سلوک یعنی حرکت براساس فطرت

هو العلیم

سلوک یعنی حرکت براساس فطرت

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ 

سلوک خانواده ـ قم ـ جلسه 18

بیانات

حضرت آیت‌الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی

قدس الله سره

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم‌

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم‌

و صلَّى اللَه عَلَى سیّدنا و نبیّنا مُحَمّدٍ و آله الطّاهرین

و لعنة الله عَلَى أعدائِهِم أجمَعینَ‌

اگر مخدرات در مورد مطالبی که در جلسۀ گذشته مطرح شد سؤالی دارند بفرمایند. سؤالاتی که در اینجا داده شده است البته بی‌ارتباط به مطالبی که گفته شده نیست ولی جنبۀ ‌احکام دارد. راجع به مسائل گذشته اگر دوستان و رفقا مطلبی دارند بفرمایند تااینکه ما همان بحثی را که داشتیم پیگیری کنیم.

خب حالا اگر در ضمن مسئله‌ای به نظر رسید إن‌شاءالله مکتوب می‌کنید.

سیر و سلوک بهترین مسیر برای تربیت و تکامل نفس

صحبت ما در جلسات گذشته مربوط به کیفیت سلوک خانم‌ها بود و فرقی که ممکن است با سلوک مردان داشته باشد. و اینکه راهی را که خدای متعال برای هر کدام از طرفین تعیین کرده، به‌عنوان بهترین مسیر و صحیح‌ترین طریقی است که می‌تواند طرفین را به کمالشان برساند، به‌نحوی که اگر هر کدام از طرفین از آن وظیفۀ خود تخطی کردند، طبعاً آن کمال مطلوب برای آنها میسر نخواهد شد گرچه در این دنیا زحمت بسیاری را بکشند و رنج فراوانی را تحمل کنند و به انجام عبادات و مجاهدات و مراقبه‌ها بپردازند، البته نه مراقبه‌های دستوری و برنامه‌ای، بلکه مراقبه‌های سرِخود.

در جلسات گذشته عرض شد که مسیر سیر و سلوک الی الله، مسیر فطرت است، یعنی برای تربیت و تکامل نفس، هیچ راه و مسیری وجود ندارد مگر مسیر سیر و سلوک الی الله. و اگر شخصی این مسیر را طی کند به مطلوب خواهد رسید و اگر طی نکند به مطلوب نخواهد رسید و عمر او ضایع و باطل خواهد شد و ثمرۀ ‌او در این دنیا، فقط آمدن و یک گشت زدن است، مثل اینکه انسان برود در شهری و خانه‌های آن شهر را ببیند، خیابان‌های آن را ببیند و جاهای تفریحی آن شهر را ببیند و بعد بگردد، یا برود از جایی دیدن کند، از بیابانی دیدن کند و غیر از تصاویری چیز دیگری در ذهن او نماند. خب چه اثر و نتیجه‌ای بر آن مترتب است؟ هیچ. افرادی که در این دنیا می‌آیند و خود را به زحمت می‌اندازند و مدتی را در این دنیا به امور عادی می‌پردازند و به کسب و کار و اشتغالات و امثال‌ذلک توجه می‌کنند اما از آن مسیر اصلی و سیر واقعی غافل هستند، این افراد هیچ نتیجه‌ای از عمر نمی‌برند و هیچ ثمره‌ای برای آنها محقق نخواهد شد.

خلقت کل عالم وجود براساس نزول اسماء و صفات الهی

این مطلب هم خدمت دوستان عرض شد که فطرت عبارت است از داده‌هایی که خدای متعال انسان را براساس آن داده‌ها تخمیر فرموده و خلق فرموده، آن خصوصیاتی که در نفس و روح انسان قرار دارد، آن خصوصیات، مسائلی است که از مقام ذات پروردگار و اسماء و صفات او تنازل پیدا کرده و در یک انسان قرار گرفته‌ است. این‌طور نیست که خدای متعال دل‌بخواهی بخواهد صفاتی را در شخصی قرار بدهد و در شخص دیگری همین‌طور براساس اعتبارات و تخیلات، صفات دیگری را قرار بدهد، همان‌طوری‌که فرض کنید که در یک آزمایشگاه شیمی وقتی که می‌خواهند یک دارو را درست کنند، از هر ماده‌ای یک مقدار معین قرار می‌دهند تا آن دارو حاصل شود و آن نتیجۀ ‌مطلوب به‌دست بیاید. یک مقدار دارو را از این گیاه به‌دست می‌آورند، یک مقدار هم از آن گیاه، سپس عصاره‌ها را می‌گیرند و بعد در یک شرایط و حرارت خاص اینها را باهم ترکیب می‌کنند و فلان دارو را به‌دست می‌آورند. کیفیت خلقت عالم، به‌خصوص خلقت انسان و آنچه ما در صدد مطرح کردن آن هستیم که خلقت زن و مرد است، به این کیفیت نبوده و به این کیفیت نیست و به این، فطرت گفته نمی‌شود. اموری که در نفس انسان قرار دارد و هر کدام از زن و مرد واجد آن امور هستند، آن عبارت است از آن حقایقی که آن حقایق در ذات پروردگار به‌عنوان اسماء و صفات او از نقطه‌نظر اطلاق و کلیت و بی‌انتهایی، موجود است. خدای متعال بنا بر حکمت و ارادۀ ‌خود، اشیاء عالم و خلقت عالم را براساس نزول همان اسماء و صفات قرار داده و این مسئله اختصاص به انسان ندارد ـ این مطالبی را که خدمت شما عرض می‌کنم مطالب بسیار مهم و کلیدی است و إن‌شاءالله سرّ سیر و سلوک الی الله را در این مطالب خدمت دوستان عرض خواهم کرد ـ این مسئله اختصاص به انسان و مرد و زن ندارد، در حیوانات هم مطلب به همین کیفیت است. دو حیوان یک قسم نیستند، یعنی از نقطه‌نظر سنخیت، بین شیر و بین پلنگ تفاوت است. این یک روحیه دارد آن یک روحیۀ دیگر دارد، این یک خصوصیاتی دارد و آن یک خصوصیات دیگری دارد. کیفیت زندگی این با کیفیت زندگی دیگری متفاوت است، صفات این با صفات دیگری متفاوت است، بعضی از حیوانات قابلیت اهلی شدن را دارند، بعضی‌ها این قابلیت را ندارند. بعضی‌ها در وفاء معروف هستند و بعضی‌ها به‌عکس، این خصوصیت را ندارند.

من یادم می‌آید که در همان دوران طفولیت، در آن زمانی که مرحوم آقای حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به طهران تشریف آورده بودند یکی از همان دوستان و بستگان ما می‌خواست که مثلاً حالا یک تفریح و تفننی به این سفر بدهد و خلاصه به خیال خودش مثلاً ایشان را به گردشی ببرد ـ خب مجالس اغلب در منازل تشکیل می‌شد و جایی برای گردش و... نبود، از این منزل به آن منزل و از آن منزل به این منزل ـ یک روز ایشان را به اتفاق بعضی از دوستان به باغ‌ وحش طهران برد که حالا ایشان تفننی بکنند، طبق همان خیالات و اوهام کودکانه‌ای که در همۀ ‌ما هم هست. وقتی که ایشان به باغ وحش رفته بودند، افراد می‌دیدند که ایشان به این حیوانات خیلی نگاه می‌کنند، مثلاً فرض کنید که کنار قفسی می‌ایستند و همین‌طور به این حیوان نگاه‌ می‌کنند، چند دقیقه کنار یک قفس دیگر و همین‌طور کنار قفس‌های دیگر. اینها تصورشان این بود که حالا مثلاً ایشان این حیوانات و این مخلوقات خدا را ندیده‌اند و الآن دارند راجع به خصوصیات ظاهری و کیفیت حرکات آنها همین‌طور تماشا می‌کنند. وقتی که برمی‌گشتند آقای حداد رو کردند به مرحوم آقا که در کنار ایشان بودند و فرمودند:

آقا سید محمدحسین خدا عجیب جلوه‌هایی دارد! عجیب جلوه‌هایی دارد! هر کدام از اینها یک جلوه از جلوه‌های خدا و خصوصیتی کاملاً متفاوت با دیگری دارد، هر حیوانی در یک وضعیت روحی و در یک نوع از خصوصیاتی است که از آن جنبۀ کلی پروردگار که مقام اسماء و صفات حق است، تنازل کرده و این حیوان را به‌وجود آورده که هیچ ارتباطی با آن یکی ندارد، آن در یک عالمی ‌است و آن در یک عالم دیگری، آن در یک افکاری است و این در یک افکار دیگری است. آن یک حالاتی دارد و این یک حالات دیگری دارد، آن یک نوع به خدا توجه دارد و این یک نوع دیگری به خدا توجه دارد، اذکاری که هر کدام اینها می‌گویند با دیگری فرق می‌کند.

مشغول بودن همۀ موجودات عالم به تسبیح خداوند متعال

مگر در آیۀ قرآن نداریم:‌﴿وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡ﴾؛¹ همه به ذکر الهی مشغولند منتها شما این را نمی‌فهمید، چون گوش شما که فقط ظاهر را می‌شنود و گوش باطن شما هم که کر است بنابراین شما نمی‌توانید تسبیح مخلوقات را ادراک بکنید. و جالب اینکه هر کدام از اینها براساس روحیۀ خودشان با ولیّ‌خدا ارتباط برقرار کرده بودند! و این خیلی عجیب است! او می‌فهمد، او این مسئله را ادراک می‌کند. و در اینجا مسائلی است که این مجلس گنجایش آن را ندارد و از مقصد به دور می‌مانیم. خداوند در هر کدام از این مخلوقات به یک کیفیت فطرت قرار داده است.

فطرت یعنی داده‌هایی که براساس اراده و مشیت الهی در مخلوقات قرار گرفته

فطرت عبارت است از آن داده‌هایی که براساس اراده و مشیت الهی [در مخلوقات] قرار گرفته است. در انسان و به‌خصوص تقسیم او به مرد و زن، آن کیفیت نزول اسماء و صفات الهی متفاوت است و تفاوت می‌کند. یعنی خدای متعال زن را به یک شکل خاص و به یک روحیۀ خاص‌ و در شرایط خاصی قرار داده و مرد را در یک شرایط متفاوت دیگری قرار داده به‌طوری که اگر هر کدام، از شرایط خود تخطی کنند و بخواهند در قالب طرف مقابل بروند، برخلاف آن فطرت و آنچه را خدا در اینها قرار داده عمل کردند. درست مثل دو ماشینی که یکی از این ماشین‌ها احتیاج به بنزین دارد و آن یکی احتیاج به گازوئیل دارد، حالا اگر شما در آن ماشینی که به بنزین احتیاج دارد گازوئیل بریزید، خب چه می‌شود؟ تمام سیستم را به‌هم می‌ریزد دیگر، فوراً خاموش می‌شود و از حرکت می‌ماند و این ماشینی که این‌قدر قیمت دارد [دیگر هیچ فایده‌ای ندارد.] اگر در هواپیما به جای بنزین گازوئیل بریزند، بگویند همین‌طور که بنزین اشتعال پیدا می‌کند همین‌طور گازوئیل هم اشتعال پیدا می‌کند، آتش هم که همان آتش است! پس به جای بنزین، آن‌هم بنزین خاص، شما در طیاره گازوئیل بریزید، نفت بریزید، قیر بریزید، نتیجه چه می‌شود؟ نتیجه این می‌شود که هواپیمایی که چند صد میلیون قیمت دارد، این هواپیما همین‌طور در فرودگاه می‌ماند و دیگر به‌اندازۀ یک تک ریالی هم نمی‌توان از آن استفاده کرد و عاطل و باطل می‌ماند مگر اینکه دوباره بیایند موتورش را باز کنند و مخزنش را پاک کنند و بشویند و... . چرا؟ چون آن کارخانه این سیستم را برای این نوع تغذیه قرار داده، اگر تغذیۀ این تغییر پیدا بکند این دستگاه از کار می‌افتد. انسان هم مشمول همین قاعده است.

راه فطرت یعنی خارج شدن از جزئیت و رسیدن به کلیت

خدای متعال سیستم زن را به یک نحو قرار داده و سیستم مرد را هم به یک نحو دیگری قرار داده است و برای هر کدام هم دستور خاص به خودش را داده است. روحیه و حالت زن حالتی است که شرایط خاص به خود را می‌طلبد، اگر از آن شرایط تخطی کند، زن به حیات ظاهری خود ادامه می‌دهد، شاید یک روز هم از آن حیات ظاهری خود زودتر از این دنیا نرود، بالأخره همان عمر خود را انجام بدهد ولی این حیات به منزل مقصود نرسیده و فایده‌ای بر این مترتب نشده است. آمده در این دنیا جستجویی کرده، جست و خیزی کرده، کارهایی انجام داده، فعالیتی انجام داده و تمام، دیگر چیزی غیر از این نیست، هیچ، هیچ وجود ندارد و بعد هم می‌گویند بفرمایید! می‌گوید: من این‌همه در این دنیا کار کردم، آیا این نتیجۀ من است؟ می‌گویند: کار کردی که برای خودت کردی، طبق دستور ما که عمل نکردی، طبق برنامه‌ای که ما برای شما قرار دادیم که عمل نکردی، فکرت را به کار انداختی و به این نتیجه رسیدی، خب رسیدی که رسیدی. این زحمت را کشیدی و به این مقدار مال رسیدی، اما اینجا مال به‌درد ما نمی‌خورد، مال را بگذار برای ورثه. می‌گوید: من این مقدار در اینجا کار انجام دادم، زحمت کشیدم! می‌گویند: برای خودت کردی، همان تمجید و تحسینی که می‌کردند تو را کفایت می‌کند، برای ما چه آوردی؟! آیا به دستور ما عمل کردی یا خودسرانه عمل کردی؟!

مسئلۀ مهمی ‌که ما باید در ارتباط با آن دقت کنیم این نکته است که راه سلوک عبارت است از همان راه فطرت. بنده بارها این مسئله را عرض کردم که راه فطرت آن راهی است که انسان را از جزئیت خارج می‌کند و او را به کلیت می‌رساند. یعنی آن خصوصیاتی را که خدای متعال در وجود انسان قرار داده است، با تربیت صحیح و کیفیت مدارای انسان با او، این کیفیت مدارا و این تربیت موجب می‌شود که یکی‌یکی این مسائل به آن نقطۀ ‌اطلاق برسد.

مسیر فطرت یعنی رسیدن به نقطۀ اطلاق در تمامی صفات

خداوند زیبا است و حس زیبایی را در وجود همۀ ما قرار داده و هر کسی هم می‌خواهد که زیبا باشد و زیبایی را دوست داشته باشد. شما وقتی که بروید در یک‌ مغازه که ‌چیزی بخرید، عکسی بخرید، تابلویی بخرید، مرتب به تابلوها نگاه می‌کنید، برای چه نگاه می‌کنید؟ چون می‌خواهید آنچه زیباتر از همه است، آن را انتخاب کنید. آیا غیر از این است؟ آیا هیچ‌وقت شده بیاید از میان این تابلوهایی که وجود دارد تابلویی را که از همه شکل و قیافۀ پایین‌تری دارد بردارید؟! کسی این کار را انجام نمی‌دهد. اگر بخواهید گُلی بخرید، می‌روید در مغازۀ گل فروشی و آن گلی را که از همه زیباتر است انتخاب می‌کنید، حالا اینکه قدرت خرید آن را دارید یا ندارید، آن مطلب دیگری است ولی نظر و چهره می‌رود روی آن گلی که از همه زیباتر است. مرتب انسان می‌خواهد خود را به شکلی دربیاورد که در نزد دیگران زیباتر جلوه‌ کند، این حس زیبایی چه در خود و چه نسبت به زیبایی‌ها برای چیست؟ این را خدای متعال خلق کرده، این را خدا قرار داده و این حس همین‌طور وجود دارد و انسان به‌دنبال این حس می‌رود و اشباع نمی‌شود تا وقتی که به زیبایی مطلق برسد. وقتی که به زیبایی مطلق رسید آن‌گاه دیگر به‌دنبال زیبایی نمی‌گردد، چون آن زیبایی به‌نحو اطلاق و به‌نحو غیر محدود، دیگر در وجود او هست، دیگر زیبایی نمی‌خواهد. نه می‌خواهد خودش مورد توجه دیگران باشد و نه خودش یک‌هم‌چنین اقتضایی را می‌کند.

می‌گویند:

حضرت لقمان علی نبینا و آله و علیه السلام از نظر ظاهر، چهرۀ نامناسبی داشت، یک روز در میان جمعی بود، شخصی از روی استهزاء و سخریه کلام نامربوطی را به حضرت لقمان از نظر چهرۀ ‌ظاهر گفت، حضرت در جواب به آن شخص فرمودند: «بر نقش عیب می‌گیری یا عیب را بر نقاش می‌گیری؟¹ حالا چرا حضرت این مطلب را گفت؟ چون او به زیبایی مطلق رسیده، برای او این چهره و چهرۀ فلان شخص که از نقطه‌نظر جمال معروف است، دیگر تفاوتی نمی‌کند، نفس او به این نکته رسیده است و دیگر تقاضایی ندارد. این را می‌گویند مسیر فطرت.

انسان به‌دنبال علم می‌رود، هر جا می‌خواهد چیز یاد بگیرد، هر جا می‌خواهد چیزی بیاموزد، در منزل نشسته و هیچ کاری هم ندارد، به ساعت نگاه می‌کند که آیا وقت اخبار شده یا نه؟ رادیو را روشن می‌کند. خب به این چه مربوط است که حالا رادیو می‌خواهد خبر بدهد که در فلان جا زلزله آمده یا در فلان‌جا فلان حیوانی متولد شده یا فلان قضیه‌ای اتفاق افتاده؟ این برای چیست؟ این برای این است که خداوند حس طلب علم را در انسان قرار داده والاّ اگر قرار نمی‌داد انسان کاری نداشت که ببیند اخبار چه می‌گوید؟

دیدید وقتی که انسان در یک جلسه نشسته و مثلاً دو نفر دارند باهم صحبت می‌کنند، افرادی که در این‌طرف و آن‌طرف هستند مرتب سرک می‌کشند که ببینند این دو باهم چه می‌گویند؟ این کار، کار بسیار زشت و قبیحی است! کار بسیار زشتی است! چرا اینها این کار را می‌کنند؟ چون حس طلب علم دارند منتها نمی‌دانند کجا مصرفش‌ کنند. می‌خواهد بداند که این به او چه می‌گوید؟! چه‌کار داری که چه می‌گوید؟ نه! حس اضافه شدن علم در همۀ ‌افراد وجود دارد. حس رشد علمی‌ در همه وجود دارد؛ ببینیم آنجا چه خبر است؟ ببینیم او چه می‌گوید؟ ببینیم او چه‌کار انجام داده؟ تا وقتی این حس وجود دارد که انسان در خود احساس نقصان کند، همین‌که فطرت او به مرتبۀ اطلاق علمی رسید ‌یعنی به یک مرتبه که در آن مرتبه علم لا متناهی پروردگار وجود دارد، دیگر نیازش به علم ازبین می‌رود. دیگر اگر دو نفر هم بنشینند و باهم حرف بزنند این کار خودش را می‌کند. تمام مردم بنشینند مسئله‌ای را بگویند این به آنها کاری ندارد. در آنجا این قضیه اتفاق افتاده، خب اتفاق افتاده باشد. فلان شخص در آنجا اختراع کرده، این اصلاً می‌داند که آن اختراع چیست. فلان‌جا فلان مسئله کشف شده، این به یک جا رسیده که صد میلیارد از آن کشف‌ها هم به گردش هم نمی‌رسد. واقعاً این مسئله، مسئلۀ عجیبی است، این کلامی ‌که ـ خداوند رحمت کند ـ مرحوم مغربی در دیوان اشعارش دارد، می‌فرماید:

یعنی آن کسی که یک لحظه به وصال تو نائل آمده، وصل دو عالم، عالم قیامت و عالم دنیا را، اصلاً تصورش را هم نمی‌کند. چرا؟ چون این به آن علم مطلق، به جمال مطلق، به قدرت مطلق، به حیات مطلق رسیده و دیگر نیازی برای جستجو و حرکت در این کثرات و مادیات را ندارد.

عدم تبدیل در فطرت

در آیۀ شریفه هم داریم: ﴿فِطۡرَتَ ٱللَهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَا لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَهِ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ﴾² خدای متعال همۀ مردم را براساس آن فطرت خلق کرد و تبدیلی هم برای او نیست. خیال نکنید که زن بتواند کار مرد را انجام بدهد، نه‌خیر! در اینجا تبدیل ندارد، سر خودش کلاه رفته. و خیال نکنید که مرد بتواند کار زن را انجام بدهد، سر خودش کلاه رفته، تبدیلی در خلق خدا نیست. هیچ فایده‌ای ندارد. آن روحیه و آن خصوصیات و آن نفس، آن همان چیزی است که خلق خدا است، ما داریم آن را تبدیل می‌کنیم، ما داریم به آن رنگ می‌دهیم، ما داریم او را بزک می‌کنیم، ما داریم او را قیچی می‌کنیم و می‌تراشیم و مطابق با خواست‌های خودمان در اختیار مردم قرار می‌دهیم. التفات کردید؟!

انبیاء و اولیاء آمدند تااینکه آن راهی را که آن راه، این فطرت را به کمال می‌رساند، آن راه را نشان بدهند و بگویند بیراهه نرو و بیخود هم زحمت نکش، فایده‌ای ندارد. اگر از این راه رفتی به نتیجه می‌رسی و اگر نرفتی به نتیجه نمی‌رسی. کلمات بزرگان، کلمات اولیای خدا، دستورات آنها، تمام آنها کیفیت حرکت به‌سوی آن فطرت است که آن فطرت را انسان چه نحوه انجام بدهد، به چه نحو جلو ببرد، تمام اینها برای همان است.

سلوک یعنی انطباق بین حرکت ظاهری انسان با فطرتی که خدا در او قرار داده

آنکه می‌خواستم عرض کنم این است که سلوک عبارت است از انطباق صد درصد بین حرکت ظاهری انسان در این دنیا و بین آن فطرتی که خدا در او قرار داده است، این معنا معنای سلوک است. این بهترین معنا و بهترین تعریف است. انسان راه خدا را در این دنیا به‌نحوی قرار بدهد که با آن فطرتی که خدا قرار داده است صد درصد مطابق باشد. و آن کسی می‌تواند این انطباق را برای انسان به‌وجود بیاورد که خود این راه را رفته باشد و از تمام خم و چم این مسائل و زوایا اطلاع داشته باشد. با خواندن کتاب و این‌طرف و آن‌طرف، این مسئله حاصل نمی‌شود و این فقط و فقط به دست انبیاء و ائمه علیهم‌السلام و اولیای الهی است که آنها فطرت خود را به مرتبۀ اطلاق رساندند، فطرت خود را به مرتبۀ کمال رساندند. ادعا نکردند.

فهم اشعار حافظ کار ولیّ‌خداست نه دیگران

یکی از همین افراد که اهل ادعا و فلان و این چیزها است و شعر هم گفته و چه و چه، شعری دارد که شعر معروفی هم است، غزلی است، یک روز ما با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ نشسته بودیم و صحبت این شعر به میان آمد، ایشان فرمودند: «فلانی به نظر شما این شعر چه معنایی دارد؟» من این شعر حافظ ـ رضوان الله تعالی علیه ـ را برای ایشان خواندم:

آمده حرف‌های عرفا را ترکیب کرده، مونتاژ کرده، سرِ هم کرده، خیال کرده...! شما یک غزل حافظ را نگاه کنید، آیا واقعاً از غزل سیر می‌شوید؟ آیا واقعاً سیر می‌شوید؟ شما بین یک غزل حافظ و غزل‌هایی که بقیه گفتند یک مقایسه‌ای بکنید، چقدر شعرا آمدند مسائل را گفتند، بیایید اینها را کنار هم بگذارید [تا ببینید که چقدر با اشعار حافظ فرق دارند!]

حافظ یک غزل دارد:

یک روز که با مرحوم آقا نشسته بودیم فرمودند: «فلانی معنای این شعر ”ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها“ چیست؟» یک چیزی به نظر خودمان سرِ هم کردیم و خلاصه گفتیم، غلط، درست! مرحوم آقا فرمودند: «آقا سید محسن برای همین یک شعر اگر ده جلد کتاب بنویسیم کم است! ـ حالا ده جلد یا...، چند جلد را که من یادم هست، به نظرم این‌طور بود، چند جلد مسلم است ـ چند جلد راجع به همین یک شعر بنویسیم کم است!» این را چه کسی می‌فهمد؟ این را ولی‌ّخدایی می‌فهمد که تمام عوالم را طی کرده و می‌داند خواجه پا را در اینجا گذاشته، او این مسئله را می‌فهمد.

تمام حرکت عالم را به‌سوی پروردگار در قوس صعود و نزول، این یک خط شعر بیان کرده! حالا بنده هم شعر می‌گویم و می‌خواهم پایم را جای پای حافظ بگذارم! چه می‌شود؟ خب غیر از شرمندگی و شرمساری و اسراف در قلم و کاغذ و مرکّب، نتیجه‌ای به بار ندارد!

رشد باید توسط کسی باشد که دقیقاً به مسائل و حرکت اطلاع داشته باشد

این حرکت فطری و این سیر الی الله عبارت است از رشد. رشد باید توسط کسی باشد که دقیقاً به مسائل و به این حرکت اطلاع داشته باشد. حالا نکته اینجا است که این حرکت در میان همه وجود دارد، این طلب در میان همه وجود دارد، افراد می‌آیند و از پیش خود برای زندگی خود برنامه ایجاد می‌کنند که ما این‌طور راه را می‌رویم! ما این فطرت خود را به این کیفیت رشد می‌دهیم و تربیت می‌کنیم، این کارها را انجام می‌دهیم، این جلسات را می‌رویم، این اعمال را انجام می‌دهیم، این اذکار را می‌گوییم، این‌طور عمل می‌کنیم، با قوم و خویش این‌طور هستیم، با دوست این‌طور رفتار می‌کنیم. خب مسئله به کجا می‌رسد؟! چرا این کار را انجام می‌دهند؟ چون نمی‌خواهند زیر بار بروند، چون زیر بار دستور پیامبران رفتن برای آنها مشکل است و با شخصیت و خصوصیات نفسانی آنها نمی‌سازد، خود را از زیر این قید و بند می‌رهانند و برای خوش آمدن خود و ارضای نفس خود، راه ایجاد می‌کنند، برنامه می‌ریزند. برای اینکه سرگرمی ‌ایجاد کنیم، برای خودمان راه به‌وجود می‌آوریم، برنامه می‌ریزیم، این کار را انجام می‌دهیم، آن کار را انجام می‌دهیم. خب به‌طورکلی که نمی‌توانیم رها کنیم، چون نمی‌توانیم یک‌باره زیر همه چیز را بزنیم می‌آییم سر خود را گرم می‌کنیم، این‌طور و آن‌طور، مرتب کم‌کم کم‌کم فاصله می‌گیرد و زاویه مرتب زیاد می‌شود، مرتب زیاد می‌شود تا یک‌مرتبه می‌بینیم که مسئله سر از کجا درمی‌آورد! راهی را که اولیاء نشان می‌دهند آن راه راهی است که انسان را به مقصود می‌رساند.

راه زن آن است که نه مردی او را ببیند و نه او مردی را ببیند

حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها فرمودند: راه زن این نیست که بلند شود برود برای خنده با مرد صحبت کند، راه زن آن است که «نه مردی او را ببیند و نه او مردی را ببیند»¹ این راه، راه زن است. الآن ما می‌آییم مطلب را به شکل دیگری می‌گوییم: این مربوط به آن زمانه است و الآن ١٤٠0 سال گذشته است و آن زمان این‌طور بوده است! الآن همه مترقی شدند! مثلاً مغزها در سابق ٨٠٠گرم بود و الآن مغزها دیگر هر کدام ٨ کیلو شده! آن موقع خانم‌ها گلبول‌هایشان ـ چقدر می‌گویند ـ در هر سانتی متری ٥٠٠0، ٥٠٠00٠بود ولی الآن هر کدام پنج میلیون شده! عوض شده! افکار عوض شده! ذهنیات عوض شده! دنیا عوض شده! الآن اشکال ندارد! خب اشکال ندارد که ندارد! مگر حضرت زهرا نمی‌توانست بگوید که این مسئله مربوط به این زمان است ولی در آخرالزمان زن‌هایی می‌آیند که از منِ حضرت زهرا هم بهتر و بالاتر هستند و افکار بالاتری دارند و منورالفکرتر هستند و چیزهایی می‌فهمند که به عقل من هم خطور نمی‌کند! چرا نفرمود؟ یادش رفت! یا اینکه نه ما داریم سرخودمان را کلاه می‌گذاریم! بگذاریم، هیچ اشکالی ندارد! ما که سهل است، به صراحت دارم می‌گویم که اگر هزار برابر مثل ما هم بیایند و همه سرشان کلاه برود، خدا برای همۀ ما آن دنیا جا قرار داده و به اضافه!!!

لزوم عمل برطبق دستور استاد

مسیر سیر و سلوک الی الله مسیری است که خداوند بر ما منت گذاشته و این راه را قرار داده است، حالا ما اینجا می‌آییم می‌گوییم که خب ما بلند می‌شویم نماز می‌خوانیم! اگر خدا این نماز را برای ما تشریع نمی‌کرد آن موقع ما چه خاکی بر سر می‌کردیم؟! آن مریضی که الآن احتیاج به پنی‌سیلین دارد اگر پنی‌سیلین کشف نمی‌شد چه خاکی بر سرش می‌کرد؟ می‌مرد دیگر! حالا ما به جای اینکه خودمان به‌دنبال برویم، خودمان برویم مسائل را تعقیب کنیم، خودمان برویم پیگیری بکنیم، مرتب دائماً در حال بده و بستان و توقعات به سر می‌بریم!

بزرگان این‌طور نبودند، بزرگان خودشان دنبال می‌رفتند، مانند تشنه‌ای که مشرف به هلاکت است این‌طور به‌دنبال می‌رفتند، التماس می‌کردند، ناز می‌کشیدند، هزار بار درخواست می‌کردند آیا جوابی به آنها بدهند یا ندهند؟ الآن مفت و مجان همه چیز در اختیار همه قرار گرفته، قدر نمی‌دانیم! قدر نمی‌دانیم! می‌گویند: آقا این کار را بکن، می‌گوییم: حالا نمی‌شود آن کار را بکنیم؟! آقا این کار را باید کرد آن‌هم به این کیفیت، حالا نمی‌شود آن‌طور بکنیم؟ خب چرا، می‌شود، هیچ اشکالی ندارد! انسان می‌آید برای خودش برنامه می‌ریزد، این برنامه چقدر با آن سلوک و فطرت موافق است؟ آن را دیگر خدا می‌داند! لذا می‌بینیم کم‌کم کم‌کم راه انحراف پیدا می‌کند، نفس نسبت به این برنامه [عادت می‌کند.] من ظاهراً در جلد دوم اسرار ملکوت این مسئله را قدری را توضیح دادم که ما از دستورات الهی پیروی نمی‌کنیم آن‌وقت مرتب ذکر را زیاد می‌کنیم! نه جان من! ذکر زیاد کردن نتیجه‌ای ندارد. فایده‌ای ندارد، اگر به جای چهارصد مرتبه یونسیه چهار هزار مرتبه هم بگویی تا آن دستوری را که مرحوم آقا دادند عمل نکنی فایده‌ای ندارد، حالا چهار هزار مرتبه یونسیه بگو! مگر الآن نمی‌گویند؟

بسیاری از اهل تسنن اهل ذکر هستند، بیشتر از ما هم ذکر می‌گویند، افرادی هستند که صبح تا شبشان را به اذکار می‌گذرانند البته آثاری هم دارد ولی در همان محدودۀ نفس حرکت می‌کنند، در همان محدودۀ ‌تخیلات خودشان حرکت می‌کنند. چرا نمی‌توانند حرکت کنند؟ چرا نمی‌توانند رشد کنند؟

یکی از همین افرادی که در زمان مرحوم آقای انصاری ـ رضوان الله تعالی علیه ـ جزو شاگردان ایشان بود و بعداً آمد، از پیش خودش شروع کرد به ذکر گفتن و فلان کردن و مجلس تشکیل دادن و...، هنوز هم که هنوز است در همان مرتبه است، الآن هم حیات دارد و در همان مرتبه است. یک روز مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ فرمودند: «فلانی اهل ذکر است، ذکر می‌گوید، تهجد دارد، نمازشب دارد و...، منتها می‌دانید چرا رشد نمی‌کند؟ به‌خاطر اینکه نمی‌خواهد تحت دستور استاد برود، فقط به‌خاطر همین. تهجد دارد، بیشتر از ما هم دارد، ذکر هم می‌گوید، اهل خیر هم است، اهل... است ولی نفسش نفسی نیست که بخواهد طبق دستور استاد حرکت کند، تحت برنامۀ استاد برود. استاد به او می‌گوید: برو فلان کار را انجام بده، برای او گران است، چون گران است نمی‌تواند بپذیرد بعد شروع می‌کند خودش خلق کردن و کارخانه‌اش تولید کردن که این را بگوییم، آن را بگوییم، آن را زیاد کنیم، آن را کم کنیم، بعد هم مکاشفاتی پیدا می‌کند نه‌اینکه مکاشفات ندارد، مکاشفات هم دارد ولیکن در همان حد می‌ماند، هیچ قدم برنمی‌دارد، فقط به مسائل صوری و ظاهری و... توجه می‌کند و بعد هم در همان مرتبه می‌ماند. ولی به‌عکس، یک نفر را می‌بینی که نفسش را تسلیم کرده، وقتی که می‌گویند فلان کار را نکن می‌گوید چشم، آن‌قدر هم آن مطالب را ندارد، ولی مرتب می‌بینی دارد مطالب جدیدی برای او پیدا می‌شود، مرتب افکارش دارد عوض می‌شود، مرتب دارد رشد می‌کند، با یک ماه قبلش خیلی فرق کرده! این برای چیست؟ چون سلوک خودش را با مسائل فطرت تطبیق داده و به سراغ کسی رفته که آن شخص نسبت به خصوصیات او اطلاع کامل دارد، از او دستور گرفته و مطابق با این دستور هم عمل می‌کند.

امام حسین خدای محض است و در مجلسی که برای خودنمایی است شرکت نمی‌کند

یکی از همین افراد هر سال در همین ایام محرم و صفر ده جلسۀ روضه داشت. یک سال اعلام کرده بود که طبق معمول جلسه داریم و بعد پیش مرحوم آقا آمد و گفت: «آقا ما این ده روز را جلسه گذاشتیم.» ایشان فرمودند: «از چه کسی اجازه گرفتید؟!» گفت: «همین‌طوری!» فرمودند: «نه‌خیر! منزل شما نباشد، بگویید فلانی در منزلش ده جلسه بگیرد!» خب حالا این آمده و اعلام هم کرده و به همه هم گفته، یک‌دفعه آقا می‌زند و همۀ کاسه و کوزه‌ها را خراب می‌کنند؛ بگویید فلانی بگیرد! حالا این شخص باید چه‌کار کند؟ باید بگوید چشم، ولی قضیه چه می‌شود؟ نه! نفس شروع می‌کند: عجب! امام حسین که امام حسین است، اینجا و آنجا ندارد، ما هم که هر سال جلسه داشتیم، حالا آقا چرا این‌طور کرده؟! چرا آن‌طور کرده؟! چرا چرا چرا؟! آهان این روزنه در قلب مرتب باز می‌شود باز می‌شود باز می‌شود و یک‌مرتبه می‌بینی که تمام قلب را گرفت، آن‌وقت همین آقایی که اگر یک روز کسی به جلسه‌اش نمی‌آمد به او می‌گفت که چرا نیامدی؟ روضۀ امام حسین از دستت رفت! دیگر خودش یک روز در میان در آن جلسه می‌آمد، امام حسین که‌ فرق نمی‌کند، امام حسین چه اینجا باشد می‌آید و چه آنجا هم باشد می‌آید. و مگر اصلاً برای آقا فرق می‌کند که جلسه در اینجا باشد یا در آنجا، آقا که اصلاً در مشهد هستند، برای ایشان چه تفاوتی دارد؟ این را می‌گویند انطباق سلوک با مسائل فطری. او می‌داند که الآن از این راه باید برود، این دارد راه خلاف می‌رود، همین امام حسین برای او بُت می‌شود و مجلس امام حسین برای او بتکده می‌شود، امام حسین هم که بت نیست، امام حسین علیه‌السلام خدای محض است و امام حسین هم پایش را در آنجایی [که نفسانیت است] نمی‌گذارد.

من در یک مجلس اربعین سیدالشهدا علیه‌السلام شرکت کردم، وقتی که وارد شدم با خود گفتم: خدایا مجلس اربعین و این‌قدر کدورت؟! این‌قدر ظلمت؟! بعد افراد و دوستان دیگری هم که مورد وثوق ما هستند گفتند: «آقا این چه مجلسی بود؟! چرا این مجلس این‌طوری بود؟!» گفتم: این مجلس نبود تئاتر بود! تئاتر است! امام حسین که پایش را در این مجالس نمی‌گذارد. آن مجلسی که بخواهد برای خودنمایی و اثبات خودیت و منیت تشکیل بشود امام حسین پایش را در آن مجلس نمی‌گذارد، امام حسین که در آن مجلس شرکت نمی‌کند. نور که در ظلمت نمی‌آید.

بعد انسان شروع می‌کند مرتب توجیه کردن و مرتب برای این موقعیت خود دلیل دست و پا کردن! مرتب دلیل می‌آورد که اگر این کار را انجام بدهم بهتر است. مرحوم آقا چه می‌فرمودند؟ مرحوم آقا می‌فرمودند: «سالک وقتی که می‌خواهد پایش را در سلوک بگذارد باید خودش را ول بدهد.» اگر به او گفتند آقا این برای تو، بگوید چشم. گفتند این برای تو! بگوید چشم. نگوید این که کوچکتر از این است! نگوید این رنگش‌ سفیدتر از این است! وقتی که می‌گویند این برای تو، دیگر تمام شد، دیگر حالا انسان مرتب بیاید فکر کند و مرتب مسئله را [بپیچاند، این کار صحیح نیست.]

زرنگی به این است که در صدد جبران نقایص باشیم نه توجیه کردن آنها

یک نفر خطایی کرده بود و مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ توبیخش کردند و فرمودند: «چهل روز نباید در جلسات شرکت کنی!» برای مرحوم آقا پیغام داده بود: «این خطا را دیگری و دیگری هم می‌کنند پس چرا آنها را توبیخ نمی‌کنید؟!» خب دلش نمی‌خواهد توبیخ کند. اینجا است که می‌گویند مؤمن باید زرنگ باشد، کیّس باشد، بفهمد. اگر مطلبی گفته می‌شود آن مطلب را به خودش نسبت بدهد و خودش استفاده کند نه‌اینکه تا مطلبی در یک جایی گفته می‌شود مرتب از خودش دفع کند و بگوید نه، این به من مربوط نیست، این به من مربوط نیست، این به من مربوط نیست.

دیدید قبل از یک جلسۀ امتحان، افراد را جمع می‌کنند و شرایط امتحان را برای آنها می‌گویند، چطور اذهان متوجه کلام آن شخص راهنما است و مطالبی را که او می‌گوید یک‌یک می‌نویسد و اگر در خودش یک نقطۀ ضعف ببیند یادداشت می‌کند که برود برای هفتۀ دیگر جبران کند. هیچ‌وقت مطالبی را که راهنما می‌گوید نمی‌گوید این به من مربوط نیست. مربوط نیست که خب می‌مانی، لعل اینکه بعضی از مطالبی را که او می‌گوید به تو برگردد، و تو از خود رد می‌کنی و می‌مانی.

انسان در راه سلوک باید این حالت را داشته باشد، کاملاً گوش به‌زنگ باشد، اگر مطلبی گفته می‌شود ولو اینکه به او برنمی‌گردد بگوید این به من برمی‌گردد. ولو اینکه به او برنمی‌گردد بگوید به من برمی‌گردد و منظور این صحبت من هستم و باید بروم خودم را درست کنم، اصلاح کنم. کسی که از اصلاح خود بدی ندیده.

فاصله گرفتن از مسیر فطرت، ثمرۀ سرِخود عمل کردن

آن‌وقت اگر انسان بخواهد به این عمل ادامه بدهد و از سرِ خود بخواهد آن مسیر فطری خود را انجام بدهد و در آن راه حرکت کند، کم‌کم کم‌کم نفس او از آن مرتبۀ فطرت فاصله می‌گیرد و نفس او به یک مرتبۀ از جهالت و ظلالت بسته می‌شود. وقتی که بسته شد تمام حقایق در جهت خلاف فطرت شروع می‌کند به حرکت کردن. حرف می‌زند، از خدا خبری نیست. صحبت می‌کند، تمام صحبت دائر مدار دنیا و نفسانیات است. اول صلاح خودش را در صحبت در نظر می‌گیرد و بعد کلمات را برطبق آن صلاح، جور می‌کند. اول می‌بیند که این حرفی را که می‌زند آیا به او بر می‌خورد یا نمی‌خورد، کلمات را طوری تزیین می‌کند، رنگ‌آمیزی می‌کند که این مسئله به خود او برنگردد. واقعاً خیلی عجیب است! این قضیه خیلی عجیب است! مرحوم آقا می‌فرمودند:

من در نجف که بودم یک روز با یکی از علما راجع به این مسئله صحبت می‌کردم که یک عالم دینی باید تمام امورش را براساس آنچه اسلام گفته و رضای خدا در آن است منطبق کند، او می‌گفت: «نه! در بسیاری از موارد مصلحت در این است که انسان خلاف رضای خدا عمل کند!!!»

این چطور می‌شود که یک نفر که به علمی ‌رسیده، بالأخره در این مدت شصت، هفتاد، هشتاد سال با مسائلی ارتباط داشته، با آیات قرآن کریم، با مطالب ائمه علیهم‌السلام، با مطالب بزرگان ارتباط داشته ولی حالا به یک جایی می‌رسد که می‌گوید: «نه! انسان باید ببیند صلاح در چیست؟ گاهی اوقات صلاح در این است که انسان رضای خدا را انجام ندهد!» انسان به جایی می‌رسد که می‌گوید:

دیگر خواندن قرآن چه فایده‌ای دارد؟! قرآن مربوط به افرادی است که در زمان رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم قرآن را شنیدند! این قرآن برای ما فایده‌ای ندارد! مطالب اخلاقی آن را که می‌دانیم، مطالب فقهی آن‌هم که در روایات هست، قصص و تاریخش هم که دیگر در کتاب‌ها هست، پس ما برای چه قرآن بخوانیم؟!

و سال به سال می‌گذرد و قرآنِ روی طاقچه را باز نمی‌کند که بخواند، اینها شوخی نیست ها! مجالس سیدالشهدا علیه‌السلام تشکیل می‌دهد، مجالس روضه تشکیل می‌دهد فقط به‌خاطر اینکه چون فلان آقا مجلس تشکیل داده و اگر ما تشکیل ندهیم برای ما عیب است! بالأخره ما هم باید افراد و مریدان را دور هم جمع کنیم، بالأخره باید مجلسی باشد، گرم باشد، اینها هم احساس کنند که جلسه‌ای هست، اینها هم احساس کنند که بالأخره دور هم هستند، بعد شروع می‌کند جلسه تشکیل دادن و منبری و بعد هم منبری از حضرت آقا این‌طور بگوید وآن‌طور بگوید!

یک وقت ما در یک جا بودیم صحبتی از شخصی شد، یکی می‌گفت: «من برای اینکه در فلان مجلس شرکت کنم صلوات نذر می‌کنم که در آن مجلس برای خدا بگویم.» آن‌وقت در آن مجلس خاص که شرکت می‌کند فقط از آن صاحب مجلس می‌گوید! خب مگر بقیه مجلس ندارند؟ چرا از آنها نمی‌گویی؟ چرا برای آنها دعا نمی‌کنی؟ چون این شخص به تو پاکت و پول می‌دهد فقط باید برای این دعا کنی؟ آن‌وقت این می‌شود خلوص و این می‌شود امام حسین! هان! همۀ اینها برخلاف فطرت است. بر وفق فطرت آن است که ولی‌ّخدا می‌گوید:

وقتی که به منبر می‌روی فقط باید خدا در نظرت باشد و بس! و صاحب مجلس که حضرت بقیةالله ارواحنا فداه است، همین. اسم من را هم نباید بیاوری، اگر اسم من را بیاوری دیگر تو را دعوت نمی‌کنم!

این می‌شود چه؟ این می‌شود موافق با فطرت، ولی اگر انسان مرتب از آن‌طرف و از این‌طرف اسم فلان کس را مطرح کند، صحبت‌های فلان کس را مطرح کند، چه می‌شود قضیه؟ مرتب به‌سمت نفس می‌رود، مرتب به‌سمت دنیا می‌رود، مرتب به سمت تبلیغات می‌رود، مرتب به آن سمت حرکت می‌کند. در نتیجه انسان همین‌طور شصت سال هفتاد سال دور می‌زند، مرتب این‌طرف می‌رود، آن‌طرف می‌رود، در حالی‌که همان جای خودش ایستاده و یک متر هم از جای خودش حرکت نکرده است.

خب ما امروز به مطلب نرسیدیم، قصد داشتم مطلب را در این زمینه ادامه بدهم تااینکه به مبانی فطرت برسیم اما چون سؤالاتی در اینجا هست که احساس می‌کنم اینها هم اهمیت دارد، از این نظر حالا به این سؤالات ‌بپردازیم تا إن‌شاءالله در فرصت مجدد که خدمت دوستان هستیم بتوانیم بیشتر راجع به این قضیه صحبت کنیم.‌

اهمیت نماز اول وقت

سؤال: اگر چنانچه نمازی را که در اول وقت خواندیم بنا بر شرایط کاری و...، با تمرکز و توجه همراه نبود اما در ساعات بعد این تمرکز حاصل گردید، آیا می‌توان نماز را اعاده نمود و یا اینکه می‌توان نماز اول وقت را برای حصول چنین آرامشی به تأخیر انداخت؟

جواب: انسان نمی‌تواند نماز اول وقت را به تأخیر بیندازد و باید آن نماز را بخواند، البته آرامش را هم کسب کند. و نیازی به نماز مجدد خواندن هم نیست، إن‌شاءالله مورد قبول خداوند قرار خواهد گرفت‌.

حکم عکس گرفتن و فیلم‌برداری توسط خانم‌ها

سؤال: حکم عکس گرفتن و فیلم‌برداری کردن برای خانم‌ها چگونه است؟

جواب: عکس و فیلم‌برداری برای خانم اشکالی ندارد در صورتی‌که شخص گیرنده، زن باشد و رعایت شرایط تحفظ و نگهداری و امنیت هم در آن کاملاً انجام بشود. به‌طورکلی مسئله به کیفیت و شرایط خود شخص برمی‌گردد، اگر واقعاً می‌تواند این عکس‌ها و این فیلم‌ها را در موقعیتی قرار بدهد که به هیچ‌وجه چشم‌ نامحرم یا بچۀ ممیز به آنها نیفتد، خب این مسئله‌ای است که ایرادی ندارد. والاّ اگر احتمال می‌دهد که در محیطی هست که آن محیط، محیط امنی نیست و احتمال دارد که افرادی بیایند و نگاه کنند، فرض کنید که بروند سر گنجه یا کمد، و جای مأمونی برای این قضیه نسیت، در این‌صورت این قضیه ایراد دارد و این عکس گرفتن صحیح نیست.

وجوب جواب سلام حتی به نامحرم

سؤال: آیا واجب است که انسان جواب سلام نامحرم را بدهد؟

جواب: جواب سلام نامحرم باید داده بشود، در جواب سلام دادن، تفاوتی بین زن و مرد نیست‌ ولی بهتر است که انسان صدای خود را خیلی پایین و آرام بکند که وضوح از او ایجاد نشود.

حکم پوشیدن بلوز و شلوار و لباس تنگ و آستین کوتاه برای خانم‌ها در جمع محارم

سؤال: حکم پوشیدن بلوز و شلوار برای خانم‌ها در جمع خانم‌ها و محارم چگونه است؟

جواب: من این مطلب را خدمت رفقا عرض کنم که وظیفۀ من گفتن آن چیزی است که از مرحوم آقا به‌دست ما رسیده است و ما باید آن بگوییم. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ با پوشیدن بلوز و شلوار مخالف بودند، این را صریحاً خدمت دوستان بگویم. زن باید دامن بپوشد، البته باید نه باید شرعی است، از نظر اخلاقی و وزانت و متانت است. ایشان مخالف پوشیدن بلوز و شلوار بودند و بهتر است که انسان حتی الامکان این مسئله را ترک کند الاّ در موارد خاصی که برای شوهرش باشد. و در جمع محارم هم مسئله به همین کیفیت است. چون علیٰ‌کلّ‌حال انسان نباید فقط از نظر آرایش ظاهری، نامحرم را در نظر بگیرد، حتی محارم هم از آنجایی که همه دارای نفس هستیم و همه از نقطه‌نظر خصوصیات ظاهری ممکن است که نسبت به مسئله‌ای حساسیت داشته باشیم، بنابراین رعایت این نکات اخلاقی که چه‌بسا شاید عدم توجه به آنها موجب بعضی از تخیلات و خطورات غیر صحیح و غیر مناسب بشود، ضروری به نظر می‌رسد.

سؤال: پوشیدن لباس تنگ چطور است؟

جواب: این مسئله هم به همین کیفیت است، در جلوی محارم بهتر است که این لباس‌ها پوشیده نشود، به همان کیفیتی که در جواب سؤال قبلی خدمت دوستان عرض کردم.‌

سؤال: حکم پوشیدن لباس آستین‌کوتاه به چه نحوی است؟

جواب: لباس آستین کوتاه کراهت دارد و بهتر است که انسان در جمع خانم‌ها و محارم لباس آستین بلند بپوشد، البته برای خود خانم‌ها که از این نقطه‌نظر اشکال ندارد، ولی خود لباس آستین کوتاه کراهت دارد و آن کراهتش مربوط به کوتاه بودنش است نه از نظر اینکه یک وقت مسئله‌ای و چیزی باشد.

کراهت داشتن پوشیدن لباس سیاه

سؤال: پوشیدن لباس سیاه چطور است؟

جواب: کراهت دارد.¹

توصیه امام معصوم علیه‌السلام به انگشتر در دست راست کردن

سؤال: حلقه یا انگشتر در دست چپ کردن چه حکمی‌دارد؟

جواب: بهتر است انسان حلقه و انگشتر را در دست راست کند و از این نقطه‌نظر بین مرد و بین زن تفاوتی وجود ندارد. از علامات مؤمن این است که انگشتر را در دست راست کند.² معاویه انگشتر را در دست چپ قرار داد³ که الآن اهل تسنن از این نقطه‌نظر از او تبعیت می‌کنند.

حکم پوشیدن کفش پاشنه‌بلند برای خانم‌ها

سؤال: پوشیدن کفش پاشنه‌بلند برای خانم‌ها چه حکمی‌دارد؟

جواب: کفش پاشنه‌بلند، اولاً ضرر دارد، برای بدن و اعصاب خوب نیست و توصیه نمی‌کنم. ولی خود نفس کفش پاشنه‌بلند ایرادی ندارد ولی اگر چنانچه در خیابان‌ها جلب توجه افراد را بکند، خالی از اشکال نیست‌.

لزوم نپذیرفتن هدایا در نوروز به‌عنوان عیدی

سؤال: گرفتن هدایا در نوروز از بعضی افراد که به‌عنوان عیدی می‌دهند، چه حکمی‌دارد؟ آیا نباید پذیرفت؟

جواب: ما عیدی به نام عید نوروز نداریم و در اسلام این عید نیست و این عید گبرها و زرتشتیان است. بنابراین افرادی که در ایام نوروز به دیدن انسان می‌آیند، انسان باید این مطلب را به آنها تذکر بدهد و بهتر است که آن عیدی را هم قبول نکند و بگوید که اگر شما می‌خواهید به ما عیدی بدهید، اشکال ندارد که در عید غدیر یا در عید نیمۀ شعبان یا عید فطر یا یکی از اعیاد اسلامی بدهید. ‌نمی‌خواهم عرض کنم که گرفتن آن اشکال دارد اما برای کسی که به‌دنبال فرهنگ اسلامی‌ است و می‌خواهد آن فرهنگ اسلامی ‌را در میان خود و در میان خانواده قبول کند، بهتر است که از پذیرفتن این مسائل خودداری کند.⁴

سؤال: اگر ناراحت بشود چه؟

جواب: خب بشود.

زیارت ائمه و امام‌زاده‌ها علیهم‌السلام و رفتن به مهمانی در شب برای خانم‌ها

سؤال: زیارت ائمه علیهم‌السلام و هم‌چنین حضرت معصومه علیها‌السلام و حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام در شب برای خانم‌ها چه حکمی‌دارد؟

جواب: بهتر است که در شب انجام نشود، البته این مسئله در مورد ائمه علیهم‌السلام برای مرد و زن تفاوتی ندارد. بنده از مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ شنیدم که فرمودند: «اگر می‌خواهید ائمه علیهم‌السلام را زیارت کنید در بین الطلوعین و در روز زیارت کنید.» البته نسبت به امام علیه‌السلام می‌توانیم بگوییم که خب اگر شخصی نتواند در روز زیارت کند در شب زیارت کند ولی نسبت به سایر اماکن متبرکه مثل حضرت معصومه یا حضرت عبدالعظیم در روز زیارت بشود.

سؤال: اگر فردی انسان را در شب برای افطار و یا شام دعوت کند و ولیّ زن این امر را پذیرفته باشد آیا اُولیٰ در رفتن است یا در نرفتن؟

جواب: ممکن است ولیّ خیلی چیزها را بپذیرد! انسان باید خودش ببیند که راه و مسیر او چه چیزی را اقتضاء می‌کند.

لزوم مشورت با اهل خبره در صورت شک داشتن در امور مهم

سؤال: با توجه به سخنرانی‌های دهۀ اول محرم در تفسیر آیه: ﴿قَدۡ جَآءَكُم بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمۡ﴾¹ شنیدیم‌ اگر چیزی به ذهن انسان رسید برود عمل کند و در مورد درستی و نادرستی برداشت با کسی مشورت ننماید، آیا این مسئله با این مسئله‌ای که امروز مطرح شد قابل انطباق است؟ چگونه؟ لطفاً بفرمایید.

جواب: خیال نمی‌کنم یک‌هم‌چنین مسئله‌ای مطرح شده باشد. اگر مطلبی به ذهن انسان می‌رسد و یقین دارد که صحیح است خب به آن عمل می‌کند، در صورت یقین انسان دیگر نیاز به مشورت ندارد، خود یقین که علم است برای انسان حجت است و بعد از حجت، انسان نیاز به حجت دیگری ندارد ولی اگر انسان شک کند در اینکه آیا صحیح است یا نه، قطعاً باید مشورت کند.

سؤال: در ریزه‌کاری‌های زندگی که به نظر می‌رسد باید عمل کنیم یا نظر استاد مهم است؟

جواب: در مسائل مختصر و بسیط و جزئی نیاز به مشورت ندارد، انسان خودش می‌تواند انجام بدهد. خود مرحوم آقا در اواخر زمان حیاتشان یعنی در ده دوازده سال آخر حیاتشان، به همۀ ‌خویشان و رفقا فرمودند:

راجع به این مسائل با من صحبت نکنید:

یکی راجع به ازدواج است که با من مشورت نکنید، خودتان تحقیق کنید و مشورت کنید و بعد هم به هر نتیجه‌ای رسیدید عمل کنید، و آن دستورالعملی را که توسل و توکل به خدای متعال و نماز و غسل استخاره است انجام بدهید و بنا را بر صلاح و رضای ‌پروردگار بگذارید که اگر صلاح است انجام بشود و اگر نه، انجام نشود.

یکی هم مربوط به کار است.

یکی هم مربوط به انتقال از جایی به جای دیگر و مسائل دنیوی.

(ایشان فرمودند:) آنچه مربوط به بنده است یکی احکام است و یکی هم مسائل سلوکی.

همین مطلب را هم بنده خب به‌عنوان یک رفیق خدمت دوستان عرض می‌کنم، ایشان خب ولیّ‌خدا و استاد بودند و من یک رفیق هستم و در حد خودم خدمت دوستان عرض می‌کنم، ولی ظاهراً دوستان به‌خاطر حسن ظنشان نسبت به بنده این مطلب را کمتر مورد توجه قرار دادند، ولی متوجه این قضیه باشند که من نمی‌توانم از دستور مرحوم آقا تخطی کنم، در مورد ازدواج و یا در مورد این مسائل، ایشان بنده را نهی کردند و فرمودند که من در این مسائل دخالت نکنم. بنابراین مطلب روشن است، اگر مطلب شرعی و حکم شرعی بود خب اشکال ندارد و یا اینکه مسئله، مسئله سلوکی بود. در غیر این‌صورت دستور همین است که بزرگان فرمودند.

مراجعه به تقویم‌های قمری

سؤال: آیا تقویم‌های قمری که جدیداً به چاپ می‌رسد مورد قبول است؟ چون ثبوت ماه قمری با رؤیت و عدم رؤیت در آن ماه است.‌

جواب: البته این سؤالِ بسیار خوبی است، ماه قمری فقط با رؤیت برای انسان ثابت می‌شود و لا غیر، اما از آنجایی که تقویمی‌ بخواهند بنویسند چاره‌ای جز این نیست، یعنی اگر یک موقع هم بخواهیم بنا را بر پایۀ قمری بگذاریم چاره‌ای نیست جز اینکه بر پایۀ ‌همان حساب‌ها و مسائل انجام بشود و در مقام عمل این مطلب مدّ نظر قرار گرفته بشود که هر ماه باید با رؤیت شرعی که از شرع به‌دست ما رسیده، ثابت بشود.

ضرر خروج زن در شب

سؤال: منظور شما از اینکه ما نباید به هیچ‌وجه شب از خانه خارج بشویم چیست؟ آیا حتی اگر جهت صله ارحام هم باشد اشکال دارد؟

جواب: بنده عرض نکردم که به هیچ‌وجه نمی‌شود شب از منزل خارج شد. عرض بنده این است که اگر زن در شب از منزل خارج بشود از کیسۀ او رفته است، حالا دیگر هر کسی هر شکلی که می‌خواهد نسبت به این مسئله توجه کند.

نگهداری عکس و فیلم‌های‌ شخصی

سؤال: در مورد عکس و فیلم‌برداری اگر محافظت بشود ولی مرگ سر برسد و بعد از مرگ نامحرم ببیند چه صورتی دارد؟

جواب: نه، اینکه دیگر در اختیار انسان نیست‌. ولی مطلبی را هم خدمت دوستان عرض کنم که اگر انسان ضرورتی در نگهداری اینها احساس نمی‌کند، انجام ندهد. خب حالا چه دلیلی دارد بر اینکه با توجه به اینکه گاهی اوقات ممکن است یک‌هم‌چنین مسائلی پیش بیاید، انسان بخواهد حالا اینها را نگه دارد و حفظ کند؟ علیٰ‌کلّ‌حال اگر خودش احساس می‌کند که زمینه در این است که ممکن است نامحرم آنها را ببیند خب بهتر است که ازبین ببرد ولی اگر نه، جای امنی است و به افراد مطمئنی وثوق دارد، آن یک مطلب دیگری است که می‌توانیم بگوییم نه، اگر هم بعد از وفات، نامحرم دید هیچ مسئولیتی متوجه او نیست‌.

ملاک و کیفیت ارتباط با اقوام

سؤال: مسئولیت و تکلیف زن در قبال فامیل و رفقا چه می‌باشد؟

جواب: هیچ تکلیف و وظیفه‌ای غیر از شوهر و بچه‌هایش ندارد. هر کدام جای خودشان را دارند. ببینید شوهرداری و اطاعت از شوهر، این اصل برای ارتباط زن با خدای متعال می‌باشد، یعنی وقتی که یک زن بخواهد با خدا ارتباط داشته باشد باید خودش را در این چارچوب قرار بدهد. حالا اگر شوهر فرض کنید که توقعاتی را داشت، آن دیگر خودش می‌داند و خودش باید نسبت به مسئله پاسخگو باشد. ولی زن نباید اصرار کند بر اینکه این عمل انجام بشود.

من در اینجا یک خاطره به ذهنم می‌آید و آن اینکه شخصی در زمان مرحوم آقا، عیالی گرفته بود و این عیالش مربوط به یک کشوری بود، مرحوم آقا به ایشان فرموده بودند: «شما عیالت را به آن کشور بفرست که پدر و مادرش را در آن کشور ببیند.» این شخص این کار را انجام نداد و گفت: «من اگر این را بفرستم افکار آنها در روحیۀ این اثر می‌گذارد و آن زحمتی را که من تابه‌حال کشیدم، به هدر می‌رود.» و این عمل را انجام نداد و برای عمل خود هم دلیل می‌آورد. بنده گفتم: شما در این قضیه صد درصد اشتباه کردید چون آن ولی‌ّخدایی که نداند که با فرستادن زن به آنجا، آن زن تأثیر می‌پذیرد و آن تأثیر هم به ضرر شما است، آن ولیّ‌خدا یک غاز هم ارزش ندارد. باید به حرف ولی‌ّخدا عمل کرد ولو آنچه را هم که شما می‌گویید انجام بشود، التفات کردید؟! این مسئله است.

شوهر حق ندارد زن را از ارتباط با پدر و مادرش منع کند و اگر منع کرد باید روز قیامت پاسخگو باشد، منتها اگر منع کرد زن نمی‌تواند اصرار کند و برخلاف رأی شوهر عمل کند، زن ثواب خودش را می‌برد و مرد هم در روز قیامت عقاب پروردگار را با عمل خود تحصیل خواهد کرد، هر کدام جای خود را دارد. یک وقت بنا بر این است که خود انسان کاری را انجام بدهد بنابراین به گردن خدا نیندازیم، یک وقت دلمان می‌خواهد برویم خواهرمان را ببینیم. همین عن قریب شنیدم که یکی از افراد، شوهرش را مکلف را کرده برای اینکه برود خواهرش را آن طرف دنیا ببیند، او را برای صله‌رحم مجبور کرده! در حالی‌که شوهر او ناراضی است، این کار غلط است و صحیح نیست و سخط پروردگار را با این عمل برای خود خواهد خرید. اینکه حالا خواهر است چه برسد که پدر و مادر باشد که نزدیک‌تر است، یک وقت زن خودش می‌خواهد برود پدر و مادرش را ببیند، این را گردن خدا نیندازد ولی اگر بنا بر این است که نه، به صله‌رحم عمل کند بنابراین باید به آنچه شوهر می‌گوید ترتیب اثر بدهد و کلام شوهر را بر اینها مقدم بدارد، در این‌صورت خدای متعال از او بیشتر راضی خواهد بود.

عمل به مطالب مندرجه در تقویم‌های قمری

سؤال: عمل به مطالبی که مربوط به ایام ماه‌ها است و در پشت این تقویم‌ها نوشته شده است، چه صورتی دارد؟

جواب: البته من نسبت به این مسائل نظری نداشتم و إن‌شاءالله اگر خداوند توفیق بدهد در تقویم بعدی ما مطالبی را متذکر خواهیم شد. من‌هم برای بار اول این مسائل را دیدم. البته این دوست عزیز و ارجمند ما که اقدام بر این مسئله کردند، خداوند اجرشان بدهد، کار بسیار شایسته‌ای کردند، بسیار ابتکار الهی کردند و واقعاً آن عرق دینی و آن حمیت دینی و سلوکی موجب شد که خداوند ایشان را موفق کرد که یک‌هم‌چنین ابتکاری را انجام بدهند و إن‌شاءالله هم به همین کیفیت انجام خواهد شد. اما این مطالبی که در آنجا آمده، من إن‌شاءالله نگاه می‌کنم و آنچه را رفقا و دوستان می‌توانند انجام بدهند، من خدمتشان عرض می‌کنم.

لزوم مراقبه‌

سؤال: بعضی مواقع انسان همه چیزِ در اطراف خود را زیبا می‌بیند و همه را عشق به خدا می‌بیند و عاشقانه هر کاری را برای خدا انجام می‌دهد ولی این قضیه همیشه و با دوام نیست، برای دوام این قضیه چه کنیم؟

جواب: البته این جای مراقبه دارد. إن‌شاءالله در جلسات بعد باید راجع به کیفیت آن مطالبی مطرح بشود. و این یک مطلب عامی است که اختصاص به مخدرات ندارد. اگر توفیقی پیدا کردیم راجع به این قضیه در این جلساتی که راجع به این مسائل است، در جلسات عنوان، صحبت می‌کنیم‌.

خب ظاهراً که مطلب و مسئله‌ای نیست و صحبت هم به درازا کشید.

امیدواریم که خداوند متعال همۀ ما را به آنچه صد درصد مورد رضای او و رضای اولیای او است موفق کند و امیدواریم که نسبت به آنچه مورد رضای او است پایبند و مستمر باشیم.

اللَهم صلّ علی محمّد و آل محمّد