حقیقت فطرت و جایگاه آن در مسیر کمال انسان

هو العلیم

حقیقت فطرت و جایگاه آن در مسیر کمال انسان

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 

سلوک خانواده ـ قم ـ جلسه 7

بیانات

حضرت آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سره

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم‌

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

و صلَّى اللَه عَلَى سیّدنا و نبیّنا مُحَمّدٍ و آله الطّاهرین

و لعنة الله عَلَى أعدائِهِم أجمَعینَ‌

﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا فِطۡرَتَ ٱللَهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَا لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَهِ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾¹؛

خدای متعال به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌فرماید که:

باید تمام توجه و اتجاه خودت را، یعنی سمت‌گیری، تمام آن سمت‌گیری را به‌سمت دین حنیف قرار بدهی. (آن دین حنیف چیست؟ آن دین پاک و پاکیزه و بدون آلایش، آن عبارت است از فطرت)، فطرتی که خداوند براساس آن فطرت، انسان را خلق کرده است و تبدیلی در خلق خدا نیست؛ دگرگونی و تغییری در خلق خدا نیست، ﴿ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ﴾؛ آن دین استوار و پابرجا، این دین است؛ آن دینی است که در آن تغییر و تبدیل نیست؛ (امروز به نحوی و فردا جور دیگری حکم نمی‌شود، از اول تا به آخر یک حکم است و برای همیشه باقی می‌ماند، چون انسان برای همیشه انسان است و آن غرائض همیشه موجود است و خلقت او تفاوت نمی‌کند)، ﴿وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾؛ اما اکثر مردم این مطلب را نمی‌دانند.

این آیه، آیۀ بسیار عجیبی است و راجع به آن خیلی بحث شده است. خداوند در این آیه مسائل متعدده‌ای را مطرح می‌کند:

مطلب اول، مطلب فطرت است که فطرت به چه می‌گویند؟ می‌گوییم: این مسئله، موافق با فطرت است، این مسئله، مخالف با فطرت است؛ این مسئله با فطرت جور درنمی‌آید، این مسئله با فطرت جور درمی‌آید. قضیۀ این فطرت چیست که هر کسی برای اثبات نظریات خود، مسئلۀ فطرت را پیش می‌کشد؟ این یک مطلب است‌.

لزوم مطابقت دین با فطرت

مطلب دومی که در این آیه مطرح می‌شود این است که دین و روش را، روش مطابق با فطرت قرار می‌دهد؛ می‌فرماید که: دین آن دینی است که مطابق با فطرت باشد، بنابراین اگر انسان متدین بود به یک مسیری که آن مسیر با فطرت انسان، سازگاری نداشت، این نمی‌شود که دین باشد. دین نمی‌شود که این‌طور باشد.

آن جوان نصرانی خدمت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌آید و پیش آن حضرت، اسلام می‌آورد، چرا اسلام می‌آورد؟ چون احساس می‌کند که دین رسول خدا حق است، با چه چیز احساس می‌کند که دین رسول خدا حق است؟ با فطرت خودش، یعنی براساس فطرت احساس می‌کند که این مسائل به جان او می‌نشیند، این مسائل با آنچه یافته‌های او است، تطبیق می‌کند ـ ببینید ما از کجا مسئله را شروع کردیم؟ خوب دقت کنید ـ جوانی که نصرانی و متدین به مسیحیت است، چرا مسلمان می‌شود؟! مسیحیت یک‌سری آداب‌ مختص به خودش را دارد، اسلام هم یک‌سری آداب مختص به خود را دارد، آن مسیحیت وابسته به حضرت عیسی علی نبینا و آله و علیه السلام است، اسلام هم وابسته به رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است، احکامی در مسیحیت هست که در اسلام نیست و احکامی ‌در اسلام هست که در مسیحیت نبوده، حالا یک جوان مسیحی که می‌آید پیش رسول خدا و از مسیحیت برمی‌گردد و مسلمان می‌شود، چه عاملی باعث می‌شود که این جوان از مسیحیت دست بردارد و متابعت از حضرت مسیح را کنار بگذارد و به رسول خدا ایمان بیاورد؟ بالأخره همین‌طور که تصمیم نمی‌گیرد، همین‌‌طور که سر از خواب بلند نمی‌کند و بگوید که من می‌خواهم مسلمان بشوم، باید مسائلی در اینجا انجام بگیرد، چه تغییری پیدا می‌شود که او را به اینجا می‌رساند؟ آن تغییرات عبارت است از خصوصیاتی که از پیغمبر مشاهده می‌کند، می‌آید پیش پیغمبر می‌نشیند، صحبت می‌کند، اولاً باید این شخص آثار صدق را در رفتار و کلمات رسول خدا، مشاهده کند، باید راه تشخیص اعجاز از سحر را بفهمد، باید راه تشخیص انسان صادق را از انسان شارلاتان، ادراک بکند، نعوذبالله نعوذبالله نعوذبالله اگر پیغمبر به خلاف دعوی کند، آیا انسان باید بپذیرد؟ اگر رسول خدا بگوید که من پیغمبر هستم، آیا انسان باید به‌صرف این کلام، قبول کند؟ نه‌خیر، نباید قبول کند! باید از رسول خدا مطالبۀ دلیل کند، مطالبۀ حجت بکند که به چه دلیل شما ادعای رسالت می‌کنید؟ به چه دلیل شما ادعای پیغمبری می‌کنید؟ آن‌وقت رسول خدا عملی را انجام می‌دهد، مطلبی را بیان می‌کند، کاری را انجام می‌دهد که قلب و فکر و عقل و وجدان انسان، به صداقت رسول خدا و به صداقت کلام رسول خدا ایمان می‌آورد که رسول خدا در اینجا صادق است.

پس باید در خارج عملی انجام بگیرد، خب وقتی که آن عمل انجام گرفت و انسان دید که رسول خدا صادق است، در اینجا فطرت می‌آید و انسان را دست‌کاری می‌کند، فطرت می‌گوید: در هر جا که صدق است، در آنجا متابعت لازم است، این می‌شود حکم فطری؛ یعنی وقتی که انسان از رسول خدا صدق را دید و متوجه شد که رسول خدا شخص صادقی است، نعوذبالله نعوذبالله، مثل سایر موارد و جاهای دیگر اهل دعوی و ادعا نیست، اهل جذب افراد و دعوت افراد به سوی خود درقبال سایر مکاتب نیست، هدف و مقصود از دعوت رسول خدا، دعوت به توحید است، حالا چه اینکه مردم قبول کنند یا قبول نکنند، غیر از این نیست، وقتی که این مطالب را از نزدیک دید، آن‌گاه فطرت حکم می‌کند که شما باید از این شخصی که صادق است اطاعت کنید، و کلام این شخص برای شما حجت است. ببینید! این می‌شود دین فطری.

پس دین فطری، دینی است که فطرت و وجدان انسان، انسان را مجبور و ملزم می‌کند که از این دین تبعیت کند. وجدان انسان، الزام می‌کند که در اینجا باید این راه را رفت، راه پس و پیش وجود ندارد. این می‌شود دین فطری.

این جوان نصرانی وقتی که پیش پیغمبر می‌آید، خب این جوان نصرانی، عقل دارد، این عقل را چه کسی در او قرار داده است؟ من که قرار ندادم، شما که قرار ندادید، این عقل، عقل خدادادی است و خدا در او قرار داده است، بسیارخوب این یک مسئله. حالا خدا این عقل را برای چه قرار داده است؟ برای اینکه موارد اشتباه و خطا و موارد صواب را تشخیص بدهد. خدا در او فطرت را قرار داده است. این فطرت چیست؟ فطرت، حقیقتِ حق‌یابی است، واقعیتی در انسان است که انسان با آن واقعیت، حق را می‌یابد، حق را تشخیص می‌دهد، این را هم خدا قرار داده است دیگر. فرض کنید که شما می‌بینید که شخصی دارد یک بچۀ کوچک دو سه ساله‌ای را می‌زند، می‌گویید: چرا دارید او را می‌زنید؟ آن شخص می‌گوید: این بچه کار خلافی را انجام داده است، لباسش را خیس کرده و به همین خاطر من دارم او را می‌زنم! شما می‌گویید: بچه که نمی‌فهمد برای چه داری او را می‌زنی؟! این می‌شود عمل خلاف فطری. عمل خلاف فطری یعنی انسان وقتی که با این مسئله مواجه بشود می‌بیند که نمی‌تواند این مطلب را قبول کند، بچۀ دو سه ساله که تقصیر ندارد، اگر لباسش را تر کند، خب تر کند، مادر باید لباسش را عوض کند، دیگر زدن یعنی چه؟! این زدن می‌شود عمل خلاف فطرت، چون با فطرت نمی‌خواند، بچه که تقصیر ندارد، بچه که نمی‌فهمد، اگر کاری از او سر بزند، باید شخص بزرگ مسئولیت او را به‌عهده بگیرد، باید شخص بزرگ مراقب باشد، لهذا بر او باکی نیست، اگر جایی را تر بکند، می‌گویند: چرا شخص بزرگ‌تر و مسئول او، در اینجا کوتاهی کرده است؟! نمی‌آیند او را در محکمه قرار بدهند و محاکمه کنند که چرا فرض کن که اینجا را تر کردی؟!

پس این جوان نصرانی با عقل و فطرتی که خدا به او داده است، صداقت رسول خدا را به محک و امتحان می‌گذارد، می‌بیند که رسول خدا شخص صادقی است، در کلامش ادعا نیست، وقتی که آن صداقت برای او محرز شد، آن‌گاه فطرت می‌گوید: هان! حالا تو نمی‌توانی فرار کنی، صداقت رسول خدا را هم دیدی، آیا همین‌طوری می‌خواهی بگذاری و بروی؟! نه! حالا باید پیروی کنی، حالا باید دنباله‌گیری کنی، حالا باید پیگیری کنی. بله ما آمدیم و دیدیم که پیغمبر راست می‌گوید، و حالا خداحافظ شما! نه! خداحافظ شما ندارد، حالا باید آنچه را تشخیص دادی پیگیری کنی، پیگیری یعنی چه؟ ایمان آوردن، به کلام رسول خدا چسبیدن، این معنا معنای پیگیری است.

حالا این جوان نصرانی که پیش رسول خدا می‌آید، فطرت او، این اسلام را بر او الزام می‌کند، می‌گوید: حالا که دیدی رسول خدا در کلام و ادعای خود صادق است، باید مسلمان بشوی! این مسلمان می‌شود. وقتی که می‌خواهد به سوی اهل خود، به سوی پدر و مادر خود برگردد، به پیغمبر می‌گوید که: یا رسول‌الله من الآن می‌خواهم به‌سمت پدر و مادر خودم برگردم، اینها هم که مسیحی هستند و غذاهای اینها هم که معلوم نیست که چیست، حالا می‌فرمایید بنده چه‌کار کنم؟ یا رسول‌الله طبعاً من باید حساب و کتاب و دفتر و دستکم را از اینها جدا کنم، باید اتاقم را دیگر از اینها جدا کنم، اینها نجس هستند، دیگر نباید به اینها نگاه کنم، دیگر نباید با اینها رفت و آمد داشته باشم، دیگر اینها انسان را آلوده می‌کنند!

رسول خدا فرمودند: «چه می‌گویی؟! اینها پدر و مادر تو هستند، تو باید بیش از آن زمانی که قبلاً با اینها بودی، به اینها احترام بگذاری!»¹

این مطلبی را که رسول خدا می‌فرماید که باید بیشتر احترام بگذاری نه از باب این است که جلوی اینها ادا و اطوار دربیاوری! نه از این باب است که باید در جلوی اینها صحنه‌سازی کنی و به‌عبارت دیگر خود را طور دیگری وانمود کنی تا اینها جذب بشوند، نه‌خیر! رسول خدا همان دینی را که این جوان به‌عنوان دین فطری پذیرفت، حالا دارد راه و رسم همان دین را به این جوان یاد می‌دهد، می‌فرماید: آن دینی را که من آوردم، آن دین، دین الفت است، دین افتراق نیست؛ آن دین، دین محبت است، دین جدایی نیست، پدر و مادر تو اعتقادی دارند، آن اعتقاد برای خودشان محفوظ است ـ التفات فرمودید؟! ـ تو اعتقادی داری و اعتقاد تو به تو حکم می‌کند که این پدر و مادر که تو را به‌وجود آوردند، تو را از نعمت زندگی و حیات بهره‌مند کردند و برای تو زحمت کشیدند، در عالم تکوین و در عالم خلق، این زحمت بیهوده و هدر نیست، هر چیزی در جای خودش، جا دارد و هر چیزی باید در موقعیت خودش ملاحظه بشود، الآن این پدر و مادر، باعث وجود تو در این عالم شدند، گرچه آنها دارای عقیدۀ مختلف هستند، ولی آنها که نادان هستند، آنها که توجه ندارند، نباید تو کاری را انجام بدهی که موجب ناراحتی آنها بشود، گرچه آنها دین دیگری دارند و تو دین دیگری! ـ التفات می‌کنید که چقدر مسئله حساس است؟! ـ تو نباید کاری را انجام بدهی که اینها در پیشگاه خودشان و وجدان خودشان، خود را به حق و تو را به غیر حق ببینند، نباید این کار را انجام بدهی، نباید کاری را انجام بدهی که در وجدان خودشان احساس کنند که حق با آنها است و تو در اینجا داری ظلم می‌کنی، باید به آنها محبت کنی، باید به آنها احترام بگذاری.

وقتی که آن جوان پیش این افراد و پیش آن پدر و مادر می‌آید، آنها می‌بینند که عجب! این در آن زمان به چه نحوی بود و الآن که از پیش پیغمبر آمده [به نحو دیگری شده است و رفتارش با آنها بهتر شده است! می‌گویند:] چرا این‌طوری شده؟! چرا این‌قدر احترامش بیشتر شده؟! چرا این‌قدر اعتقادش نسبت به اینها بیشتر شده است؟! خب این شخص که همان مسیحی بود که قبلاً هم بود و توجهی به این مسائل نداشت پس حالا چرا این‌طور شده است؟! این احترام جوان نصرانی به پدر و مادرش موجب می‌شود که فطرت آنها بیدار شود، یعنی چه؟ یعنی این مرد و این زن با خود می‌گویند: الآن که این جوان و فرزند ما، دینش را جدا کرده، به‌جای اینکه با ما سر خصومت در پیش بگیرد، اتفاقاً سر محبت را باز کرده، به‌جای اینکه‌ به‌خاطر حساب و کتاب جدیدش، جای خودش را جدا کند، اتاق خودش را جدا کند، غذای خودش را جدا کند، بیشتر دارد با ما شوخی می‌کند، بیشتر با ما می‌خندد، بیشتر از قبل دارد کارهای ما را انجام می‌دهد! خب آنها با خوشان چه می‌گویند؟! آنها می‌گویند: اگر این پیغمبر پیغمبری باشد که اهل دوز و کلک و... باشد، این فرزندمان دیگر باید برای خودش حساب و کتابی را باز کند، خلاصه باید طور دیگری عمل کند، در حالتی‌که حساب ما را هم در جای خودش دارد، حق ما را هم در جای خودش محفوظ می‌دارد، بااینکه ما جزو دستۀ او نیستیم، جزو دین او نیستیم، جزو حزب او نیستیم. پس این شخص باید شخص حقی باشد، شخص صادقی باشد که حساب و موقعیت را ما در جای خود محفوظ نگه می‌دارد، این شخص باید شخص حقی باشد.

پدر یکی از دوستان، کمونیست بود، او آمده بود پیش مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ و ‌گفته بود که:

پدرم کمونیست است، (کمونیست یعنی بی‌دین، لاابالی‌گری، ملحد،) اصلاً الحاد دارد، اصلاً هیچ چیزی را قبول ندراد، نه نجاستی را قبول دارد، نه طهارتی را قبول دارد، نه حرامی را قبول دارد، نه حلالی را قبول دارد، حالا من با پدرم چه‌کار کنم؟!

مرحوم آقا فرموده بودند که: «آیا مشروب می‌خورد؟»

ایشان گفته بودند که: «نه، مشروب نمی‌خورد ولی خب اهل [مراعات مسائل حلال و حرام و طهارت و نجاست هم نیست.]» ایشان فرموده بودند:

شما باید الآن بهتر از زمان گذشته که خود را سالک نمی‌دیدی، با او عمل کنی! مثل یک مسلمان و شیعه باید با او عمل کنی! و این را هم بدان که مفتاح و کلید رستگاری تو، احترام به پدر و مادر است!

خب این می‌شود مکتب فطری، این می‌شود مکتبی که آن پدر وقتی که پسر را با یک‌چنین حالی می‌بیند دیگر نمی‌تواند ایراد بگیرد و بگوید که در این مکتب اشکال هست، دیگر دهانش بسته می‌شود؛ دیگر نمی‌تواند اعتراض کند و خرده بگیرد که فرض بکنید که بیایید اطوار اینها را نگاه بکنید، بیایید کارهای اینها را نگاه بکنید! آیا اینها هم آدم هستند؟ آیا اینها مدعی راه خدا هستند؟! آیا خدا می‌گوید که این کار را بکن؟! آیا خدا می‌گوید که در روی ما بایست و به پدر و مادرت این‌طوری جواب بده؟! آیا خدا می‌گوید که این‌طور با ما برخورد کن؟! اگر این خدا است پس من این خدا را قبول ندارم! ببینید! آن کمونیست هم الآن دارد با فطرتش جلو می‌آید، گرچه در خیلی از موارد پا روی آن می‌گذارد و پوشش روی آن می‌اندازد، اگر پوشش نمی‌انداخت که خب راه حق برای او مشخص بود، ولی بالأخره الآن در اینجا که پوشش نمی‌اندازد، الآن می‌گوید که من که پدر این شخص هستم، حالا کمونیست هستم که هستم بالأخره من برای خودم یک شخص هستم، من که زحمت این بچه را کشیدم، من که برای این بچه نان آوردم، من که الآن این بچه را بزرگ کردم، آیا این بزرگ کردن،‌ جایی در تاریخ حیات این بچه ندارد؟ این زحماتی را که من الآن برای این بچه کشیدم، آیا این زحمات در عالم تکوین جایی ندارد؟ خب چرا، یعنی در وجدان خود نمی‌تواند این مسئله را رد کند، لذا مرحوم آقا دقیقاً همین مطلب را به این شخص می‌گوید و انگشت می‌گذارد روی همان نکته‌ای که از همان نکته ممکن است که به مرام سلوکی این جوان ضربه وارد بشود، همان‌جا را نگه می‌دارد و می‌فرماید که باید احترام را داشته باشی، این احترام داشتن در محیط پدر و مادر و همان‌طور هر کسی که نسبت به انسان حقی دارد، می‌آید و عمل انسان را در ارتباط با او توجیه می‌کند. این شخص (این پدر یا مادر) به فطرت خودش نمی‌تواند بگوید که چرا این جوان من، الآن رفته مسلمان شده است؟ می‌گوید: خب عقیده‌اش این است، روی عقیده‌اش تشخیص داده که حق این است و باطل این است، نمی‌تواند غیر از این عقیده‌ای داشته باشد، این از یک‌طرف، پس این پدر یا مادر از روی عقیده نمی‌تواند در حریم اعتقادات مذهبی و اعتقادات مسلّم این پسر وارد بشود، اینجا جلوی او بسته می‌شود، از آن‌طرف، رفتار او را که با خود می‌بیند، می‌بیند که یک رفتار انسانی است، یک رفتار عقلایی است، این جوان نسبت به پدر و مادرش می‌خندد، محبت می‌کند، خانه را تمیز می‌کند، باغچه را آب می‌دهد، سبزی می‌خرد، اگر پدرش کاری دارد می‌رود انجام می‌دهد، کارهای منزل را انجام می‌دهد، به پدرش کمک می‌کند، به پدرش مساعدت می‌کند، این پدر یا مادر نمی‌تواند نسبت به این کارها ایراد بگیرد، اینجا است که فطرت می‌آید و به او تلنگر می‌زند و می‌گوید: ببین در عین اینکه این فرزندت عقاید خودش را دارد، در عین حال رعایت مسائل دیگر را هم می‌کند، این دقیقاً می‌شود دینی که مطابق با فطرت است. اما اگر نه، رفتار به نحو دیگری بود، رفتار رفتاری بود که شخص پیش خودش، یعنی با همین عقل عادی، همین عقل خدادادی [نمی‌توانست آنها را بپسندد، در مقام معارضه برمی‌آمد و دیگر نمی‌توانست این مسائل را به‌عنوان دین فطری بپذیرد.]

لزوم عمل کردن طبق دستور

یک وقت یکی از اقرباء مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ از خویشان ما، ایشان از نقطه‌نظر مسائل و مشکلات و...، خب مشکلاتی داشت، به‌جای اینکه به مغازه و... برود که کار بکند، مرتب در منزل خودش می‌نشست و مشغول ذکر و... می‌شد، مرحوم آقا به او این‌مقدار و این وقت از ذکر را اختصاص داده بودند، او پنج برابر اضافه در منزلش می‌نشست و به‌جای رفتن سر کار و... مشغول به ذکر و... می‌شد، طبعاً آن رونقی را که باید مغازه داشته باشد نداشت و مقدار درآمدش پایین می‌آمد، افراد عائله هم زیاد بودند و طبعاً احتیاجات آنها برآورده نمی‌شد و مشکلاتی به‌وجود می‌آمد! مرحوم آقا هم دو سه بار به او تذکر دادند، یک دفعه هم توسط خود من تذکر دادند که به ایشان بگو که: «باید در وقت عادی به مغازه‌اش برود.» ولی ایشان به حرف آقا توجه نکرد! آقا به او می‌فرمودند: «این‌مقدار ذکر را بگو.» او پنج برابر اضافه می‌کرد! می‌گفت: «حال خوشی پیدا کردم پس بیشتر می‌گویم!» اینکه حال خوشی پیدا کردم که درست نیست، حالا ما نمی‌خواهیم تشبیه کنیم ولی این چه حال خوشی است؟!

می‌گویند:

ولید بن عقبه آن خلیفۀ همه‌کارۀ مسلمین، خلیفۀ بنی‌مروان، صبح به حال مستی به مسجد می‌رفت و به‌جای دو رکعت، چهار رکعت نماز می‌خواند! می‌گفتند: چرا چهار رکعت می‌خوانی؟! می‌گفت: حال خوشی دارم، اگر بخواهید برایتان پنج رکعت هم می‌خوانم! شش رکعت هم می‌خوانم!¹

خب این حال خوش، حال خوش مستی است و خب ممکن است بیشتر از اینها هم باشد، این فایده ندارد! وقتی که می‌گویند: این‌مقدار، نباید از این‌مقدار تجاوز کرد، [چون اگر از این‌مقدار تجاوز کرد،] نفس نسبت به این حال، دل خوش می‌کند و بعد به‌خاطر حال، انسان را جلو می‌برد، غافل از اینکه دارد چه مفاسدی را به‌وجود می‌آورد!

باران آمده بود و پشت‌بام منزل این شخص خراب ‌شده بود و او پول نداشت که پشت‌بام را قیر کند، آن‌وقت روز عاشورا همه را دعوت می‌کرد و خرج می‌داد و...! آیا امام حسین علیه‌السلام راضی است که شما یک‌هم‌چنین خرجی بکنید؟! چه کسی گفته که باید خرج بکنید؟ الآن سقف منزلت دارد پایین می‌آید، شما برای چه یک‌هم‌چنین خرجی می‌کنی؟! اینها مطالبی بود که خب مرحوم آقا به ایشان تذکر می‌دادند. از این قضیه گذشت، وقتی که مرحوم آقا به مشهد مشرف شدند، یک سال برادر او پیش مرحوم آقا آمده بود و از احوال او شکایت می‌کرد، و مطلبی را که برادرش مطرح می‌کرد مطلب بسیار دقیق و ظریفی بود، می‌گفت:

انسان وقتی که کاری را انجام می‌دهد از صد نفر از عقلا، از افراد عاقل، اقلاً هشتاد نفر باید تأیید کنند که این کار درست است، حالا بیست نفر بگویند نه! اما ایشان کاری را انجام می‌دهد که از صد نفر، نود وهشت نفر می‌گویند این کار غلط است!

مرحوم آقا فرمودند: «بله! مسئلۀ ایشان همین‌طور است، این کار صحیح نیست.»

یعنی می‌خواهم این را عرض کنم که حتی مسائل سلوکی، مسائلی است که اگر شما این مسائل را با عقل و فطرت در سنجش بیاورید، به‌قول این آقا، از صد نفر باید نود نفر بگویند که این کار درست است والاّ [اگر این‌طور نبود این مسئله نمی‌تواند صحیح باشد.]

در زمان امیرالمؤمنین علیه‌السلام شخصی رفته بود در بیابان و آنجا تنها برای خودش نماز می‌خواند و دعا می‌کرد و حالی و... داشت و زن و بچه‌هایش را رها کرده بود به امان‌خدا و می‌گفت که اینها خدا دارند و... ! امیرالمؤمنین برادرش را صدا کردند و فرمودند که به او بگو بیاید اینجا، حضرت به او پرخاش کردند و فرمودند که:

تو داری برای چه کسی عبادت می‌کنی؟! تو داری عبادت را برای شخصی می‌کنی که او تو را ملزم کرده است که به این زن و بچه برسی، او تو را ملزم کرده است که حوائج اینها را برطرف بکنی.¹

این عبادت، عبادت خدا نیست، عبادت خدای تخیلی است، عبادت خدای من درآوری است، عبادت خدای ساختگی و پرداختگی است! عبادت خدا آن است که بنشینی منتظر و ببینی هرچه مورد رضای او است، آن را انجام بدهی، هرچه مورد سخط او است، آن را ترک کنی، این می‌شود خدای واقعی.

می‌گویند:

یک روز اویس از جایی می‌گذشت، دید که شخصی در قبر ایستاده و دارد نماز می‌خواند، یک‌خرده بالای سرش ایستاد و دید که مرتب نماز می‌خواند، دو رکعت نماز می‌خواند تمام که شد دوباره دو رکعت دیگر می‌خواند و همین‌طور مرتب این کار را انجام می‌دهد! رو کرد به او و گفت: چه‌کار می‌کنی؟

گفت: برای فرار از فشار و عذاب قبر دارم نماز می‌خوانم!

ـ : از چه وقت شروع کردی به نماز خواندن؟

ـ : بیست سال است که دارم این کار را می‌کنم!

ـ : بیست سال است که در این چاله داری نماز می‌خوانی؟!

ـ : بله.

ـ : بیست سال است که تو از خدا دوری!¹

چرا؟ چون چه موقع خدا گفته که برای فرار از عذاب قبر، بلند شو برو نماز بخوان؟! تو به مسائل و عباداتت برس، به تکالیفت برس، به معاملاتت برس، فشار قبر هم از تو برداشته می‌شود، ما نماز برای رفع فشار قبر نداریم، این فشار قبر برای این شخص به یک بت تبدیل شده است، نماز را باید برای خدا خواند نه برای این خاک و سنگ! نماز را باید برای خدا خواند نه برای فرار از نکیر و منکر! نماز را باید برای خدا خواند نه برای رفع عذاب و... ! التفات می‌کنید که چقدر مسئله مهم است؟!

وجود عقل و فطرت در همۀ افراد

این فطرت عبارت است از داده‌هایی که اگر افراد عادی، بدون غرض و مرض، اَعمال انسان را با این داده‌های خودشان به محک بگذارند، بتوانند کارهای انسان را تأیید کنند. آن‌وقت در اینجا راه انسان، راه مطابق با فطرت است، گفتار انسان دیگر می‌شود گفتار مطابق با فطرت، اما اگر افراد عادی، یعنی همین افراد عادی که انسان در موارد و کارها به آنها مراجعه می‌کند، [با فطرت خود این کار را تأیید نکنند پس معلوم می‌شود این کار صحیح و عقلایی نیست.] فرض کنید که اگر در خیابان مورد ظلم و تعدی قرار گرفته، مثلاً دو نفر به او حمله کردند و می‌خواهند او را بزنند، آیا این داد نمی‌زند که آی مردم بیایید ببینید چرا اینها دارند من را می‌زنند؟ چرا دارند این کار را انجام می‌دهند؟ مگر نمی‌گوید؟ اینکه داد می‌زند آی مردم بیایید ببینید اینها دارند چه‌کار می‌کنند؟ آی مردم بیایید به کمک من و نگذارید که اینها مرا بزنند، یعنی الآن دارد فطرت مردم را به داوری می‌طلبد. چطور شد که وقتی که می‌خواهد ظلمی به انسان بشود، ما برای داوری به همین مردم مراجعه می‌کنیم اما وقتی که می‌خواهیم خودمان کاری را انجام بدهیم می‌گوییم این مردم، همه حیوان هستند و چیزی نمی‌فهمند؟! این قضیه چطور می‌شود؟

وقتی که ما با مسائل عادی برخورد می‌کنیم همین مردم را و همین فطرت مردم را و همین عقل مردم را به سوی داوری به حق و عدل، می‌طلبیم که آی مردم بیایید ببینید این دارد بی‌خود به این شخص می‌زند، آی بیایید نگاه کنید ببیند که دارد مال این شخص را می‌گیرد، آی مردم بیایید نگاه کنید ببینید دارد به این شخص ظلم می‌کند، این آی مردم آی مردم آی مردم، منظور چه کسانی هستند؟ منظور همین مردم هستند دیگر، همین مردمی ‌که عقل و شعور و فطرت دارند اما وقتی که خودمان می‌خواهیم کاری را انجام بدهیم و به نظرمان درست است، می‌گوییم: اصلاً مردم بیخود می‌کنند! [این مردم که] آدم نیستند، مردم چه کسانی هستند؟! حرف، حرف ما است، مردم‌ بروند دنبال کارشان!

چرا مردم در اینجا بروند دنبال ‌کارشان؟! چرا؟! عقل مردم که تفاوت نمی‌کند، مردم دوتا عقل که ندارند که یکی را در کیفشان بگذارند و در خیابان راه بروند و وقتی که پیش آدم می‌آیند آن را که در کیف است بردارند بگذارند جلوی آدم! نه! یک عقل بیشتر نیست، آن یک عقل در همه‌جا با انسان است، یا انسان از آن عقل تبعیت می‌کند یا تبعیت نمی‌کند، نه‌اینکه دو عقل است، یک عقل است. همان عقلی که در مسائل جزیی، بین حق و باطل را تمییز می‌دهد، همان عقل است که در مسائل کلی هم تشخیص صدق رسالت پیغمبر را از کذب نبوت مسیلمۀ کذاب می‌دهد، یکی است! آن عقلی که انسان را به راه صحیح هدایت می‌کند، همان عقل در مسائل جزئی، حق و باطل را به انسان می‌نمایاند. چه کسی گفته که دو عقل داریم؟! دو عقل نداریم که بگوییم: نه، اینها مسائلی است مربوط به ما، و مردم چون عقل ندارند به این مسائل نمی‌رسند، اما در سایر مطالب نه، در آنجا عقل مردم به این مطالب می‌رسد، این‌طور نیست! همه فطرت دارند، همه باید اتجاه به فطرت را انجام بدهند.

فطرت وسیلۀ تمییز بین راه حق و باطل

پس دین چه شد؟ دین چیزی شد که باید آن دین با فطرت منافات نداشته باشد، لذا در دستورالعمل‌هایی که انسان از افراد مختلف می‌بیند، اگر دید آن دستورالعمل‌ها، آن برنامه‌ها با فطرت موافق بود، تشخیص می‌دهد که راه این شخص، راه صحیحی است، اما اگر آن برنامه‌ها با مسائل فطری موافق نبود، آن‌وقت انسان تشخیص می‌دهد که راه این شخص باطل است، هر کسی که می‌خواهد باشد باشد، هر شخصی که می‌خواهد باشد باشد، دیگر در اینجا فرقی نیست، فطرتْ اختصاص به عده‌ای دون عده‌ای دیگر ندارد، عقل اختصاص به یک عده‌ای دون عده‌ای دیگر ندارد، همه عقل دارند و همه فطرت دارند.

البته راجع به این قضیۀ فطرت خب فقط به‌نحو اجمال عرض کردیم اما اینکه فطرت چیست و چه‌ کارهایی انجام می‌دهد؟ خب باید بعداً راجع به اینها صحبت بشود.

لزوم اتجاه و سمت‌گیری و جهت‌گیری به‌سمت دین مطابق با فطرت

مطلب سومی‌ که در اینجا هست این است که خدا می‌فرماید: خیلی‌خوب! پس حالا که فطرت را متوجه شدی، دین مطابق با فطرت را هم متوجه شدی، حالا باید چه‌کار کنی: ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ﴾ حالا باید تمام همت خود را روی این دین بگذاری، حالا که فطرت را متوجه شدی که چیست؟ فطرت داده‌های الهی است که انسان با آن داده‌ها، صحیح را از غیرصحیح تشخیص می‌دهد، همین‌که شما نگاه کنید ببینید که به مظلومی دارد ظلم می‌شود و ناراحت ‌بشوید، این ناراحت شدن شما به‌خاطر چیست؟ آیا این لیوانِ آبِ در دستِ من، ناراحت می‌شود؟! نه! ناراحت نمی‌شود. چرا؟ چون فطرت ندارد، روح ندرد، اما من ناراحت می‌شوم. فرض کنید که این بچه که الآن دارد سیلی می‌خورد و من ناراحت می‌شوم و پرخاش می‌کنم که برای چه داری این بچه را می‌زنی؟! الآن در اینجا با یک مسئلۀ فطری درگیر شدیم، آن مسئلۀ فطری چیست؟ ظلم است، ظلم از مواردی است که فطرت، آن را قبیح می‌شمارد، فطرت، ظلم را قبول‌ نمی‌کند، فطرت ظلم را نمی‌پسندد. اما اگر فرض کنید که بچه‌ای بی‌هوش است و می‌خواهند او را به‌هوش بیاورند، بچه غش کرده، او را می‌زنند که به‌هوش بیاید، مرتب او را می‌زنند، آیا شما ناراحت می‌شوید؟! نه! بلکه حتی می‌گویید محکم‌تر بزن. برای چه؟ چون این مورد در اینجا فرق می‌کند، این بچه از حال رفته و باید به او شوک وارد بشود. موقعیت در این دو مورد باهم فرق می‌کند، هر دو یکی است، در هر دو مورد دارد به صورت این بچه سیلی می‌زند، اما در اینجا فطرت می‌گوید: بزن و در آنجا فطرت می‌گوید: نزن، در اینجا فطرت می‌گوید: اگر این کار را انجام ندهی چه‌بسا اینکه در همین‌جا این بچه از دنیا برود، لذا فطرت در اینجا می‌گوید: باید به‌نحوی به این بچه شوک وارد کرد و این بچه را سر حال آورد ـ التفات می‌کنید؟! ـ ولی در آنجا فطرت می‌گوید: نه.

خب حالا که فطرت را متوجه شدید، دین مطابق با فطرت هم عبارت است از دستوراتی که آن دستورات، انسان را متوجه به این مسائل خدادای می‌کند و منطبق با مسائل فطری است، این دستورات هم که خب دین است. حالا که این را متوجه شدی: ﴿فَأَقِمۡ﴾؛ باید قیام کنی، باید بایستی، دیگر نمی‌توانی در اینجا سر را پایین بیندازی، وقتی که یک ظلم را دیدی نمی‌توانی چشم را روی هم بگذاری و بروی، وقتی که یک حق را دیدی نمی‌توانی چشم را روی هم بگذاری و بروی، نه! حق را تشخیص دادی باید بایستی، ظلم را تشخیص دادی باید بایستی، کذب را تشخیص دادی باید بایستی، صدق را تشخیص دادی باید بایستی، نفاق را تشخیص دادی باید درقبال آن بایستی، سلم و خلوص را تشخیص دادی باید درمقابل او بایستی، اینها ایستادن است،﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا﴾؛ باید اتجاه و سمت‌گیری و جهت‌گیری خودت را به‌سمت این دین قرار بدهی، ﴿وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾؛ اما اکثر مردم این مطلب را نمی‌دانند، حق را می‌بینند، آن حق را می‌بینند که تا چه حد با منافع و مضار ایشان درگیر است، می‌سنجند، بالا و پایین می‌کنند، خب حالا اگر من این حق را بگویم چه می‌شود؟! با من بد می‌شوند پس رهایش کنم! به من مربوط نیست! رد می‌شوم! ظلم را می‌بینم و می‌گویم: اگر من این ظلم را بگویم خب ممکن است این‌طرف از من برگردد، اصلاً به من چه مربوط است؟! این یک مسئلۀ خانوادگی است، چرا من دخالت کنم؟! البته بعضی جاها هست که مسئله، مسئلۀ خانوادگی است و انسان اگر بخواهد صحبت کند خلاف است، خب در آنجا دستور جدا است، اما نه، وقتی که مسئله، مسئلۀ راه است [انسان باید طبق تکلیف اقدام کند نه‌اینکه از مسئله بگذرد.]

یکی از مواردی که واجب است انسان شهادت بدهد، آن موردی است که انسان را به شهادت بطلبند، اگر در یک قضیه انسان شاهد باشد، واجب است که در موردی که قاضی حکم می‌کند، این شاهد در محکمه حضور پیدا کند، و اگر حضور پیدا نکند کار حرام انجام داده است، چرا؟ به‌خاطر اینکه باید احقاق حق بشود، شما که این مطلب را دیدی باید بیایی در محکمه بگویی، باید بیایی در دادگاه بگویی که من یک‌هم‌چنین‌ مطلبی را دیدم.

اگر به خلافی که برخورد می‌کنیم حالا یک‌طوری مسئله را توجیه کنیم و رد بشویم، این کار، خلاف است. اگر امروز شما این توجیه را کردی و رفتی، فردا به سر خودت می‌آید، توجیه می‌کنند و می‌روند، فردا برای خودت پیدا می‌شود، اگر فردا هم برایت پیدا نشد آن‌طرف قضیه، جلویت را می‌گیرند که این مطلب را که دیدی، این حق را که دیدی، چرا ساکت شدی؟! چرا این مسئلۀ خلاف را که دیدی گفتی به ما مربوط نیست، ما زندگی خودمان را داشته باشیم، ما زندگی خودمان را خراب نکنیم؟! همۀ اینها حساب است ها! ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا﴾ معنایش این است.

اتجاه به دین حنیف در مرام و روش مرحوم علامه طهرانی

من تقریباً حدود پانزده شانزده سالم بود، آن موقع منزل ما در طهران و در پیچ‌شمران بود، یک روز که یکی از عمه‌های ما برای دیدن پدرمان به منزل ما آمده بودند و با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در اتاق نشسته بودند و با مرحوم پدرمان صحبت می‌کردند، من در حیاط بودم و داشتم به باغچه آب می‌دادم، ولی چون صدا بلند بود و درب روبروی حیاط هم باز بود طبعاً خیلی به راحتی صدا می‌آمد؛ یعنی احتیاج به گوش دادن نبود و خود صدا می‌آمد و اینها هم بلند باهم صحبت می‌کردند ـ این مطلب را که من خدمت شما عرض می‌کنم از همین باب است که خلاصه ما باید آنچه را حق است بگوییم و نمی‌توانیم حق را کتمان کنیم ـ صحبت سر این بود که مرحوم پدربزرگ ما ـ رحمة‌الله‌علیه ـ یعنی پدر مرحوم آقا می‌گفتند که: «مهریۀ دختران ما باید بالا باشد تا دامادهای ما قدر دختران ما را بدانند!» این اعتقاد ایشان بوده و عمۀ ماهم از این مسئله دفاع می‌کرد، من دیدم که صدای مرحوم پدر ما رفت بالا و خیلی عصبانی شدند و بلند داد زدند که:

اینکه پدر ما کارش صحیح بوده است، دلیل نمی‌شود که ما همۀ مطالب او را قبول داشته باشیم، ما نمی‌توانیم خود را از سنت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم کنار نگه داریم، ایشان گفته که گفته، برای خودش گفته است! ـ التفات کردید؟! ـ ما دخترانمان را بر سنت پیغمبر که همان مهرالسنه است ازدواج می‌دهیم و به حرف ایشان اعتنا نمی‌کنیم!

یعنی داد می‌زد ها! من در اینجا به این نکته رسیدم که همین مطلبی را که الآن پدر ما دارد تعریف می‌کند [همان﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا﴾ است.]

ـ خب پدر ما چقدر از پدربزرگ ما تعریف می‌کرد؟! خیلی دیگر، نمی‌دانم کم و بیش حالا شما شنیدید یا نشنیدید؟ إن‌شاءالله شاید بعدها اگر بعضی از این صحبت‌ها و [نوشتجات] آماده بشود، این مطالب را بشنوید و ببینید، یا فرض کنید که در همین کتاب وظیفه فرد مسلمان، ایشان مطالبی را در مورد پدربزرگ ما بیان فرمودند.¹ واقعاً پدربزرگ ما مرد بزرگی بود، در دین خیلی متصلب بود، خیلی پابرجا بود، رضاشاه در آن موقع گفته بود که:

تنها روحانی که در ایران من نتوانستم ازعهدۀ او بربیایم آقا سید محمدصادق لاله زاری بود! او تا آخر درمقابل من ایستاد و من هیچ نتوانستم به هر وسیله او را [از صحنه خارج] کنم!

ایشان معروف بود، کارها‌ و مسائل و عرق دینی و اهتمام او نسبت به مطالب و... [خیلی عجیب بود!] همۀ این مسائل خب محفوظ است، ولی این عقیده [نسبت به مهریۀ دخترانش،] خب یک عقیدۀ خاصی است، [بزرگ بودن انسان،] دلیل نمی‌شود بر اینکه انسان در همۀ عقایدش مصیب باشد، در همۀ عقایدش به واقع برسد، نه‌خیر!

حالا پدر ما که جای خود دارد، ایشان قطعاً از پدرش اعلم بود، حالا صرف نظر از صحت مبانی مرحوم آقا که براساس عرفان و شهود بود، از نقطه‌نظر علمی هم مرحوم آقا از پدرشان اعلم بودند، اما من‌هم که فرض کنید که محلی از اعراب نداشتم، خود من‌هم در همان موقع، در سن هجده سالگی و بیست سالگی، یک وقت که با بعضی از همین خویشاوندانمان، عمه‌هایمان، راجع به مسائل پدربزرگمان صحبت می‌کردیم، من خیلی بی‌پروا در آنجا بعضی از مسائل ایشان را رد می‌کردم و می‌گفتم: پدربزرگ ما هست که هست، آن به‌جای خود محفوظ، ولی این مسئلۀ ایشان با این مطلب جور درنمی‌آید! او می‌گفت: «فلانی تو مثلاً جوجه هستی، تازه [سر از تخم درآوردی و اطلاعی از این مسائل نداری!»] و از این حرف‌ها! می‌گفتیم: حالا یا جوجه هستیم یا تخم جوجه، هرچه هستیم، این مسئله با این مطلب ‌جور درنمی‌آید، حالا اگر قانع بشویم مطلب را قبول می‌کنیم ولی با جوجه‌ای و...، خلاصه مسئله حل نمی‌شود؛ مطلب با این حرف‌ها درست نمی‌شود.

جوجه‌ای یعنی چه؟ یعنی سرت را بینداز پایین و برو! اینکه نمی‌شود، در راه خدا و حق‌یابی و طلب حق، جوجه‌ای و غیرجوجه‌ای درست درنمی‌آید، آنجا دنبال مطلب رفتن و حق را پذیرفتن و به حق گرایش پیدا کردن است، مطلب این است.

لذا همان‌طوری‌که خدمتتان عرض کردم ما این روش را در مرام پدرمان می‌دیدیم. یک وقت من در مجلسی راجع به ملاکات شناخت ولیّ که ولیّ ‌چه ملاکاتی دارد، صحبت می‌کردم، می‌گفتم: یکی از آن ملاکات این است که در موارد و جریانات مختلفی که برای انسان پیش می‌آید، انسان ببیند که حرفش عوض نشد، یعنی در جریانات مختلف حرفش یکی باشد، اگر به نفعش باشد می‌گوید، اگر به ضررش هم باشد می‌گوید، بی‌تفاوت هم باشد، همان را می‌گوید. التفات کردید؟! این یکی از ملاکات است، این مسئله را ما در مرحوم آقا مشاهده می‌کردیم که حرفش یکی بود، همانی را که در متابعت از شوهر به دیگران توصیه می‌کرد، ما می‌دیدم که به دخترانش هم همان را می‌گوید.

یک روز یکی از همین همشیره‌های ما با شوهرشان اختلاف پیدا کرده بود و آمده بود منزل پدرمان، خب طبعاً نظرات مختلفی مطرح می‌شد که حالا چه بشود؟ باشد یا نباشد؟ یک‌دفعه مرحوم آقا از اتاقشان آمده بودند که بروند و متوجه شدند، همین‌که داشتند از آن هال می‌رفتند رو کردند به همشیرۀ ما و فرمودند: «فلان خانم شما برگردید منزل شوهرتان و این دفعه هروقت که خواستید بیایید اینجا، با شوهرتان بیایید، چادرت را سرت کن و برو!» التفات کردید؟! یعنی همان را که به دیگران می‌گوید همان را به دختر خودش هم می‌گوید، معلوم می‌شود این آدم، آدم حق است، این آدم، آدم صدق است، قضیه برای او تفاوتی‌ نداشت و حتی مقداری هم [در این‌طرف، طرفی که به خودش هم انتساب داشت،] اضافه می‌کرد! یک‌خرده روغن داغش را مثلاً بیشتر می‌کرد! گاهی اوقات ما اعتراض می‌کردیم و می‌گفتیم که: آقا همان‌مقدار که برای دیگران است همان‌مقدار را برای ماهم اِعمال کنید، دیگر اضافه‌ترش نکنید! ایشان می‌خندیدند و جوابی به ما می‌دادند! قضیه همان است و در موارد مختلف حرف یکی است و فرقی نمی‌کند.

لزوم بی‌طرفی انسان در قضایا برای رسیدن به حق و واقع

چرا این‌طور است؟ چون برای انسان حق تفاوت نمی‌کند، حق که دیگر کم و زیاد نمی‌شود، همان‌طوری‌که فرزندان انسان برای انسان، محترم و معزز هستند، فرزندان دیگران هم برای دیگران و برای پدر و مادرشان محترم هستند. التفات می‌کنید؟! همان‌طوری‌که ما نسبت به فرزندانمان عطوفت داریم، همین‌طور افرادی که در منزل ما آمدند یا اینکه فرض بکنید که از خانوادۀ انسان به جای دیگری می‌روند، آنها هم در محیط خودشان معزز و محترم بودند. اینجا است که انسان باید حواسش خیلی جمع باشد! خدای‌ناکرده یک وقت شیطان نیاید قضاوت‌ها را متفاوت کند، در جایی که خب مسئله، مسئلۀ رفافت و قوم و خویشی است یک نحوه قضاوت کند اما در جای دیگر که مطلب فرق می‌کند، قضاوت تفاوت پیدا کند! در اینجا این ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ﴾ نیست، ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ﴾؛ اتجاه و سمت‌گیری خودت باید به این‌نحو باشد، باید به‌نحوی باشد که به‌عنوان یک نفر بدون هیچ‌گونه تعلق به شخص خاصی باشد، مثل فرض کنید قاضی وقتی که می‌خواهد نسبت به دو نفر قضاوت کند و هیچ خبری نه از این شخص دارد و نه از آن شخص، دو طرف قضیه هیچ نفعی برای او ندارند، در آنجایی که خب هر دو غریبه باشند و هیچ نفعی نداشته باشند دیگر.

یکی از داستان‌هایی که راجع به امیرکبیر نقل می‌کنند این است که می‌گویند:

آن شخص قاضی، روحانی طهران یک روز پیش امیرکبیر آمد و وقت ملاقات خواست، امیرکبیر گفت: چه مسئله‌ای داری؟ گفت: امروز فلان شخص آمده و علیه خواهرزادۀ شما اقامۀ دعوا کرده، من می‌خواستم نظر حضرت امیر را بدانم تااینکه بدانم فردا چطور حکم کنم؟! امیرکبیر گفت: عجب! تو آمدی اینجا تا ببینی که نظر من چیست و فردا به خلاف حکم واقعی حکم کنی؟! عمامه را از سرش برداشت و بر مغزش کوبید و او را بیرون کرد و گفت: برو گمشو! آیا من تو را در اینجا قاضی کردم که بیایی و نسبت به خواهرزاده من ارفاق کنی؟! و بعد هم یکی از علمای قم را که مرد بسیار متقی بود آورد در طهران و او را قاضی کرد!¹

التفات می‌کنید؟! ببینید که قضاوت اسلامی ‌چیست و امت اسلامی‌ به کجا می‌روند؟!

یک قاضی وقتی که با دو نفر هیچ‌گونه ارتباطی ندارد، نسبت به قضیه، خود را بی‌طرف می‌بیند دیگر، وقتی که این شخص مسئله را مطرح می‌کند، این شخص دیگر هم مطرح می‌کند، خب نسبت به اینها بی‌طرفانه مطلب را می‌گوید و حق را به یکی می‌دهد، انسان در ارتباطش با قضایا باید مانند یک قاضی خود را بی‌طرف بداند، باید بی‌طرف بداند تا بتواند صحیح قضاوت کند، تا بتواند دست شیطان را از خودش دور کند، تا بتواند زمام نفس‌ را به‌دست بگیرد، تا بتواند از امتحانی که خدا برای او پیش می‌آورد سالم بیرون بیاید، باید خود را بی‌طرف احساس کند.

یک سال مسئله‌ای پیش آمده بود و من راجع به بعضی از قضایا با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مطلبی داشتم، گاه‌گاهی هم بین من و بین ایشان صحبتی هم رد و بدل می‌شد، اما من در نهایت نسبت به آن مسئله سکوت می‌کردم و همین‌طور قضیه بدون نتیجه می‌گذشت! ماه‌ها از این قضیه گذشت و من دیگر نسبت به آن مسئله مطلبی را مطرح نمی‌کردم چون به نظرم قضیه به نحوی و جریانی بود که احساس می‌کردم طرح آن قضیه نتیجه‌ای ندارد. تااینکه در سفری که در زمستان مرحوم آقا به‌خاطر انجام امر خیر اخوی، آقای آقا سیدعلی از مشهد به قم آمده بودند و اتفاقاً زمستان سختی هم بود و ما در همان منزل نزدیک حرم سکونت داشتیم، یک شب من در اتاق کنار در بودم و مرحوم آقا هم آن طرف در آن قسمت حیاط بودند، آمدند این ‌طرف و نشستیم و مشغول صحبت شدیم، بدون اینکه مرحوم آقا به این مسئله اشاره کنند و تصریح کنند، مطلب را به این نحو و به این عبارت بیان کردند که:

فلانی من گاهی از اوقات این‌طور احساس می‌کنم که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم که دارای مقام رسالت است، دارای مقام ولایت است، دارای مقام ولایت عظمی ‌است، واسطۀ فیض همۀ عالم موجودات است و چه و چه و چه و چه است... .

[در واقع داشتند] به خودشان اشاره می‌کردند ها! یعنی می‌خواستند بگویند که مسئلۀ من‌هم مستثنیٰ نیست، قضیۀ من‌هم همین است.

اگر این رسول خدا با این مقام و موقعیت، به اندازۀ سر سوزنی از آنکه به او گفتند که بگو، یک مطلب را کم و زیاد کند، (مثلاً فرض کنید که گفتند که این شخص یک لیوان آب بخورد، رسول خدا بگوید که یک لیوان و یک قاشق، یک قاشق آب اضافه‌تر، خدا گفته بگو یک لیوان، ایشان بگوید یک لیوان و یک قاشق، همین یک قاشق چای‌خوری اضافه‌تر بگوید کار او تمام است!) اگر یک ذره سر سوزن این رسول خدایی که داری مقام ولایت است، دارای مقام پیامبری است، جبرائیل بر او نازل می‌شود، عزرائیل درِ منزل او اذن می‌گیرد [که وارد بشود یا نه! اگر یک ذره کم یا زیاد بکند، دیگر کار او تمام است!]

پریروز در ضمن صحبت فرمودند دیگر که وقتی که عزرائیل می‌خواست بیاید جان رسول خدا را بگیرد، آمد کنار در و اذن گرفت و گفت:« من از هیچ کس اذن نمی‌گیرم، فقط به من دستور داده شده که از رسول خدا اجازه بگیرم!»¹ و همۀ اینها دارای معانی است ها که عزرائیل به‌صورت انسان آمد، یعنی تمثل کرد! عزرائیل که تمام گردن‌کشان عالم درمقابل ایشان موم هستند، تمام عالم موجودات درقبال جبرائیل موم هستند، همۀ اینها خدّام پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم هستند، خادمین پیغمبر هستند، خادمین ائمه علیهم‌السلام هستند، خدمتکارند، حالا اگر این رسول خدا یک سر سوزن از آنچه به او می‌گویند، کم و زیاد کند، می‌دانید خدا چه بلایی بر سر او می‌آورد؟! عبارت مرحوم آقا این بود:

﴿وَلَوۡ تَقَوَّلَ عَلَيۡنَا بَعۡضَ ٱلۡأَقَاوِيلِ * لَأَخَذۡنَا مِنۡهُ بِٱلۡيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعۡنَا مِنۡهُ ٱلۡوَتِينَ * فَمَا مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ عَنۡهُ حَٰجِزِينَ﴾²؛

واقعاً عجیب است‌!

اگر بخواهد یک حرف به ما ببندد، یعنی کم و زیاد کند، ﴿بَعۡضَ ٱلۡأَقَاوِيلِ﴾؛ یعنی یک‌کم، یک سر سوزن، یک‌خرده از آنکه ما به او وحی کردیم کم و زیاد کند، این‌طرفش کند، آن‌طرفش کند، ﴿لَأَخَذۡنَا مِنۡهُ بِٱلۡيَمِينِ﴾ چنان با دستمان او را می‌گیریم؛ با دست قدرت و ارادۀ خود او را در چمبرۀ خود قرار می‌دهیم ـ بعد چه‌کارش می‌کنیم؟ ـ ﴿ثُمَّ لَقَطَعۡنَا مِنۡهُ ٱلۡوَتِينَ﴾ سپس رگ نخاعش را بیرون می‌کشیم ـ ﴿وَتِينَ﴾ به این رگ گردن می‌گویند، رگ نخاع ـ یعنی رگ نخاعش را قطع می‌کنیم، ﴿فَمَا مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ عَنۡهُ حَٰجِزِينَ﴾ یک نفر نمی‌تواند درمقابل ارادۀ ما بایستد و از او دفاع کند!

این قضیه چیست؟! وقتی که خدا نسبت به این پیغمبرش با این وضع، این‌طور می‌گوید ما که دیگر بله!!!

بعد مرحوم آقا فرمودند:

من بارها این مسئله در ذهنم می‌آید که این پیغمبر که با این خصوصیات، درقبال اوامر و نواهی پرودرگار این است، ﴿لَأَخَذۡنَا مِنۡهُ بِٱلۡيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعۡنَا مِنۡهُ ٱلۡوَتِينَ﴾؛ رگ او را قطع می‌کنیم؛ نمی‌گذاریم نفَس او دربیاید، ﴿فَمَا مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ عَنۡهُ حَٰجِزِينَ﴾؛ هیچ کس نمی‌تواند [از او دفاع کند! من‌هم مثل او هستم؛]

یعنی من‌هم در این مطلبی که الآن دارم با تو مطرح می‌کنم، از خودم کم و زیاد نمی‌کنم! حواست جمع باشد ها! تو خیال می‌کنی من می‌خواهم کم و زیاد کنم؟! حکم من حکم پیغمبر است، این را راجع به خودشان می‌خواستند به من بگویند ها!

اگر یک سر سوزن بخواهم از آنچه بر من تکلیف می‌شود کم یا زیاد کنم یا مراعات فرزندی و... را بکنم، کارم تمام است! (عبارت ایشان این بود:) یک سر سوزن بخواهم این‌طرف و آن‌طرف کنم، کارم تمام است!

این چیست؟ این می‌شود دین حنیف.

دین حیف آن دینی است که الآن بعد از شش سال که ایشان از دنیا رفته، وقتی که من به خودم مراجعه می‌کنم می‌بینم این کارش کار حق است، این عملش عمل صدق است و آن عمل برای الآنِ من راه‌گشا است، آن‌حرف او برای الآنِ من می‌شود چراغ و راه من را روشن می‌کند.

عدم تغییر قوانین الهی

خدا می‌فرماید: باید در اینجا از این دین اطاعت کرد، از این دین نمی‌شود گذشت، چرا نمی‌شود گذشت؟ چون این دین براساس فطرت است، قانون که نیست، مجلس، قانون است که امروز می‌نشینند یک قانون را وضع می‌کنند، فردا می‌گویند: خب نماینده‌های قبلی این قانون را وضع کردند حالا ما می‌آییم این قانون را برمی‌داریم! کسی هم نیست که جلوی این را بگیرد، مجلس بعدی هم می‌آید حکم مجلس قبلی را نقض می‌کند، آن مجلس بعدی هم همین‌طور الی آخر! هر کسی می‌آید برای خودش حکمی می‌دهد و می‌رود! اینها قوانین اعتباری است، همه‌جا همین‌طور است، شما بروید در کشورها ببینید که مجلس‌شان قانونی را وضع می‌کند، فردا به‌خاطر مصلحتی، قانون را عوض می‌کنند، هر حزبی که نمایندۀ بیشتری بیاورد، قانون را به نفع خودش تغییر می‌دهد، در مجالس همین‌طور است دیگر.

اما چرا قانون خدا تغییر پیدا نمی‌کند؟ چون قانون خدا براساس فطرت است. استخوان، مقدار مشخصی را می‌تواند تحمل بار کند، اگر شما بیشتر از آن‌مقدار مشخص، بار بر او بیاورد می‌شکند! حالا شما بگویید: نه! انسانی که در این زمان هست با انسانی که در زمان رسول خدا بوده است، فرق می‌کند! آن استخوان در زمان رسول خدا می‌شکست ولی الآن این استخوان نمی‌شکند! نه آقاجان! بیا امتحان کن و ببین که می‌شکند، فرقی نکرده می‌شکند. میکروب در انسانی که در زمان رسول خدا بود مرض را به‌وجود می‌آورد، الآن هم همین میکروب در این زمان مرض را به‌وجود می‌آورد، مگر اینکه انسان قبلاً خودش را آماده کرده باشد و واکسینه شده باشد.

خلقت انسان در زمان رسول خدا با خلقت انسان در این زمان چه فرقی کرده است؟! آیا به قد و وزن انسان این زمان اضافه شده؟! آیا سرهایشان قدری بزرگ‌تر شده یا نه، این انسان همان انسان است؟! این غرائض همان غرائض است، هیچ کم و زیاد نشده، شیطانی که هست همان شیطان است، تازه تجربۀ شیطان بیشتر هم شده، خوب قشنگ تجربه کرده! همه را حسابی دیده! در طول ١٤٠٠سال با همه بوده و آمادگی او بیشتر شده است، بنابراین چه تفاوتی وجود دارد؟ هیچ تفاوتی نیست. اینجا است که پیغمبر می‌فرمایند: «حکم و امر و نهی من، امر و نهی است تا روز قیامت و حکم و تکلیف من، تکلیف است تا روز قیامت.»¹ چرا؟ چون خلقت تبدیل پیدا نمی‌کند، بله، اگر زمانی بیاید که این انسان تبدیل به گوسفند بشود، خب تکلیف هم فرق می‌کند! بله، اگر این انسان تبدیل به شتر بشود، تکلیف هم فرق می‌کند! ولی تا انسان، انسان است، تکلیف هم همین است.

این مسئله به‌طورکلی راجع به اصل این دین و اتجاه این دین بود. و اما اینکه حالا فطرت چیست و آیا فطرت زن و مرد تفاوت دارد یا نه، و اینکه حکم و تکلیف زن با مرد در سیر و در سلوک چه اختلافی براساس فطرت دارد؟ دیگر اینها إن‌شاءالله برای مجلس آینده.

لزوم برخورد با افراد براساس کرامت انسانی و اغماض از خطاهای افراد

سؤال: دربارۀ این قضیه که فرمودید: شخص، سقف خانه‌اش داشت خراب می‌شد حالا برای امام حسین علیه‌السلام اطعام می‌کرد! و گفتید که این کار درست نیست بلکه شخص باید سقف خانه‌اش را درست کند، در کتاب روح مجرد پدرتان از آقای حداد نقل کردند که ایشان بی‌حساب می‌بخشیدند، دخل مغازه را در اختیار شاگردشان قرار داده بودند که هر چقدر که می‌خواسته برمی‌داشته¹ ـ این‌طوری که من از کتاب روح مجرد مطالعه ‌کردم ـ پس این قضیه چیست؟ یا اینکه سر ایشان کلاه می‌گذاشتند؛ جنس ایشان را ارزان می‌خریدند و به قیمت گران پس می‌دادند و آقای حداد هم این مطلب را می‌دانسته ولی عکس‌العملی نشان نمی‌دادند!² [این مطالب با فرمایش حضرتعالی چگونه تطبیق می‌دهد؟!‌]

جواب: مسئله در آنجا با مطلب آقای حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ از این نقطه‌نظر تفاوت دارد که آقای حداد در آنجا براساس کرامت انسانی با افراد برخورد می‌کردند، اما این شخص اهمال می‌کرده، یعنی این شخص می‌توانسته برود کار کند و مخارجش را دربیاورد و به تکلیفش عمل کند ولی به مغازه نمی‌رفته و کار انجام نمی‌داده، اگر این شخص به سر کار می‌رفت، آن‌وقت وقتی که سر کار بود می‌بایست مثل آقای حداد عمل کند، یعنی برود سر کار و با افراد برخورد بکند و آن‌وقت با کرامت انسانی عمل کند، همان‌طوری که انسان در خیلی از موارد باید این کار را انجام بدهد. در خیلی از موارد شخص دارای غرض و عناد است و خلاصه می‌خواهد مسئله‌ای را به‌پا کند، در آنجا انسان باید جلوگیری کند، اما در بعضی از مسائل، انسان باید اغماض کند، این‌همه روایت ما راجع به اغماض و بخشش و... داریم،³ آدم می‌داند این شخص خطا کرده و نمی‌خواهد خطای خودش را به رو بیاورد، آدم بیاید این شخص را بایستاند و مجبور کند که بیا اعتراف و اقرار کن بر اینکه این عمل را انجام دادی! امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند: «زندگی دو ثلث آن چشم‌پوشی و یک ثلث آن اغماض است»،⁴ یعنی ندیدن، فرض کنید که اختلافاتی که در زندگی پیش می‌آید، حالا خطایی کرده، اشتباهی کرده، دو سوم آن این است که انسان اصلاً توجه نکند، یک سوم هم که توجه می‌کند چشم‌پوشی بکند، یعنی از همه‌اش چشم پوشی کند دیگر، تااینکه زندگی بگردد.

همین مسئله در ارتباط با افراد هم هست، فرض کنید که ایشان که می‌روند کار و مسئله‌ای را انجام می‌دهند و به آن وظیفه و تکلیف‌شان عمل می‌کنند، در اینجا آن کرامت انسانی ایشان اجازه نمی‌دهد که حالا که آن شخص می‌خواهد این جنس را بفروشد و پس بدهد و می‌گوید که شما باید به قیمت عادی از من بخرید، ایشان بفرمایند که من چون به آن قیمت فروختم دیگر این کار را انجام نمی‌دهم و به این قیمت از شما پس نمی‌گیرم و نمی‌خرم. این کار ایشان در واقع یک مرتبه بالاتر از مرتبۀ عدالت است، مرتبه‌ای که ایشان انجام می‌دهند مرتبۀ ایثار است، ایثار یعنی از خود گذشتگی کردن نه‌اینکه از دیگران مایه گذاشتن. اما آن شخص اصلاً دنبال کار نمی‌رفت، حرف گوش نمی‌داد. بله شما دنبال کار برو، اگر به‌دست آوردی خب حالا به افراد انفاق کن و به دیگران هم بده، نه‌اینکه دنبال کار نروی و تنبلی کنی و بعد بگویی که خدا رزاق است و خدا می‌رساند. کیفیت این دو مسئله با همدیگر اختلاف دارد.

تفاوت عقل با فطرت

سؤال: آیا عقل همان فطرت است؟ بعد این نداهایی که در انسان هست، منشأ آنکه یکی است، پس چرا گاهی این نداها نفسانی است، گاهی شیطانی است و گاهی عقلانی است؟ یعنی فرمان به عمل انسانی است.‌

جواب: مسئلۀ عقل و فطرت، دو چیز است. و عقل حکم مدیر اجرایی را دارد بالنسبه به امکاناتی که یک مدیر اجرایی در محدودۀ عمل خود دارد، اگر شما سازمانی را ملاحظه کنید، فرض کنید که سازمان راه و ترابری، خب این سازمان راه و ترابری متشکل است از یک‌سری پرسنل و کارمندانی که خب اینها در این سازمان هستند، هر کدام از این افراد دارای مراتب مختلف از تحصیل هستند، مهندس و... هست تا افراد عادی که خب اینها عادی هستند، این یک‌سری از مسائل، یک‌سری از مسائل عبارت است از اسباب و ادوات و آلات راه‌سازی و اصلاح طرق و احداث تونل‌ها و جاده‌ها و سایر بناها و مشروعات و پروژه‌هایی که خب در ارتباط با این سازمان است، این‌هم یک‌سری از مسائل این سازمان است، یک‌سری از مسائل هم مسائل مادی و اقتصادی است. من حیث المجموع وقتی که یک شخص مسئول یک سازمان می‌شود تمام این خدمات در اختیار او قرار می‌گیرد تا به چه نحو و به چه قسم اینها را به‌کار ببندد. یک مدیر موفق آن مدیری است که بتواند از کمترین امکانات بهترین نتایج را بر یک پروژه بار کند، یعنی کمترین امکانات که سوخت کمتری دارد، آنها را به‌کار بگیرد تا بتواند به بهترین نتیجه برسد ـ در رشتۀ برنامه‌ریزی و مدیریت اینها را می‌خوانند ـ بنابراین کاری که مسئول این سازمان انجام می‌دهد کار اجرایی است.

خداوند در انسان یک موادی را قرار داده است، آن موادی که در انسان هست عبارت است از ـ إن‌شاءالله در جلسۀ بعدی به‌طور مفصل‌تر عرض می‌کنیم ـ آن حقایقی، که آن حقایق از اسماء و صفات پروردگار در وجود انسان هست، یکی از اسماء پروردگار اسم عدل است، مقداری از این حقیقت عدل در وجود هر کسی وجود دارد، یکی از اسماء پروردگار رحمت و عطوفت است، ﴿بِسۡمِ ٱللَهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ﴾¹ یا هو الرؤوف، رأفت است، این رأفت در وجود انسان قرار دارد، یکی از اسامی پروردگار قادر است،² این قدرت به مقداری در وجود انسان هست، و همین‌طور سایر اسماء و صفات الهی. ما اسم این مجموعه را می‌گذاریم فطرت، یعنی این مجموعه‌ای که نزول اسماء و صفات کلی الهی است، این به‌نام فطرت است. خب حالا نیرویی باید این مجموعه را به‌کار بگیرد، یعنی از این مجموعه و از این اسباب و ادوات، در موارد مختلف و در مواقف مختلفه، استفاده کند، در قضیه‌ای که پیدا می‌شود، این مواد را بیرون بکشد و با این مواد، آن مسئله را فیصله بدهد، آن قضیه را حل کند، اسم آن نیروی مدبره، عقل است.

بنابراین عقل عبارت است از قوۀ مدرکۀ مشخِّص و ممیز بین حق و باطل، که این قوه، حکم مدیر اجرایی را دارد که با این امکاناتی که پروردگار در نفس ما قرار داده است، با آن امکانات می‌تواند این پروژه را انجام بدهد، در این قضیه این نوع حکم کند، در آن قضیه آن نوع حکم کند، در این مسئله به این‌نحو عمل کند و همین‌طور در سایر موارد.

و اما اینکه شما می‌فرمایید که انسان در موارد مختلف گاهی نداهای خلاف می‌شنود، خب بله! همان‌طوری‌که در انسان از آن اسماء و صفات جمالیه و جلالیۀ پروردگار وجود دارد، به‌واسطۀ تعلقش به کثرات و دنیا، بعضی از صفات ذمیمه هم وجود دارد و نفس نسبت به آن صفات ذمیمه رغبت و اشتیاق دارد و آن اشتیاق نفس، موجب توجه انسان به آن صفات ذمیمه و رسیدن به آرزوهای باطل است، اینجا است که آن عقل آن مواد را به‌کار می‌گیرد تااینکه انسان را از توجه به اینها باز بدارد.

ایدکم الله إن‌شاءالله، خداحافظ شما!

اللَهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد