پدیدآورآیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی
تاریخ 1431/11/15
گروه اولعنوان بصری
مجموعه اولکیفیت تغذیه در مکتب عرفان
توضیحات
حقیقت ولایت در این گفتار از راه شناخت رزق معنوی و نسبت آن با پیروی از اهلبیت توضیح داده میشود. بحث از آیات مربوط به حلال بودن روزیهای پاک آغاز میشود و با گسترش معنای رزق به فرصت رشد علمی و بهره معنوی، به توفیق عبادت و ارتباط قلبی با خدا میرسد. روایت فاصله گرفتن یکی از اهل توسل از اولیای الهی، زمینه طرح این پرسش است که چرا گریه و حضور در مجالس دینی بهتنهایی نشانه فهم ولایت نیست. سخنرانی با مرور رفتار مردم پس از رحلت پیامبر و یادآوری همراهی یاران امام حسین در کربلا، از تفاوت میان شور مجلس و پیروی عملی سخن میگوید. سپس اخلاص در برگزاری و حضور در مجلس اهلبیت و رعایت جایگاه هر ذکر و عمل بررسی میشود. در پایان، حقیقت ولایت با مقدم داشتن اراده امام توضیح داده میشود و بر فهم مکتب اهلبیت و عمل بر پایه آن تأکید میشود.
هو العلیم
حقیقت ولایت در پیروی از اهلبیت
از رزق معنوی تا اخلاص در مجلس امام حسین
شرح حدیث عنوان بصری ـ کیفیت تغذیه در مکتب عرفان ـ جلسه 183
بیانات
آیت الله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی
قدس الله سرّه
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین
و صلّى الله على سیّدنا و نبیّنا ابیالقاسم محمّد
و علی اله الطیّبین الطّاهرین
و اللّعنة على اعدائهم اجمعین الی یوم الدین
اگر نظر شريف رفقا باشد، در مجلس گذشته نسبت به كيفيّت تغذيه و تأثير آن بر مسائل نفسى و روحى و ضرورت رعايت آن در مسير سلوك، مطالبى عرض شد.
حلیّت استفاده از نعمات الهی
صحبت در اين قضيّه بود كه ما در آيات قرآن، محذورى از تناول طيبّات الهى نمىبينيم و آيات قرآن نسبت به اين مسئله تصريح دارد: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُحَرِّمُواْ طَيِّبَٰتِ مَآ أَحَلَّ ٱللَهُ لَكُمۡ﴾؛1 اين يك آيه است، «طيبّاتى را كه خدا بر شما حلال كرده است، بر خودتان حرام نكنيد، امساك نكنيد، دورى نكنيد، تصوّر نكنيد كه اين عمل، خلاف مرتبۀ عبوديّت است، خلاف حالت مسكنت و فقر و نياز است، خلاف تواضع و فروتنى و مشى به اعتدال است، نه، اين طيبّات را خداوند حلال كرده است و هر چيزى را كه خداوند حلال كند، كسى نمىتواند مانع [استفادۀ از آن] بشود، كسى نمىتواند رادع [استفادۀ از آن] بشود.»
يا فرض كنيد كه در يك آيه ديگرى، در آنجا هم دارد: ﴿قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِ﴾؛2 «آن طيبات رزق را، آن رزق طيّب و پاكيزه را، حالا هرچه مىخواهد باشد، چه كسى حرام كرده؟ چه كسى مانع شده و چه كسى براى دستيابى به آن مىتواند اعتراض كند و اشكال بگيرد؟»
آماده کردن شرایط رشدِ افراد در امور دنیوی و اخروی، از وظایف حکومت اسلام
مقصود از رزق همۀ انواع ارزاق است و همه را شامل مىشود، چه رزق متعارف باشد (كه عبارت است از طعام و لباس و پوشاك و منزل و مركب و آنچه را انسان در اين دنيا براى گذران حياتش، به آن نياز دارد، همۀ اينها داخل در همين معناى رزق است.) و همينطور رزق شامل آن مكارمى مىشود كه انسان بهواسطۀ استعداد خود مىتواند به آن مكارم علمى برسد و استعداد رسيدن به آن را دارد. مثلاً رسيدن به مراتب علمى، اينها امورى است كه خب براى گذران اين دنيا لازم است و افراد هم در رسيدن به آن مراتب مختار هستند و هيچكس نمىتواند يك نفر را كه داراى استعداد و قابليّت است، از استفادۀ اين قابليّت و استعداد محروم کند. يعنى اين کار حرام است.
در حكومت اسلام بايد نردبان ترقّى برای همۀ افراد آماده باشد و حتی وسائل و ابزار برای رسيدن به همین مدارج علوم ظاهرى هم كه براى گذران زندگى بشر لازم است، این بايد براى همه بهنحو تساوى آماده باشد، حالا اگر شخصى خودش استعداد ندارد، نمىتواند به آنجا برسد، خب آن يك مطلب ديگرى است، یا شخصى استعداد دارد ولی تمايل ندارد، نمىخواهد برسد، بالأخره اختيار با خود انسان است. ولكن تهيّۀ بستر و آمادهسازى مقدّمات براى وصول به مراتب علمى، بايد براى همه بهنحو يكسان باشد. اگر مسئله به كيفيتّى باشد كه در اين قضّيه، رعايت ملاك نشود، بلكه رعايت روابط بشود، اين عمل، حرام است، حرام بيّن و روشن. همانطور كه در مقابلش هم همينطور است، يعنى در اختيار قرار دادن زمينههايى براى افرادى كه واجد آن شرايط نيستند: شخصى كه استعداد درس خواندن را ندارد، بيايند به او مدرك بدهند؛ شخصى كه قابليّت براى رسيدن به مراتب علمى را ندارد، او را مجهّز كنند به وسايل و ابزارى كه براى جامعه خطرآفرين است، اينهم حرام است. مثل اينكه فرض كنيد به كسى كه هنوز قابليّت براى عمل و جرّاحى را ندارد، مدرك این عمل را بدهند و امثالذلك. همۀ اينها حرام است.
يعنى هر دو قضيّه (آماده نکردن شرایط رشد برای همۀ افراد بهنحو یکسان و اختصاص شرایط رشد برای افرادی که قابلیت ندارند) حرام است. بايد براى همۀ افرادى كه استعداد دارند، اين مسئله آماده باشد.
معنای کلمۀ رزق در کلام ائمه و اولیای الهی و تأکید بر بیداری در بینالطلوعین
اين مسئله، مسئلۀ رزق است. البتّه يك معناى خيلى بالاي دیگرى هم براى رزق هست كه رزق حقيقى، آن رزق است و در لسان ائمّه عليهمالسّلام و همينطور اولياء الهى ما مىبينيم که رزق به آن معنا استفاده و استعمال شده و آن عبارت است از رزق معنوى كه بهواسطۀ اتّصال بنده از نظر قلب و دل به عالم معنا، براى او حاصل مىشود كه آن مرتبه، مرتبۀ بالايى است.
مثلاً در روايات و در كلمات بزرگان نسبت به بيدارى بينالطّلوعين داريم که مىفرمايند:
«كسى كه در بينالطّلوعين خواب بماند از رزق آن روز محروم مىشود»
يا اينكه «ارزاق را در بينالطّلوعين تقسيم مىكنند»1 يا اينكه «رزق هر بنده را در شب قدر تقدير مىكنند.»2 اين معناى رزق، عبارت از همان اتّصال معنوى بنده با پروردگار است كه بهواسطۀ آن ميزان اتّصال، به همان مقدار براى او اين مسئله حاصل مىشود؛ اگر اتّصالش، اتصال سى درصد است، در آن روز وقتى که قرآن را مىخواند، با سى درصد از فهم خود مىتواند از قرآن استفاده كند نه بيشتر. اگر فرض كنيد كه ميزان اتّصالش در آن روز شصت درصد است، در عبادت آن روز، شصت درصد اين مسئلۀ تقرّب و توجّه حاصل مىشود، بيشتر پيدا نمىشود، چون چهل درصد را كم آورده است. و اگر نه فرض كنيد كه در آن روز رزقش صد درصد است، حالتش در آن روز بهطوركلّى فرق مىكند؛ قرآن خواندنش فرق مىكند، نماز خواندنش تفاوت مىكند، البتّه اين يكى از علل است، علتّهاى متفاوتى دارد نهاينكه مسئله فقط بخواهد به اين قضّيه برگردد واّلا خيلىها بينالطّلوعين بيدار هستند و خيلى كارها هم مىكنند! اين مسئله است.
تقسیم ارزاق معنوی افراد در بینالطلوعین و شب قدر
لذا مرحوم آقاى حدّاد ـ رضوان الله تعالی عليه ـ مىفرمودند:
«بچّهها را هم در بينالطلوعين بيدار كنيد زيرا اگر خواب باشند از رزق آن روز محروم مىشوند!»3
آب و نان را كه مىخورند و غذايشان را هم كه مىخورند، اين مسائل كه خب هست، منظور از رزق در اينجا عبارت است از همان نحوه ارتباطى كه در آن روز، در آن ساعت، اين ارتباط بايد برقرار بشود و بهواسطۀ برقرارشدن آن ارتباط، خلاصه ملائكه در بين انسان و بين مبدأ اعلىٰ، آن ربطى را كه ايجاد مىكنند، آن ربط داراى اين خصوصيّتى است كه از آن به رزق تعبير آورده مىشود. لذا ممكن است انسان در آن روز موفق بشود كه در بین روز با فردى برخورد كند كه این برخورد بسيار تأثيرگذار باشد، اما اگر بينالطّلوعين را بخوابد، آن ملاقات حاصل نمىشود. اين خيلى عجيب است! يا اينكه فرض كنيد كه قرار است در آن روز انسان موفّق بشود براى اينكه يك صلهرحم كند، اما اگر آن روز بينالطّلوعين بخوابد آن صلهرحم حاصل نمىشود، سنگين است، اگر به او بگويند: «بيا برويم ديدن فلان كس، خوشحال مىشود»، میگوید: حالا حال ندارم، حالا حوصله ندارم. اين برای اين است كه آنجا خراب است، بايد برگردد عقب و ببيند كه چند درصد به پايش نوشتند: بيست درصد است، سى درصد است، هفتاد درصد است. خلاصه چقدر براى اين مسئله در نظر گرفته شده است.
يا اينكه فرض كنيد كه مىخواهد برود براى زيارت حضرت معصومه سلاماللهعليها ولى مىبيند كه كشش ندارد، اما مرتب از يكطرف مىخواهد که برود، اينكه مىخواهد برود برای آن مقدارى است كه به او دادند، اگر اصلاً به او نداده بودند، اين خواست هم در او نبود، منتفى بود، اصلاً نمىخواست برود. ولى از آنطرف هم سنگين است، میگوید: «حالا وقت زياد دارد، حالا شلوغ است، آن طرفها شلوغ است، تاكسى دورتر از حرم نگه مىدارد، باید مقدارى از راه را پياده برويم»، مرتب به مماطله مىگذراند، اين برای همان است، اين برای اين چيزهايى است كه خلاصه يك قضّيه اينجا گير كرده، يك مسئله در اينجا هست. اگر آن روز رزقش بود، تا فكر زيارت حضرت معصومه مىآمد يكدفعه بلند مىشد و لباسش را مىپوشید و مشرف میشد، آمادگى دارد، سرحال است، با نشاط است و نسبت به اين قضّيه خيلى مجّد است.
لزوم ملاحظۀ جهات مختلف یک قضیه نه اکتفا کردن به یک جهت خاص
اين يكى از معيارهايى است كه بزرگان ملاحظه مىكردند، بهخصوص من از مرحوم آقا مىشنيدم كه ایشان اين مطلب را ملاحظه مىكردند. و از بزرگان دیگری نيز اين مسئله نقل شده كه خلاصه انسان بايد همۀ جهات را در نظر داشته باشد و نمىتواند صرفاً به بعضى از جهات اكتفا كند و از جهات ديگر غفلت كند، چهبسا اينكه غفلت از جهات ديگر ممكن است كه براى او عواقبى بياورد، مسائلى بياورد، تبعاتى بياورد كه او را از رسيدن به يكهمچنين مسئله و مطلبى محروم كند، خود مرحوم آقا هم راجع به اين مطلب در صحبتهايشان مطالبی را مىفرمودند، نمىدانم رفقا از ايشان شنيدند يا نه؟ ما كه از ايشان از اينگونه مطالب و مسائل مىشنيديم. مثلاً يك وقت ايشان مىفرمودند:
من خطايى را مرتکب شده بودم، (البتّه از روى قصد و تعمد که نبوده) بچّهاى را تنبيه كرده بودم، در حالیکه مىبايست در آنجا حلم و سعۀ صدر بيشترى را بهخرج مىدادم، بعد هم قصد حرم حضرت موسى بن جعفر عليهماالسّلام در كاظمين را داشتم، ولى ديدم كه دیگر رغبت ندارم، يعنى كسالتى برای من حاصل شد ... .1
البّته حالا نمىدانم كه ايشان اين را فرمودند يا نه که متوجّه علت اين قضيه شدند يا نه؟ [و بعد هم یکی از شاگردان مرحوم آقای حداد بهنام حاج عبدالزهرا گرعاوی از این جریان خبر دادند که جریانش مفصل است و خود رفقا مراجعه کنند.]
اهمیت فهم و ارتباط دائمی با حقیقت ولایت
مرحوم آقا رفيقى داشتند بهنام مرحوم حاج عبدالزهراى گرعاوى ـ خدا رحمتش كند ـ بنده در طفوليّت ايشان را ديده بودم، شخص بسيار متوسّلى بود، اهل ولاء و خيلى محبّ بود و از اصدقاء مرحوم آقاى حدّاد بود ولى خب ديگر در يك برهه، خلاصه شياطين انس و جن كار خودشان را كردند و ایشان مدّتى از اولياء خدا فاصله گرفت، در عين اينكه حالات و مجالسش خودش را داشت، خيلى عجيب است! قضّيه، قضيّۀ خيلى عجيبى است! اين براى ما خيلى عبرت است! يعنى شما نگاه كنيد وقتى كه يك شخص مطرود مىشود و فاصله مىگيرد، اين به معناى اين نيست كه ديگر فرض كنيد كه نمازش را هم نخواند! نه، نمازش را مىخواند و حتّى امام جماعت هم است، روضهاش را هم مىخواند، مجالسش را هم دارد، مجالس روضه دارد، بيا و برو هم دارد، جواب مسائل را هم مىدهد و امثالذلك؛ همۀ اينها به جاىخودش هست، امّا آن طناب قطع شده است! اين مسئله است، اين چيزى است كه بايد به خدا پناه برد!
بنده يادم هست در وقتى كه آن قضّيۀ فتنۀ زمان مرحوم حداد اتفّاق افتاد، خب افراد پيش ايشان هم رفته بودند، جريانى را مرحوم آقا در كتاب روح مجّرد نقل مىكنند،1 آن فتنه ايشان را هم گرفت، افراد پيش ايشان رفته بودند و خلاصه شروع كرده بودند به گفتن بعضى از مطالب. البّته خب اینکه افراد پيش ايشان رفته بودند، این بىهيچى هم نيست و اينطور نيست كه ما هميشه بخواهيم قضايا را به ديگران نسبت بدهيم، نه، تا خودمان يك چيزيمان نباشد که كسى نمىتواند كارى را انجام بدهد، بالأخره يك چيزى بوده، يك مسئلهای بوده! مىگويند: «تا خودت نخواهى كسى نمىتواند كلاه سرت بگذارد»، خب سرت را جلو نبر، اگر كسى مىخواهد كلاه سرت بگذارد خب سرت را عقب بياور. اينكه ما الآن در ورد لسانمان هست كه «تقصير فلانى نيست، اطرافيان اينطور هستند، تقصير فلانى نيست، اطرافيان او خوب نيستند ولى خودش بد نيست»، نه، اينها مسائلى است كه واقعيّت ندارد، چرا آن اطرافيان براى كسى ديگر نيستند؟ اگر اطرافيان هستند خب همه جا اطرافيان هستند ديگر. چون آن شخص مىخواهد که كلاه سرش برود، اطرافيان هم مىبينند که بستر مناسبى است، خب اين کلاه را روی سرش مىگذارند. ولى اگر شخصى اينطور نباشد، نمىگذارد كه اطرافيان، او را در آن مقاصد و منويّاتى كه در ذهن دارند، بهدنبال خود ببرند و به آن غايات برسانند. اجازه نمىدهد، مىفهمد، نيّات را تشخيص مىدهد، زمينهسازىها را خوب مىفهمد كه اين شخص كه الآن آمده منزل پيش او و دارد حرف مىزند، اين شخص دارد زمينهسازى مىكند؛ آن شخص که الآن دارد مىآيد يكهمچنين چيزى را مىگويد، او دارد زمينهسازى مىكند. اگر اين را شنيد بلند مىشود مىرود که خلافش را هم بشنود، مطلب ديگر را هم بشنود که ببيند اين شخص كه آمده اين حرف را زده، آیا درست گفته يا نه اين شخص خواسته توجيه كند، خواسته آقا را راه ببرد، خواسته مسئله را مشّوه كند و براى او تشويه بهوجود بياورد؟! اين قضيّه را مىفهمد. و من در اين مسئله تجربيّاتى را از بزرگان دارم كه آنها چطور اجازه نمىدادند كه اطرافيان بيايند و رُل را بهدست بگيرند، خلاصه فرمان را بهدست بگيرند و به هر جا كه قصد دارند ببرند و افكار و تمايلات و بالأخير تصرّفات و افعال انسان را برطبق آن منويّات خودشان دربياورند. ايشان ما را خيلى برحذر مىداشتند، البته همه را، بهخصوص افرادى كه بيشتر در مظنۀ اين قضيّه هستند، خيلى مىفرمودند كه «مواظب باشيد كه خلاصه كسى نيايد و شما را از آن مرام و منهاجى كه داريد با لطائف الحيل دور كند.»
بیفایده بودن توسلات بدون فهم واقعی از حقیقت ولایت
ايشان هم بندهخدا با اينكه خب خصوصّياتش را شنيديد، خودتان در كتاب روح مجرّد ديديد، مرحوم آقا فرمودند: «اهل توسّل بود، اهل گريه بود، اهل چه بود»1 ولى اينها كافى نيست، گريهكردنِ تنها، كافى نيست، اينكه اينهمه بزرگان روى آن تأكيد دارند که «فهمت كجا رفته؟» این براى اين موقع است. گريه كافى نيست، روضه خواندن و هيئت و اين مجالس و مسجد و منبر و محراب كافى نيست، اين مسائل كافى نيست.
شما توسّلاتى را كه مىشود نگاه كنيد، اين كتابهايى را كه در زمينۀ توسّلات و مسائل معنوى نوشته شده، ببينيد که در آنها چه مطالبى نوشته شده است؟ آقا مريدان خودشان را جمع مىكند، افراد را جمع مىكند، روضۀ موسى بن جعفر علیهماالسلام میخواند، بهخاطر چه؟! بهخاطر اینكه تذكرۀ كربلا و کاظمین فلان كس درست شود! آیا این خندهدار نيست؟! آیا خنده دار نيست؟! خب درست نشود كه نشود، مگر موسى بن جعفر فقط در كاظمين است؟! آن موسى بن جعفرى كه فقط در كاظمين باشد، دو زار نمىارزد، دو قَران نمىارزد. مگر موسى بن جعفر و امام جواد عليهمالسّلام فقط در كاظمين هستند؟! نفس و ملكوت موسى بن جعفر عليهماالسّلام و امام جواد عليهالسّلام ارض و سماوات سبع را گرفته است حالا آدم بيايد به امام عليهالسّلام متوسّل بشود که تذكره درست بشود!
ببينيد فهم نيست، آنوقت همينها علم غيب هم دارند، از مطالب غيب هم اطّلاع مىدهند، ولی فهم وجود ندارد و نتيجۀ آن مىرسد به جايى كه ديگر بيش از اين كشف سرّ نكنيم!
يا مثلاً فلان شخص مرض دارد بنشينيم توسّلى پيدا كنيم؛ امام زمان علیهالسلام را برويم ببينيم که تذكره درست شود و فلان مشكل حل شود و قرض او داده شود! مىبينيم که حال و هواى اينها در اين مسائل و مطالب دور مىزند.
اين توسّلات و اين مسائلى كه حاج عبدالزّهرا داشت به جاى خود محفوظ، ولی چقدر فهم پيدا كرده بود؟ نسبت به توحيد چقدر چشمش باز شده بود؟ در اينجا نسبت به اولياى خدا چقدر معرفت پيدا كرده بود؟ اين مسئله، مسئلۀ مهم است! ادراك او چقدر شده بود؟
عدم فهم مردم، علت ارتداد آنها بعد از شهادت پیامبر
اگر آن فهم بود که ديگر بعد از پيغمبر سه نفر دور فاطمه و على علیهماالسلام نبودند،1 بيشتر بودند. فهمها کجا است؟! نمازهاى پشت پيغمبر كجا رفت؟! آب وضوى پيغمبر را از يكديگر دزيدن و به صورت زدن و خوردن، كجا رفت؟! اين حرفها کجا است؟! سجّاده انداختن و جا گرفتن پشت سر فخر انبياء و خاتم رسل كجا رفت؟!
اين حرفها نيست آقاجان، اين مسائل نيست. بايد در آن زمانى كه پيش پيغمبر [بودی، دنبال فهم نسبت به حقیقت پیغمبر میرفتی نه ظاهر پیغمبر.]
من مرحوم آقا را نگاه مىكردم وقتى كه اساتيدشان صحبت مىكردند، ایشان چطورى در چشمانشان نگاه مىكردند تا حرف را دربياورند، چطورى دقيق مىشدند تا مطلب را بيرون بكشند و مسئله را دربياورند.
اينهایى كه دور رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم مىنشستند تا رسول خدا برایشان صحبت كنند، پاى منبر مىنشستند تا ايشان صحبت كنند، رسول خدا اين حرفها را مىزدند و اینها گريه مىكردند، گريه مىكردند! آقاجان پس اين گريه از كجا مىآيد؟! رسول خدا وقتى كه آن قضّيۀ روز قبل اتفّاق افتاد و فرمودند: «اگر كسى طلبى دارد و شكايتى دارد بیاید» بعد آن شخص بلند شد و گفت:
«در فلان جا شما خواستيد که عصا را به شترتان بزنید و آن عصا به من خورد و حالا بايد همان عصا را بیاورید تا من با آن قصاص کنم و...»،2
جريان آن را به خاطر داريد ديگر، بعد همينطور منادى گفت: «رسول خدا مىگويد: ”هر كسى که شكايت دارد بيايد، هر كسى که دعوايى دارد، هر كسى که مطالبهای دارد بيايد“.» مردم هم گريه مىكردند كه رسول خدا دارد چه مىكند! ده پانزده ساعت بعد وقتى كه هنوز جنازۀ پيغمبر روى زمين بود، همه رفتند سقیفه! پس آن گريهها کجا رفت؟! چرا دارید سقيفه مىروید؟! آن گريهها چه شد؟! ديروز كه داشتید گريه مىكردید! همۀ مجلس داشتند گريه مىكردند، اوه اوه اوه! شما يك عروسك را هم که كوك كنيد اوه اوه مىكند. عروسك درست مىكند و كوكش مىكنند، مىخندد، باطرى در آن مىگذارند گريه مىكند، دراز مىشود، راست مىشود. پس اين گریهها چه شد؟! پس اين قضّيه چه شد؟! اين قضايا به كجا رسيد؟!
ای کسی كه ديروز پاى صحبت پيغمبر داشتی گريه مىكردی، آنوقت «انّى تارك فیكم الثقّلین»1 را كه پیامبر در همان جا و در همان مجلس و روی همان منبر فرمودند، آیا يادت مىرود؟! عجب! آیا يادت مىرود؟! همۀ اينها بهخاطر چيست؟ بهخاطر اين است كه تمام اين گريهها كشك است، كشك است، البته نه كشك خوب. كشك اقسامى دارد: بعضى كشكها خوب هستند، بعضىها قّلابى و تقّلبى هستند، كشكهاى چينى هستند، اينها قّلابى هستند، كشكهاى خوب كشكهايى است كه در همين جا درست مىكنند، همين جا به آن مىرسند، موادّش، شيرش. يك كشك قّلابى هم داريم كه اسمش که كشك است، حالا اگر از جاى ديگر هم بيايد كه کشکتر مىشود! اشكك مىشود، افعل التّفضيل مىشود!
تمام اين روضهها و تمام اين گريهها، كشك است! نمىخواهم بگويم همۀ آنها، نه، همين اغلبّيت آن، همه اينطور نيست، استثناء هم دارد. آن گريهاى كه تو بايد آن روز پاى منبر پيغمبر مىكردى، آن گريه بر مظلوميّت پيغمبر بود، آن گريه از روى فهم بود نه آن گريه كه الآن رسول خدا دارد مىگويد: «هر كسى كه مطالبه دارد، هر كسى كه شكايت دارد، بلند شود بيايد و شكايتش را بگويد»، خب اين که چيزى نيست، پیغمبر كار مهمّى نكرده، كارى نكرده، بسيارخوب، رسول خدا است که خب باشد، ممكن است كه رسول خدا فرض كنيد كه حالا اين عصا را برداشتند به شترشان بزنند حالا به يك نفر هم خورده، حالا مىفرمایند: «بيا اين كار را بکن (قصاص کن)»، حالا ما خيال مىكنيم که اين شقّ القمر است! رسول خدا دارد مىفرماید: «كسى كه مطالبه دارد بيايد...»
ببينيد! ادراك مردم را مىفهميد که چيست؟! همين الآن اگر بنده بيايم يكهمچنين كارى بكنم، فردا در اينترنت مىزنند كه آقاى طهرانى گفته: «هر كسى مطالبه دارد بيايد...»
این دیگر چيست؟ خب مىخواهى بميرى بمير ديگر. دیگر اينهمه روضهخواندن و اين بساطها را ندارد! اما براى مردم اينها ارزش دارد! در حالىكه رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم كه نيامد تواضع كند. رسول خدا که نيامد در آخر عمرى، غريبمبازى دربياورد! رسول خدا که نيامد مظلومنمايى كند! مىدانيد مظلومنمايى چطورى است دیگر! مظلومنمايى بلد هستيد ديگر! مظلومنمايى، مردم هم قشنگ گريه مىكنند! رسول خدا که نيامد اين كار را بكند! نه، واقعّيت اين است كه دارد از دنيا مىرود و نمىخواهد حقّى از کسی بر گردن او باشد. بفرماييد، پیامبر با این عمل، همچنين كار مهمّى انجام نداده است. [این کار که گریه کردن ندارد و نشانۀ مظلومیت پیامبر هم نیست.]
مظلومیت پیامبر و ائمه در عدم فهم مردم از حقیقت ولایت است
مظلوميّت رسول خدا صلّى الله عليه و آله اين است كه فردا سه نفر دور على علیهالسلام نمىمانند! اين مظلوميّت است، بايد برای اين قضّيه گريه كرد. باید به اين مسئله فكر كرد كه اين پیامبر كه الآن دارد مىرود، بيست وسه سال براى اين مردم زحمت کشیده، سنگ در پيشانى او خورده، دندانش شكسته، زخم بر بدنش وارد شده، در همۀ جنگها او به دشمن نزدیکتر بوده، همين پيغمبر در غزوات به دشمن از همه نزدیکتر بوده، اين حرف بنده نيست، اين حرف اميرالمؤمنين علیهالسلام است كه حضرت مىفرمايند: «كانَ أقرَبُ الى العدوِّ مِنّا»؛ از همۀ افراد، او به دشمن نزديكتر بود و ما در كوران جنگ و در گرداگرد جنگ «كنّا نَلجَأُ بِرسول الله»؛ به رسول الله پناه مىبرديم، يعنى مىرفتيم دور و بر حضرت كه از حضرت نيرو بگيريم، از نفَس حضرت، از خود وجود حضرت نیرو بگیریم، ببينيم که رسول خدا در كنار ما است و جان بگيريم. اين حرف اميرالمؤمنين در نهج البلاغه است، برويد ببينيد.1 خودش در خانه نمىنشست و به افراد بگويد که برويد، برويد! خودش از همۀ افراد به دشمن نزديكتر بود، در عين حال كه رسول الله هم بود، در عين حال كه حكومت هم دستش بود، ولى در عين حال از همۀ افراد به دشمن نزديكتر بود. اين چه بود؟ این مرام حضرت بود.
تمسک به ولایت، اساس حکومت اسلام
آنوقت اين مردم به جاى اينكه بيايند و به اين مسئلۀ اساسى، ركن اسلام و محور اين حركتِ حكومت اسلام و عمود خيمه كه عبارت از تمسّك به ثقلين، تمسك به اهلبيت علیهمالسلام است، «انّىتاركٌ»، اين را رها مىكنند و برای اینکه رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم مطالباتش را از مردم مىخواهد، برای این گريه مىكنند! اين گريه چيست؟ اين عين همان گريۀ بر امام حسين عليهالسّلام است كه میگوید: امام حسين عليهالسّلام را كشتند و فلان و گریه هم میکند، اما وقتى كه مسائل ديگر پیش مىآید مىبينيم كه نهخير، آقا هيچ ككش هم نمىگزد؟ عجب! پس آن گريۀ تو بر امام حسين چه شد؟! مگر گريۀ بر غلبۀ ظلم نبود؟ مگر گريۀ بر اسارت نبود؟ مگر گريۀ بر كشتن نبود؟ مگر نبود؟ آیا بود يا نبود؟ آیا فقط همان 1400 سال پيش بود؟ آیا دیگر تمام شد؟ آن كه تمام شد ديگر. بالأخره قضيّۀ كربلا هرچه بود تمام شد. هر مسئلهاى، هر جنايتى، هر فاجعهاى، هر امر قبيح و وقيحى که بگوييد، در اين قضّيۀ كربلا اتّفاق افتاد، ولى خب بالأخره تمام شد، چرا الآن دارى گريه مىكنى؟ الآن براى چه گريه مىكنى؟ آیا بهتر نيست الآن كه دارى براى سيّدالشّهدا گريه مىكنى، بر عقب افتادن خودت از آن مسير سيّدالشّهدا گريه کنی؟ بر محروميّت خودت از عدم متابعت امام عليهالسّلام گریه بكنى؟ آیا بهتر نيست اين گريه را انجام بدهى كه من از اين متابعت، عقب افتادم؟! امام عليهالسّلام با فرزندانش، با خاندانش، با شيعيانش رفت و به مقصد رسيد و من از اين قافله دور افتادم، چه كنم که به اين قافله برسم؟ اين گريه دارد.
لزوم توجه به مرام و روش زندگی اهلبیت علیهمالسلام
بنشينيم نگاه كنيم به احوال امام حسين عليهالسّلام، به احوال حضرت اباالفضل عليهالسّلام، به احوال دوستان، به احوال شيعيان، به آن مسائلى كه در آن موقع اتفاق افتاد، به وعده و وعيدهايى كه به اصحاب سّيدالشّهدا دادند، به وعده و وعيدهايى كه به اطرافيان دادند و آنها را از آن حضرت جدا كردند، به اينها فكر كنيم، هم با وعده: گندم ری، حكومت رى؛ هم با وعيد: اینکه باغت را از تو مىگيريم، بايد اين كار را بكنى والاّ پستت را از تو مىگيريم و تو را از پستت بركنار مىکنيم. خب بركنار کنید. مگر در طول تاريخ، هميشه حكّام ظلم و جور از اين دو حربه براى بقاء خودشان استفاده نكردند؟! مگر نكردند؟ چطور وقتى كه قضیه به بنده رسید، دیگر حکم تعطيل شد؟! حكم عوض شد؟! آیا باید با يك وعده بروم و با یک وعيد جدا بشوم؟! این قضایا هميشه بوده، هميشه بوده! قضيه چه شد؟! اين گريه دارد والاّ امام حسين عليهالسّلام را كشتند، خب کشتند و تمام شد دیگر، 1400 سال هم گذشت، قضايا تمام شد، حضرت را شهيد كردند و خاندانش را هم اسير كردند، بسيارخوب قبول داريم. از اين كشتنها هم در تاريخ خيلى اتفّاق افتاده و از اين اسارتها هم خيلى اتّفاق افتاده، فقط اختصاص به امام حسين و اهل بيتش كه نداشته است، اما این جریان کربلا براى منِ امروز و امشب چه پيامى دارد؟ براى الآنِ من چه پیامی دارد؟ من الآن باید به آن پيام نگاه كنم.
جناب آقاى حاج عبدالزّهرا گرعاوى به آن پيام توجّه نكرد، مرتب گريه مىكرد، گريه مىكرد که اى حسين چهكارت كردند؟! اى فلان کردند! كشتند! چه كار كردند. خب بله، ياد سيّدالشّهدا نور مىآورد، فضا را عوض مىكند. همۀ اينها به جاى خود، قبول داريم، ولى قدرتش چقدر است؟ چقدر است؟ شما وقتى كه مىآييد سر يك سفره مىنشينيد، چه مقدار مىتوانيد از اين سفره ميل كنيد؟ چه مقدار؟ بسته به اين است كه وقتى وارد اين مجلس مىشويد تا چقدر گرسنه هستيد؟! مىگويند: «عزا آن وقتى است كه انسان دو جا دعوت داشته باشد! بايد چه كار كند؟! بايد يك جا برود بخورد و بعد دوباره برود يك جاى ديگر. خب مىگويد: نه از اينجا چيزى مىفهميم نه از آنجا.» اگر فرض كنيد كه آمديم اينجا نشستيم و گرسنۀ گرسنۀ گرسنه بوديم، خب بالأخره يك شكمى از عزا درمىآوريم و خلاصه هرچه هست میخوریم! بله ديگر، آن مقدارى كه گنجايش و اشتها هست میخوریم؛ گفت:
| كلوا و اشربوا را تو در گوش كن | *** | و لا تسرفوا را فراموش كن1 |
اين خوب است، اين خيلى خوب است.
حالا يك وقت هم مىآييم اینجا نيمسير هستيم، گرسنۀ گرسنه نيستيم، وقتى که مىآييم سر سفره مىنشينيم، نصف غذايى كه براى ما مىكشند، ديگر مىبينيم جا نداريم، مرتب مىگويند: آقا بفرمایید میل کنید، مىگوييم: نه، خيلى ممنون، ديگر كافى است، جا نداريم. يك وقت هم مىآييم اینجا و فرض كنيد كه غذا خورديم، با رودربايستى صاحبخانه داريم مىآييم سر سفره، ولى غذا خورديم، [در اینصورت دیگر نمیتوانیم هیچ غذایی بخوریم.]
خدا رحمت كند، آن زمانها يكى از رفقاى مرحوم آقا كه يك وقت با ايشان گرم بود و حالاتى هم داشت و خيلى هم باهم رفيق بودند ولى بعد همين قضايايى كه عرض كردم، ايشان هم مشمول همين مسائل شد و مرحوم آقا ديگر ارتباطشان را قطع كردند و ديگر بهطوركلّى تا آخر عمر هم اصلاً ملاقاتى نداشتند، تا آنجايى كه بنده مىدانم، چون آن شخص فوت كرد و از دنيا رفت. و حتّى خود مرحوم آقا يك نوشته براى سنگ قبرش نوشتند و به پسر او دادند، عباراتى كه در آنجا هست عبارات، عبارات خيلى جالبى است و نشان دهندۀ ميزان و مرتبۀ خود همين شخص است، يعنى در عين اينكه عبارات، عبارات خيلى محترمانه و مؤدّبانه و با تجليل و تعظيم است ولى خب حساب دارد.
کلام امیرالمؤمنین علیهالسلام در مورد ابن مسعود
يك قضّيهاى از اميرالمؤمنين عليهالسّلام هست كه شخصى دربارۀ اصحاب پيغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم از حضرت سؤال مىكند، روايت از اميرالمؤمنين است كه ابنالتيّهان كه بود، جعفر طيّار كه بود، حمزه كه بود، حضرت راجع به هر كدام از اينها يك مطلب را مىفرمايند، بعد مىرسند به ابن مسعود...
ابن مسعود كسى بود كه در زمان پيغمبر صدايش خوب بود، صداى محزونى داشت، صداى حزينى داشت و پيغمبر به ابن مسعود مىفرمودند: «قرآن بخوان» و اين مىخواند و پيغمبر هم گريه مىكردند، همينطور اشك از چشمان پيغمبر مىآمد،2 عبدالله بن مسعود، ولى ما در زمان اميرالمؤمنين مىبینيم كه مسائلى اتفّاق افتاد و خلاصه او پاى قضّيه و كار نايستاد.
وقتى که از ابن مسعود مىپرسند، تا آنجايى كه در ذهنم هست، حضرت مىفرمايند: «قَرأ القرآن فَوقفَ عندَه؛ قرآن را مىخواند ولى همان جا ايستاد.»1 این مىدانيد يعنى چه؟ يعنى به عمق قرآن نرفت، صدايش خوب بود، از خواندن قرآن خوشش مىآمد، مىنشست فرض كنيد كه قرآن مىخواند. و همينطور هم بود، در مسجد مدينه مىنشست و قرآن مىخواند و مردم هم مىآمدند دور او و پيغمبر هم اتفّاقاً میفرمودند: «قرآن بخوان» حالا پيغمبر گريه مىكرد و اشكش جاری میشد و از خواندن این قرآن به كجاها مىرود! به آنجاهايى كه نه عقلى ادراك مىكند و نه فهمى مىتواند به آنجاها برسد! ابن مسعود هم قرآن را مىخواند ولی همين، ديگر تمام شد، خيلىخوب است ديگر، خوانديم ديگر. حالا قرآن باشد خيلى خوب است يا شعرى باشد، دكلمه باشد، قشنگ باشد، جالب باشد، معانى خوبى داشته باشد، آن را مىخوانيم.
«قرأ القرآن و وقف عنده»؛ «وقف عنده» يعنى همان جا ايستاد، در همان ظاهر قرآن توقّف كرد و جلوتر نرفت. لذا عبدالله بن مسعود از افرادى بود كه بالأخره در همين حد بود ديگر، نصيبش ديگر در همين حدود بود، بيش از اين نبود. حضرت هر كدام را بيان مىكنند و براى هر كدام مطلبى را مىفرمايند.
حالا ما كه اين مجلس را داريم، مجلس سيّدالشّهدا را داريم، اين عزادارى را داريم، باید چه بكنيم؟ آن شخصى كه سير است، وقتى که مىآيد اينجا سر سفره، ديگر نمىتواند غذا بخورد.
اين قضيه را داشتم مىگفتم، داشت فراموشم مىشد، قضّيۀ اين بندهخدا را، بعضى از دوستان ما نقل مىكنند:
يك وقت وسط زمستان بود، اين شخص رفته بود در يكى از شهرستانها، كرسى هم بود و نشسته بودند و قرار بود كه او هم بيايد، يكى از افرادى كه در آن مجلس شركت داشت و او را هم برای شام دعوت کرده بودند كه بیاید و با آنها شام بخورد، اينها مقدارى نشستند و ديدند که آن شخص نيامد. اين شخص رو مىكند به بقیه و میگوید: «بابا شام را بياوريد بخوريم، بابا اين الآن با زنش نشسته و دارد شام مىخورد!» (این را بنده دارم مىگويم: ما را سر كار گذاشته، شام را بياوريد بخوريم، گرسنه هستيم، حالا اين بعد پيدايش مىشود!) خلاصه رفتند شام را آوردند و بعد از اينكه شام تمام شد، يكدفعه ديدند این آمد و گفت: «آى ببخشيد و دير شد و...» گفت: «بابا بنشين، ما را سر كار گذاشتى! نشستى با زنت شام خوردى؟! آن پرتقال سبز هم كه زنت داشت براى تو پوست مىكند كه خيلى خوشمزه بود!» این سرش را پايين انداخت! او گفته بود: «اين كه مىآيد اينجا، ديگر ميل به غذا ندارد!» آخرِ غذا آمد و كناری نشست.
آدم شوخى بود، ولى علیٰكلّحال خب هر چيزى را هم نبايد گفت، انسان هر چيزى را نبايستى كه بیان کند!
لزوم اخلاص در انعقاد مجالس اهلبیت علیهمالسلام و لزوم اجنتاب از کثرات در اینگونه مجالس
حالا اين شخصى كه مىآيد در سر سفره مىنشيند، اين كه نمىتواند زياد بخورد، يك قاشق، دو قاشق مىخورد، ديگر نمىتواند بخورد. [چون سیر است و قبلاً غذا خورده است.] مجلس عزاى سيّدالشّهدا مثل سر سفره مىماند. شما كه مىآيى در اين مجلس عزا مىنشينى [باید دنبال کسب معرفت باشی و از این مجلس بهره ببری.] البّته اگر مجلس، مجلسى باشد كه براى پرچم و بيا و برو و دار و دسته و كاغذ اينطرف و آنطرف در شهر زدن و از اين قضايا باشد، خُب از اوّل اگر دور این مجلس را خط بكشيد، بهتر است، آن حالى را هم كه قبلاً داشتید در این مجلس ازدست مىدهيد! فضا، فضاى كثرت است. روضه، روضۀ كثرت است. دارد روضه مىخواند یکدفعه مىگويد: «حضرت آقا تشريف دارند»! خب هستند که هستند، تشريف دارند كه دارند ديگر، تو روضهات را بخوان. بالاى منبر دارد حرف مىزند، مىگويد: «فلان آقا هم حضور دارند»! خب دارند كه دارند! چه ربطى به روضۀ تو دارد ؟! به منبر تو چه ربطى دارد؟! مگر بقيّه اينجا گوساله هستند و آن يكى فقط آدم است كه حضرت آقا هم تشريف دارند!
اين مجلس را نروى، بهتر است، يعنى آن حالى را هم كه قبل از آن مجلس هست، در این مجلسِ امام حسين عليهالسّلام ازدست مىدهى! در اينطور مجلسها ازدست میدهی!
نه، اگر مجلس، مجلسى باشد كه از روى صفا باشد، از روى صدق باشد، مجلسى باشد که همه باهم باشند، همه قشنگ يك جا بنشينند، [خب بهمقدار نیتشان از این مجلس بهره میبرند. اما] نهاينكه يك طرف يك عدّۀ خاصّى بنشينند، بقيّه هم آن وسط بنشینند! نه همۀ اينها در يك فضاى ديگرى است.
مرحوم آقا مىفرمودند:
مجلس ما همه باهم هستند، اينطور نيست كه حتماً يك عدۀ خاصى كنار باشند، همه مىآيند و در مجلس کنار هم مىنشينند، معمّم باشد مىآيد مىنشيند، [غیر معمم هم باشد میآید مینشیند.]»
آن افرادى از رفقا كه در همان مجالس مرحوم آقا بودند، يادشان هست، هر كسى كه مىآمد اگر جا بود، مىآمد کنار دیوار مینشست و تکیه میداد، حالا چه معمم چه غیر معمم، چه جوان چه مسن، البتّه ايشان مىفرمودند: «به كسانى كه مسنّ هستند جا بدهيد که تكيه بدهند، محترم هستند، سنّشان بالاتر است.» ایشان رعايت احترام آنها را مىکردند. ولى حالا اگر جا نبود خب همه وسط مجلس مىنشستند، وسط مجلس، هم معمّم بود و هم غير معمّم بود، باهم قاطى بودند، باهم يكى بودند. اينها چيزهايى است كه رعايت نكردن آنها، حال و هوا را عوض مىكند و از آن صفا بيرون مىآورد. رعايت اين مسائل، [لازم است.]
هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد
الآن هر كسى كه وارد مىشود میگویند: «صلوات بفرستيد.»! خب براى چه صلوات بفرستيد؟! خب آنهم مثل بقّيه مىآيد كنارى مىنشيند، منبرى بايد صحبتش را بكند، منبرى بايد حرفش را بزند، نبايد حرف بشكند، نبايد اذهان متوّجه بشود. چرا مىگويند: «سلام كردن بر خطيب كراهت دارد»؟ بهخاطر اينكه مطلب از دستش مىرود. چرا سلام كردن بر شخص مصلّى كراهت دارد؟1 سلام کردن كه اينقدر مستحّب است!2 پس چرا کراهت دارد؟ چون حضور قلبش ازبين مىرود والاّ جواب دادن و «علیكم السّلام» که خب ذكر است، خود سلام، ذكر است، «عليكم السّلام»، خودش ذكر است، «السّلام علیكم»، ذكر است. در تشّهد هم داريم: «السّلام علیك ایّها النبى...، السلام علىنا و علی عباد الله الصّالحین»، «السّلام علیك» خودش ذكر است. سلام به معناى سلامت و امن است، مقام سلام يعنى مقام امن؛ مقصود از سلام، نزول امن و طمأنينه و سكونت از ناحيۀ پروردگار است، ولى همين ذكر را در هروقتی نبايد گفت، همين ذكر گفتن، در آنجا خلاف است، هر جايى كه ذكر نيست! هر جايى كه هر ذكرى را نمىتوان گفت.
لزوم عمل برطبق دستور ائمه و اولیای الهی برای رسیدن به مقصود
مثلاً در مورد نماز داريم:
وقتى كه مصلىّ از نماز فراغت پيدا مىكند بايد سجدۀ شكر به جا بياورد1 و بعد هم تسبيحات حضرت زهرا سلاماللهعلیها،2
به ما اینطور ياد دادند، ياد دادند که اينطور كنيد، خب مىتوانستند بگويند که بعد از نماز دو خط شعر بخوانید، مىتوانستند بگويند که بعد از نماز بلند شوید «السّلام علیك یا اباعبدالله» بگویید. مگر «السّلام علیك یا اباعبدالله» گفتن، بد است؟! هان؟! نه بد نيست ولى بعد از نماز بد است، بله بد است، چون برخلاف دستور است، دستورى كه از ائمّه علیهمالسلام آمده، بايد آن را انجام داد، «السّلام علیك یا اباعبدالله» برای يك وقت ديگر است، برای يك فرصت ديگر است.
ما حج كه مشرّف بوديم، در همان سفر اوّلى كه با مرحوم آقا مشرف شدیم، مرحوم آقا به يكى از همين دوستانى كه به رحمت خدا رفته، از همين مسجديها كه آن سال هم بودند، فرمودند: «صبحها دعاى صباح بخوان.» او هم صبحها دعاى صباح مىخواند. آنهايى كه آنجا بودند، چند نفرشان از اين هيئتيها بودند، (بله از آن هيئتهايى كه از بنده مطالبی دربارۀ آنها شنيديد، ذكرِ خيرِشان را از بنده شنيديد! از آن كلّهگندههاى هيئتهاى طهران بودند.) آن موقع ما مدينه بوديم، چند روزى که گذشت يك روز یکی از اينها به همين بندهخدايى كه دعاى صباح مىخواند گفت: «آخر ما نفهميديم که اين دعاى صباح دیگر چيست؟ زيارت عاشورا بخوانيد! اينحرفها چيست؟!» آن بندهخدا گفت: «آقا فرمودند: ”دعاى صباح بخوانید“.» گفت: «خب دعاى صباح بخوان ولی بعد از آنهم براى ما زيارت عاشورا بخوان.»
آخر دعاى صباح چه ربطى به زيارت عاشورا دارد؟! آنوقت مىشود آش شلهقلمكار، دعاى صباح يك چيزى است، زيارت عاشورا يك چيز ديگر است. شما اگر دوتا دارو را با همديگر قاطى كنيد و بخوريد، دوتا دارويى كه اينها مثلاً هر كدام مخالف با يكديگر هستند و همديگر را خنثى میكنند، [خب دیگر خوردن این داروها برای شما اثری ندارد و یا حتی ممکن است که برای شما خطرآفرین باشد.] زيارت عاشورا انسان را در يك فضايى مىبرد، دعاى صباح در يك فضاي دیگری مىبرد. دعای صباح در فضاى جماليه است، البته نمىتوان گفت زیارت عاشورا در فضاى جلاليه است وليكن خب از نظر احساس رأفت و عطوفت و احساس رقّت و برائت و ظلم كه همان جنبۀ قهاريّت و جلاليّت و... است، مقدارى در زيارت عاشورا هست، برائت از اعداء ولايت، برائت از دشمنان ولايت، برائت از صادّين از سبيل اهلبيت عليهمالسّلام همراه با سلام بايد باشد، هر دوى آنها بايد باشد.
خلاصه آن بندهخدا آمد پيش مرحوم آقا و گفت: «اينها به من فشار آوردند كه زيارت عاشورا بخوانم!» مرحوم آقا فرمودند: «آقا براى ما دعاى صباح را بخوان، ما بلند مىشويم مىرویم، بعد براى آنها هرچه مىگويند بخوان، تا آخر مفاتیح را دوره كن.» لذا وقتى که دعاى صباح را مىخواندند و تمام میشد، ما بلند مىشديم مىآمديم. مرحوم آقا بعد از دعای صباح دیگر نمینشستند، البته گاهى اوقات هم مىنشستند، چهكار كنند ديگر؟! واقعاً چهكار كنند؟! من واقعاً برای مظلوميت مرحوم آقا [غصه میخوردم!] آدم احمق به اين مىگويند! همان کسی كه مىگويد زيارت عاشورا بخوان! آخر عالمی كه خودت داری اعتراف به علمش مىكنى و مىگويى که من مثل اين عالم نديدم، اين مرد بزرگ با اين مراتب و با اين خصوصّيات که دارى مىبينى، خب ديگر چه مرگت است كه مىگويى اين كار را بكن، آن كار را بكن! به تو چه مربوط است؟! اگر براى زيارت عاشورا هم مجالى بود خب خودش مىگفت، خودش مىگفت كه آقا زيارت عاشورا بخوان، همانطوریكه همين عالم مىگويد: در اينجا زيارت عاشورا بخوانيد، در آنجا زيارت اربعين بخوانيد، در آنجا چه بخوانيد.» هر چيزى جایی دارد.
آنوقت اينكه عرض كردم همين است كه مىآيند و آدم را مىبرند در حال و هواى خودشان، و اين آقا هم بايد چهكار كند؟ بايد تبعيّت كند. حالا مرحوم آقا مىفرمودند: «ما بلند مىشويم مىرويم، شما هرچه مىخواهى بخوان!» ولى افراد دیگرى هم مىديدم، افرادى كه وابسته بودند و اهل علم بودند، آنها بله! هرچه آقايان بفرمايند مگر مىشود كه مطاع نباشند و مكرّم نباشند و مورد احترام نباشند؟! مگر مىشود؟! چرا گوش میکردند؟! چون ارتباط قطع شده بود. ارتباط که قطع مىشود بايد به حرفشان گوش بدهيم، چون طناب قطع مىشود بايد به حرفشان گوش بدهيم! آن آقا از اوّل طنابى نداشت كه حالا قطع بشود، وصل بشود، چه بشود، مىگويد: «خب زيارت عاشورا بخوان، ما رفتيم.» هيچ، راحت است. ولى اگر طناب باشد، بايد به فكر طناب بود، باید طناب را سفت نگه داشت که قطع نشود، پوسيده نشود، نازك نشود. «خوشبخت خودم كه خر ندارم...» اين را هميشه بخوانيد، مرتب روزى چند مرتبه تسبيح دست بگيريد و با حضور قلب بخوانید! ثوابِ زيادی دارد! بنده مىگويم: ثوابِ زيادی دارد، ثواب اين شعر امشب بر من نازل شده که:
| خوشبخت خودم كه خر ندارم | *** | از كاه و جو اش خبر ندارم1 |
روزى چند مرتبه آقا؟! آیا صد مرتبه؟! نه آقا، چند مرتبه هم بگوييد كافى است! والاّ اينهم مىشود يك قضيه. آقا فرمودند كه ذكر بگوييد! خب ذكرهاى ما بالطّبع همين است ديگر!
لزوم سپردن خود به امام معصوم، تنها نیت انسان هنگام حضور در مجالس اهلبیت
اين آقا هم چه؟! همين، گريه، عزادارى در همين حّد! بيش از اين نه. كسى كه مىآيد در مجلس امام حسين علیهالسلام، با چه نيتّى مىآيد در مجلس روضۀ سيّدالشّهدا شرکت میکند؟! البتّه مجلس آنطورى، آن مجلسِ با حضور، آن مجلس با نور، آن مجلس با عمق، آن مجلس با روحانيّت، آن مجلس بدون كثرت، آن مجلس بدون كاغذ و نشريه و روزنامه، آن مجلس بدون راديو و تلويزيون و كذا، آن مجلس، آن مجلسى كه در آن مجلس، فقط ذكر خدا و پيغمبر و اهلبيت علیهمالسلام باشد، و اينكه «چند نفر آمدند و نيامدند» در آن مجلس مطرح نباشد. حتّى درِ منزل را هم مىبندد، پيش مىكند كه زياد كسى نيايد، پرچم ندارد، بساط ندارد، اين دم و دستگاهها را ندارد، اين تئاتربازيها را ندارد، اين كلكها را ندارد، مجلسِ امام حسين عليهالسّلام آنطورى! بسيارخوب، به آن نيتّى كه وارد آن مجلس مىشويم، به ميزان همان نيّت، سهميه به ما مىدهند، اين است! به همان ميزان.
حضور در مجلسی که با خلوص تشکیل شده باشد یعنی حضور در خیمۀ امام معصوم
يك وقت وارد مجلس امام حسين مىشويم و همه چيز را مىخواهيم رها كنيم. يعنى وقتى وارد مجلس امام حسين عليهالسّلام مىشويم جلوی در، همه چيز را رها مىكنيم و با دو لباس احرام وارد مىشويم، مىگوييم: سيّدالشّهدا ما آمديم و هيچ چيز نداريم، نه زن داريم، نه بچه داریم و نه چیز دیگری.
زهير بن قين بجلّى و... چه كردند؟ رها كردند. زن و بچّه را رها كردند، باغ و بوستانشان را رها كردند، دير و ديارشان را رها كردند، قوم و خويش را رها كردند، آمدند در خيمۀ امام حسين! تمام شد ديگر. زهیر آمد به زنش گفت: «هر چه مىخواهى بکن، هر جا که مىخواهى بروى برو، هر كاری که مىخواهى بكن، ما رفتيم، تمام شد.»2
آن مجلسِ سيّدالشهدا، همان فرستادنِ دنبال زهير است، همان است. آن مجلسى كه در آن اسم سيّدالشّهدا هست بدون اين دلقلكبازيها و تئاتربازيها که كلّه را اينطورى و اينطورى مىكنند، ميكروفون را مىاندازند هوا، فرض كنيد كه دوتا پشتك مىزنند! نه، آن مجلسى كه با آن خصوصيّات است که برای سيّدالشّهدا عليهالسّلام است، آن مجلس، همان خيمه است، همان دعوت است، همان فرستادنِ دنبال زهير بن قين است، خيمه همان است، آن موقع خيمه اينطورى بود، با پارچه و چوب و فلان بود، الآن با تيرآهن و گچ و آجر است، همان است، تفاوتى نمىكند. حالا كه در اين مجلس آمديم، چه نيتّى مىخواهيم بكنيم؟! مىگوييم: خدايا آن چيزى كه بهدرد ما مىخورد، همان را نصيب ما كن. حالا منبرى حرفى به دهانش بيايد كه بهدرد ما بخورد، ذاكر چيزى بگويد كه بهدرد ما بخورد، یا نه، اصلاً نه به اين كار داشته باشد، نه به آن كار داشته باشد، خود سيّدالشّهدا را در نظر بگیرد، آنهم كه به دهانش آمده، آن را هم سيّدالشّهدا دارد به دهانش مىاندازد، اخلاص داشته باشد، او (سیدالشهدا) مىاندازد، از آنجا مىآيد، اگر اخلاص نداشته باشد، آن را برمىدارد و چيزهاى ديگری مىآيد.
وقتى كه مىخواهيم وارد مجلس سيّدالشّهدا بشويم، وارد مجلس امام رضا بشويم، وارد مجلس ائمه عليهمالسّلام بشویم، چه در ولادتشان و چه در شهادتشان، يا در مجلسى که بهعنوان امام رضا است، اصلاً نه ولادت حضرت است و نه شهادت حضرت، حتماً مگر لازم است كه ولادت یا شهادت باشد؟! در شبى مىخواهيم ذكرى از امام رضا بشود، ذكری از اهلبيت علیهمالسلام بشود، اين مجلس مىشود خيمۀ امام رضا، خيمۀ امام سجّاد، خميۀ امام جواد علیهمالسلام، حالا که مىخواهيم وارد اين مجلس و خیمه بشويم، این يعنى چه؟ این دیگر بستگی به نيّت ما دارد، قضیه «گر گدا كاهل بود...» است، با چه نيتّى وارد مىشويم، با هر نيتّى كه وارد مىشويم به همان مقدار به ما سهمّيه مىدهند، به همان مقدار نصيب مىدهند، مىدهند. امتحان كنيد ببينيد که مىدهند يا نمىدهند؟!
يك وقت وارد مىشويم و مىگوييم رفتيم در خيمۀ امام جواد عليهالسّلام، رفتيم در خيمۀ موسى بن جعفر عليهماالسّلام، ديگر مىخواهيم موسى بن جعفر ما را همانطورى كند كه خودش مىخواهد، اى امام جواد ما را همانطورى كن كه خودت دوست دارى، ما آنطور مىخواهيم. بعد امام جواد مىفرمايد: اين است، مىگوييم: باشد؛ مىفرمايد: آن است، مىگوييم: باشد؛ مىفرمايد: اين شرط را دارد، مىگوييم: باشد.
زهير اينطورى آمد ديگر! حضرت نفرمودند كه بيا ولى زنت را بايد براى خودت نگه دارى، هواى او را داشته باشى، چهكار كنى و... . چرا؟! چون ديگر تمام است، دو روز ديگر قضيه تمام است، قضيۀ كشت و كشتار است، قضيّۀ شهادت است.
آنهايى كه آمدند و شب عاشورا برگشتند، آنها نيّات ديگری داشتند:
مىآييم و با امام حسين هم هستيم و او را هم كمك مىكنيم، كمك مىكنيم، شمشير مىزنيم، إنشاءالله حضرت مىآيد و غلبه مىكند و خلاصه دورش را داريم ديگر، تواضع هم مىكنند و مىگويند: ما را بهعنوان يكى از نوكرهايت بپذير، ما را بهعنوان همان كفش جفتكن جلوی در و... بپذير!
دنبال كفش جفتكنى است نه دنبال خود امام حسين؛ دنبال اينطرف و آنطرف رفتن و چاى دادن است نه دنبال امام حسين؛ دنبال با امام حسين اينطرف و آنطرف رفتن است، خود امام حسين را كارى ندارد! (توجّه به عرضم مىكنيد؟!) خود امام حسين بالا است و هيچ كسى به او نمىرسد، در مرتبهاى هست كه در آن مرتبه، بايد لاقيد بود، لاحدّ بود، باید از همۀ تقيّدات بيرون آمد، مثل زهير كه از همه چيز بيرون آمد؛ مثل حبيب كه از همه چيز بيرون آمد؛ مثل مسلم كه بيرون آمد، از همه چيز بيرون آمد ديگر. ديگر چيزى نبود تااينكه بخواهد درقبال امام حسين عرض اندام كند. فقط سيّدالشّهدا ماند و بس!
در قضيّۀ كربلا، فقط سيّدالشّهدا بود و بس
در قضيّۀ كربلا، فقط سيّدالشّهدا بود نهاينكه 72 نفر، نهاينكه برادرانشان، نهاينكه حضرت اباالفضل علیهالسلام، فقط يك نفر بود آنهم سيّدالشّهدا در مظاهر مختلف: بهصورت حبيب، بهصورت مسلم، بهصورت حضرت اباالفضل، بهصورت حضرت علىاكبر علیهالسلام، بهصورت...، يك واحد بود، آن يك واحد، خود سيّدالشّهدا بود.
لذا اینکه جريان كربلا با بقيۀ جاها فرق مىكند، بهخاطر اين است، بهخاطر اين مسئله است كه آنهايى كه آمدند و با آن حضرت بودند، آنها ديگر نبودند، نبودند، بدنشان بود، اما ارادهاى نداشتند، (كسى كه اراده ندارد چيست؟ خب چيزى نيست، شأنى ندارد، شخصّيتى ندارد.) اختيارى نداشتند. به سيّدالشّهدا مىگفتند: مىخواهى بكشى بكش، نكشى نكش. ده دفعه بكشى، هزار دفعه بکشی، هر كار مىخواهى بكنی بکن. اختيار ندارد، از هر دو عالم راحت شده؛ هم از دنيا و هم از آخرت، خودش را خلاص كرده، خلاصِ خلاص. بنابراين ديگر زهيرى وجود ندارد، ديگر حبيبى وجود ندارد، ديگر مسلمى وجود ندارد، ديگر اباالفضلى وجود ندارد، فقط مىشود يك واحد.
حالا متوجّه شديم وقتی كه اولياء مىگفتند: «در قضّيۀ كربلا وحدت حاكم بود» این قضیه معنايش چيست؟ در مسئلۀ كربلا وحدت حاكم بود ولى در قضّيۀ صفّين اينطور نبود؛ در جنگ احزاب اينطور نبود؛ در جنگ خندق اينطور نبود، همه قسم قر و قاطى داشت، اگر قر و قاطى نداشت که نمىرفتند و بعد از سه روز دست از پا درازتر برگردند! قر و قاطى بود ديگر؛ در اُحد قر و قاطى بود؛ در جنگهاى پيغمبر همه قاطى داشت ولى در كربلا قاطى نبود، هيچ قاطى نبود! ناب ناب ناب بود و فقط او حاكم بود.
جدا شدن از ولایت یعنی خسران در دنیا و آخرت
خب اين فرد (حاج عبدالزهرا گرعاوی) كه از ولايت جدا شد، حالا بهواسطۀ آن خصوصيّاتى كه داشته و كاملاً در آن موقعيّت نبوده كه اين شيطنت شياطين در او تأثير نگذارد و وسوسۀ خنّاسان در او تغيير و انحراف ايجاد نكند، لذا شما مىبينيد که اين شخص مىرود و در همان مجالس شركت مىكند، خيلى هم تحويلش مىگيرند، وقتى كه در ايران مىآيد، در مجالسى كه بوده من يادم هست که شركت مىكرد، بيا و برو و... داشت، فلانى آمده، فلانى آمده، فلانى آمده، ولى وقتى که براى ديدن آقا مىآيد، (مرحوم آقا كه به ديدن او نمىروند، شايد هم اصلاً اطّلاع نداشتند) با يك نفر براى ديدن مرحوم آقا به همان منزلى مىآيد كه قبلاً ايشان در آن منزل بودند، و راه هم زياد بود، ايشان توسّط يكى از فرزندانشان پيغام مىدهند كه به فلانى بگوييد: «من با شما ملاقات نمىكنم»! اين را مىگويند: آدم آزاد و حرّ و فهيم!
این شخص از كربلا آمده، قبل از اينهم كه به اينجا (به منزل مرحوم آقا) بيايد روضه خوانده، اهل توسّل هم هست، در مجالس هم شركت مىكند، در همين مجالسى كه خب دوستان ايشان بودند شركت كرده، حالا تازه او هم آمده به ديدن مرحوم آقا، با اینکه او زائر کربلا است! عجب! عجب! قضّيه دارد خيلى باريك مىشود! آن آقايى كه مىگويد: «شخصى كه از زيارت مىآيد، انسان باید براى زيارت او برود نهاينكه او براى زيارت انسان بيايد.» اين حرفها را ما از آنها شنيديم ديگر. مثلاً شخصى كه از زيارت مشهد مىآيد، او نبايد به ديدن ما بيايد، ما بايد به ديدن او برويم، چون از زيارت امام رضا علیهالسلام آمده. شخصى كه از سفر كربلا مىآيد، نبايد او به ديدن ما بيايد، ما بايد به دیدن او برويم، همينطور [اماکن زیارتی دیگر.] همۀ اينها هست ولى ایشان پيغام ميدهد كه من شما را زيارت نمىكنم، به ديدن شما نمىآيم، حتی به خانۀ او آمده ولی ایشان مىگويد: من به ديدن شما نمىآيم. چرا؟ چون تو از اصل جدا شدى، تو الآن تبديل به چوب شدى. چوب هم چوب خشك است كه فقط بهدرد سوختن مىخورد. تابهحال شاخه بودى، شاخه سبز بود، برگ داشت، رشد داشت، ميوه داشت، الآن ديگر تو آن حال و هوا را ندارى، فقط گريه است، امّا گريۀ تو با آن گريه، ديگر فرق مىكند، نفَس تو با آن نفَس قبلی فرق مىكند. اينها مسائلى است كه ما بايد بفهميم.
توجه به ولایت، اصل و اساس در اسلام و تشیع
آنچه بعد از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم مردم را گول زد، همين حرفها بود، ديدند اينها سنّشان از اميرالمؤمنين علیهالسلام هم بيشتر است و پدرزن پيغمبر هم هستند و آمدند دارند همان كار پيغمبر را هم مىكنند. خب ديگر چه مىخواهيم؟! منبر مىخواهيم كه اين دارد مىرود، (البّته نمىدانیم که در دستشان پنجتا انگشت دارند يا ششتا!) منبر مىخواهيم، مىرود؛ نماز بخواهيم، مىخواند؛ نماز جمعه بخواهيم، آقا مىآيد نماز جمعه را هم تشكيل مىدهد؛ همۀ كار را انجام مىدهد؛ دستور جهاد هم مىدهد، البتّه خودش در خانه مىنشيند! دستور جهاد هم مىدهد؛ دستور جنگ هم مىدهد؛ فلان مىكند. خب حالا يا على باشد يا اين، همچنین فرقی هم نمىكند، مسئله خیلی تفاوتى ندارد.
چرا اینطور فکر میکند؟! چون فهم ندارد. حالا آیا بايد پشت سر اين آقا رفت و نماز خواند؟ نه ديگر! ديگر نباید پشت سر او رفت. اين شخصی كه الآن آمده درمقابل على ايستاده، غاصب است، غصب كرده و غاصب ارزش ندارد. غاصب، چوب خشك است، آنچه ارزش و طراوت دارد ايمان است، ولايت على است، آن حيات دارد، آن طراوات دارد، آن رشد دارد، آن ميوه دارد. اما ميوۀ اين، حنظل است، تلخ است، زهر مار است، سمّ است، مهلك است، دنبال او رفتن، انسان را به خسارت ابدى دنيا و آخرت مىرساند.
البته خب اين شخص (گرعاوی)، همين شخصی كه عرض كردم، اين بعداً خداوند توفيق داد و دستش را گرفت و دوباره حالا شايد باز بهواسطۀ همان مقدارى كه به همان مقدار صفا داشت، همان عنايت ائمه و سيّدالشّهدا علیهمالسلام شامل حالش شد و دوباره برگشت و توبه كرد و اظهار ندامت كرد و خلاصه با ولاء از دنيا رفت. خدا عاقبت همۀ ما را بهخير كند ديگر، بالأخره وضعيّت و مسئله به اين كيفيّت است كه انسان بايد مواظب باشد و بداند كه آنچه اصل و اساس است، آن چيست، اصل و اساس، امام است، امام عليهالسّلام اصل و اساس است، نماز، همه نماز مىخوانند؛ روزه، همه مىگيرند؛ حج را همه مىروند؛ زكات را مىدهند؛ اينهمه پول اينطرف و آنطرف دارد خرج مىشود، مىدهند، اما اینها بدون امام فايدهای ندارد، بدون ولايت امام عليهالسّلام نتيجهاى ندارد، بدون توجّه به امام عصر ارواحنا له الفداء و او را حاضر و ناظر ديدن و در تحت اراده و اختيار او درآمدن و سلب اراده و اختيار از خود نمودن، اینها نتیجه و فایدهای ندارد. قضیه این است. والاّ مجالس، محافل، نماز جماعات، نماز جمعهها، بيا و بروها، بالا و پايينها، همۀ اينها دكور است، همۀ اينها! اصل و اساس، ولايت امام عليهالسّلام است كه آن را بايد مدّنظر قرار داد.
ولايت يعنى خروج از خود و جايگزينى امام به جاى خود
ولايت يعنى چه؟ يعنى خروج از خود و جايگزينى امام به جاى خود، اين معنا، معناى ولايت است. انسان از خودش بيرون بيايد، از ارادۀ خودش بيرون بيايد، از اختيار خودش بيرون بيايد و به جاى او که حالا درآمده، بايد چه چیزی را بگذارد؟ بالأخره باید با يك چيزى پر شود، آن چيزى كه بايد با آن پر شود، مىشود چه؟ میشود ارادۀ امام، اختيار امام و ميل و رغبت امام عليهالسّلام. آن بايد بيايد به جاى آن تا آنوقت اين عمل انسان جان پيدا كند، قدرت پيدا كند كه انسان را عبور بدهد و از كثرت بيرون بياورد و به تجّرد ببرد والاّ جان ندارد؛ «قرأ القرآن و وقف عنده»، همين قرآن مىخواند، قرآن را مىخواند. الآن اينقدر حافظ قرآن وجود دارد، اصلاً نه آيه ای را مىفهمند که چيست و نه معناي آن را! حافظ قرآن هستند و صدايشان هم خوب است.
لزوم برگزاری مجالس با خلوص نیت
خب خيال مىكنم که امشب، ديگر صحبت به اين مقدار كفايت كند و إنشاءالله تتّمۀ مطالب براى مجلس بعد.
شايد هم خب بالأخره صلاح بر اين بوده كه ما از آنچه در نظر داشتيم فاصله بگيريم و مسائل ديگرى بیاید و مطرح بشود. علیٰكلّحال هرچه از دوست مىرسد، نيكو است، و اين مجالس و محافل هم براى همين قضيّه است، براى همين مطلب است. در همين مجلس خودمان، اگر نيتّمان، همين آمدن و مجلسى داشتن و اينكه این مجلس ترك نشود، نگهش داريم که ترک نشود، [اگر نیت این باشد، این فایدهای ندارد.]
بعضى از معمّمين هستند كه اینها به فرزندانشان توصيه مىكنند: (از اينها خيلى ديده شده و شنيده شده) «نگذارید که اين لباس كه تابهحال در این خاندان ما بوده، اين لباس با عدم تعمّم و تلبّس شما ازبين برود، اين لباس باید در خانوادۀ ما یکی پس از ديگرى بماند.»
كسى كه مىخواهد به لباس اهل علم دربيايد نبايد به اين فكر باشد كه نسل اندر نسل ما عالم بودند پس اين قضيّه را بین خودمان نگه داريم. اينها بازى است. خودت بايد ببينى که چه مىفهمى و چه راهى را انتخاب مىكنى و براى چه اين كار را مىكنى! به آن كه حالا قبلاً بودند نباید کار داشته باشی.
اين مجالس بايد بر اين اساس تشكيل بشود، آمدن بايد بر اين نيّت باشد كه انسان بيايد و نيتّش را خالص كند و ببيند كه خداوند چه تقدير مىكند. من هيچوقت، يعنى غالباً اينطور بوده که وقتى كه در اينجا مىآيم، خب مطالبى در ذهنم هست، تصوّراتى مىكنم كه مطلب را در حول و حوش اينها بیان کنم ولى در عين حال مىگويم شايد قضيّه يك طور ديگری شد. خیلی در اين فكر كه همان مسائل را دنبال كنم و در حول و حوش همان مسائل صحبت کنم، نبودم. البتّه خب حالا ما از خودمان خيلى هم تعريف نكنيم، شايد هم بتوانیم اسم این را نوعى بىبندوبارى بگذاريم، معلوم نيست قصدمان از اين کار چه باشد! ولى علیٰكلّحال ما ميگوييم: خدايا هرچه بود و هرچه خودت پیش آوردى. و مقصود هم همان است. ما بايد نيّت خود را براى اينگونه مجالس خالص كنيم، وقتى که خالص كرديم، رزق و روزى مىرسد، به حرف بنده هم نيست، رزق و روزى مىرسد؛ آنچه بايد به ما برسد، مىرسد؛ آن فايدهاى كه بايد برسد، آن فايده مىرسد، شايد از هيچكدام از حرفهايى كه زده مىشود آن نتيجه گرفته نشود، از يك جاى ديگر، از يك خصوصيّت ديگر آن نتیجه گرفته شود. نيّت بايد براى انسان خالص باشد كه: «انّما الأعمالُ بالنّیات».1
مراقبات و دستورات اولیای الهی در ماه ذیقعده و ذیحجه
در ماه ذیقعده هستيم و خب ماه ذيحجّه را هم كه در پيش داريم، رفقا طبعاً از مطالبى كه مربوط به این ایام است اطّلاع دارند، از جمله تذّكراتى كه بزرگان در اين ماه مىدادند: مراقبۀ بيشتر و گرفتن روزۀ بيشتر، بهخصوص در دهۀ ذيحجّه، آن نُه روز را روزه گرفتن و اذكار دهۀ ذيحّجه را گفتن و خلاصه از فضايل ماه ذيقعده بهرهمند شدن، بود. و براى افرادى كه توفيق پيدا مىكنند كه زيارتى مخصوص حضرت على بن موسىالرّضا عليهماالسّلام را مشرّف بشوند كه خب این زیارت را انجام بدهند و خب كسى هم كه نمىتواند، اگر از همان منزل خود آن حضرت را زيارت کند قبول است و حضرت آن زيارت را مىپذيرند و لازمۀ كرم آنها هم همين است، لازمۀ كرم و بزرگوارى آنها همين است كه آنها معيارها و مسائل ديگرى را در نظر دارند.
درخواست فهم و همت از خداوند متعال
خداوند إنشاءالله به ما توفيق بدهد كه بتوانيم نسبت به مبانى مكتب اهلبيت علیهمالسلام فهم پيدا كنيم و ادراك پيدا كنيم. و خلاصه بايد بدانيم كه اگر بخواهيم فهم خودمان را در حدّ مردم عادى قرار بدهيم، كلاه سر ما رفته است، كلاه سر ما رفته است! شما داريد مىبينيد! هميشه هم همينطور بوده! ميزان فهم چقدر است؟! ميزان تمايلات چقدر است؟! مقدار شعور ما چقدر است؟! داريم مىبينيم ديگر! اين چيزها را داريم با چشم خودمان مىبينيم، در عين حال هم احساس مىكنيم که بالاترى هم هست، مسائل بالاترى هم هست، مطالب بالاترى هم هست كه نصیب كسى نمىشود.
اميدواريم خداوند توفيق بدهد كه ما اوّلاً فهم پیدا کنیم و بعد اهتمام و عمل برطبق آن فهم را داشته باشيم و امور خود را با مكتب اهلبيت عليهمالسّلام تطبيق بدهيم.
اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد