم وجود بین آن کسى که در فلان کشور است، در فلان قاره است، در فلانجا دارد براى خودش در خیابان حرکت مىکند و مورد تعرض واقع مىشود، آن شخصی که در آنجا هست، سرنوشت او با منی که در اینجا هستم و دارم با شما صحبت مىکنم، به هم پیوسته است! تمام آنهایى که در اینجا هستند، همه با هم ارتباط دارند و با هم پیوسته هستند! این عمل مىآید و نفس را مىگیرد، کمکم آن جنبۀ عقلانى ازبین مىرود، جنبۀ نورانى ازبین مىرود، کمکم به جایش مدام قساوت مىآید، قساوت مىآید، آنهم یکدفعه که نمىآید، انسان اگر یک کار خلاف انجام بدهد، اول اینطور نیست که بنشیند هرهر و کرکر بخندد، نه خودش را مذمّت و سرزنش مىکند که «عجب غلطى کردم! اصلاً چرا امروز این کار را کردم و چرا اصلاً از خانه بیرون رفتم که به این مسئله مبتلا بشوم؟!» ما وقتى که یک گناه مىکنیم، آیا یکهمچنین حالى برایمان پیدا نمىشود؟ آیا حال ندامت برایمان پیدا نمىشود؟ خب اگر خوب بود که ندامت ندارد! اگر اشکال نداشت که دیگر ندامت ندارد! خب اشکال ندارد دیگر، مسئلهاى که نیست، پس چرا انسان پشیمان بشود؟! وقتى که انسان حجت دارد، حجت شرعى دارد، برایش حجت شرعى مىشمارند، دیگر چرا پشیمان بشود؟! چرا دیگر نفسش او را ملامت مىکند؟! چرا؟! چون آن ملامت نفس با آن حجت شرعى نمىسازد، نمىسازد، اگر مىساخت، وجدانش او را ملامت نمىکرد و نفسش او را ملامت نمىکند. روز دوم مىآید دوباره همان گناه را انجام مىدهد، دوباره یکخرده کمتر، روز سوم، چهارم، بعد کمکم برایش عادى مىشود، عادى مىشود، عادىِ عادى!
تبدیل شدن عقل انسانی به عقل شیطانی، اثر پیروی از اهواء و آراء نفسانیه
مىگویند: «این حکّام جور، این حکّام مغول و... ـ چیزهایى که انسان در تاریخ مىخواند ـ اینها مىایستادند و در مقابل آنها صدها نفر را گردن مىزدند و اینها همینطور جام شراب یکىیکی پس از دیگرى سر میکشیدند و قهقهۀ مستانهشان به آسمان مىرفت»! چه مىشود؟! این نفس به اینجا مىرسد دیگر! به این نقطه مىرسد! به این نقطۀ از شقاوت مىرسد که براى او ارتکاب شنیعترین عملى که در دنیا مىشود تصور کرد، لذتآور مىشود! نهتنها آن ندامتها و خجالتها و آن پشیمانىها نیست، اصلاً لذت مىبرد! اگر دو روز انجام ندهد، مریض مىشود! در خانه مىافتد، باید او را بلند کنند که پا شو بیا روزیِ تو رسیده! امروز باید چندتایى را آن طرف بفرستى و چهکار بکنى و...! مریض مىشود و مىافتد! چرا اینطور شد؟! چرا؟! چرا این بشر به این مصیبت افتاد؟! چرا این آدم به این دردِ خانمانسوز مبتلا شد؟! چرا؟! چون به نداى عقل و وجدانش توجه نکرد، توجه نکرد، مدام آمد یکىیکى اثر گذاشت، این عمل خلاف، اثر گذاشت، نورانیت را برد و به جایش ظلمت آورد، دومى برد، برد، برد، برد، تمام شد، نفس او ظلمانى شد و مصداق آیۀ ﴿خَتَمَ ٱللَهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَعَلَىٰ سَمۡعِهِمۡ وَعَلَىٰٓ أَبۡصَٰرِهِمۡ غِشَٰوَةٞ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ﴾1 شد! خدا دیگر بر قلب آنها مهر زد، یعنى دیگر هیچ منفذى براى نور باقى نماند و دیگر توجه عقل بهسمت حق قطع شد، بریده شد، تمام شد، دیگر گوششان نداى حق را نمىشنود، تا یکى مىآید به آنها یکخرده حرف حق میزند، میگویند: «برو برو، گم شو، برو بیرون! حوصلۀ شنیدن این حرفها را ندارم»! ولى پنج سال پیش اینطور نبود، خودش دعوت مىکرد که «بیا بگو ببینم که فلان قضیه چیست!» تا یکی میآید حرفی میزند که آقا خوشش میآید میگوید: «بَهبَه! از این حرفها بزنید.» چرا قضیه اینطور مىشود؟ چرا انسان از یک مرتبه به مرتبۀ دیگر برمىگردد؟! این بهخاطر این اثر مثالى است. همین اثر مثالى و همین اثر ملکوتى در شقاوت و در کدورت، آن مىآید و آن نفس نورانى را به یک نفس ظلمانى تبدیل مىکند، وقتى که نفسِ ظلمانى شد، آن نفس ظلمانى این عقل را تبدیل به شیطنت مىکند، این عقل را به مکر تبدیل مىکند. حیوان مکر ندارد، چرا؟ چون عقل ندارد. ولى انسان مکر دارد چون عقل دارد. آن عقلى که مىآید تدبیر مىکند، این مهره را بغل این مهره مىچیند، مهرۀ مناسب را در اینجا قرار مىدهد، آن برای چیست؟ آن براساس آن قساوت و کدورتى است که نفس او، در مقام ظهور و بروز، اینگونه خط و خطوط را براى او ترسیم مىکند. وقتى که مىخواهد مسئلهاى را انجام بدهد، امور را یکبهیک و مرتب بهنحوى مىچیند که براى رسیدن به آن هدف شیطانى، مانع و رادعى دیگر وجود نداشته باشد، براى رسیدن به آن هدف ظلمانى، دیگر مانعى نیاید و جلوى او بایستد، مىآید اینطور مسائل را کنار هم مىچیند. این کار عقل است ولى عقلى که در سیطره و سلطۀ شیطان واقع شده نه عقلى که مغلوب و مسلّط در سیطره و تسلّط قواى رحمانى و ملائکۀ ربوبى قرار گرفته است و از ناحیۀ آنها دارد هدایت مىشود، از ناحیۀ آنها خط و خطوط و فرکانسها دارد برایش یکىیکى رسیده میشود و از ناحیۀ آنها آن نقطههایى که باید چیده بشود، براى او مىآید. خب طبیعى است وقتى که شخصى به یکهمچنین مسئلهاى برسد، خطا هم نمىکند، خلاف هم نمىکند، چون از اول، نفسش نفس روحانى بوده، نفسش نفس نورانى بوده، آثار خارجى آن هم طبعاً همینطور خواهد بود. بنابراین تمام کارهایى را که انسان انجام مىدهد، در راستاى همین قضیه باید قرار بگیرد. آن جنبۀ نورانى مسئله باید مورد توجه قرار بگیرد.
تأثیر مستقیم حال انسان بر روی تمامی افعال و تصرفاتش
امام صادق علیهالسّلام که نسبت به غذا در اینجا توصیه مىفرمایند، همانطورىکه عرض شد خب غذا یک مطلب است، تمام کارها بر همین اساس شکل پیدا مىکند، تمام امور ما بر همین اساس ترسیم مىشود، همۀ افعال و تصرفات ما در همین مسئله و در همین راستا قرار مىگیرد. خدمت رفقا عرض کردم، مرحوم آقاى انصارى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
انسان از یک چای که مىرود منزل بعضىها مىخورد، مىفهمد که زن صاحبخانه با عشق و علاقه آن چای را دم کرده یا از روی کراهت این کار را انجام داده است!
یک چای! حالا این را خیلىها نمىفهمند، ولی خب بالأخره خیلیها هم میفهمند. همینکه زن صاحبخانه بدش مىآمده، حالا به هر جهتی، بندهخدا خسته بوده یا اصلاً مسئله داشته یا فرض بکنید که خوشش نمىآید، به هر کیفیتی، این بلند شدن و در محذورِ امر شوهر قرار گرفتن که «آخ! این هم وقت داشت که این موقعِ شب در خانهمان آمد و ما را از زندگى و استراحت انداخت، هیچ فکر نمىکند که اینطور است؟ حالا پس چهکار کنیم؟ اگر چای درست نکنیم بلند میشود به زنش مىگوید که به خانۀ فلانی رفتیم و یک چای هم براى ما نیاوردند!» آنوقت بلند میشود چاى درست مىکند و مدام غر مىزند، غر مىزند، این نفَسهایى که مىکشد، این قدمهایى که برمىدارد، این حرکت و...، هر کدام از اینها سمى است که در این چای مىریزد! یک، دو، سه، چهار! این چای که مىبینید خیلى خوشرنگ است، خیلى هم برای خود چای نیست، این رنگ سیاهى که پیدا کرده، این برای آن سمهایى است که مدام داخل این ریخته شده والاّ چای که سم ندارد، رنگش شفافتر است و نشان مىدهد که با چه صفاء و نورانیتى درست شده است.
علیٰکلّحال یکى از توصیههایى که مرحوم آقا خیلی به رفقایشان مىکردند و بسیار نسبت به این قضیه توجه داشتند این بود که مىفرمودند: «در ارتباطاتتان بین خودتان، هیچوقت عیالات خودتان را در محذور قرار ندهید!» حالا عیال انسان خسته است، یکى مىگوید: «بلند شو برای شام به منزل فلانی برویم»، او را به زحمت مىاندازد، مثلاً بچهدارى کرده و اگر بخواهد به این مسئله بپردازد، واقعاً از روى خستگى انجام مىدهد و این تأثیر دارد. ایشان مىفرمودند که «خب اگر میخواهید، خودتان انجام بدهید، تخممرغی درست کنید، نان و پنیر و سبزیى بیاورید، هر کارى مىخواهید بکنید خودتان بکنید، چرا بر دیگرى تحمیل مىکنید؟! چرا بر دیگرى فشار وارد مىکنید؟! آن بندهخدا چه گناهى کرده که در یکهمچنین وضع و موقعیتی قرار گرفته؟! نه، بگذارید راحت باشد.» وقتى که مىبینید حال دارد، میگویید: آیا دوست داری یا نداری؟ اگر گفت: «بله»، بسیارخوب بلند میشود انجام میدهد، اگر گفت: «نه»، بگو: تو نمیخواهد کاری بکنی، تو برو استراحت بکن ما خودمان چیزی سرِ هم مىکنیم و میخوریم. رفقا توجه داشته باشند که ایشان روى این مسئله خیلی تأکید داشتند و مىفرمودند:
آن غذایى که از روى کراهت و اکراه در جلوى انسان گذاشته مىشود، آن غذا براى ذکر و حضورِ انسان ضرر دارد و آن غذا نمىتواند غذاى مفیدى براى سالک باشد.
البته خب در این زمینه مطالبى بود که بنده قصد داشتم این مطالب را عرض کنم، البته مقدارى از آنها مربوط به مسئلۀ غذا بود و مقدارى هم مربوط به مطالب دیگر بود که خب فرصت رو به اتمام است و إنشاءالله لولا البداءُ و بِشرطِ الحَیاةِ و التّوفیق، براى بعد از ماه مبارک خدمت رفقا خواهیم بود و مطالب را عرض خواهیم کرد.
ماه مبارک، ماه دعوت خاص الهی
ماه مبارک رمضان نزدیک است و میتوانیم بگوییم که طبعاً این مطالب در این ماه مبارک بسیار کاربرد دارد و مورد استفاده و مبتلابه ما است. بزرگان نسبت به ماه رمضان خیلى توجه داشتند و نسبت به تحفّظ بر این ماه خیلى اصرار داشتند و آنطور که از صحبتهاى آنها برمىآمد، اینطور استفاده مىشد که خلاصه ماه رمضان است که سرنوشت سال آیندۀ انسان را تعیین مىکند، انسان آن ماه رمضان را چگونه طى کند؟ چگونه سپرى کند؟ همانطوریکه سپرى کند، سال آیندۀ او هم بر همان منوال طى خواهد شد و به جلو خواهد رفت. لذا [نسبت به توجه به این ماه] خیلى تأکید داشتند.
لزوم توبه و غسل توبه قبل از ورود در ماه مبارک رمضان
یکى از دستوراتى که به افراد مىدادند، دستور غسل و توبۀ قبل از ماه رمضان بود. قبل از ماه رمضان دستور مىدادند که رفقا و دوستانشان غسل توبه کنند و نسبت به خطاها و زلاّت و لغزشها از خداوند طلب عفو و مغفرت کنند و بنا را بر این بگذارند که در این ماه، حالا که خداوند با تکلیف و الزام این سفرۀ رحمتِ خودش را پهن کرده است، [هرچه بیشتر از این سفره استفاده کنند.] با تکلیف و الزام مىدانید یعنى چه؟ یک وقت انسان سفرهاى مىاندازد و رفیقش را دعوت مىکند یا یک تلفن میکند که «آقا بیا» یا پیغامى مىدهد یا احترامش مىکند و کاغذی هم میفرستد، دستخطى هم مىفرستد که «آقا فلان روز شما بیا» خب این دعوتى است و مورد لطف او هم قرار گرفته است. یک وقت به یکی مىگوید که «برو و بگو آقا بیا و اگر نیامد اصرار بکن و بالأخره او را بیاور.» این میرود یکخرده اصرار میکند و بالأخره زورش نمىرسد که انجام بدهد و برمىگردد، این دوباره مىگوید: «آقاجان برو لباس تنش بکن و همانطور لباس تن کرده و نکرده، دست و پایش را بگیر و او را بیاور» در ماه رمضان خدا اینطورى ما را به سفرهاش دعوت کرده! یعنى دست و پاى ما را گرفته و بخواهى نخواهى ما را سر سفرهاش آورده است. معناى تکلیف یعنى این دیگر. غیرتکلیف یعنى مثل رجب و شعبان، «در این دو ماه روزه بگیرید!» پیغمبر ماه رجب و شعبان را به رمضان متصل مىکرد. پیغمبر هر سه ماه را، روزه مىگرفت. خب در رجب و شعبان اینطورى نیست، دعوت هست، هر کسی که مىخواهد: بسمالله، سفره پهن است؛ «و مَوائِدَ المُستَطعِمینِ مُعَدَّة»1 تشریف بیاورید، بفرمایید! هرچه هست! هم رجب، هم شعبان، کارت هم فرستادند، همان دعوت انبیاء و دعوت ائمّه علیهمالسلام، همۀ این روایاتى که داریم، کارت دعوت است که براى ما فرستادهاند. خب انسان به مقدار آن وسع خودش، کیفیت خودش، استعداد خودش، توان خودش، به هر مقدارى که هست مىتواند روزه بگیرد و براى او هم یک وسعتى داده شده که حالا اگر نمىخواهد بگیرد، نگیرد. ولى ماه رمضان دیگر اینطور نیست، دیگر کارت دعوت بفرستند و «تشریف بیاورید و...» این حرفها نیست، الزام است. الزام یعنى دست و پاى شما را از داخل خانه گرفتند و سوار ماشین کردهاند و آوردند سر سفره نشاندهاند و در را هم از پشت قفل کردهاندف خب حالا چهکار مىکنید؟ بفرمایید. اینطورى خدا ما را در ماه رمضان آورده و دعوت کرده! قضیه این است! حساب این مطلب و این الزام در ماه رمضان، حساب دیگرى دارد.
فلسفۀ قرار داده شدن شب قدر در شب بیست وسوم ماه مبارک رمضان
لذا خدا در این ماه براى ما منت گذاشته، قدر ما را و شب تعیین سرنوشت ما را در ماه رمضان قرار داده، نه در رجب و شعبان، نه در ذىحجه و نه در ماه صفر و محرم، در رمضان قرار داده که «شما بیا و روزه را بگیر تااینکه به شب قدر برسى.» اگر مثلاً خدا شب قدر را شب پانزدهم ماه رجب مىگذاشت و رجب هم که روزهاش واجب نیست، خب طبعاً بعضىها روزه مىگرفتند و بعضىها هم نمىگرفتند، روزه طبعاً شرایط خاص خودش را دارد، انسان باید از خیلى چیزها پرهیز کند، کف نفس کند، خودش را نگه دارد، در خودش احساس تجرد و نورانیت مىکند، احساس سبکى و صفاء و نورانیت مىکند، اگر خدا مىفرمود: «شب پانزده رجب، شب قدر شما است، هر کسی که مىخواهد از اول رجب روزه بگیرد، هر کسی هم که نمىخواهد، نگیرد»، خب خیلىها روزه نمىگرفتند و شب قدر را هم مثل شبهاى دیگر ادراک مىکردند و مىرفت و دیگر هیچ تفاوتى نداشت. این که خدا شب قدر را در ماه رمضان، آن هم شب بیست و سوم قرار داده، یعنى ما بیست و دو روز از ماه رمضان را روزه گرفتیم، بیست و دو روز بر سر این سفره نشستیم، اگر هر غلطى مىکردیم بالأخره در این بیست و دو روز کنار گذاشتیم، هر اشتباهى مىکردیم بالأخره در این بیست و دو روز آن اشتباه را ترک کردیم، اگر حرف تند مىزدیم، در این بیست و دو روز خود را تا حدودى اصلاح کردیم، اگر به غیبت و تهمت و مسائل لهو و لعب و... مىپرداختیم، بالأخره در این بیست و دو روز تکانى خوردیم و حرکتى کردیم، با این حال آنوقت خدا مىآید شب قدر را شب بیست و سوم مىگذارد، یعنى ما با حال آمادگى، شب قدر را ادراک کردیم، اتصالمان در این بیست و دو روز محکم شد، طنابى که بین ما و بین خدا وصل است، این طناب برقرار شد و سفت شد. آن حالت صفای نفسى که لازمۀ جلب لطف و کرامت و فیوضات پروردگار است، آن حالت صفاء در ما حاصل شد. حالا در یکهمچنین وقتى خدا مىخواهد بر طبق صفای ما و اختیار ما و وسعت قلب ما و میزان پذیرش ما، سال آیندهمان را تعیین کند. آنوقت تکلیف قضیه چه مىشود؟ خیلى تفاوت مىکند تااینکه همینطورى یِلخىوار روزها را بگذرانیم و یکدفعه خدا بگوید که «پسفردا روز قدر است»! خب هیچ، با هر وضعیت که گذراندیم و هر گناهى که کردیم، چشممان را به هر جایى انداختیم، گوشمان هر چیزى را شنیده، زبانمان به هر چیزى گویا بوده، پایمان همهجا رفته، هزار قِسم براى خودمان بار و وصله و... قرار دادیم، یکدفعه خدا مىگوید: «فردا شب قدر است»، مثل این است که بگویند: «فردا امتحان کنکور دارى»! بابا یک ماه، دو ماه، سه ماه زودتر بگو ـ خانهات خراب ـ تا آماده شویم و صفحاتی را حفظ کنیم، یعنى چه فردا کنکور داریم؟! هیچ! اینجا غیر از رفوزه شدن چیزى نیست، چرا؟ چون قلب آمادگى ندارد. بنابراین این موضوع، مسئلۀ خیلی مهمى است که خدا این شب احیاء و شب قدر را کجا قرار داده؟ شب بیست و سوم قرار داده، در شبى قرار داده که مردم بیست و دو روز روزه گرفتهاند، ابتهال کردهاند، دعاى أبىحمزه خواندهاند، دعاى افتتاح خواندهاند، توجهشان را یکخرده بیشتر کردهاند، مراقبهشان را یکخرده بیشتر کردهاند، و خواهى نخواهى بیشتر هم شده، خواهی نخواهی انسان در ماه رمضان مثل یک جادهاى که در سرازیرى است، در آن جاده مىافتد و نیازى به بنزین و مدام دنده عوض کردن ندارد، خودش همینطوری میرود، آیا واقعاً این مسئله را احساس نمیکنید که نفس اصلاً در ماه رمضان، خودش تمایل به گناه ندارد؟ حوصلهاش را ندارد، یعنى آن احساسى که قبل از ماه رمضان نسبت به مسائل خلاف و عبث و لغویات داشت، در ماه رمضان یکهمچنین حال و هوایى را ندارد، انگار فضا عوض مىشود، حال و هواى انسان عوض مىشود. انسان این روزها را روزه گرفته و بعد به حوادث ضربت خوردن و شهادت امیرالمؤمنین علیهالسلام رسیده و شبهاى احیائى که به این مناسبت انسان مىگیرد و توسلاتى که پیدا مىکند و رقت قلبى که پیدا مىکند، شفیعى را که در این شبها براى وصول [به حق تعالی] قرار مىدهد، تمام اینها حسابشده است، شما خیال مىکنید همینطورى امیرالمؤمنین باید شب نوزدهم ضربت بخورد و شب بیست و یکم از این دنیا برود؟ نه عزیز من، اینها خط به خطش برنامهریزى شده است، هر خط خط و هر صفحه صفحه و هر نقطه نقطهاش برنامهریزى شده که امیرالمؤمنین باید شب نوزدهم ضربت بخورد و دو شب دیگر باشد و شب بیست و یکم به شهادت برسند و این رحمت واسعۀ پروردگار شب بیست و سوم به داد ما برسد.
لزوم تأمل در حالات امیرالمؤمنین علیهالسلام و لزوم تأسی به آن حضرت
این نفسى که در این دنیا با چه مسائلى روبرو بوده و چطور روزگار خودش را گذارند و چطور در این دنیا آمد و رفت و انسانیت را به ما آموخت، واقعاً عجیب است! انسان وقتى که تصور مىکند، در حالات امیرالمؤمنین غور مىکند، در حالات امیرالمؤمنین تفحص مىکند، در روز نیمۀ شعبان یکى از آنچه بر امیرالمؤمنین علیهالسّلام گذشت خدمت رفقا عرض کردم و رفقا فهمیدند که چه خبر است! رفقا فهمیدند که امیرالمؤمنین چه کسی بوده، نهاینکه فهمیدیم، حالا گوشهاى را [فهمیدیم،] خدمتتان عرض کردم که یک کار امیرالمؤمنین، دو ساعت ونیم، سه ساعت من داشتم روی آن فکر مىکردم، دو ساعت ونیم فکر مىکردم که این کار امیرالمؤمنین یعنى چه؟! خدمتتان عرض کردم که در جریان جنگ صفین وقتى که امیرالمؤمنین با آن مکارِ حیلهبازِ تاریخ، عمرو عاص، برخورد کرد ـ اى کسانى که تابهحال این مطالب به گوشتان نرسیده، گوشتان را باز کنید و ببینید که امامِ ما چه بوده و چه کسی بوده و دیگران چه مىگویند؟! ـ تمام این لشگرکشى در عرض این هجده ماه براى ازبین بردن جرثومۀ فساد، معاویة بن أبىسفیان بود، در همان وقتى که این زحمات دارد به نتیجه مىرسد که بزند و دیگر تمام شود، اینجا دیگر قضیۀ مالک اشتر نبود که از او یک ساعت مهلت خواست، مالک اشتر در آن جریانى که اتفاق افتاد، از امیرالمؤمنین علیهالسّلام یک ساعت مهلت خواست: «بابا ما این همه آمدیم اینجا که چه؟ رسیدیم و برای این بود دیگر، من یک ساعت دیگر به خیمۀ معاویه مىرسم»، و از دو طرف معاویه را محاصره کرده بود، معاویه حتى نمىتوانست فرار کند، گازانبرى آمده بود و گرفته بود، آنها (سربازان تحت امر مالک) از آن طرف و خودش هم در وسط مىزد و مىدرید و جلو مىآمد، فرمان امیرالمؤمنین آمد که «ای مالک دست از جنگ بردار» گفت: «آیا الآن دست بردارم؟ من یک ساعت دیگر کار را تمام مىکنم!» حضرت فرمودند: «دست از جنگ بردار.» مالک دوباره پیغام داد، حضرت فرمودند: «اگر مىخواهى على را زنده ببینى، دست از جنگ بردار!»1 این یعنى چه؟ این قضیه یعنى حیات امیرالمؤمنین و زنده بودن امیرالمؤمنین بر همۀ این مسائل اولویت دارد، معنایش این است دیگر! خب این قضیه که مربوط به او است.
اما مسئلهاى که مربوط به خود أمیرالمؤمنین بود، یکی از آنها این بود، قضایایی اتفاق افتاد، عرض کردیم تمام این مسائلى که در جنگ صفین اتفاق افتاد، زیر سر عمروعاص بود. معاویه دست به دامن عمروعاص مىشد. بالأخره همین عمروعاص معاویه را از همین جریان و مسئله و تنگنایى که در آن قرار گرفته بود و مالک اشتر برایش بهوجود آورده بود، نجاتش داد که گفت: «قرآنها را بر سر نیزه کنند و...»،1 حالا امیرالمؤمنین قبل از اینکه جریان به اینجا برسد، به عمروعاص رسیده و با یک ضربت شمشیر تمام میشد و دیگر شام میرفت و جزء مملکت اسلام درمیآمد، حکومت اسلام در شام برقرار میشد، چون اگر عمروعاص مىرفت، قضیه تمام بود دیگر، نقشهکش این اوضاع (اطاق فرماندهى، از این حرفهایی که میگویند) همه زیر سر جناب عمروعاص بود دیگر که از آنجا این برنامهها طراحى مىشد، وقتى که امیرالمؤمنین بالاى سر عمروعاص رسید و عمروعاص دید هیچ چارهاى نیست، آن عمل خلاف را انجام داد و امیرالمؤمنین سرش را برگرداند2 و تمام این قضایا یکمرتبه 180 درجه برگشت! یعنى این جنگ و این اردوکشى و این زحمات همینکه آمد به نتیجه برسد، در عرض ده ثانیه سر جاى اول خودش و نقطۀ شروع برگشت و تمام شد. این کار أمیرالمؤمنین یعنى چه؟! واقعاً یعنى چه؟!
احساس پدرانۀ امیرالمؤمنین علیهالسلام نسبت به تمامی افراد حتی عمروعاص
خدمت رفقا عرض کردم که من سه ساعت داشتم در این قضیه فکر مىکردم و فکرم به جایى نرسید و رها کردم و سرِ رشتۀ تفکر خودم را رها کردم که چه مسئلهاى در اینجا هست؟! و این چه عظمتى است که ما از ادراک آن عظمت ناتوان هستیم؟! چقدر باید یک نفر کریم باشد؟! چقدر باید بزرگوار باشد که آن بزرگواریش عقل ما و ادراک ما را خُرد مىکند و نمىگذارد این عقل به آنجا برسد؟! یعنى خرد مىشویم و نمىتوانیم بفهمیم که این بزرگوارى یعنى چه؟! این حیا یعنى چه؟! آن احساس در آن موقع یعنی چه؟! آیا بگویم؟ آیا سرّى را برایتان فاش بکنم؟ آنچه باعث شد...، (من نمیدانم، گفتم: من فکرم به جایى نمیرسد، نهایتش فقط به اینجا رسیدم و رها کردم، آیا بالاتر از این هم هست؟ قطعاً بالاتر است، ما نمیفهمیم!) من به اینجا رسیدم که امیرالمؤمنین وقتى که دید که عمروعاص این کار را کرده، یعنى عمروعاص دارد مىگوید: «من زندگىام را از تو مىخواهم اى على! با این کارم زندگىام را مىخواهم!» این احساس امیرالمؤمنین نسبت به او، احساس پدرانهاى بود که زندگى را به او برگرداند! نهاینکه احساس کند او مردى است که دشمن است و آمده و دارد این کار را مىکند، پس حالا بزن و دهتا هم رویش بزن و او را تکهتکه کن، خودت که مستحق کشتن هستی و این کار را هم میکنی، پس بخور، از بالا و پایین و وسط چندتکهاش کن، اگر ما بودیم این کار را مىکردیم: «هم دشمن خدا هستى و هم دارى کار خلاف هم مىکنى، تازه جرم و جریمهات بیشتر مىشود و عقابت هم بیشتر است!» ولى این احساسى که در اینجا براى امیرالمؤمنین پیدا شد و عجز او را مشاهده کرد گرچه دشمن او است، گرچه دشمن او است ولى عجز او را مشاهده کرد، با این احساس عطوفت نسبت به او، دست نگه داشت! و این قضیه قضیهاى است که عرض کردم ما نمىفهمیم! یعنی نمىشود به این زودى به این مطلب رسید! نمىشود به این زودی به این مسائل رسید! نمىشود به این زودى این مطالب را ادراک کرد!
بروز حالات امیرالمؤمنین در اولیای الهی، نتیجه تأسی آنها به امیرالمؤمنین علیهالسلام
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىفرمودند:
من وقتى که داشتم کتاب امام شناسى را مىنوشتم، در مطالب و تاریخى که داشتم مىخواندم، به قضیۀ عمر رسیدم، همین خلیفۀ دوم، به مطالب ایشان رسیدم، قضیه و جنایاتى که در زمان خلافت ایشان اتفاق افتاد، ازجمله مسائلى که بود این بود: «یک زن آبستن را پیش خلیفۀ دوم آوردند، خیلى عجیب است! زن، زن بىگناه، بىجرم و معصوم، او را پیش خلیفۀ دوم آوردند و شوهرش آمده و مىگوید که من پیشش نبودم و این زن خلاف کرده است!»
خب خلاف کرده، بالأخره شاهد کجا است؟! آن افرادى که آمدند و این مطلب را مىگویند باید شاهد بیاورند! آخر اى خلیفۀ دوم مگر نمىدانى که باید چهار نفر شاهد شهادت بدهند؟! این چهار نفرى که گفتهاند، نه یک نفر، نه دو نفر، نه سه نفر، این چهار نفر در کجای این دنیا اتفاق مىافتد؟! مگر طرف بالاى تپه برود و جلوى ده هزارتا دوربین بخواهد نمایش بدهد! آخر این چهارتایى که مىگویند بایستى که بیایند، این بهخاطر چیست؟ این بهخاطر رحم و عطوفتى است که از ناحیۀ شارع نسبت به خطاکاران و نسبت به افراد غافل و جاهل دارد رعایت مىشود! مگر تو این حرفها را نشنیدى و ندیدى؟! مگر سیرۀ پیغمبر را ندیدى و تجربه نکردى؟!
بهصرف این که شوهرش آمده گفته که من نبودم، عمر گفت: «پس بلند شوید بروید اعدامش کنید» افرادى که آنجا بودند دیدند عجب! دارند اعدامش مىکنند! (آیا به همین راحتى؟ بله از این راحتتر هم میکنند!) گفت: «بروید اعدامش کنید»، سراغ امیرالمؤمنین علیهالسّلام آمدند که «بلند شو که زن بىگناه را دارند اعدام مىکنند، آن هم به توسط خلیفۀ رسول خدا! به توسط حکومت اسلامِ خلیفۀ دوم دارند این زن بیگناه را اعدام مىکنند.» امیرالمؤمنین بلند شد و فوراً لباسش را پوشید، حرکت کرد، دوید، حضرت دوید آمد، ولی وقتى که رسید دید کار تمام شد!
این امیرالمؤمنین در آنجا چه حالى پیدا کرد؟! مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ که شاگرد امیرالمؤمنین علیهالسّلام است و اگر چیزى دارد از آنجا است، اگر مطلبى فهمیده از آنجا است، اگر ادراکى دارد از آنجا است، اگر روشنى دارد از آنجا است، ایشان فرمودند:
من وقتى که این قضیه را در کتاب خواندم، چهار ساعت داشتم گریه مىکردم و این منظره را درنظر گرفتم که چطور یک زن بیگناه توسط دژخیم به روى زمین مىافتد! آیا این زنِ بیگناه، بچه نداشت؟! آیا مادر نداشت؟! آیا پدر نداشت؟!1
فرمودند: «من چهار ساعت داشتم گریه میکردم»! آیا ما این گریه را در جاى دیگرى هم مىبینیم؟! ابدا، ابدا! جاهاى دیگر خنده مىبینیم! چرا مرحوم آقا وقتى که این قضیه را شنیدند اینطور شدند؟ آیا مىدانید چرا؟ چون همان احساسى را که امیرالمؤمنین در وقتى که بالاى سر جنازۀ این زن رسید داشت، همان احساس در ایشان هم پیدا شد، همان احساس که یک زن بیگناه، بدون هیچ جرم، این باید روى زمین بیفتد! آیا مىدانید براى چه؟ براى اینکه خلیفۀ دوم نور ندارد! وقتى که کسى زنا مىکند، کدورت زنا در چهرهاش مشخص است. تو نگاه مىکنى این کدورت را نمىبینى، ادراک نمىکنى. ولى امیرالمؤمنین علیهالسّلام نگاه به چهره مىکند، مىگوید: «این چهره زنا نکرده، این چهره خلاف نکرده. این چهره معصوم است. این چهره را چرا باید جلوى بستگانش روى زمین بیندازى؟! چرا؟!» شما خیال مىکنید بیخود پیغمبر سى هزار نفر را در روز غدیر، دو سه روز در آفتاب معطل کرد؟! به رفتهها دستور بازگشت داد، صبر کرد تا نیامدهها برسند و در آن گرما امیرالمؤمنین را نصب کرد، آن براى امروز بود. آن براى آن روزى بود که به مردم بفرماید: «آن زن بیگناه که بهواسطۀ زنا اعدام شد، مىدانید چرا؟ چون شما على را کنار گذاشتید! حالا بخورید! حالا بروید زنِ مردم بیگناه را اعدام کنید! حالا بروید بچهها را اعدام کنید! بروید اعدام بکنید!» آن روزى که پیغمبر فرمود: «باید بعد از من على باشد» آن پیغمبر فردا و پسفردا را مىدید که در حکومت همین خلیفۀ اول و دوم و سوم و بقیۀ خلفا و و و چه جنایاتى بر اسلام وارد خواهد شد! لذا فرمود که «على باید باشد» چون على نگاه مىکند و ظلمت را مىبیند، نور را مىبیند، ولی تو نمىبینى، تو باید کنار بروى و على باید بیاید به جای تو بنشیند. او باید بیاید تا تشخیص بدهد در کجا باید زد، در کجا نباید زد، در کجا باید جلو رفت، در کجا باید ایستاد، آن على و آن ولیّی که متصل به على است، او هم همان طریق را دارد. این برای چیست؟ این براى این است که دست ما کوتاه است، دست ما از این مسائل کوتاه است، از این حقایق کوتاه است.
تمام دین یعنی ولایت ائمه علیهمالسلام
حالا آن امیرالمؤمنین در یکهمچنین موقعیتى قرار گرفته، به سرش ضربت خورده، شهادت پیدا کرده، براى چه؟ برای اینکه به داد ما برسد دیگر! اگر در روز قیامت [برای ما منکشف شود، خواهیم دید که همۀ این مصائب اهلبیت علیهمالسلام برای نجات ما از کثرات و اعتبارات بوده است،] إنشاءالله در این دنیا براى همۀ ما کشف خواهد شد، همانطوریکه براى بزرگان کشف شد و فرمودند:
روزى براى ما مشخص خواهد شد که تمام مصائب اهلبیت علیهمالسلام، از شهادتهایشان و گرفتارىهایشان و سر از بدن جدا کردنهایشان و اسب تاختنهایشان و اسارتهایشان، همۀ اینها براى این بوده که به داد ما برسند! تمام اینها براى این جهت بوده است!
آنوقت آنجا است که ما احساس مىکنیم تمام وجودمان مرهون صاحب ولایت کبراىِ الهیه، حضرت بقیةالله حجة بن الحسن عجّل الله تعالی فرجه الشریف است، همهاش برای او است، آن زمان ما مىفهمیم، آن زمان ادراک مىکنیم که تمام دین ما یعنى ولایت او! تمام نور ما و حرکت ما و دنیاى ما و آخرت ما یعنى او! ما فقط همین را [مىدانیم] که یک امام زمانى هست و ولایتى دارد و چند سالی دیگر هم ظهور میکند و خدا هم تا حالا او را نگه داشته است که بیاید زمین را از [عدل و داد پر کند،] نه، قضیه و مسئلۀ ولایت خیلی بالاتر از این حرفهاست و خیلى او را به بازى گرفتهاند!! خیلى قضیۀ ولایت را به بازى گرفتهاند!!
لزوم مراقبۀ بیشتر در ماه مبارک برای جلب نعمات الهیه
خب در این ماه رمضان چهکار باید بکنیم؟ مشخص است دیگر. انسان باید بهنحوى خود را در ماه رمضان آماده کند و مستعد کند که بتواند قلبش را هرچه بیشتر صیقلى کند، [هرچه بیشتر صیقلى کند،] بیشتر این نور را مىگیرد و در خودش نگه مىدارد، هرچه بیشتر! حتی اگر یک خطور باطل هم نکنیم، این به نفع ما است، در یک روز، مثلاً روز هفتم ماه رمضان، حتى آن یک دانهاش هم به نفع ما است، آن یک دانه خطور باطل را هم نکنیم، خطور، حالا نهاینکه انسان عملى را هم انجام بدهد، حتی اگر یک نیت خلاف هم نکنیم، باز این براى سرنوشتمان تأثیرگذار است! حتى یک دانه! تمام اینها حساب مىشود، جمع مىشود، میگویند: «خیلىخوب حالا این شخص یکهمچنین موقعیتى پیدا کرده، اینقدر آینهاش آمادگى پیدا کرده، اینقدر استعداد پیدا کرده، اینقدر هم ما به او نور بتابانیم. آن کسی که آینهاش بیشتر، نور را بیشتر کنیم، فوتونها را بیشتر کنیم، شدت را بیشتر کنیم، نور بیشتر بیاید.» برای آن یکی نور کمتر، برای آن دیگری نور بیشتر.
بنابراین دأب بزرگان و توصیۀ بزرگان به شاگردانشان این بود که براى هر روز ماه رمضان، یک مراقبۀ خاص خودش را بگذارند؛ یعنی وقتى که داریم سحرى مىخوریم، مواظب این قضیه باشیم که خلاصه امروز حسابش با دیروز فرق کرده و با فردا هم تفاوت خواهد کرد. غذاهاى شبههناک نخوریم، هرجایى نرویم، هر صدایى را گوش ندهیم، فکر خودمان را از مسائلى که بهدرد ما نمىخورد بیرون بیاوریم، تشویش و اضطراب در خود راه ندهیم، این حال و نفس خود را آماده و مستعد براى این مسئله بکنیم.
البته خب دأب بر این بوده که به افطارى دعوت مىکردند، ثوابش و آمدن و دیدن و جمع بودن بسیار خوب است، سنت است، افطارى دادن خیلى خوب است ولى همانطورىکه عرض شد نباید تحمیل بر عیالات باشد، نباید تضییق بر آنها باشد، نباید آنها با کراهت باشد. داعى ندارد که انسان فرض بکنید که افراد زیادى را بگوید، یک نفر، دو نفر، سه نفر هم دعوت بکند [کافی است،] شب که میخواهد به منزل بیاید، یک رفیقش را هم با خودش بیاورد. حالا بعضی از شبها، یکى، دوتا، در اینصورت هم به آن ثواب مسئله رسیده و هم به سنت عمل کرده و هم اینکه از آن مسائل مازادى که خیلى از اینها مسائلى است که خارج از آن حقیقتِ این سنت قرار مىگیرد و با تخیلات و توهمات، خَلط مىشود و شائبه پیدا مىشود، انسان نسبت به آنها خود را برحذر مىدارد.
انسان شقی یعنی شخص محروم از رضوان الهی در ماه مبارک رمضان
خلاصه پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم یک کلام فرمودند:
فإنَّ الشَّقى مَن حَرُمَ رضوانَ الله فى هذا الشَهرِ العَظیم؛1
«شقى به کسى مىگویند که قدر این ماه را نداند و از رحمت الهى در این ماه محروم شده باشد.»
پیغمبر فرمودند که «این آدم دیگر باید خیلى شقى باشد!» آخر کسى که اینطورى دست و پایش را بگیرند و او را به این نحو بیاورند و بر سر سفره بنشانند و بعد از این غذا نخورد و کنارهگیرى کند و خود را محروم کند، دیگر این آدم باید آدم خیلى شقی باشد! حتى داریم:
کسانى که ماه رمضان از آنها بگذرد و اینها پاک نشوند و خداوند توبۀ اینها را قبول نکند، دیگر نباید امید به رحمت خدا داشته باشند تا زمانى که عرفات مىآید، مگر در عرفات و روز عرفه رحمت خدا شامل حال آنها بشود.1
خلاصه اینقدر قضیه و مسئله، مسئلۀ مهمى است!
إنشاءالله امیدواریم که خداوند توفیق بدهد که در این ماه مبارک، روزه و صیامى که درخور خاصّان حریم پروردگار است، از آن صیامها نصیب ما بکند، نهاینکه نسبت به غذا و... امساک داشته باشیم، نه، واقعاً از آن چیزها و مسائل و از آن نعمتها و از آن نفحاتى که آنها آن نفحات را احساس مىکردند، [خداوند متعال آنها را نصیب ما هم بکند.] رفقا مىدانند و مرحوم آقا هم در کتابشان نوشتند: «وقتى که ماه رمضان تمام مىشد بزرگان و اولیاء الهى بهعنوان تشکر از الطاف پروردگار به زیارت قبور ائمّه و فرزندان ائمّه علیهمالسلام و اولیاء خدا مىرفتند.»2 خب چه احساسى براى آنها بود که یکهمچنین کاری را انجام مىدادند؟ چیزى فهمیده بودند دیگر، همینطورى دست خالى که نمىشود، همینطورى ماشین کوکى، خب برویم! چه احساسى مىکردند؟ چه چیزى در این ماه رمضان نصیبشان مىشد؟ حالا ما نگوییم: «بابا آنها اولیاء خدا و آنطور بودند»، نه، ما هم کمی از آن، خیلیخوب، همان براى ما بس است! بله، آنچه خدا به امیرالمؤمنین مىدهد، تا خدا خدایى مىکند، نصیب بنده نمىشود، ولى یکخردهاش را که مىتوانیم، همان یکخردهاش [را بدهند، کلاهمان] را به عرش خدا میاندازیم، آن [یکخرده هم از عرش خدا،] بالاتر است، به همان مقدار سعۀ وجودى خودمان، به همان مقدار ادراک بکنیم و بفهمیم دیگر! اینطور نباشد که ماه رمضان بیاید و برود و بگوییم: «بالأخره یک ماه روزه گرفتیم، این هم گذشت، چند کیلو لاغر شدیم»، نه، مسئلهاى را بفهمیم، تغییرى را در خودمان بفهمیم که إنشاءالله آن عبارت است از همان دستگیرى ولایت و لطفى که خداوند به بندگانش در این ماه دارد.
اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد