پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
گروهعنوان بصری
مجموعهکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
تاریخ 1431/09/06
توضیحات
نگاه توحیدی به نعمتها از شیوه غذا خوردن و رفتار با همسفرهها آغاز میشود. در این گفتار، روایت مربوط به همراهی با اهل سفره و آیه بهرهمندی از روزیهای پاک، زمینه فهم رفتار اولیای الهی را فراهم میکند. نمونههایی از سادهزیستی و مهماننوازی آنان نشان میدهد که میتوان متناسب با شرایط از غذای خوب یا ساده استفاده کرد و هر دو را نعمت خدا دانست. همین نگاه در روزهداری به معنای تأمین نیاز بدن در سحر و افطار و حفظ توجه به خود روزه است. بحث سپس به خلوت شبهای رمضان و خواندن دعای افتتاح و دعای ابوحمزه با توجه به معنا میرسد. سفارش به عمل به وصیت امام علی به امام حسن، مقدمهای برای سنجیدن رفتار خود با سخنان امامان است. گفتار با توضیح نسبت عصمت امام سجاد با مضمون اعترافهای دعای ابوحمزه و درخواست معرفت خدا، توحید و ولایت در شب قدر پایان مییابد.
هو العلیم
نگاه توحیدی به نعمتها در زندگی و روزهداری
از ادب سفره تا فهم دعای ابوحمزه
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 182
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
[أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین
و صلّى الله على سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی اله الطیّبین الطّاهرین
و اللّعنة على اعدائهم اجمعین الی یوم الدین]
[در جلسۀ گذشته راجع به اهمیت ماه مبارک رمضان و مراقبات مربوط به این ماه، مقداری] صحبت كرديم و آنچه را به نظر مىرسيد و خودمان هم از ارتباط با بزرگان ديده بوديم، مطالبى را عرض كرديم، البته خود رفقا هم كم و بيش از آنچه از احوال بزرگان در خصوص ماه رمضان برایشان نقل شده بود، بىاطّلاع نبودند، ولى مثل اينكه مطلب مقدارى ناتمام ماند. لذا به نظر رسيد كه اگر بتوانيم تتمۀ آن را در اينجا [(مشهد)] خدمت رفقا بگوييم كه وقتى که [به قم] مراجعت مىكنيم، إنشاءالله به حول و قوۀ خدا همان تتمۀ مباحث شرح دعای ابوحمزه را در شب های ماه مبارک ادامه بدهیم.
لزوم نظر آلی به غذاخوردن نه نظر استقلالی
در صحبتهايى كه قبلاً بیان کردیم و لابد به سمعتان رسيده است، صحبت از سبك گرفتن و سهل گرفتن در كيفيت غذا خوردن بود كه در اينجا مطالبى را از بزرگان نقل كرديم كه آنها هدفشان از غذا خوردن چه بوده؟ آيا آنها هدف استقلالى داشتند يا اينكه هدفشان، هدف استقلالى نبوده بلكه هدف، هدف آلى و واسطهاى براى مطالب و مسائل ديگر بوده است؟
غذاخوردن مؤمن بهخاطر همراهی با اطرافیانش و غذاخوردن منافق بهخاطر التذاذ خودش
روايتى از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم است كه مىفرمايند:
المؤمِنُ یَأكُلُ بِشهوَة أهلِه و المُنافِقُ یَأكلُ بِشهوةِ بَطنِه؛1
«مؤمن بهخاطر اطرافيانش غذا مىخورد، بهخاطر افرادى كه سر سفره هستند به غذا ميل دارد و بهخاطر همراهى با آنها غذا مىخورد ولى منافق بهخاطر شكمش مىخورد، كارى به اطرافيان ندارد كه چه کسانی هستند، آیا تنها است يا تنها نيست، و مىخواهد از خوردن غذا، التذاذ داشته باشد. يكى از لذّتهاى او در اين دنيا غذاهاى متلوّن و متنوّع است، منافق اينطور است.»
برداشت غلط بعضی از افراد نسبت به بعضی از روایات ائمه و بیانات اولیاء الهی
خب حالا ما بايد ببينيم كه واقعاً اينطور است! يعنى آیا ما در اين دنيا مأموريم بر اينكه از غذاهاى متنوع اجتناب كنيم و آن را بهعهدۀ كسان ديگر بسپاريم يا اينكه نه، اين مسئله به شكل ديگرى است؟ من در آن شب که خيال مىكنم دو مجلس قبل بود، عرض كردم كه بعضىها نظرشان بر اين است كه اصلاً در اين دنيا بايد بهسمت آن نعمتهايى رفت كه از نظر، ردي و پايين هستند.
فرض كنيد كه اگر مىخواهيد از ميوهفروشى سيب بخرید، بايد حتماً سيبهاى خراب را برداريد، اگر سيبهاى خوب را برداريد از ايمان شما كم مىشود! يا مثلاً اگر مىخواهيد برويد يك ماشين بخريد، حتماً باید يك ماشين لنگ بخريد كه يك روز كاربرات آن از كار بيفتد، يك روز سيلندر آن، يك روز چرخ آن، يك روز دفرانسيل آن! خلاصه هر روز يك چيز آن خراب باشد، اگر يك ماشين تميز و نو و سالم باشد، اين اصلاً برخلاف تكليف و برخلاف سيره و مبانى است! و اصلاً افكار و سليقۀشان در اين زمينه دور مىزند كه زاهد به آن كسى گفته مىشود كه هميشه از آنچه مورد توجّه مردم است، آن فرد و شخص و مصداق پايينتر و پستتر را انتخاب كند. و خب نسبت به اين مسئله هم گاهى ممكن است که شواهد و مصاديقی را ارائه كنند که مثلاً در سيرۀ ائمه علیهمالسلام، مطلب به اين نحوه بوده يا اولياء گاهگاهى، نه حالا گاهگاهى بلکه اغلب، كيفيّت زندگىآنها به اين نحوه بوده است، به دورى كردن از تجمّلات و نعمتها و امثالذلك بوده است، يا اينكه ديده شده كه مثلاً به كلام مرحوم آقا در كتابشان استناد کردند كه مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ گاهى اوقات که میرفتند کاهو بخرند، آن كاهوهايى را سوا مىكردند كه آن كاهوها خيلى مرغوب نبوده1 و امثالذلك. يا بهطوركلى از افراد ديگر [در این زمینه مطالبی را نقل میکنند و به آنها استناد میکنند.]
خب اين قضيه مىتواند شبههاى را براى انسان بهوجود بياورد كه نكند مسئله از اين باب است! يعنى انسان بهطوركلى ديدگاهش نسبت به امور دنيا و نسبت به زندگى و جريان زندگى به اين نحو باشد كه اصلاً فکر کند دستور بر اين است، حالا ما نمىگوييم آن قسمت حرام است ولى حداقل مورد رضاى خدا نيست، شايد مسئله اينطور تصور بشود.
دربارۀ اميرالمؤمنين عليهالسّلام داريم كه ـ ظاهراً به نظرم مىرسد كه در جلسۀ قبل این مطلب را گفتم ـ1 براى حضرت نظاير اين قضیه خيلى اتفّاق مىافتاد كه حضرت امساك مىكردند، احتراز مىكردند، فقيرى مىآمد، به فقير مىدادند، خودشان استفاده نمىكردند. ظاهراً آن روايت را برايتان خواندم كه راجع به اين بود كه حضرت مدتی دلشان جگر گوسفند مىخواست و به امام حسن علیهالسلام هم این مطلب را فرمودند، يك سال از اين قضيه گذشت، امام حسن هم فراموش كرده بودند يا قضيه مثل فراموش شدن حضرت يوسف علی نبینا و آله و علیه السلام و امثالذلك بوده، ديگر در اينجا اسرارى هست، اين وسط مسائلى هست، والاّ درخواستى كه يك پدر از فرزند بكند، آنهم مثل اميرالمؤمنينی و آنهم مثل امام حسنی، خب دليلى ندارد بر اينكه يك سال به فراموشى سپرده بشود، این توجيهى نمىتواند داشته باشد.
لزوم استفاده از طیبات الهی
خب با توجه به اينها (امثال این روایات) اينطور به نظر مىرسد [که شاید استفاده از این نعمات الهی، اشکال دارد] ولى از آنطرف، خب آيۀ قرآن هم داريم که ﴿قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِ﴾؛2 ای پيغمبر به مردم بگو پس اين زينتها و اين طيّباتى را كه ما براى مردم آماده كرديم، [برای چه کسی است و چه کسی اینها را بر شما حرام کرده است؟!]
طيّب يعنى هر چيز پاكيزه، منّزه، منّظم، قابل توجّه، نعمتِ شستهرفته و قابل استفاده (درقبال غير طيب، مثل آن اشيائى كه مورد نفرت هستند، از اشيائى كه مردم به آنها ميل ندارند، چيزهاى پست و چيزهاى مورد اكراه) و همينطور از نقطهنظر شرعى چيزهايى كه مورد رضايت شارع است.
چون ممكن است چيزى بسيار خوب و قابل توجّه باشد ولى خب شرعاً مشكل داشته باشد. فرض كنيد كه بسيارى از اين روابط، روابطى است كه ممكن است مورد توجّه مردم باشد وليكن مورد رضاى شارع نيست و حرام است، یا اموال دزدى، بالأخره آن دزد كه مىرود يك چيزى را مىدزدد، چيز خوب را مىدزدد، چيز آشغال را كه نمىدزدد، ولى آن دزدی حرام است و استفاده از آن مال دزدی حرام است. یا سرقت یا غصب، كسى كه مىرود باغى را غصب مىكند، بالأخره چيزهاى قابل توجّه در اين باغ هست كه مىرود غصب مىكند، بىجهت كه نمىرود، ولى اينها حرام است.
نه، هم طيّب از نقطهنظر حليّت و حرمت و هم از نقطهنظر مورد نفرت و مورد توجّه مردم، از هر دو جهت، خدا مىگويد: چه كسى اينها را حرام كرده؟! پس ما اين رزقها را براى چه كسى فرستاديم؟! آن درخت پرتقالى را كه ما خلق كرديم، اگر در اين درخت هزارتا پرتقال باشد، خب پرتقالهاى بزرگ دارد، پرتقالهاى كوچك هم دارد، حالا آیا پرتقال بزرگ را شيطان خلق كرده و پرتقال كوچك را خدا خلق کرده يا نه، همه را يكى خلق كرده؟ در آن شاخه که كوچك هست، در همان شاخه بزرگش هم هست، چطور بزرگش براى ما حرام است ولی كوچكش حلال است؟! اين چه حسابى است؟! هر دو برای يك درخت است و هر دو را خدا خلق كرده و خب باید از هر دو استفاده كرد و بهره برد.
و من در آن مجلس هم عرض كردم كه بزرگان، آن قدرى كه بنده در حضورشان بودم، آنطور نبود كه بخواهند به چيزهاى پست رو بياورند. بله، وقتى كه قیمت چيزى، غيرعادى بود، [مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ ] به من مىفرمودند: «تا وقتى كه قيمت آن به حدّ معمول نرسيده، نخر»، اين بوده ولى نهاينكه حالا فرض كنيد كه بگویند: برو خيار پلاسيده بخر يا مثلاً سيب پلاسيده يا كرمو بخر! اين حرفها نبوده. يا بزرگان دیگر مثل مرحوم آقاى حدّاد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ ايشان هم مىفرمودند: «وقتى كه مىخواهى بروى چیزی بخرى مثلاً فلان نوع را بگير.» خودشان وقتى که مىرفتند بهترين میوه را مىخريدند و براى ما و خانوادۀشان مىآورند.
خب جمع بين اين مسائل به چه نحو است كه از يكطرف مىبينيم اينها نسبت به مأكل خودشان خيلى توجّه نداشتند (مثلاً نان خشك با سبزى مانده و حتّى سبزى كه قابل استفاده نبود، در سفره مىگذاشتند و حتى گاهى اوقات آنهم نبود.) [و از طرف دیگر مثلاً موقع خرید بهترین نوع را میگرفتند؟!]
شخصى نقل مىكرد و مىگفت:
من یک شب ديروقت بود که به منزل آقاى حداد رفتم، ايشان رفتند نان خشك آوردند و مقداری آب روی آنها ريختند و نانها يكخرده تر شد و بعد فرمودند: «بسمالله!»
حالا خودشان هم مثل اينكه شام نخورده بودند يا اینکه خورده بودند ولی بهخاطر مهمان رعايت كرده بودند و خودشان هم با آن شخص خورده بودند. عذرخواهى هم نكرده بودند كه آقا ببخشيد ظروف آماده نيست، منزل مهّيا نيست، اهل بيت خوابش برده، بنده هم چرتش برده! نه، ایشان اهل اين حرفها نبودند، هرچه در خانه بود مىآوردند، اگر پلو بود و از شام چیزی مانده بود، مىآوردند، اگر هم نبود و فقط نان خشك بود، مىآوردند و يك كلمه هم عذرخواهى نمىكردند، مطلقا، مثلاً عذرخواهى كنند كه آقا كم است، قابل شما را ندارد و از اين حرفها، نه، ایشان اصلاً اهل این حرفها نبود.
غلط بودن این حرف که «ببخشید این غذا قابل شما را نداشت و...»
چند شب پيش به منزل يكى از دوستان در يكى از شهرستانها رفته بوديم ـ حالا اسمش را نمىبرم ـ عدّهاى بوديم، حدود ده نفرى بوديم. اين بندهخدا خيلى محبّت كرده بود، خيلى! هم خودش و هم عيالش در حال و هواى خودشان واقعاً خیلی با عشق و محبّت وسائل پذیرایی را فراهم کرده بودند، ديگر آنچه شرط محبّت و لازمۀ آن بود را فراهم كرده بودند. بعد از غذا ايشان شروع كرد به عذرخواهى كردن که آقا اهل بيتمان خلاصه آنطور سر حال نبود و این غذا قابل شما را نداشت و...، از همین مسائل و تعارفاتى كه خب در بین مردم متداول است. خلاصه ايشان مطالبشان را فرمودند و بعد من گفتم: خب فرصتى پيش آمد كه من مسئلهاى را بهعنوان يك برنامه و دستورالعمل سلوكى خدمت رفقا عرض كنم و آن اين است كه ما نعمت خدا را چه مىدانيم؟! آيا نعمت خدا فقط نان سنگك دو آتشۀ خشخاشدار و كنجددار دو طرفه است؟! خلاصه آیا نعمت خدا حتماً باید با طُمطُراق و فلان باشد؟! مثلاً در برنج، آیا باید برنج دمپخت زعفرانى و خلاصه دُم سياه و ته سياه و سر سياه كه عطرش چه بشود و تيهو و قرقاول و... باشد؟! آیا فقط اينها نعمت خدا است؟! آیا فقط همين است؟! حالا اگر اين نان سنگك خشك شد، آیا اين از نعمت خدا بودن ساقط مىشود يا نه، همان است؟ نعمت، نعمت است ديگر! يا فرض كنيد كه اگر اين برنج حالا آن برنج مرغوب و به آن كيفيت نبود و يك درجه پايينتر بود، آیا اين ديگر نعمت خدا نيست؟! پس اين برنج از كجا آمده؟! اين از هر جا آمده، اگر از هوا هم آمده باشد، باز از مُلك خدا كه خارج نيست! حالا اين نوعش نيست و نوع دیگری است. چرا ما بايد دو ديدگاه متفاوت نسبت به نعمتهاى پروردگار داشته باشيم كه يك نعمت را نعمت بدانيم و يك نعمت را نعوذبالله، نعوذبالله، چه بگويم، نقمت بدانيم يا اينكه اصلاً مورد توجّه قرار ندهیم؟! يعنى آن نعمت كه برنج زعفرانى كذا و كذا است، آن قابليت ما را دارد ولى اگر برنج فرض كنيد كه مرتبۀ پايينتر بود و به آن كيفيت نبود، آن برنج قابليت ما را ندارد! اين از كجا است؟! آيا اين دوئيّت و شرك نيست؟! اگر نان، نان سنگك دو آتشۀ كذا باشد، اين قابليّت ما را دارد! اما اگر همين نان خشك بشود، هيچ فرقى نكرده، فقط رطوبت آن گرفته شده، رطوبت آن كه گرفته شود آن را در جعبه مىگذارند و فردا كه نمكى و فلان مىخواهد بيايد، آن را به او ميدهند که ببرد و ديگر كسى به آن توجّه نمىكند، در حالىكه خب اين نان همان خاصيّت را دارد، همان فايده را دارد، همان خصوصيّت را دارد، چرا ما اسم نعمت را بر این نمىگذاريم اما بر آن مىگذاريم؟! اين اختلاف ديدگاه از كجا است؟ اين اختلاف برای كثرت است، برای دو ديدن است، برای دوئيت است، برای التذاذات نفس است نه برای خود خصوصيت شىء خارج. شىء خارج كه تفاوتى نمىكند، شىء خارج، شىء خارج است.
دهقان آمده زحمت كشيده، زمين را آماده كرده، آبيارى كرده، نشاء كاشته، هرس كرده، كود داده تا اینها رشد كرده و رسيده. از آنطرف خدا خورشيدش را امر كرده، ملائكهاش را امر كرده، باران نازل كرده، نور آمده، به زمين امر كرده كه استعداد خود را ابراز كن، قابليت خودت را اظهار كن و اين را رشد بده تا بالا بيايد، همۀ اين كارها انجام شده و اين برنج درآمده، حالا برنجش شكسته است، نصفه است، حالا چون نصفه است آیا من بايد در سرش بزنم؟! چرا بايد در سرش بزنم كه اين برنج، برنج نصفه است؟! قابليت شما را نداشت، ببخشيد برنج خوبمان تمام شده بود، دیگر نرفتيم برنج خوب بخریم، اين برنج نصفه كه برای آش و... بود را پختیم، اين دفعه که بياييد ما از خجالت شما درميآييم!
ديديد گاهى اوقات كه مهمان يكجايى مىرود و يكى دو روز مىماند، موقعى كه خواست برود به صاحبخانه مىگويد كه إنشاءالله شما تشریف بياوريد تا ما از خجالت شما دربياييم! این يعنى چه؟ يعنى ما آمديم به شما زحمت داديم و الآن در اينجا بدهكار شديم، شما هم بيا آنجا به ما زحمت بده که ير به ير بشويم، معنايش اين است ديگر! از خجالتتون دربياييم يعنى ما در اينجا به شما زحمت داديم، ببخشيد آمديم اينجا خلاصه خورديم و شما را به زحمت انداختيم، شما هم بيا آنجا دو روز به ما زحمت بده، تا بىحساب بشويم!
این غلط است. اصلاً نبايد اين حرف را زد! بله، میتوان گفت: شما هم به منزل ما تشريف بياوريد تا ما از ديدنتان خوشحال بشويم، منزل ما را متبّرك كنيد. هزارتا حرف مىشود زد، هزارتا تعبير مىشود آورد، آیا حتماً بايد بگوييد بیایید تا از خجالت شما دربياييم؟! من ديدهام، حتى يك وقت یکی از نزديكان ما داشت یکهمچنین حرفى را میزد که...! گفتم: بابا اين چه حرفى است که داری میزنی؟! حالا او كه نفهميد ولى تو ديگر مثل اين حرف را به کسی نگو. این حرف، حرف صحيحى نيست، در فرهنگ اهل ادب، اين حرف زده نمىشود چون بالأخره توابعى دارد.
پایبندی اولیای الهی به فرهنگ توحیدی حتی در مسئلۀ تغذیه
اين مسئله هم خب همين است، نعمت، نعمت است، تفاوتى ندارد. گفتم: در اين سفرهايى كه ما با مرحوم آقاى حدّاد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ بوديم، افرادى را كه من ديده بودم، خب گاهى اوقات غذاهايشان فرق مىكرد، تفاوت داشت، يا افرادى كه جرياناتى را از آنها نقل مىكردند (خدا بيامرزد مرحوم پدربزرگ ما قضايايى را نقل مىكرد، نظير همین جریان نان خشك و آب و سبزى را که خدمتتان عرض کردم، يا مثلاً دايى ما ـ حفظهالله ـ نقل مىكرد كه وقتى در كربلا رفتيم يكهمچنين چيزهايى بود و مىگفتند: «مزه آن تا الآن زير دندان ما مانده است!») يك بار نشد كه ما از ايشان یا از مرحوم پدرمان وقتى كه مهمان مىآمد بشنویم که بگويند: آقا ببخشيد غذا مناسب نبود، وضعيت خوب نبود، لايق شما نبود! حالا إنشاءالله اين دفعه جبران مىكنيم!
بنده بارها و بارها در نظر دارم که ايشان وقتى كه از مسجد به منزل مىآمد، گاهى اوقات با بعضى از رفقا مىآمدند كه در خيلى از اوقات، خدا رحمت كند مرحوم حاج سيّد مرتضى رضوىـ رحمة الله عليه و اعلى الله مقامه ـ بود كه با ايشان مىآمدند و و والدۀ ما خوابيده بود، ديروقت مىآمدند، خيلى ديروقت، ماهم خوابيده بوديم، ايشان مىرفتند در آشپزخانه پنير با نان برمىداشتند مىآوردند يا اگر تخم مرغ بود، درست مىكردند مىآوردند. يك بار خود مرحوم آقا سيّد مرتضى براى من نقل مىكرد كه: «حتی يك دفعه هم ايشان نگفت که آقا ببخشيد!» اصلاً اين عبارتها در لسان اهل سلوك، كفر است! كفر است!
لزوم پایبندی سالک به فرهنگ توحیدی در تمامی مسائل زندگی از جمله مسئلۀ تغذیه
اين چيزهايى را كه مردم میگویند، این فرهنگى را كه مردم دارند که ما نباید اين فرهنگ را داشته باشيم! فرهنگ ما بايد فرهنگ توحيدى باشد! از يك دريچه ببينيم. بين اين تخممرغى كه دارد درست مىشود و بين آن غذايى كه سه ساعت روى آن كار شده، نباید فرق گذاشت، باید يكى ديد! منتها آن موقع آدم وقت دارد، خب وقت مىگذارد. وقتى که آدم در خانه وقت دارد و مهمان هم دعوت مىكند، خب چهكار مىكند؟! وقت مىگذارد ديگر! سعى مىكند برنجش را خوشمزهتر درست كند که به ذائقه بهتر بخورد.
بله، حالا يك وقت ممكن است که برنج بسوزد، خب آنجا آدم عذرخواهى مىكند که به نظر مىرسد که غذا را سوزانديم و...، خب اين به نعمت خدا برنمىگردد، این به خرابى ما برمىگردد، اگر قضیه به خودمان برگردد اشکالی ندارد، این عیب ندارد، ولی قضيه را به نعمت خدا برنگردانیم! اما اگر بياييم بگوييم که این تخممرغ قابل شما را ندارد، [این صحیح نیست.] خب خدا مرغ را درست كرده براى همينها ديگر، برای اینکه تخم بگذارد. برای اینکه وقتى آقا از مسجد آمدند و ديدند كه خبرى از غذا نيست، بروند سراغ مرغ بيچاره که كمكم زايمانى كرده و درد زايمانى كشيده و براى شما هم آنجا تخم گذاشته، آنوقت آن را برداريد و استفاده كنيد.
اين روش روشى است كه انسان را نسبت به خيلى از مسائل آماده مىكند، اين مسئله فقط به خورد و خوراك برنمىگردد، به خيلى از مسائل نفسانى برمىگردد كه اگر انسان اين يك تكه را درست كند، در خيلى از مسائل تغيير پيدا خواهد شد. مسئله اين است.
خلاصه ما شروع كرديم به گفتن اينگونه مطالب، يكدفعه آن آقاى صاحبخانه که از رفقا بود گفت: «بله، بله! آقا اصلاً اينهايى را كه درست كرديم، از سرتان هم زياد بود»! گفتم: بابا حالا اينطورى هم که نباید گفت! حالا از اينكه درست فهميدى خوشحال شدم اما دیگر اينطوری هم نباید گفت که از سرتان هم زياد بود! گفتم: خيلىخوب، پس معلوم است که مطلب را خوب گرفتى ديگر!
لزوم یکسان دیدن تمامی نعمتهای الهی و استفاده از آنها بنا بر شرایط موجود
اصل مطلب به اين كيفيّت است، ولى راهش همين است، يعنى راه جمع بين اين قضيه و بين آن قضيه اين است كه انسان درقبال نعمت خدا، نبايد يك طرف را نگاه كند، نبايد چهرۀ خود را به يك سمت بيندازد، بلكه بايد همۀ آنچه از نعمتها را که خدا در اختيار او قرار داده است، باید براى او همۀ آنها يكسان باشد. فرض كنيد كه يك روز مىرود و مىخواهد براى زن و بچه اش ميوه بخرد، نگاه مىكند و مىبيند كه پول دارد و ميوۀ خوب هم هست، خب ميوۀ خوب بخرد! يك روز مىبيند كه نه، پولش به آن مقدار نمىرسد، خب برود ميوۀ يك مقدار پايينتر بخرد. يا اينكه فرض كنيد مىبيند كه این ميوهفروشى الآن اين ميوه را دارد و اینهم خودش حوصله ندارد که مقدارى دورتر برود و از جای دیگری بخرد، نگويد که چون حالا ميوه آنطورى که من میخواهم نيست پس اصلاً نخرم، اگر بخرم و ببرم در خانه، چه مىگويند و با چه وضعى روبرو ميشوم؟! نه، همان را بگیرد. چه اشكال دارد كه انسان يك روز ميوۀ پايينتر به منزل ببرد و يك روز هم ميوۀ بهتر ببرد؟! هر دو قسم آن را ببينند و هر دو قسم آن را استفاده كنند و هر دو قسم آن را مصرف كنند و هر دو را به يك كيفيت ببينند. اينطور نباشد كه اهل منزل هميشه يك قسم ببيند که اگر يك وقت در جايى به يك قسم ديگرى برخورد كردند، براى آنها صورت ناخوشايندى داشته باشد. مسئله نباید تفاوت بكند. اين مسئله، مسئلهاى است كه مورد توجّه است.
ائمه و بزرگان نعمتهای الهی را به یک دید نگاه میکردند
لذا ما مىبينيم كه بزرگان هميشه به اين كيفيت بودهاند، ائمه علیهمالسلام هم همينطور بودند که هرچه بوده مىآوردند. يك روز چيز بهتر بوده، همان را میآوردند، يك روز هم نه، پايينتر بوده، خب همان را مىآوردند. اين اصحابى كه به منزل ائمه مىرفتند فرض كنيد که میدیدند آنجا رطب است، مىگفتند: رطب چه رطب عالى است و تعريف مىكردند! گاهى اوقات هم مىگفتند: نه، رطب، رطب متوسطى است! امام خودش مىرفته در بازار يا خادمش را مىفرستاده و همان را که در بازار بوده مىگرفتند، اگر خوب بود آن را میگرفتند و اگر هم نبود آن يكى را مىگرفتند و به منزل مىآوردند. اينكه به خادمشان بفرمایند: حتماً برو آن جنس پايينتر را بگير يا اينكه حتماً برو جنس بهتر را بگیر و اگر نبود نگير، نه، اين حرفها نبوده، هر طور که بود و به هر كيفيّت که بود، به نعمت خدا به يك نظر نگاه مىكردند. حالا آن نعمت خدا در يك وقت آنطور مهّيا مىشود، يك وقت آن نعمت به اين كيفيت مهّيا مىشود.
اين كليد حل بين دو نحوه ديدگاهى است كه ما آنها را در زندگى بزرگان مشاهده مىكنيم و از مطالب آنها هم مىشنويم.
اما اينكه مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مىرفتند و كاهوى پلاسيده را سوا مىكردند، این نه بهخاطر اينكه از كاهوى غير پلاسيده بدشان مىآمد! نه، این بهخاطر رعايت آن شخص فروشنده بوده است. و خودشان هم مىفرمودند: «چون اين شخص، شخص فقيرى است و افراد اين کاهوهای پلاسیده را از او نمىگيرند، ما اين را مىگيريم كه هم از خاصيت آن استفاده كنيم و هم اينكه يك پولى به او برسد و عزّت نفس او هم محفوظ باشد.» اين روش آنها بوده است.
همان آقاى حدّادى كه نان خشك و آب مىآورد و میفرمود: «بسمالله، بفرمایید بخورید»، همان آقاى حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به من مىفرمودند: «وقتى که مىروى سيب بگيرى، سيب سفيد لبنانى بگير كه معطّرتر است و بهتر است و لطافتش بيشتر است.» يعنى همان كسى كه نان خشک را آنطور مىآورد، همان كس هم اینطور مىگوید و خودش هم اينطور انجام مىدهد. وقتى هم كه با ايشان مىرفتيم و ميوه سوا مىكرديم، مىديديم ايشان ميوههاى خوب را برمیدارند، البّته يك وقت هم درهم بود، فرض كنيد كه شخص فروشنده مىگفت كه همه يكى است، خب ایشان هم درهم برمیداشتند، ولی اگر اصلاً سوايى بود، خب ايشان هم سوا مىكردند. من خودم مىديدم كه ايشان به یک نحوه خريد نمىكردند با اينكه آن فروشنده قبول مىكرد و به ايشان احترام مىگذاشت كه ايشان سوا كنند ولى وقتى که مىديدند براى همه يكسان است، ايشان هم از همان كنار، درهم میوه را برمیداشتند و در پاكت مىريختند و به دست ما مىدادند و ما مىآورديم. اينطور نبود كه حتماً همیشه آن میوۀ بهتر باشد، همان روالى كه آن روال متعارف است، در جايى كه مىشد سوا كند، خب طبعاً قيمتش بالاتر بود و آن میوۀ پایینتر را به يك قيمت کمتری مىداد. در جايى هم كه نه، درهم ريخته بود ولو اينكه به ايشان اجازه مىداد که سوا کنند ولی ايشان انجام نمىدادند و به يك كيفيت برمىداشتند.
مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم به ما همين را مىفرمودند، مىفرمودند:
وقتى که مىرويد گوشت بخريد، نگوييد گوشت بدون استخوان به ما بده، هيچوقت گوشت بدون استخوان نگيريد! گوشت با استخوان با همان مقدار چربى كه بايد باشد، بگيريد، چون اگر شما اين گوشت بدون استخوان را بگيريد، آن قصاب، این استخوان را به يك بيچارۀ دیگری مىدهد و سهم او را كم مىكند نهاينكه بخواهد [منصفانه با او برخورد کند.] چون حالا هر صنفى افراد مختلفی دارد و علىٰكلّحال ممكن است که در حق دیگران اجحاف بشود.
ايشان مىفرمودند:
چرا بايد فرض كنيد فردى که ندارد، فقط استخوان بگيرد! او هم بايد گوشت بگيرد. اگر شما گوشت را با استخوان گرفتید، اين به مقدار مساوى براى همه تقسيم مىشود و همه به يك مقدار مىبرند، هم از استخوان استفاده مىكنند كه بايد باشد و هم از آن مقدار گوشت استفاده میکنند.
لذا ما هميشه گوشت با استخوان میگرفتیم، الآن هم همينطور است، من وقتى كه به بچهها مىگويم كه بروند گوشت بگيرند، مىگويم: گوشت بدون استخوان نگيريد، هرچه مىخواهيد بگيريد بگوييد که استخوان هم با آن باشد.
لزوم دیدگاه توحیدی سالک نسبت به مسئلۀ تغذیه
اينها چيزهايى است كه بهحسب ظاهر بايد رعايت بشود و آن ديدگاهى كه نسبت به مسئلۀ تغذيه هست، آن باید به اين نحو اصلاح بشود که براى سالك راه خدا و آن كسى كه مىخواهد ديدگاه خودش را نسبت به مسائل، ديدگاه توحيدى قرار بدهد، بايد همۀ اشياء را نعمتهاى الهى ببيند و نباید از نقطهنظر ديدگاه تفاوتى بين آنها بگذارد. از نقطهنظر خاصيت و مطلوبيت، خب فرق مىكند، انسان یک وقت يك ميوه برايش ضرر دارد، خب نمىگيرد، يك ميوه برايش خوب است، خب آن را مىگيرد، نه، صحبت در اين نيست، صحبت از نقطهنظر ديدگاهى است كه در بعضىها مورد رغبت هست و در بعضىها نيست.
لزوم توجه صائم به اصل روزه نه به کیفیت تغذیه در افطار و سحری
صائم وقتى كه روزه مىگيرد، در صوم خودش و در طول روزه، نبايد ذهنش به اين متوجّه باشد كه «در افطار چه خواهد شد؟ آيا در افطار [غذای خوبی دارد یا ندارد؟]» چون توجّه به اين مسئله در طول روز براى افطار، آن حالت روزه را در او كمرنگ مىكند. صائم در حال روزه توجّه به هيچ چيز نبايد داشته باشد! فقط بايد به اين توجّه كند كه در سر افطار هرچه آوردند بخورد، اما اينكه چه هست و چه نوعى هست و چه خصوصيّتى داشته باشد، اين از مطالبى است كه مورد نهى قرار گرفته، چون این قضیه، توجّه انسان و آن اثر مطلوبى را كه بايد روزه روی شخص صائم بگذارد، كم مىكند. و همينطور نسبت به سحرى هم مسئله به همین صورت است.
بله، بايد غذاى خودش را طورى تأمین كند كه بتواند نيازهاى بدنش را برطرف كند و حالت نشاط را براى او بياورد و باعث سستى و ضعف او نشود. از اين نقطهنظر اشكال ندارد، مخصوصاً در در وقت سحر.
اينها مطالبى بود كه مرحوم آقا و همينطور بزرگان، قبل از ماه مبارك اين مطالب را به افراد مىگفتند، تذّكر مىدادند.
مراقبات مخصوص شبهای ماه مبارک
يكى از مسائلى كه نسبت به ماه رمضان بوده و الآن مىبينيم كه خب اين كمتر مورد توجه قرار مىگيرد، مسئلۀ لحاظ شبهاى ماه مبارك است. شبهاى ماه مبارك خيلى مهم است و اگر انسان بتواند غير از حالا يك ساعت يا يك ساعت ونيم يا دو ساعت، بقيۀ آن را بيدار باشد، این بسيار بسيار خوب است! و آن كمبود خواب را بعدازظهر جبران كند كه موقع، موقع خوبى است. انسان شبهاى ماه مبارك را ازدست ندهد. بسيارى از بزرگان كه ما احوالات آنها را در كتب تراجمشان مطالعه مىكنيم، دربارۀ آنها مىخوانيم كه يا ماه رمضان را بهكل از خانواده معتزل و جدا بودند يا اينكه بيست شب دوم يا ديگر حداقل ده شب آخر. مرحوم آقا درباره مرحوم قاضى ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ مىفرمودند: «ایشان به اين كيفيت بودند كه آن ده شب آخر، كسى ايشان را نمىديد و از ایشان اطلاع نداشت.»1
حالا ما نمىگوييم كه افراد و رفقا به اين كيفيت باشند! خب در اين مسئله تكليفى نيست و دستورى هم نيست. ما از طرف مرحوم آقا هم به يكهمچنين چيزى مأمور نشديم ولى حداقل مطلب اين است كه در شبهاى ماه رمضان خلاصه اگر انسان بيشتر در خود باشد، نصيب بيشترى مىبرد تااينكه بخواهد شب را به گفتن و صحبت با اين و با آن و اينگونه مسائل بگذراند و از آن نفحاتى كه در خصوص شبها هست، خودش را محروم كند. البته براى هر كسى ممكن است يك تكليف خاصى بوده باشد و ما نمىتوانيم نسبت به همه يك نظر را داشته باشيم، ولى آنچه رسم بزرگان نسبت به شبهاى ماه مبارك بوده، این به اين كيفيت و به همين نحو بوده است.
لزوم قرائت دعای افتتاح و ابوحمزه در شبهای ماه مبارک و توجه به معانی آنها
خواندن دعاى افتتاح بسيار بسيار خوب است و مناسب است يا مثلاً خواندن دعاى ابوحمزه [آنهم بسیار بسیار خوب است.] خب در جلسه دعاى افتتاح خوانده مىشود، بعد خود رفقا در منزل که میروند مثلاً يك صفحه، دو صفحه، سه صفحه، چهار صفحه، بسته به حال خودشان، از دعاى ابىحمزه بخوانند، به معانى آنهم خوب دقت كنند و متوجّه باشند، متوجّه معانى باشند! واقعاً اين دعاهاى ائمّه عليهمالسّلام عجيب است! اینها براى انسان خيلى كارساز و راهگشا است و خيلى انسان را از بعضى از ندانمكاريها و از بعضى از امورى كه انسان را غفلت مىگيرد، بيرون مىآورد، خب غفلت هم امر عادى است، ما كه معصوم نيستيم و ادّعاى عصمت هم زيبندۀ ما نيست. ائمّه [با دعاهایشان] ما را در اين راه و مسير قرار مىدهند و هدايت مىكنند.
اعجاز اميرالمؤمنين در وصیتنامۀ خود به امام حسن در حاضرین
اميرالمؤمنين عليهالسّلام وصيتنامهاى دارند كه وصيّتنامۀ بسيار مهمّى است، اميرالمؤمنين در بازگشت از صفين، در جايى بهنام حاضرين كه لشگر اطراق كرده بودند و مدّتى در آنجا ماندند، در مجلسى كه امام حسن و امام حسين عليهماالسّلام و محمّد بن حنفيه و بعضى از اصحاب حاضر بودند، وصيّتنامهاى را انشاء مىكنند و آنها مىنويسند: «وَ مِن وَصیّةٍ لَهُ علیهالسلام لِلحَسَنِ بنَ على»1 چون امام حسن وصى اميرالمؤمنين عليهماالسّلام بودند. اين وصيتنامه، وصيّتنامهاى است كه اعجاز اميرالمؤمنين را نشان مىدهد! يعنى واقعاً در خط خط اين وصيتنامه، اگر كسى دقّت كند، مانند اين است كه با هر خطى يك پتك بر مغز خود و بر انانيّتها و تفرعنها و تعلّقات خود مىنوازد و مىكوبد و آنها را خرد مىكند و ازبين مىبرد! خيلى عجيب است! راجع به مسائل مختلف: راجع به مسائل شخصى، راجع به مسائل اجتماعى، راجع به مسائل خانوادگى، راجع به مسائل خويشاوندى، در همۀ اينها اميرالمؤمنين [مطلب و راهکار بیان میفرمایند.] واعجاز اميرالمؤمنين در اين است كه اين وصيّتنامه امروزه بايد در ميان مردم خوانده بشود و قرائت بشود و پياده بشود و توضيح داده بشود، امروزه، همین امروزه! اين وصيتنامه وصيتنامۀ عجيبى است كه مرحوم آقا هم در اول وصيتتنامهشان دارند كه «من مىخواستم يك وصيتنامهای بنويسم ولى ديدم با توجّه به وصيّتنامۀ اميرالمؤمنين در حاضرين، ديگر نوشتن وصيّتنامه مايۀ شرمندگى است!» اين همين وصيتنامه است. لذا ایشان فرمودند: «من اولاد خودم را و همه را توصيه مىكنم به اينكه اين وصيتنامه را مطالعه كنند و به اين وصيتنامه عمل كنند.»2 ایشان اوّل وصيّتنامهشان، اين مسئله را دارند و خودشان هم خيلى مايل بودند كه اين وصيتنامه ترجمه بشود و پخش بشود و حتى عبارتشان اين است كه «در غديريه بين همه منتشر بشود.» احتمالش زياد است كه اگر خداوند توفيق بدهد، ما موفّق بشويم که اين وصيّتنامه را يك ترجمۀ سليس بكنيم البتّه با بعضى از تعليقات، چون عبارات حضرت مقدارى نياز به توضيح دارد، و خب يك مقدّمه هم زده بشود،گرچه تا آخر ماه مبارك رمضان به ما فرصت دادند و حد هم تعيين كردند، ولى خيال مىكنم باز ما يك فرجه تا عيد غدير داريم، لذا اگر تا شوّال هم نتوانیم، مشكلى پيش نمیآيد.3
وقتی که اين وصيّتنامه را نگاه مىكنيم میبینیم حضرت دارند مىفرمايند كه: «يا حسن!» ولى حضرت دارند به تكتك افراد مىگويند: اى حسن، اى حسين، اى زيد، اى عمرو، اى تقى، اى مجيد، اى سعيد، اى فلان، به تمام افراد دارند مىگويند كه اين مربوط به تو است، اين مربوط به خانوادۀ تو است، اين مربوط به زندگى تو است. صحبتهاى ائمه صحبت به شخص نبوده، صحبت به اجتماع بوده، صحبت به تكتك افراد بوده، تكتك افرادى كه مىخواهند جا پای حضرت بگذارند. اما آنهايى كه مىخواهند جا پای حضرت نگذارند، به جهنّم! آنها بلند شوند بروند. آنهايى كه مىگويند: بعضى از اين وصيّتنامه که مربوط به قسمت زنان است با مسائل امروز و این چیزهای جدید نمىخواند و...، خب عمل نكنند! چرا اينقدر داد و بيداد مىكنند! به درك! بگذاريد وضعتان برسد به همان جايى كه وضع همه رسيده! خيلى داد و بيداد ندارد!
اما آنهايى كه مىخواهند جا پاى اميرالمؤمنين بگذارند، آنهايى كه مىخواهند در همين راه باشند، آنهايى كه نمیخواهند بعد از يك مدّت پيش حضرت آقا بیايند و گريه كنند و بگويند که «غلط كرديم»، آنها بيايند به اين وصيّتنامه عمل كنند.
بعد از مدتی نیایند و بگویند: «اى داد، آقا ما اشتباه كرديم، حرف شما را گوش نداديم، حالا چهكار كنيم؟!» حالا چهكار كنيم؟! خب گفتيم: نكنيد، گفتيم: تماس نداشته باشيد، گفتيم: كسى با شما تماس نگيرد! آیا به شما گفتيم يا نگفتيم؟! چشمتان چهارتا، دندتان نرم، حالا بكشيد كه سزاوار هستيد كه به اين منجلاب مبتلا بشويد و فرو برويد! چرا؟ چون به اين وصيتنامه عمل نمىكنيد! عمل نمىكنيد! وقتى كه اميرالمؤمنين اين وصيت را مىكند، مگر با كسى دشمنى دارد؟! مگر با كسى پدركشتگى دارد؟! مىفرمايد: بابا راه سعادت اين است! مىخواهى، بسمالله! نمىخواهى، خودت مىدانى! خودت مىدانى. راه سعادت اين است، بفرما، اين راه و اينهم چاه. خب هر كسى که مىخواهد بسمالله! و هر كسى هم که نمىخواهد، خب نخواهد! ما وصيت را كرديم و تكليف خود را انجام داديم، خداحافظ، ما رفتيم.
لزوم عمل به مطالب بزرگان
مرحوم آقا آن سال آخر چه گفتند؟ فرمودند: «ما به وظيفۀ خود عمل کردیم، خداحافظ، خداحافظ، تمام شد.» و ديديم كه تمام شد، تمام شد. حالا بمانيم و بزنيم در سرمان كه اى داد، عجب آقاى خوبى بود! اى داد، عجب آقاى خوبى بود! نه، الآن هم هست! الآن هم دستورات ايشان هست، الآن هم مطالب ايشان هست، الآن هم همۀ مبانى ايشان هست، خب بايد عمل بشود ديگر! بايد به اين مطالب عمل بشود! بايد وقتى كه مطلبى گفته مىشود، ترتيب اثر داده بشود! اگر ترتيب اثر داده نشود، مشكلات پيش مىآيد. اينها مسائلى است كه برای همه است، براى همه گفته شده است.
ماه مبارك رمضان، ماهى است كه خدا براى همه اين در را باز كرده، براى همه؛ اگر كسى عمل كرد، خب جلو رفته و نتيجه مىگيرد. و اگر كسى كوتاهى كرد، خب نتيجه اين مىشود كه سهمش و نصيبش كمتر مىشود.
دعای ابوحمزه یعنی پروندۀ زندگی تکتک افراد
خواندن دعاى ابوحمزۀ ثمالى، اين مسئلهاى است كه واقعاً انسان را خُرد مىكند و واقعاً مسائلى را براى انسان روشن مىكند! مسائل خيلى عجيبى در اين دعاى ابوحمزه هست. امام سجّاد عليهالسّلام در اين دعاى ابىحمزه، صاف پروندۀ همۀ ما را درآورده و بيرون ريخته که شما اين هستي، شما اين هستي، اگر يك نظر به شما نشود، اگر مورد لطف خدا قرار نگيری، اگر از ناحيۀ خدا توفيق پيدا نكنی كه همۀ توفيقها را به حساب خودت مىگذارى، اگر از ناحيۀ خدا به تو چشمگوشهاى داده نشود، تو ابن زياد هستى، تو يزيد هستى، يزيد هم مثل ما بود، ما هم مثل او، گلبول او با گلبول ما يكى بود، وزن او هم با وزن ما يكى بود، فرقش اين بود كه او از رحمت خدا دور شده بود، حالا هرچه بود ما نمىدانيم، تقصير خودش بود، تقصير هرچه بوده، او از رحمت خدا دور شده بود، ما تا آن حد نه، تا آن حد نه، خدا يكخرده پيچ را شل كند، ماهم يزيد هستيم و سر مردم را عين مرغ مىبريم! عين مرغ! هيچطوريمان هم نمىشود، هيچ طوريمان هم نمىشود، ككمان هم نمىگزد، افتخار هم مىكنيم و انگار نه انگار كه قضّيهاى اتفّاق افتاده! چرا اينطور شده؟! بعد هم مىرويم در هيئت امام حسين سينه مىزنيم! حسينم وا حسينم وا...! اين همان يزيد است، آن برای 1400 سال پيش بوده، اين برای الآن است. تفاوتی نمیکند. آن ابن زياد آن موقع بوده، اينهم همان است، الآن هم اگر این را وزن کنید، هر دو از نظر ترازو يك اندازه هستند با هفت يا هشت كيلو اختلاف، فرقى ندارند، همين هستند، تفاوتى ندارند، منتها آن امام حسين را فلان كرد، الآن هم اگر همين قضّيه اتفّاق بيفتد، همين مسئله تكرار بشود، خواهيد ديد كه همين واقعه بهدست چه كسانى اتفّاق خواهد افتاد؟!
اگر نظر لطف خدا برگردد همه همان یزید و شمریم بدون هیچتفاوتی
اين قاسيان تاريخ، اين جلادان تاريخ، امثال اين فرعونها، نمرودها، صدامها و...، اينها همينها بودند! از اول كه اينطور نبودند، مرتب آمدند پرده روى پرده انداختند، مرتب قساوت روى قساوت انداختند، انداختند، تا به جايى رسيدند كه اگر 4000 نفر هم فرض كنيد كه جلوى آنها تيرباران مىكردند، ككشان هم نمىگزيد! هان! اگر سه هزار نفر را هم اعدام مىكردند چيزىشان نبود، هيچ باكىشان نبود، خيلى آرام از قضّيه مىگذشتند و انگار نه انگار كه اينها خانواده دارند، پدر دارند، مادر دارند، جواب مادر اين را چه مىخواهد بدهد؟! انگار نه انگار! خب آیا اين با آن ابن زياد تفاوت مىكند؟ آیا با آن عمر سعد تفاوت مىكند؟ نه، يكى است، يكى است آقاجان! صاف، صريح و بىرودربايستى بگوييد که يكى است. منتها آن هزار سال قبل بوده و اين هزار سال بعد است، اين زمانه را برداريد، اگر همين شخص در روز عاشورا بود، همين شخص تير در چلۀ كمان مىگذاشت و گلوى حضرت علىاصغر علیهالسلام را نشانه مىگرفت! همين آقا و هزار دليل هم مىآورد که بله، به اين دليل كه اين عليه خليفۀ مسلمين قيام كرده، امنّيت ملى را به خطر انداخته، باعث تشويش اذهان شده و باعث تشويش افراد شده، پس بايد او را اعدام كرد و تمام شد! این همان است، هيچ تفاوتى نمىكند.
اين براى چيست؟! اين براى اين است كه ما نيامديم خودمان را با آن حقايق و با آن واقعّيات تطبيق بدهيم، آن واقعيّات را آورديم که ديگران را با آن محك بزنيم! ما خودمان را از اين حقايق به فاصله انداختيم و گفتيم: اين حرفهاى امام سجّاد برای ما نيست؛ «انا الذى اعطیت على معاصى الجلیل الرشا»1 من آن كسى هستم كه بر معاصى جليله رشوه دادم، این که من نيستم، پس امام سجّاد علیهالسلام اين را براى چه كسى مىگويد؟ اين را براى من که نمىگويد، این را براى مردم ديگر مىگويد! من خودم كنار هستم!
اين کسی كه مىگويد: «من كنار هستم»، از الآن خودش را در چاه انداخت، انداخت در چاه! والله العظيم قسم مىخورم! قسم مىخورم ديگر، قسم جلاله مىخورم كه خلاصه خلافش، حنث قسم است و كفاره دارد! والله و بالله العظيم خود من اين فقره را كاملاً احساس مىكنم، همين كلمات امام سجّاد را، همين تعابير امام سجّاد را، والله مىبينم که مخاطب امام سجّاد من هستم! والله قسم مىخورم! قسم مىخورم ديگر، شوخى ندارم، نياز به تواضع و اين حرفها هم ندارم. واقعاً مىبينم که اين امام سجّاد اين دعاى ابوحمزه را براى من فرموده، يعنى مصداق اين عبارات امام سجّاد، مصداق اين كلمات، مصداقش خود من هستم! به كسى دیگر هم كارى ندارم! وقتى كه من اين را احساس مىكنم، آنوقت دیگر چطور مىتوانم رفتار خودم را توجيه كنم؟! چطور مىتوانم كردار خودم را بهنحوى جدا نگه دارم و از ساير افراد فاصله بگيرم؟! چطور ممكن است؟!
امام معصوم همه چیز را از خدا میبیند نه از خودش
اگر رفقا در نظرشان باشد، من سال گذشته یا دو سال قبل1 نسبت به اينكه امام سجّاد چرا این مطالب را در دعای ابوحمزه فرموده، مطالبی را عرض کردم. خب الآن يكى از اشكالات جدى كه هنوز كسى نتوانسته يك توجيه صحيحى براى آن پيدا كند، اين است كه امام سجّاد چطور اين حرفها را زده؟! حالا نهتنها امام سجّاد، ائمۀ دیگر هم در دعاهایشان از این مطالب دارند، حالا بهخصوص امام سجّاد، امام سجّادِ در مقام عصمت مطلقه، این مطالب را فرموده است! عصمت مطلقه مىدانید يعنى چه؟! عصمت مطلقه يعنى تصوّر مرجوح بر راجح در هيچ مرتبهاى از مراتب وجودى ممكن نيست، نه در مرتبۀ ظاهر، نه در مرتبۀ مثال، نه در مرتبۀ ملكوت، نه در مرتبۀ معنا، نه در مرتبۀ سرّ، در هيچ مرتبه از مراتب وجودى، نهتنها تصّور ترجيح مرجوح بر راجح، بلكه تساوىالطرفين هم متصور نيست. اين معنا، معناى عصمت مطلقه است. يعنى در هر نقطه، تصرّف امام، كردار امام، گفتار امام، فكر امام، تصّور امام، آن را كه او انجام ميدهد، داراى رجحان است، رجحان ملزمه، يعنى رجحانى كه سدّ ثغور شده و صرفاً فقط آن ـ بهقول فلاسفه ـ حيازت شرايط وجوب را كرده با سدّ ثغور احتمالات عدم. اين معنا، معناى عصمت مطلقه در امام سجّاد است. حالا چطور امام سجاد اين مسائل را مىگويد؟! خب این يك مشكلهاى است!2
من تا آنجايى كه مطالعاتم اجازه ميدهد نديدم که كسى اين مسئله را حل كند. برای حل كردنش، توجيه كردند كه امام اين مطالب را براى مردم گفتهاند. بابا امام سجاد دارد اينها را مىگويد و گريه مىكند! خب گريۀ آن ديگر چيست؟! خب اين حرف را که نمىتوانيم بزنيم. حضرت اينها را دارد در مقام عرضه به پروردگار مىگويد، هر شب اين را تنها مىگفت.
اینکه شما میگویید که حضرت اینها را برای مردم گفته يعنى چه؟ یعنی حضرت دويست سيصد نفر را جمع مىكرد که براى آنها دعاى ابوحمزه بخواند یا نه، حضرت شبها تنها در اطاق مىرفت، آنهم اطاق تاريك و اين دعا را مىخواند! هر شب هم اين را مىخواند: «انا الذى عصیت جبار السّماء»1 خب چه موقعی حضرت سجاد عصيان كرده؟! «انا الذى اعطیت على معاصى الجلیل الرشا»2 من آن كسى هستم كه بر جبّار آسمانها عصيان كردم، من آن كسى هستم كه بر معاصى جليله، معاصى بزرگ، رشوه دادم تا كارم جلو بيفتد! برای اينكه به جنسم در گمرك ماليات نخورد، رشوه دادم و آن را خلاص كردم، يا اينكه قاچاق وارد كردم، چیز آزاد! از اين چيزها و چرت و پرتها که میگویند! اين كارى است كه من دارم الآن مىكنم! ما چطور مىتوانيم تصوّر كنيم كه عملى را كه يك فرد بىانضباط و بىنزاكت و بىفرهنگ و لات اجتماع انجام مىدهد، حالا امام سجّاد عليهالسّلام مىگويد من اين هستم؟! آخر چطور مىتوان تصّور كرد؟ گفتن اينکه این دعا را براى مردم گفتن، اینكه دردی را دوا نمىكند! بابا دعايى است كه حضرت دارد اين دعا را در پيشگاه خدا مىخواند! هر شب هم دارد مىخواند! تنها هم دارد مىخواند! كسى نمىشنود، بعد هم گريه مىكند، اين چه حالى است؟! اين همين است كه امام دارد مىگويد كه «خدايا اين امامت را تو به من دادى، اين عصمت را تو به من دادى، اگر تو اين عصمت را از من بگيرى، من همين هستم كه جبار سّماء را هم عصيان مىكنم! من همين هستم.» حضرت سجاد مىگويد: «من با آن عمر سعد فرقى ندارم، هيچ تفاوتى ندارم، تو من را امام كردى و او را امام نكردى! من نبايد اين اطاعتى را كه الآن انجام مىدهم از خود ببينم.» به واللهالعظيم قسم! به خود امام سجّاد، به جدم! (چون امام سجاد جدّ ما است) به جدّم قسم، به همين امام سجاد قسم كه حضرت یک نمازى را كه مىخواند، آن نماز را از خودش نمىديد، آن نماز را از او مىديد، نماز را از بالا مىديد، قرآن را كه مىخواند از بالا مىديد، كار خيرى را كه به آن توفيق پيدا مىكرد از بالا مىديد، همه را از بالا مىديد، خودش را نمىديد، وقتى که خودش را نمىديد، آنوقت چهكار مىكرد؟ ديگر دعوا نداريم! ما كسى نيستيم! وقتى اين حرفها شروع مىشود كه من يكى، تو هم يكى، تو آن كار را كردى، منهم اين كار را كردم! خيلىخوب، حالا وقتى كه من اصلاً خودم را صفر ديدم و هيچ اثرى را بر كار خودم مترتّب نديدم و هرچه خوبى از من تراوش كرد، همه را از فيض او ديدم، خب اين را ديگر در كدام كفّۀ ترازو بگذارم؟! آیا اين طرف کفه بگذاريم يا اين طرف؟ هيچكدام، برای من نبوده است.
استناد همۀ امور به خداوند متعال، لازمۀ فهمیدن عبارات ائمه و اولیای الهی
الآن من خودم گاهى اوقات مىشود که بعضى از همين نوشتجات خودم را مىخوانم، وقتی که میخوانم مىگويم: عجب! آیا اين املاى من است؟! آیا اين انشاى من است؟! اين که به من نمىآيد! مگر من همچنين چيزى مىنويسم؟! اصلاً تعجب مىكنم! خدا رحمت كند مرحوم علامه امينى را، من گاهى اوقات که یکهمچنین اتفّاقاتى (تعجب کردن از نوشتجات خودم) مىافتد، به ياد او مىافتم، خب مرحوم علامه امينى كتاب الغدیر را نوشت، ایشان در بعضى از موارد عبارات سنگينى را دارد كه عبارت، عبارت خيلى سنگينی است و لغات غير متعارف در آن عبارات بهكار برده شده است، خود علامه امينى براى مرحوم پدر ما نقل كردند، مرحوم آقا میفرمودند که ایشان گفتند:
«در بعضى از اوقات براى من حالى پيش مىآيد و شروع مىكنم به نوشتن، بعد فردايش كه نگاه مىكنم خودم اصلاً معناى لغت را نمىفهمم كه معنای اين لغت چيست؟! رجوع مىكنم به المنجد که ببينم اين لغتى كه من ديروز نوشتم، معنايش چيست؟! بعد مىبينم که عجب معناى قشنگى است! چه معناى قشنگی دارد! بارها و بارها اين قضيّه براى من اتفّاق افتاده است!»
خب اين مسئله چيست؟! يعنى هر كسى در كار خودش، در فن خودش، در شغل خودش و در حرفه و مهنۀ خودش اين مسائل را احساس مىكند. گوشهاى را به ما نشان دادند و هزاران گوشه را از ما پنهان كردند. ما بايد يكىيكى اين گوشهها را رد كنيم تا برسيم به آنچه از ديدگاه ما پنهان است، وقتى که به آن آخر آخر آخر گوشه و خط رسيديم، آنوقت مىفهميم امام سجاد كه مىفرمايد: «انا الذى عصیت جبّار السّماء» يعنى چه؟ آن موقع میفهمیم.
چون به او مینگرم از جملۀ تاجدارانم و چون به خود مینگرم خاک بر سر
ما آن موقع كلام مرحوم آقاى حداّد را مىفهميم كه مىفرمود: «وقتى كه به خود نگاه مىكنم مىبينم که در روى زمين هيچ موجودى پستتر و گناهكارتر از من وجود ندارد!» والله اين حرفها شعر نيست! عارفى كه در جاى ديگر و در محفل ديگر مىگفت: «ما در جايى رفتيم كه جبرائيل هم تصورّش را نمىكند!» همین عارف اين حرف را مىزند كه «وقتى که به خود نگاه مىكنم مىبينم که خدا در روى زمين هيچ انسانى را گناهكارتر از من و پستتر از من خلق نكرده!» من حيا كردم عبارت ايشان را نگفتم، عبارت ایشان این بود که «پستتر از من خلق نکرده»! اين از آنطرف، از آنطرف وقتى كه نگاه به او مىكند و جلوۀ او را در خود مىبيند مىگويد: «چهار هزار معجزۀ پيغمبر، به پاي يك حرف ما نمىرسد!» آن چيست؟ این چیست؟!
«چهار هزار معجزۀ پيغمبر، به پاي يك حرف ما نمىرسد» یعنی چه؟ معجزۀ پيغمبر مىآيد و مس را به طلا تبديل مىكند، اما حرف من مىآيد و مس وجود تو را به طلا تبديل مىكند! كجا معجزۀ پيغمبر مىتواند به اين برسد؟! كجا مىتواند برسد؟! يك نظر من مىآيد و تبديل به اكسير مىكند، حال و هواى تو را برمىگرداند، اصلاً وضع تو را تغيير مىدهد.
هر دو حرف درست است، هم آن حرف (گناهكارتر از من وجود ندارد) درست است، چون نگاه مىكند و خودش را درقبال خدا مىبيند که صفر است، مىبيند صفر است و به اين مسئله هم مىرسد. ما به اين مسئله نرسيديم، خيلى كار داريم، ولى خب او رسيده و ادراك كرده و دارد ادراكش را بيان مىكند که من بدون آن لطف خدا و بدون توجّه او از همه بدتر هستم، اگر بخواهد بهحساب بيايد و به ترازو بخواهد بيايد، من مىروم آخر صف، بايد از همه عقبتر بايستم، چون هيچ ندارم كه درقبال خدا عرضه كنم! شما مىگوييد كه حتّى يك ذرّه؟! او مىگويد: همان يك ذره هم برای او است، وقتى که او بگويد حتّى يك ذرّه هم برای او است، پس خودش چه؟ خودش صفر است. حالا بقيه بالأخره یک خوبى را به خودشان نسبت مىدهند! آقا اينقدر، ما دو درصد خوبيم، ده درصد، معنا اين است، اما او میگوید: ما عرضۀ آن دو درصد خوبى را هم نسبت به خودمان نداريم، يعنى فهمى براى ما آمده، ادراكى براى ما آمده كه ديگر انتساب دو درصد را هم از ما گرفته، انتساب ده درصد را هم از ما گرفته است، هيچ، من شدم صفر صفر صفر صفر.
مثل اينكه الآن بنده تمام پولهاى شما را بگيرم در جيبم بگذارم، شما كه نگاه مىكنيد میگویید: عجب! جيب حاج آقا، ماشاءالله چقدر پر پول است! ولى خودم كه نگاه مىكنم مىبينم که من از همۀ شما بدبختتر و فقيرتر هستم. مىگويید: پس اين پولها چيست؟! مىگويم: اينها برای من نيست! برای اين و اين و آن و آن است، ما در اينجا فقط حمّال آنها شديم! ديدگاهى كه او نسبت به من دارد ديدگاهى است كه من غنى هستم و ديدگاهى كه من خودم نسبت به خودم دارم این است که من از همه فقيرتر هستم! هيچ، حتّى اين عبا هم برای من نيست! اين وقتى است كه نگاه به خودش مىكند.
از آنطرف، وقتى كه نگاه به آنطرف مىكند، نگاه به آن فيض خدا مىكند، نگاه به آن توفيق خدا مىكند، نگاه به آن حيثيتّى كه الآن با اين حيثيت در ميان مردم ظاهر شده، اين را كه ديگر نمىتوان انكار كرد، به آن نگاه مىكند و مىگويد: اگر هر كسى هست بفرماید بيايد جلو، من حريف مىطلبم، اگر ملاصدرا جلو بيايد، او را بههم مىمالانم، بوعلى بيايد بههم مىمالانم، شيخ طوسى و شيخ انصارى و علامه حلى بيايد بههم مىمالانم، هر كسى که مىخواهد بيايد جلو! چرا؟ چون الآن از آن دريچه دارد مىبيند، آنوقت خودش را نمىبيند. حالا که آنها را بههم مالاند، آیا كيف مىكند؟ نه! براى او فرقى نمىكند! قضيه اينجا است.
وقتى كه آقاى مطهّرى پيش ايشان مىرود و ایشان تمام مشكلاتش را مثل موم حل مىكند و جلویش مىگذارد،1 حالش در آن موقع چيست؟ آیا يك خنده میکند که اين عالم و اين فيلسوف آمد و ديدى خلاصه حريفش شديم و...؟! نه، اينها برای ماها است! او نه، هيچ! همان است، همان است، قبل از آمدنش، بعد از آمدنش، همه يكى است! همينطور لبخندش را مىزند، قبلش لبخند مىزد، وسط كار هم لبخند مىزد، آخرش هم همان لبخند بود! بعد هم از پلّهها پايين مىآيد و به همه مىگويد: سلام عليكم، و مىنشيند و چايىاش را مىخورد، انگار نه انگار که قضّيهاى اتفاق افتاده است! اينها برای چيست؟ چون او رسيده، او به اين مسئله رسيده، ما فقط در يك تصوّر هستيم.
لزوم درخواست از خداوند متعال برای دستیابی به توحید و ولایت، در شب قدر
خب ديگر مطلب خيلى بهطول انجاميد. إنشاءالله اميدواريم كه خداوند ما را به اين مبانى و حقايق متحّقق كند! معناى متحقّق كردن، يعنى اين حقيقت را با وجود انسان يكى كند و وحدت بدهد و مصداق اين كند؛ و از فيوضات ماه رمضان هم همه را بهرهمند كند؛ و نسبت به اين مسائل و مطالبى كه خداوند قرار داده، چشمهاى ما را باز كند؛ و ما را به آنچه نصيب پاكان درگاهش كرده، موفّق كند. آنها بُرد كردند و فيض را آنها بُردند.
در شبهاى قدر، خب رفقا نسبت به مسائل اطّلاع دارند! همان روش و شيوهاى كه در زمان مرحوم آقا بوده، ماهم به همان كيفيت عمل مىكنيم و بهخصوص در شب بيست و سوّم كه شب قدر است و مىتوان گفت كه شبِ مسلّمِ قدر، همان شب بيست وسوّم است و آن دو شب را خداوند بهعنوان تهيّؤ و مقدّمۀ براى بهدست آوردن استعدادِ براى ادراكِ شب بيست وسوّم قرار داده است. و در شب بيست وسوّم بايد معرفت خدا را بخواهيم، باید توحيد را بخواهيم، باید ولايت امام عليهالسّلام را بخواهيم؛ كه شب قدر، همان شب امام عليهالسّلام است. إنشاءالله خدا همه را موفّق كند.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد